अगस्त्यः कथां पुनः आरभते — लङ्कायाम् अभिषिक्तः राक्षसेन्द्रः भ्रातृभिः सहितः तदा प्रथमं स्वभगिन्याः राक्षस्याः प्रदानं समचिन्तयत्। पितुः अभावे ज्येष्ठभ्रातुः एव भगिनीविवाहस्य दायित्वम् इति सः जानाति स्म। ततः सः राक्षसः शूर्पणखां नाम स्वसारं राक्षसीं कालकेयाय दानवेन्द्राय विद्युज्जिह्वाय ददौ। एषः विद्युज्जिह्वः कालकेयवंशीयः दानवः; तस्य वधः अग्रिमेषु सर्गेषु रावणेन एव भविष्यति, यत् शूर्पणखायाः वैधव्यस्य कारणम्। अथ भगिनीं दत्त्वा रक्षः दशग्रीवः स्वयं मृगयाम् अटति स्म। तत्र वने, हे राम, सः दितेः सुतं मयं नाम दानवं ददर्श। मयः एकया कन्यया सह आसीत्। कन्यासहायं तं दृष्ट्वा निशाचरः दशग्रीवः अपृच्छत् — ‘निर्मनुष्यमृगे अस्मिन् वने भवान् कः? एकः एव कुतः चरति? अनया मृगशावाक्ष्या सह किमर्थं तिष्ठसि?’ इति। ततः मयः पृच्छन्तं तं निशाचरम् अब्रवीत्। अत्र रावणस्य प्रश्ने कुतूहलं दृश्यते — मनुष्याः मृगाः च यत्र न सन्ति, तादृशे वने एकाकी पिता सुन्दर्या कन्यया सह किमर्थं स्यात्? ‘मृगशावाक्षी’ इति विशेषणेन कविः कन्यायाः सौन्दर्यं सूचयति, रावणस्य आकर्षणं च। शूर्पणखायाः विवाहस्य संक्षिप्तं वर्णनं, मयदर्शनस्य विस्तरः च — इति कवेः दृष्टिः मन्दोदर्याः प्रसङ्गे एव केन्द्रिता।

मयः अवदत् — ‘तात, श्रूयताम्; यथावृत्तं सर्वम् इदं तव आख्यास्ये। हेमा नाम अप्सराः यदि त्वया श्रुतपूर्वा, सा दैवतैः मम दत्ता, यथा पौलोमी शची शतक्रतोः इन्द्रस्य। तस्यां सक्तमनाः अहं दश वर्षशतानि अवसम्। सा च दैवतकार्येण गता; ततः चतुर्दश वर्षाणि गतानि। तस्याः हेमायाः कृते मया मायया सर्वं हेममयं वज्रवैदूर्यचित्रं पुरं निर्मितम्। तत्र अहं तया हीनः दीनः सुदुःखितः च अवसम्। तस्मात् पुरात् दुहितरं गृहीत्वा अहं वनम् आगतः। राजन्, इयं मम आत्मजा, तस्याः हेमायाः कुक्षौ विवर्धिता। अस्याः भर्तारम् अनया सार्धं मार्गितुं प्राप्तः अस्मि। मानकाङ्क्षिणां सर्वेषां कन्यापितृत्वं दुःखम् एव; कन्या हि नित्यं द्वे कुले संशये स्थापयित्वा तिष्ठति। अस्यां भार्यायां मम पुत्रद्वयम् अपि सम्बभूव — प्रथमः मायावी, तदनन्तरः दुन्दुभिः। तात, पृच्छतः ते मया याथातथ्येन सर्वम् आख्यातम्। इदानीं त्वां कथं जानीयां — कः भवान्?’ इति। एवम् उक्तं तत् रक्षः विनीतम् इदम् अब्रवीत् — ‘अहं पौलस्त्यतनयः, नाम्ना दशग्रीवः; यः विश्रवाः मुनिः ब्रह्मणः तृतीयः अभवत्, तस्य पुत्रः अस्मि।’ मयस्य वचने नवमसर्गस्य सुमालिनः वचनम् एव प्रतिध्वनति — ‘कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम्’ इति अर्धश्लोकः उभयत्र अक्षरशः समानः। अत्र पुनः एकः पिता कन्यायाः वराय चिन्तयति, सः अपि कुलीनं वरं मृगयते। मयस्य पुत्रौ मायावी दुन्दुभिः च किष्किन्धाकाण्डे वालिना हतौ इति प्रसिद्धम् — एवं कथासूत्राणि परस्परं सम्बध्यन्ते। रावणस्य आत्मपरिचये ‘विनीतम्’ इति पदं ध्येयम् — स्वार्थे सति सः विनयम् अपि दर्शयितुं जानाति। सः स्वकुलस्य गौरवं ब्रह्मणः वंशेन प्रतिष्ठापयति, न तु राक्षसमातुः कुलेन। मयः प्रसिद्धः दानवशिल्पी, यः मायया नगराणि निर्मातुं शक्नोति; अतः तस्य हेममयं पुरं वज्रवैदूर्यचित्रम् इति वर्णनं तस्य कौशलस्य अनुरूपम्। किष्किन्धाकाण्डे ऋक्षबिले वानराः यत् स्वयंप्रभायाः रक्षितं काञ्चनवनं दृष्टवन्तः, तत् अपि मयनिर्मितम् हेमायाः च इति उक्तम् — अतः अयं प्रसङ्गः तस्य कथायाः पूर्वभागः इव। हेमा दैवतकार्येण गता, मयः च चतुर्दश वर्षाणि तस्याः विरहे दीनः अवसत् — एतेन तस्य पत्न्यां प्रेम, एकाकित्वस्य दुःखं च प्रकटितम्। पत्न्याः अभावे सः एव कन्यायाः पालकः, अतः वरान्वेषणस्य भारः अपि तस्य एव।

हे राम, राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्तः दानवः मयः तं महर्षेः तनयं ज्ञात्वा हर्षम् उपागतः, तत्र एव तस्मै दुहितरं दातुं रोचयामास। ततः मयः तस्याः करं तस्य करेण ग्राहयित्वा प्रहसन् राक्षसेन्द्रम् इदं वचः प्राह — ‘राजन्, इयं मम आत्मजा, हेमया अप्सरसा धृता, मन्दोदरी नाम कन्या; पत्न्यर्थम् एनां प्रतिगृह्णीष्व।’ हे राम, दशग्रीवः तं ‘बाढम्’ इति एव अभ्यभाषत। ततः तत्र एव अग्निं प्रज्वाल्य सः पाणिसंग्रहम् अकरोत्। मयः तपोधनात् विश्रवसः शापं जानाति स्म — तस्य पुत्रः दारुणप्रकृतिः भविष्यति इति; तथापि तस्य पैतामहं कुलं विदित्वा सः तां दत्तवान्। अपि च सः रावणाय परेण तपसा लब्धां परमाद्भुताम् अमोघां शक्तिं प्रददौ, यया सः पश्चात् लक्ष्मणं जघ्निवान्। एवं दारान् कृत्वा सः लङ्कायाः ईश्वरः प्रभुः अभवत्। अत्र कविः भाविकथायाः सूत्रं योजयति — युद्धकाण्डे रावणेन लक्ष्मणे मुक्ता शक्तिः इयम् एव मयदत्ता अमोघा शक्तिः। मयस्य निर्णये कुलस्य प्राधान्यं दृश्यते — स्वभावदोषं जानन् अपि सः ब्रह्मवंशं विचार्य कन्यां ददाति। मन्दोदरी पश्चात् पतिव्रता, धर्मज्ञा, रावणं बहुधा हितं वदन्ती च इति प्रसिद्धा; तस्याः जन्म दानवात् अप्सरसः च। ‘प्रहसन्’ इति पदं मयस्य सन्तोषं सूचयति — चिरात् मृगितः वरः अकस्मात् लब्धः। विवाहः सरलः — करग्रहणं, अग्निप्रज्वालनं, पाणिसंग्रहः च; न कोऽपि महोत्सवः, वने एव सः सम्पन्नः। शक्तेः दानम् अपि कन्यादानस्य अङ्गम् इव — श्वशुरः जामात्रे अमूल्यम् आयुधं यच्छति, यत् पश्चात् रामपक्षस्य महत् संकटम् अभवत्।

रावणः नगरीं गत्वा भ्रातृभ्याम् अपि भार्ये समुपाहरत्। वैरोचनस्य बलेः दौहित्रीं वज्रज्वाला इति नाम्नीं कन्यां सः कुम्भकर्णस्य भार्यां समकल्पयत्। विभीषणः तु गन्धर्वराजस्य महात्मनः शैलूषस्य धर्मज्ञां सुतां सरमां नाम भार्यां लेभे। सा मानसस्य सरसः तीरे संजज्ञे। तदा जलदागमे वर्षाकाले मानसं सरः ववृधे। तस्याः कन्यायाः माता स्नेहेन आक्रन्दितं वचः उवाच — ‘सरः, मा वर्धयस्व’ इति; ततः सा ‘सरमा’ इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। एवं ते राक्षसाः कृतदाराः तत्र रेमिरे। अत्र नामनिरुक्तिः लोकप्रियया शैल्या कृता — ‘सरः मा’ इति मातुः वचनात् ‘सरमा’। एषा सरमा एव सुन्दरकाण्डे युद्धकाण्डे च अशोकवनिकायां सीतायाः सखी सान्त्वयित्री च, यत् विभीषणस्य धर्मशीलतायाः अनुरूपम्। कुम्भकर्णस्य पत्नी बलेः वंशजा, विभीषणस्य पत्नी गन्धर्ववंशजा — इति प्रत्येकस्य भ्रातुः स्वभावानुरूपं सम्बन्धः। रावणः स्वयं भ्रातॄणां विवाहान् करोति, यत् ज्येष्ठभ्रातुः राज्ञः च कर्तव्यम्। मूले ‘गत्वा तु नगरीं भार्ये भ्रातृभ्यां समुपाहरत्’ इति रावणस्य भ्रातृवात्सल्यं दर्शयति, यत् तस्य चरित्रस्य एकः कोमलः पक्षः। कुम्भकर्णस्य विवाहस्य विषये मूलम् अतीव संक्षिप्तम्।

ते राक्षसाः स्वां स्वां भार्याम् उपादाय नन्दने गन्धर्वाः इव रेमिरे। ततः मन्दोदरी मेघनादं पुत्रम् अजीजनत्। अगस्त्यः रामं वदति — ‘सः एषः युष्माभिः इन्द्रजित् इति नाम्ना अभिधीयते।’ पुरा जातमात्रेण तेन रावणसूनुना रुदता जलधरोपमः सुमहान् नादः मुक्तः। हे राघव, तस्य नादेन सा लङ्का जडीकृता, स्तब्धा अभवत्। अतः पिता रावणः स्वयं तस्य ‘मेघनादः’ इति नाम अकरोत्। हे राम, सः रावणात्मजः तदा शुभे रावणस्य अन्तःपुरे वरस्त्रीभिः रक्ष्यमाणः, काष्ठैः छन्नः अनलः इव, मातापित्रोः महाहर्षं जनयन् अवर्धत। ‘काष्ठैरिवानलः’ इति उपमा सूचयति यत् तस्य तेजः इदानीं गुप्तं, किन्तु काले प्रज्वलिष्यति। अगस्त्यः रामं ‘युष्माभिः अभिधीयते’ इति सम्बोधयति, यतः रामः लक्ष्मणः च युद्धे तम् इन्द्रजितं दृष्टवन्तः, लक्ष्मणेन च सः हतः। इन्द्रजित् इति नाम पश्चात् इन्द्रविजयात् प्राप्तं, तस्य कथा अग्रे वक्ष्यते। एवं द्वादशः सर्गः राक्षसकुलस्य विस्तारं वर्णयति — विवाहाः, सम्बन्धाः, पुत्रजन्म च — येन अग्रिमानां युद्धानां पात्राणि सिद्धानि भवन्ति। ‘जडीकृता च सा लङ्का’ इति वर्णनं तस्य भाविनः बलस्य पूर्वसूचना।

అగస్త్యుడు కథను మళ్ళీ ప్రారంభిస్తాడు — లంకలో అభిషేకించబడిన రాక్షసేంద్రుడు సోదరులతో కలిసి అప్పుడు మొదట తన సోదరి అయిన రాక్షసిని కన్యాదానం చేయడం గురించి ఆలోచించాడు. తండ్రి లేనప్పుడు సోదరి వివాహ బాధ్యత పెద్దన్నదేనని అతనికి తెలుసు. తరువాత ఆ రాక్షసుడు శూర్పణఖ అనే తన సోదరి అయిన రాక్షసిని కాలకేయుడైన దానవేంద్రుడు విద్యుజ్జిహ్వునికి ఇచ్చాడు. ఈ విద్యుజ్జిహ్వుడు కాలకేయవంశపు దానవుడు; అతని వధ తరువాతి సర్గలలో రావణుని చేతనే జరుగుతుంది, అదే శూర్పణఖ వైధవ్యానికి కారణం. సోదరిని ఇచ్చిన తరువాత రాక్షసుడైన దశగ్రీవుడు స్వయంగా వేటకు వెళ్ళాడు. రామా, అక్కడ అడవిలో అతడు దితి కుమారుడైన మయుడనే దానవుని చూచాడు. మయుడు ఒక కన్యతో కలిసి ఉన్నాడు. కన్యతో కూడి ఉన్న అతనిని చూచి నిశాచరుడైన దశగ్రీవుడు అడిగాడు — ‘మనుష్యులూ మృగాలూ లేని ఈ అడవిలో తమరెవరు? ఒంటరిగా ఎందుకు సంచరిస్తున్నారు? లేడికూన కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఈమెతో కలిసి ఎందుకు ఉన్నారు?’ అప్పుడు మయుడు అడుగుతున్న ఆ నిశాచరునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ రావణుని ప్రశ్నలో కుతూహలం కనిపిస్తుంది — మనుష్యులూ మృగాలూ లేని అలాంటి అడవిలో ఒంటరి తండ్రి అందమైన కుమార్తెతో ఎందుకు ఉంటాడు? ‘మృగశావాక్షీ’ (లేడికూన కన్నుల వంటి కన్నులు గలది) అనే విశేషణంతో కవి కన్య సౌందర్యాన్నీ, రావణుని ఆకర్షణనూ సూచిస్తాడు. శూర్పణఖ వివాహం సంక్షిప్తంగా వర్ణించబడింది, మయుని దర్శనం విస్తారంగా — కవి దృష్టి మండోదరి సందర్భంపైనే కేంద్రీకృతమైంది.

మయుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, విను; జరిగినదంతా యథాతథంగా నీకు చెబుతాను. హేమ అనే అప్సరస గురించి నీవు ఇంతకుముందు వినే ఉంటావు; పౌలోమి అయిన శచీదేవి శతక్రతువైన ఇంద్రునికి ఇవ్వబడినట్లు, ఆమె దేవతలచేత నాకు ఇవ్వబడింది. ఆమెపై ఆసక్తమైన మనస్సుతో నేను వేయి సంవత్సరాలు నివసించాను. ఆమె దేవకార్యం మీద వెళ్ళిపోయింది; ఆ తరువాత పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచాయి. ఆ హేమ కోసం నేను మాయతో పూర్తిగా బంగారుమయమైన, వజ్రాలతోనూ వైడూర్యాలతోనూ చిత్రించబడిన ఒక పురాన్ని నిర్మించాను. అక్కడ ఆమె లేకుండా దీనుడనై మిక్కిలి దుఃఖంతో నివసించాను. ఆ పురం నుండి కుమార్తెను వెంటబెట్టుకొని నేను అడవికి వచ్చాను. రాజా, ఈమె నా కుమార్తె, ఆ హేమ గర్భంలో పెరిగినది. ఈమెకు భర్తను వెదకడానికి ఈమెతో కలిసి వచ్చాను. గౌరవాన్ని కోరుకునే వారందరికీ కన్యకు తండ్రి కావడం దుఃఖమే; కన్య ఎప్పుడూ రెండు వంశాలను సంశయంలో ఉంచుతూ ఉంటుంది. ఈ భార్యయందు నాకు ఇద్దరు కుమారులు కూడా పుట్టారు — మొదటివాడు మాయావి, అతని తరువాత దుందుభి. నాయనా, అడుగుతున్న నీకు నేను అంతా యథార్థంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు నిన్ను ఎలా తెలుసుకోవాలి — తమరెవరు?’ ఇలా అడగబడిన ఆ రాక్షసుడు వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘నేను పౌలస్త్యుని కుమారుడను, పేరు దశగ్రీవుడు; బ్రహ్మ నుండి మూడవ తరం వాడైన విశ్రవసమునికి కుమారుడను.’ మయుని మాటలో తొమ్మిదవ సర్గలోని సుమాలి మాటే ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ‘కన్యాపితృత్వం దుఃఖం హి సర్వేషాం మానకాంక్షిణామ్’ (గౌరవాన్ని కోరుకునే వారందరికీ కన్యకు తండ్రి కావడం దుఃఖమే) అనే అర్ధశ్లోకం రెండుచోట్లా అక్షరశః సమానమైనది. ఇక్కడ మళ్ళీ ఒక తండ్రి కుమార్తె వరుని కోసం చింతిస్తున్నాడు, అతడు కూడా కులీనుడైన వరుని వెదకుతున్నాడు. మయుని కుమారులు మాయావి, దుందుభి కిష్కింధాకాండలో వాలిచేత చంపబడ్డారని ప్రసిద్ధి — ఈ విధంగా కథాసూత్రాలు పరస్పరం ముడిపడుతున్నాయి. రావణుని ఆత్మపరిచయంలో ‘వినీతమ్’ (వినయంగా) అనే పదాన్ని గమనించాలి — స్వార్థం ఉన్నప్పుడు అతడు వినయాన్ని కూడా చూపగలడు. అతడు తన వంశగౌరవాన్ని బ్రహ్మవంశంతో ప్రతిష్ఠిస్తాడు, రాక్షసి అయిన తల్లి వంశంతో కాదు. మయుడు ప్రసిద్ధుడైన దానవశిల్పి, మాయతో నగరాలను నిర్మించగలవాడు; కాబట్టి అతని బంగారుపురం వజ్రవైడూర్యాలతో చిత్రించబడిందనే వర్ణన అతని నైపుణ్యానికి తగినది. కిష్కింధాకాండలో ఋక్షబిలంలో వానరులు చూచిన, స్వయంప్రభచేత రక్షించబడుతున్న బంగారువనం కూడా మయుడు నిర్మించినదనీ హేమకు చెందినదనీ చెప్పబడింది — కాబట్టి ఈ సందర్భం ఆ కథకు పూర్వభాగం వంటిది. హేమ దేవకార్యం మీద వెళ్ళిపోయింది, మయుడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఆమె విరహంలో దీనుడై నివసించాడు — దీనితో భార్యపై అతని ప్రేమా, ఒంటరితనపు దుఃఖమూ ప్రకటమయ్యాయి. భార్య లేనప్పుడు అతడే కుమార్తెకు పాలకుడు, కాబట్టి వరాన్వేషణ భారం కూడా అతనిదే.

రామా, రాక్షసేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా దానవుడైన మయుడు అతనిని మహర్షి కుమారునిగా తెలుసుకొని సంతోషించి, అక్కడికక్కడే అతనికి కుమార్తెను ఇవ్వాలని ఇష్టపడ్డాడు. అప్పుడు మయుడు ఆమె చేతిని అతని చేతికి అందించి, నవ్వుతూ రాక్షసేంద్రునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాజా, ఈమె నా కుమార్తె, అప్సరస హేమ గర్భంలో ధరించబడినది, మండోదరి అనే కన్య; భార్యగా ఈమెను స్వీకరించు.’ రామా, దశగ్రీవుడు అతనితో ‘బాఢమ్’ (సరే) అని మాత్రమే అన్నాడు. తరువాత అక్కడే అగ్నిని రగిల్చి అతడు పాణిగ్రహణం చేశాడు. తపోధనుడైన విశ్రవసుని శాపం మయునికి తెలుసు — అతని కుమారుడు దారుణప్రకృతి గలవాడవుతాడని; అయినా అతని తాతగారి వంశాన్ని తెలుసుకొని అతడు ఆమెను ఇచ్చాడు. అంతేకాక, అతడు గొప్ప తపస్సుతో పొందిన పరమాద్భుతమైన అమోఘశక్తిని రావణునికి ప్రసాదించాడు; దానితోనే అతడు తరువాత లక్ష్మణుని కొట్టాడు. ఈ విధంగా వివాహం చేసుకొని అతడు లంకకు ఈశ్వరుడూ ప్రభువూ అయ్యాడు. ఇక్కడ కవి భావికథ సూత్రాన్ని కలుపుతాడు — యుద్ధకాండలో రావణుడు లక్ష్మణునిపై విడిచిన శక్తి మయుడు ఇచ్చిన ఈ అమోఘశక్తియే. మయుని నిర్ణయంలో వంశానికి ప్రాధాన్యం కనిపిస్తుంది — స్వభావదోషం తెలిసినా అతడు బ్రహ్మవంశాన్ని ఆలోచించి కన్యను ఇస్తాడు. మండోదరి తరువాత పతివ్రతగా, ధర్మజ్ఞురాలిగా, రావణునికి అనేకవిధాలుగా హితం చెప్పేదిగా ప్రసిద్ధి పొందింది; ఆమె జననం దానవుని నుండీ అప్సరస నుండీ. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనే పదం మయుని సంతోషాన్ని సూచిస్తుంది — చాలాకాలంగా వెదకుతున్న వరుడు అకస్మాత్తుగా లభించాడు. వివాహం సరళమైనది — చేతిని అందించడం, అగ్నిని రగిల్చడం, పాణిగ్రహణం; ఏ మహోత్సవమూ లేదు, అడవిలోనే అది జరిగింది. శక్తిదానం కూడా కన్యాదానంలో ఒక అంగం వంటిదే — మామగారు అల్లునికి అమూల్యమైన ఆయుధాన్ని ఇస్తాడు, అదే తరువాత రామపక్షానికి మహాసంకటమయింది.

రావణుడు నగరానికి వెళ్ళి సోదరులిద్దరికీ కూడా భార్యలను తెచ్చాడు. విరోచనుని కుమారుడైన బలి మనుమరాలు, వజ్రజ్వాల అనే కన్యను అతడు కుంభకర్ణునికి భార్యగా నిర్ణయించాడు. విభీషణుడు మాత్రం గంధర్వరాజు, మహాత్ముడు అయిన శైలూషుని ధర్మజ్ఞురాలైన కుమార్తె సరమను భార్యగా పొందాడు. ఆమె మానససరోవర తీరంలో పుట్టింది. అప్పుడు మేఘాలు వచ్చే వర్షాకాలంలో మానససరోవరం పెరిగింది. ఆ కన్య తల్లి స్నేహంతో ఆక్రందిస్తూ ‘సరః, మా వర్ధయస్వ’ (సరోవరమా, పెరగకు) అని అన్నది; అందువల్ల ఆమె ‘సరమ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలయింది. ఈ విధంగా వివాహం చేసుకున్న ఆ రాక్షసులు అక్కడ విహరించారు. ఇక్కడ పేరుకు నిర్వచనం జనప్రియమైన శైలిలో చేయబడింది — ‘సరః మా’ (సరోవరమా, వద్దు) అనే తల్లి మాట నుండి ‘సరమ’. ఈ సరమయే సుందరకాండలోనూ యుద్ధకాండలోనూ అశోకవనంలో సీతకు సఖిగా, ఓదార్చేదిగా ఉంది; ఇది విభీషణుని ధర్మశీలతకు తగినది. కుంభకర్ణుని భార్య బలి వంశీయురాలు, విభీషణుని భార్య గంధర్వవంశీయురాలు — ఈ విధంగా ఒక్కొక్క సోదరునికీ అతని స్వభావానికి తగిన సంబంధం. రావణుడు స్వయంగా సోదరుల వివాహాలు చేస్తాడు, ఇది పెద్దన్నకూ రాజుకూ కర్తవ్యం. మూలంలోని ‘గత్వా తు నగరీం భార్యే భ్రాతృభ్యాం సముపాహరత్’ (నగరానికి వెళ్ళి సోదరులిద్దరికీ భార్యలను తెచ్చాడు) అనే మాట రావణుని భ్రాతృవాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది; ఇది అతని చరిత్రలోని ఒక కోమలమైన పక్షం. కుంభకర్ణుని వివాహం విషయంలో మూలం అతి సంక్షిప్తంగా ఉంది.

ఆ రాక్షసులు తమ తమ భార్యలతో కలిసి నందనవనంలో గంధర్వులలా విహరించారు. తరువాత మండోదరి మేఘనాదుడనే కుమారుని కన్నది. అగస్త్యుడు రామునితో ఇలా అంటాడు — ‘అతడే మీచేత ఇంద్రజిత్తు అనే పేరుతో పిలువబడుతున్నవాడు.’ పూర్వం పుట్టగానే ఆ రావణపుత్రుడు ఏడుస్తూ మేఘంలాంటి మహానాదం చేశాడు. రాఘవా, అతని నాదానికి ఆ లంక జడమైపోయింది, స్తంభించిపోయింది. అందుకే తండ్రి రావణుడు స్వయంగా అతనికి ‘మేఘనాదుడు’ అని పేరుపెట్టాడు. రామా, ఆ రావణపుత్రుడు అప్పుడు రావణుని శుభమైన అంతఃపురంలో శ్రేష్ఠస్త్రీలచేత రక్షించబడుతూ, కట్టెలచేత కప్పబడిన అగ్నిలా, తల్లిదండ్రులకు మహాహర్షం కలిగిస్తూ పెరిగాడు. ‘కాష్ఠైరివానలః’ (కట్టెలచేత కప్పబడిన అగ్నిలా) అనే ఉపమ అతని తేజస్సు ఇప్పుడు దాగి ఉందని, కాని సమయం వచ్చినప్పుడు ప్రజ్వరిల్లుతుందని సూచిస్తుంది. అగస్త్యుడు రామునితో ‘యుష్మాభిః అభిధీయతే’ (మీచేత పిలువబడుతున్నవాడు) అని అంటాడు, ఎందుకంటే రాముడూ లక్ష్మణుడూ యుద్ధంలో ఆ ఇంద్రజిత్తును చూచారు, అతడు లక్ష్మణునిచేత చంపబడ్డాడు. ఇంద్రజిత్తు అనే పేరు తరువాత ఇంద్రుని జయించడం వల్ల వచ్చింది, ఆ కథ ముందు చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా పన్నెండవ సర్గ రాక్షసకుల విస్తారాన్ని వర్ణిస్తుంది — వివాహాలు, సంబంధాలు, పుత్రజననం — దీనివల్ల రాబోయే యుద్ధాలలోని పాత్రలు సిద్ధమవుతాయి. ‘జడీకృతా చ సా లంకా’ (ఆ లంక జడమైపోయింది) అనే వర్ణన అతని భావిబలానికి పూర్వసూచన.

அகஸ்தியர் கதையை மீண்டும் தொடங்குகிறார் — இலங்கையில் முடிசூட்டப்பட்ட ராக்ஷசத் தலைவன் சகோதரர்களோடு சேர்ந்து அப்போது முதலில் தன் சகோதரியான ராக்ஷசியை மணமுடித்துக் கொடுப்பதைப் பற்றிச் சிந்தித்தான். தந்தை இல்லாதபோது சகோதரியின் திருமணப் பொறுப்பு மூத்த சகோதரனுடையதே என்பதை அவன் அறிந்திருந்தான். பிறகு அந்த ராக்ஷசன் சூர்ப்பணகை என்ற தன் சகோதரியான ராக்ஷசியைக் காலகேயனும் தானவர் தலைவனுமான வித்யுஜ்ஜிஹ்வனுக்குக் கொடுத்தான். இந்த வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் காலகேய வம்சத்துத் தானவன்; அடுத்த சர்க்கங்களில் ராவணனாலேயே அவன் கொல்லப்படுவான்; அதுவே சூர்ப்பணகையின் கைம்மைக்குக் காரணம். பிறகு சகோதரியை மணமுடித்துக் கொடுத்தபின் ராக்ஷசனான தசக்ரீவன் தானே வேட்டையாடத் திரிந்தான். அங்கே காட்டில், ராமா, அவன் திதியின் மகனான மயன் என்ற தானவனைக் கண்டான். மயன் ஒரு கன்னியோடு இருந்தான். கன்னியைத் துணையாகக் கொண்ட அவனைக் கண்டு, இரவில் திரிவோனான தசக்ரீவன் கேட்டான் — ‘மனிதர்களும் விலங்குகளும் இல்லாத இந்தக் காட்டில் நீர் யார்? தனியாக எங்கிருந்து திரிகிறீர்? மான்குட்டி போன்ற கண்களுடைய இவளோடு ஏன் இருக்கிறீர்?’ அப்போது கேட்டுக்கொண்டிருந்த அந்த இரவில் திரிவோனிடம் மயன் சொன்னான். இங்கே ராவணனின் கேள்வியில் ஆர்வம் தெரிகிறது — மனிதர்களும் விலங்குகளும் இல்லாத அத்தகைய காட்டில் தனியான ஒரு தந்தை அழகிய மகளோடு ஏன் இருக்க வேண்டும்? ‘மான்குட்டி போன்ற கண்களுடையவள்’ என்ற அடைமொழியால் கவி கன்னியின் அழகையும், ராவணன் ஈர்க்கப்பட்டதையும் குறிப்பிடுகிறார். சூர்ப்பணகையின் திருமணம் பற்றிய சுருக்கமான வர்ணனையும், மயனைக் கண்டது பற்றிய விரிவும் — இவ்வாறு கவியின் பார்வை மண்டோதரி பற்றிய நிகழ்ச்சியிலேயே மையம் கொண்டுள்ளது.

மயன் சொன்னான் — ‘அன்பனே, கேள்; நடந்ததை எல்லாம் உள்ளபடியே உனக்குச் சொல்கிறேன். ஹேமை என்ற அப்சரஸைப் பற்றி நீ முன்பு கேள்விப்பட்டிருந்தால் — அவள், புலோமனின் மகளான சசி நூறு வேள்விகள் செய்த இந்திரனுக்குக் கொடுக்கப்பட்டது போல, தேவர்களால் எனக்குக் கொடுக்கப்பட்டாள். அவளிடம் பற்றுக்கொண்ட மனத்துடன் நான் ஆயிரம் ஆண்டுகள் வசித்தேன். அவளோ தேவர்களின் காரியத்துக்காகச் சென்றுவிட்டாள்; அதன்பின் பதினான்கு ஆண்டுகள் கழிந்தன. அந்த ஹேமைக்காக நான் மாயையால் முழுதும் பொன்மயமான, வைரங்களாலும் வைடூரியங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்ட நகரத்தை அமைத்தேன். அங்கே அவளைப் பிரிந்து வருந்தி, மிகவும் துயருற்று வசித்தேன். அந்த நகரத்திலிருந்து என் மகளை அழைத்துக்கொண்டு காட்டுக்கு வந்தேன். அரசனே, இவள் என் மகள், அந்த ஹேமையின் வயிற்றில் வளர்ந்தவள். இவளுக்குக் கணவனைத் தேடுவதற்காக இவளோடு வந்திருக்கிறேன். மதிப்பை விரும்பும் எல்லோருக்கும் கன்னிக்குத் தந்தையாக இருப்பது துயரமே; ஏனெனில் கன்னி எப்போதும் இரண்டு குலங்களை ஐயத்தில் நிறுத்தியவாறு இருக்கிறாள். இந்த மனைவியிடம் எனக்கு இரண்டு மகன்களும் பிறந்தனர் — முதலாமவன் மாயாவி, அடுத்தவன் துந்துபி. அன்பனே, நீ கேட்டதால் எல்லாவற்றையும் உள்ளபடியே சொன்னேன். இப்போது உன்னை நான் எப்படி அறிவது — நீ யார்?’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன் பணிவுடன் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘நான் புலஸ்தியரின் மகனின் மகன், பெயர் தசக்ரீவன்; பிரம்மாவிலிருந்து மூன்றாம் தலைமுறையில் வந்த விஶ்ரவஸ் என்ற முனிவருடைய மகன் நான்.’ மயனின் சொல்லில் ஒன்பதாவது சர்க்கத்தில் சுமாலி சொன்ன சொல்லே எதிரொலிக்கிறது — ‘மதிப்பை விரும்பும் எல்லோருக்கும் கன்னிக்குத் தந்தையாக இருப்பது துயரமே’ என்ற அரைச் சுலோகம் இரண்டு இடங்களிலும் எழுத்துக்கு எழுத்து ஒன்றே. இங்கே மீண்டும் ஒரு தந்தை மகளின் மணமகனைப் பற்றிக் கவலைப்படுகிறான்; அவனும் நற்குலத்து மணமகனைத் தேடுகிறான். மயனின் மகன்களான மாயாவியும் துந்துபியும் கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் வாலியால் கொல்லப்பட்டனர் என்பது பிரசித்தம் — இவ்வாறு கதை இழைகள் ஒன்றோடொன்று இணைகின்றன. ராவணனின் தன்னறிமுகத்தில் ‘பணிவுடன்’ என்ற சொல் கவனிக்கத்தக்கது — தன்னலம் இருக்கும்போது அவனுக்குப் பணிவைக் காட்டவும் தெரியும். அவன் தன் குலப் பெருமையைப் பிரம்மாவின் வம்சத்தால் நிலைநாட்டுகிறான், ராக்ஷசத் தாயின் குலத்தால் அல்ல. மயன் புகழ்பெற்ற தானவச் சிற்பி, மாயையால் நகரங்களை அமைக்க வல்லவன்; ஆகவே அவனுடைய பொன்மயமான நகரம் வைரங்களாலும் வைடூரியங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டது என்ற வர்ணனை அவனுடைய திறனுக்கு ஏற்றது. கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் கரடிக் குகையில் வானரர்கள் கண்ட, சுயம்பிரபை காத்து வந்த பொன் வனமும் மயனாலும் ஹேமையாலும் உண்டானது என்று சொல்லப்பட்டது — ஆகவே இந்த நிகழ்ச்சி அந்தக் கதையின் முன்பகுதி போன்றது. ஹேமை தேவர்களின் காரியத்துக்காகச் சென்றாள்; மயன் பதினான்கு ஆண்டுகள் அவளைப் பிரிந்து வருந்தி வாழ்ந்தான் — இதனால் மனைவியிடம் அவன் கொண்ட அன்பும் தனிமையின் துயரமும் வெளிப்படுகின்றன. மனைவி இல்லாததால் அவனே மகளைக் காப்பவன்; ஆகவே மணமகனைத் தேடும் பொறுப்பும் அவனுடையதே.

ராமா, ராக்ஷசத் தலைவனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தானவன் மயன், அவனை மகரிஷியின் மைந்தன் என்று அறிந்து மகிழ்ச்சியடைந்தான்; அங்கேயே அவனுக்குத் தன் மகளைக் கொடுக்க விரும்பினான். பிறகு மயன் அவளுடைய கையை அவனுடைய கையில் பற்றச் செய்து, சிரித்தவாறு ராக்ஷசத் தலைவனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘அரசனே, இவள் என் மகள், அப்சரஸான ஹேமை சுமந்து பெற்றவள், மண்டோதரி என்ற கன்னி; இவளை மனைவியாக ஏற்றுக்கொள்.’ ராமா, தசக்ரீவன் அவனிடம் ‘நல்லது’ என்று மட்டுமே சொன்னான். பிறகு அங்கேயே தீயை மூட்டி அவன் கைப்பிடித்தான் (மணம் புரிந்தான்). தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட விஶ்ரவஸின் சாபத்தை — அவருடைய மகன் கொடிய இயல்புடையவனாக இருப்பான் என்பதை — மயன் அறிந்திருந்தான்; இருந்தும் அவனுடைய பாட்டன்வழிக் குலத்தை அறிந்து அவளைக் கொடுத்தான். மேலும் அவன் கடுந்தவத்தால் பெற்ற, மிக அற்புதமான, வீண்போகாத சக்தி ஆயுதத்தை ராவணனுக்கு அளித்தான்; அதைக் கொண்டே பின்னர் அவன் லக்ஷ்மணனைத் தாக்கினான். இவ்வாறு மனைவியை அடைந்த அவன் இலங்கையின் தலைவனும் பிரபுவும் ஆனான். இங்கே கவி வரப்போகும் கதையின் இழையைச் சேர்க்கிறார் — யுத்த காண்டத்தில் ராவணன் லக்ஷ்மணன் மீது ஏவிய சக்தி, மயன் கொடுத்த இதே வீண்போகாத சக்திதான். மயனின் முடிவில் குலத்துக்கு முதன்மை கொடுக்கப்படுவது தெரிகிறது — இயல்பில் உள்ள குறையை அறிந்திருந்தும் அவன் பிரம்ம வம்சத்தைக் கருதிக் கன்னியைக் கொடுக்கிறான். மண்டோதரி பின்னர் கற்புடையவளாகவும், அறமறிந்தவளாகவும், ராவணனுக்குப் பலமுறை நல்லதை எடுத்துரைப்பவளாகவும் புகழ்பெற்றாள்; அவள் தானவனுக்கும் அப்சரஸுக்கும் பிறந்தவள். ‘சிரித்தவாறு’ என்ற சொல் மயனின் மனநிறைவைக் குறிக்கிறது — நீண்ட காலம் தேடிய மணமகன் எதிர்பாராமல் கிடைத்துவிட்டான். திருமணம் எளிமையானது — கையைப் பற்றச் செய்தல், தீயை மூட்டுதல், கைப்பிடித்தல்; எந்தப் பெருவிழாவும் இல்லை, காட்டிலேயே அது நிறைவேறியது. சக்தியைக் கொடுத்ததும் கன்னிகாதானத்தின் ஒரு பகுதி போன்றது — மாமனார் மருமகனுக்கு விலைமதிப்பற்ற ஆயுதத்தைக் கொடுக்கிறார்; அது பின்னர் ராமன் தரப்புக்குப் பெரும் இடராயிற்று.

ராவணன் நகரத்துக்குச் சென்று தன் சகோதரர்கள் இருவருக்கும் மனைவியரைக் கொண்டுவந்தான். விரோசனனின் மகனான பலியின் மகள்வழிப் பேத்தியான வஜ்ரஜ்வாலை என்ற கன்னியை அவன் கும்பகர்ணனுக்கு மனைவியாக ஏற்பாடு செய்தான். விபீஷணனோ கந்தர்வ அரசனும் மகாத்மாவுமான சைலூஷனின் அறமறிந்த மகளான சரமை என்பவளை மனைவியாகப் பெற்றான். அவள் மானசப் பொய்கையின் கரையில் பிறந்தாள். அப்போது மேகங்கள் வரும் மழைக்காலத்தில் மானசப் பொய்கை பெருகியது. அந்தக் கன்னியின் தாய் அன்பால் கதறியவாறு, ‘பொய்கையே, பெருகாதே’ (‘ஸர: மா வர்தயஸ்வ’) என்று சொன்னாள்; அதனால் அவள் ‘சரமை’ என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றாள். இவ்வாறு அந்த ராக்ஷசர்கள் மணம் புரிந்து அங்கே இன்புற்றனர். இங்கே பெயரின் சொல்லாக்கம் மக்களிடையே வழங்கும் நடையில் செய்யப்பட்டுள்ளது — ‘ஸர: மா’ (பொய்கையே, வேண்டாம்) என்ற தாயின் சொல்லிலிருந்து ‘சரமை’. இந்தச் சரமைதான் சுந்தர காண்டத்திலும் யுத்த காண்டத்திலும் அசோக வனத்தில் சீதையின் தோழியாகவும் ஆறுதல் சொல்பவளாகவும் இருந்தவள்; இது விபீஷணனின் அறவுணர்வுக்கு ஏற்றது. கும்பகர்ணனின் மனைவி பலியின் வம்சத்தவள், விபீஷணனின் மனைவி கந்தர்வ வம்சத்தவள் — இவ்வாறு ஒவ்வொரு சகோதரனுக்கும் அவனுடைய இயல்புக்கு ஏற்ற உறவு. ராவணனே சகோதரர்களின் திருமணங்களைச் செய்கிறான்; இது மூத்த சகோதரனுக்கும் அரசனுக்கும் உரிய கடமை. மூலத்தில் ‘நகரத்துக்குச் சென்று சகோதரர்கள் இருவருக்கும் மனைவியரைக் கொண்டுவந்தான்’ என்பது ராவணனின் சகோதரப் பாசத்தைக் காட்டுகிறது; இது அவனுடைய பாத்திரத்தின் ஒரு மென்மையான பக்கம். கும்பகர்ணனின் திருமணம் பற்றி மூலம் மிகச் சுருக்கமாகவே உள்ளது.

அந்த ராக்ஷசர்கள் தத்தம் மனைவியரோடு நந்தன வனத்தில் கந்தர்வர்கள் போல இன்புற்றனர். பிறகு மண்டோதரி மேகநாதன் என்ற மகனைப் பெற்றாள். அகஸ்தியர் ராமனிடம் சொல்கிறார் — ‘அவனே உங்களால் இந்திரஜித் என்ற பெயரால் அழைக்கப்படுகிறான்.’ முன்பு பிறந்தவுடனேயே அழுதுகொண்டிருந்த அந்த ராவணனின் மகன் மேக முழக்கத்துக்கு நிகரான மிகப் பெரிய ஒலியை எழுப்பினான். ராகவா, அவனுடைய அந்த ஒலியால் இலங்கை முழுவதும் திகைத்துச் செயலற்றுப் போனது. ஆகவே தந்தை ராவணனே அவனுக்கு ‘மேகநாதன்’ என்று பெயர் சூட்டினான். ராமா, அந்த ராவணனின் மகன் அப்போது ராவணனின் மங்கலமான அந்தப்புரத்தில் சிறந்த பெண்டிரால் காக்கப்பட்டு, கட்டைகளால் மூடப்பட்ட தீயைப் போல, தாய்க்கும் தந்தைக்கும் பெருமகிழ்ச்சி தந்தவாறு வளர்ந்தான். ‘கட்டைகளால் மூடப்பட்ட தீயைப் போல’ என்ற உவமை, அவனுடைய ஒளி இப்போது மறைந்திருக்கிறது, ஆனால் உரிய காலத்தில் கொழுந்துவிட்டு எரியும் என்பதைக் குறிக்கிறது. அகஸ்தியர் ராமனிடம் ‘உங்களால் அழைக்கப்படுகிறான்’ என்கிறார், ஏனெனில் ராமனும் லக்ஷ்மணனும் போரில் அந்த இந்திரஜித்தைக் கண்டவர்கள்; லக்ஷ்மணனால் அவன் கொல்லப்பட்டான். இந்திரஜித் என்ற பெயர் பின்னர் இந்திரனை வென்றதால் கிடைத்தது; அந்தக் கதை பின்னர் சொல்லப்படும். இவ்வாறு பன்னிரண்டாவது சர்க்கம் ராக்ஷசக் குலத்தின் விரிவை வர்ணிக்கிறது — திருமணங்கள், உறவுகள், மகன் பிறப்பு — இவற்றால் அடுத்து வரும் போர்களுக்கான பாத்திரங்கள் ஆயத்தமாகின்றன. ‘இலங்கை முழுவதும் திகைத்துச் செயலற்றுப் போனது’ என்ற வர்ணனை அவனுடைய வரப்போகும் வலிமையின் முன்னறிவிப்பு.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಆಗ ಮೊದಲು ತನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ವಿವಾಹದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು. ತಂದೆಯ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿಯ ವಿವಾಹದ ಹೊಣೆ ಅಣ್ಣನದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ತನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕಾಲಕೇಯನಾದ ದಾನವೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಕಾಲಕೇಯವಂಶದ ದಾನವ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ವಧೆ ರಾವಣನಿಂದಲೇ ಆಗಲಿದೆ, ಅದು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವೈಧವ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅನಂತರ ತಂಗಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮ, ಅಲ್ಲಿ ವನದಲ್ಲಿ ಅವನು ದಿತಿಯ ಮಗನಾದ ಮಯ ಎಂಬ ದಾನವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಯನು ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆಯೊಡನೆ ಇದ್ದನು. ಕನ್ಯೆಯೊಡನಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಮನುಷ್ಯರೂ ಮೃಗಗಳೂ ಇಲ್ಲದ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾರು? ಒಬ್ಬನೇ ಏಕೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಇವಳೊಡನೆ ಏಕೆ ಇರುವೆ?’ ಆಗ ಮಯನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂ ಮೃಗಗಳೂ ಇಲ್ಲದ ಅಂತಹ ವನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿ ತಂದೆ ಸುಂದರಿಯಾದ ಮಗಳೊಡನೆ ಏಕೆ ಇರಬೇಕು? ‘ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷೀ’ (ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿಯು ಕನ್ಯೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವಿವಾಹದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆ, ಮಯದರ್ಶನದ ವಿಸ್ತಾರ — ಹೀಗೆ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ.

ಮಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ, ಕೇಳು; ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಹೇಮಾ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿರಬಹುದು; ಪೌಲೋಮಿಯಾದ ಶಚಿಯನ್ನು ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಅವಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಅವಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದೆ. ಅವಳು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದಳು; ಅಂದಿನಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. ಆ ಹೇಮೆಗಾಗಿ ನಾನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಜ್ರ-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿನ್ನದ ಪುರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ದೀನನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದೆ. ಆ ಪುರದಿಂದ ಮಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ನಾನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜನೇ, ಇವಳು ನನ್ನ ಮಗಳು, ಆ ಹೇಮೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವಳು. ಇವಳಿಗೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಇವಳೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಗೌರವವನ್ನು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯಾಗಿರುವುದು ದುಃಖವೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಕನ್ಯೆಯು ಎರಡು ಕುಲಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳೂ ಹುಟ್ಟಿದರು — ಮೊದಲನೆಯವನು ಮಾಯಾವಿ, ಅವನ ಅನಂತರ ದುಂದುಭಿ. ಅಯ್ಯಾ, ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ — ನೀನು ಯಾರು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಪೌಲಸ್ತ್ಯನ ಮಗ, ಹೆಸರು ದಶಗ್ರೀವ; ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಮೂರನೆಯವರಾದ ವಿಶ್ರವಸ್ ಮುನಿಯ ಮಗ ನಾನು.’ ಮಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದ ಸುಮಾಲಿಯ ಮಾತೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಕನ್ಯಾಪಿತೃತ್ವಂ ದುಃಖಂ ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಾನಕಾಂಕ್ಷಿಣಾಮ್’ (ಗೌರವವನ್ನು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯಾಗಿರುವುದು ದುಃಖವೇ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಎರಡೆಡೆಯೂ ಅಕ್ಷರಶಃ ಒಂದೇ. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತಂದೆ ಮಗಳ ವರನಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನೂ ಕುಲೀನ ವರನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಮಯನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಮಾಯಾವಿ ಮತ್ತು ದುಂದುಭಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹತರಾದರು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹೀಗೆ ಕಥಾಸೂತ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೆಣೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತಮ್’ (ವಿನಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸ್ವಾರ್ಥವಿದ್ದಾಗ ಅವನು ವಿನಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಬಲ್ಲನು. ಅವನು ತನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಂಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದ ತಾಯಿಯ ಕುಲದಿಂದಲ್ಲ. ಮಯನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಾನವಶಿಲ್ಪಿ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಗರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಲ್ಲವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಚಿನ್ನದ ಪುರವು ವಜ್ರ-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಋಕ್ಷಬಿಲದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕಂಡ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ವನವೂ ಮಯನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು, ಹೇಮೆಯದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಆ ಕಥೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಂತಿದೆ. ಹೇಮೆಯು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದಳು, ಮಯನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವಳ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ದೀನನಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು — ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಪ್ರೇಮವೂ ಒಂಟಿತನದ ದುಃಖವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪತ್ನಿಯ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಕನ್ಯೆಯ ಪಾಲಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ವರಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಭಾರವೂ ಅವನದೇ.

ರಾಮ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ದಾನವ ಮಯನು ಅವನನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಯ ಮಗನೆಂದು ಅರಿತು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ಮಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಮಯನು ಅವಳ ಕೈಯನ್ನು ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸಿ, ನಗುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಇವಳು ನನ್ನ ಮಗಳು, ಅಪ್ಸರೆ ಹೇಮೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು, ಮಂಡೋದರಿ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆ; ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಇವಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ರಾಮ, ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ಅವನು ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದನು. ತಪೋಧನನಾದ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಶಾಪವನ್ನು — ಅವನ ಮಗನು ದಾರುಣ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗುವನು ಎಂಬುದನ್ನು — ಮಯನು ಬಲ್ಲನು; ಆದರೂ ಅವನ ಪಿತಾಮಹನ ಕುಲವನ್ನು ಅರಿತು ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪರಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಅಮೋಘ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನು ಲಂಕೆಯ ಈಶ್ವರನೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟ ಶಕ್ತಿಯು ಮಯನು ಕೊಟ್ಟ ಈ ಅಮೋಘ ಶಕ್ತಿಯೇ. ಮಯನ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಕುಲದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸ್ವಭಾವದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವಂಶವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂಡೋದರಿಯು ಅನಂತರ ಪತಿವ್ರತೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞೆ, ರಾವಣನಿಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಿದವಳು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳ ಜನನ ದಾನವನಿಂದಲೂ ಅಪ್ಸರೆಯಿಂದಲೂ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದವು ಮಯನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ವರನು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ದೊರೆತನು. ವಿವಾಹ ಸರಳವಾದುದು — ಕೈಹಿಡಿಸುವುದು, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉರಿಸುವುದು, ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ; ಯಾವ ಮಹೋತ್ಸವವೂ ಇಲ್ಲ, ವನದಲ್ಲಿಯೇ ಅದು ನೆರವೇರಿತು. ಶಕ್ತಿಯ ದಾನವೂ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಅಂಗದಂತಿದೆ — ಮಾವನು ಅಳಿಯನಿಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಆಯುಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅನಂತರ ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟವಾಯಿತು.

ರಾವಣನು ನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೂ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ತಂದನು. ವಿರೋಚನನ ಮಗನಾದ ಬಲಿಯ ಮಗಳ ಮಗಳಾದ ವಜ್ರಜ್ವಾಲಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನಾದರೋ ಗಂಧರ್ವರಾಜನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಶೈಲೂಷನ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಮಗಳು ಸರಮೆ ಎಂಬವಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಪಡೆದನು. ಅವಳು ಮಾನಸಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಆಗ ಮೇಘಗಳು ಬರುವ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾನಸಸರೋವರವು ಉಕ್ಕಿತು. ಆ ಕನ್ಯೆಯ ತಾಯಿಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಾ ‘ಸರಃ, ಮಾ ವರ್ಧಯಸ್ವ’ (ಸರೋವರವೇ, ಉಕ್ಕಬೇಡ) ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ‘ಸರಮಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ‘ಸರಃ ಮಾ’ ಎಂಬ ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ಸರಮಾ’. ಈ ಸರಮೆಯೇ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಖಿಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಶೀಲತೆಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಬಲಿಯ ವಂಶದವಳು, ವಿಭೀಷಣನ ಪತ್ನಿ ಗಂಧರ್ವವಂಶದವಳು — ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಹೋದರನಿಗೂ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಸಂಬಂಧ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ತಮ್ಮಂದಿರ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವ ‘ಗತ್ವಾ ತು ನಗರೀಂ ಭಾರ್ಯೇ ಭ್ರಾತೃಭ್ಯಾಂ ಸಮುಪಾಹರತ್’ (ನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮಂದಿರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ತಂದನು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಭ್ರಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಒಂದು ಕೋಮಲ ಮುಖ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿವಾಹದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂಲವು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರಂತೆ ವಿಹರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಂಡೋದರಿಯು ಮೇಘನಾದ ಎಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನೀವು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎಂದು ಕರೆಯುವವನು ಅವನೇ.’ ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿದೊಡನೆಯೇ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅಳುತ್ತಾ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ರಾಘವ, ಅವನ ನಾದದಿಂದ ಆ ಲಂಕೆಯು ಜಡವಾಯಿತು, ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆ ರಾವಣನು ತಾನೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಮೇಘನಾದ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟನು. ರಾಮ, ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಆಗ ರಾವಣನ ಶುಭವಾದ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಗೆ ಮಹಾ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಬೆಳೆದನು. ‘ಕಾಷ್ಠೈರಿವಾನಲಃ’ (ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಈಗ ಗುಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಯುಷ್ಮಾಭಿಃ ಅಭಿಧೀಯತೇ’ (ನೀವು ಕರೆಯುವ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದರು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅವನು ಹತನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅನಂತರ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದುದರಿಂದ ದೊರೆಯಿತು; ಅದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗವು ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ವಿವಾಹಗಳು, ಸಂಬಂಧಗಳು, ಪುತ್ರಜನನ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಪಾತ್ರಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಜಡೀಕೃತಾ ಚ ಸಾ ಲಂಕಾ’ (ಆ ಲಂಕೆಯು ಜಡವಾಯಿತು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವನ ಮುಂದಿನ ಬಲದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ.

അഗസ്ത്യൻ കഥ വീണ്ടും തുടങ്ങുന്നു — ലങ്കയിൽ അഭിഷിക്തനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം അപ്പോൾ ആദ്യം തന്റെ സഹോദരിയായ രാക്ഷസിയുടെ വിവാഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. പിതാവില്ലാത്തപ്പോൾ സഹോദരിയുടെ വിവാഹത്തിന്റെ ചുമതല ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനാണെന്ന് അവന് അറിയാമായിരുന്നു. പിന്നീട് ആ രാക്ഷസൻ ശൂർപ്പണഖ എന്ന തന്റെ സഹോദരിയായ രാക്ഷസിയെ കാലകേയനും ദാനവേന്ദ്രനുമായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വനു നൽകി. ഈ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ കാലകേയവംശത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു ദാനവനാണ്; അവന്റെ വധം വരാനിരിക്കുന്ന സർഗങ്ങളിൽ രാവണനാൽത്തന്നെ സംഭവിക്കും; അതാണ് ശൂർപ്പണഖയുടെ വൈധവ്യത്തിനു കാരണം. പിന്നീട് സഹോദരിയെ വിവാഹം ചെയ്തുകൊടുത്തശേഷം രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവൻ സ്വയം നായാട്ടിനായി ചുറ്റിനടന്നു. അവിടെ വനത്തിൽ, രാമാ, അവൻ ദിതിയുടെ പുത്രനായ മയൻ എന്ന ദാനവനെ കണ്ടു. മയൻ ഒരു കന്യകയോടൊപ്പമായിരുന്നു. കന്യകയോടൊപ്പമുള്ള അവനെ കണ്ട് നിശാചരനായ ദശഗ്രീവൻ ചോദിച്ചു: ‘മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളുമില്ലാത്ത ഈ വനത്തിൽ അങ്ങ് ആരാണ്? തനിച്ച് എന്തിനാണ് ചുറ്റിനടക്കുന്നത്? മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ള ഇവളോടൊപ്പം എന്തിനാണ് ഇവിടെ നിൽക്കുന്നത്?’ അപ്പോൾ മയൻ ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ നിശാചരനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാവണന്റെ ചോദ്യത്തിൽ കൗതുകം കാണാം — മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളുമില്ലാത്ത അത്തരമൊരു വനത്തിൽ ഒരു പിതാവ് സുന്ദരിയായ പുത്രിയോടൊപ്പം തനിച്ച് എന്തിനു നിൽക്കണം? ‘മൃഗശാവാക്ഷീ’ (മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ളവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി കന്യകയുടെ സൗന്ദര്യവും രാവണനുണ്ടായ ആകർഷണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശൂർപ്പണഖയുടെ വിവാഹത്തിനു സംക്ഷിപ്തമായ വർണന, മയനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നതിനു വിസ്താരം — ഇങ്ങനെ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി മണ്ഡോദരിയുടെ സന്ദർഭത്തിൽത്തന്നെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

മയൻ പറഞ്ഞു: ‘പ്രിയനേ, കേട്ടാലും; നടന്നതെല്ലാം യഥാവിധി ഞാൻ നിന്നോടു പറയാം. ഹേമ എന്ന അപ്സരസ്സിനെക്കുറിച്ചു നീ മുമ്പു കേട്ടിട്ടുണ്ടാകാം; പൗലോമിയായ ശചിയെ ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രനു നൽകിയതുപോലെ, അവളെ ദേവന്മാർ എനിക്കു നൽകി. അവളിൽ മനസ്സു ലയിച്ച് ഞാൻ ആയിരം വർഷം വസിച്ചു. അവളാകട്ടെ ദേവന്മാരുടെ ഒരു കാര്യത്തിനായി പോയി; അതിനുശേഷം പതിനാലു വർഷം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആ ഹേമയ്ക്കുവേണ്ടി ഞാൻ മായകൊണ്ട് മുഴുവൻ സ്വർണമയവും വജ്രവും വൈഡൂര്യവുംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്തതുമായ ഒരു നഗരം നിർമിച്ചു. അവിടെ അവളില്ലാതെ ദീനനായും അത്യന്തം ദുഃഖിതനായും ഞാൻ വസിച്ചു. ആ നഗരത്തിൽനിന്ന് പുത്രിയെയും കൂട്ടി ഞാൻ വനത്തിലേക്കു വന്നു. രാജാവേ, ഇവൾ എന്റെ പുത്രിയാണ്, ആ ഹേമയുടെ ഗർഭത്തിൽ വളർന്നവൾ. ഇവളോടൊപ്പം ഇവൾക്കൊരു ഭർത്താവിനെ അന്വേഷിച്ചാണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്. മാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും കന്യകയുടെ പിതാവാകുക ദുഃഖംതന്നെയാണ്; കന്യക എപ്പോഴും രണ്ടു കുലങ്ങളെ സംശയത്തിൽ നിർത്തുന്നുവല്ലോ. ഈ ഭാര്യയിൽ എനിക്കു രണ്ടു പുത്രന്മാരും ജനിച്ചു — ആദ്യത്തേവൻ മായാവി, അതിനുശേഷം ദുന്ദുഭി. പ്രിയനേ, നീ ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ എല്ലാം യഥാർഥമായി പറഞ്ഞു. ഇനി ഞാൻ നിന്നെ എങ്ങനെ അറിയണം — നീ ആരാണ്?’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസൻ വിനയത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ പൗലസ്ത്യപുത്രനാണ്, പേര് ദശഗ്രീവൻ; ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു മൂന്നാമനായ വിശ്രവസ്സ് എന്ന മുനിയുടെ പുത്രനാണു ഞാൻ.’ മയന്റെ വാക്കിൽ ഒമ്പതാം സർഗത്തിലെ സുമാലിയുടെ വാക്കുതന്നെ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — ‘കന്യാപിതൃത്വം ദുഃഖം ഹി സർവേഷാം മാനകാങ്ക്ഷിണാം’ (മാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും കന്യകയുടെ പിതാവാകുക ദുഃഖംതന്നെ) എന്ന അർധശ്ലോകം രണ്ടിടത്തും അക്ഷരംപ്രതി ഒന്നുതന്നെയാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു പിതാവ് പുത്രിയുടെ വരനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു; അവനും കുലീനനായ വരനെ അന്വേഷിക്കുന്നു. മയന്റെ പുത്രന്മാരായ മായാവിയും ദുന്ദുഭിയും കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ബാലിയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടവരാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ് — ഇങ്ങനെ കഥാസൂത്രങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ ആത്മപരിചയത്തിലെ ‘വിനീതം’ (വിനയത്തോടെ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സ്വാർഥമുള്ളപ്പോൾ വിനയം കാണിക്കാനും അവന് അറിയാം. അവൻ തന്റെ കുലമഹിമ രാക്ഷസിയായ മാതാവിന്റെ കുലത്തിലൂടെയല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വംശത്തിലൂടെയാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്. മയൻ മായകൊണ്ടു നഗരങ്ങൾ നിർമിക്കാൻ കഴിവുള്ള പ്രസിദ്ധനായ ദാനവശില്പിയാണ്; അതിനാൽ വജ്രവും വൈഡൂര്യവുംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത അവന്റെ സ്വർണനഗരത്തിന്റെ വർണന അവന്റെ കൗശലത്തിന് അനുരൂപമാണ്. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ഋക്ഷബിലത്തിൽ വാനരന്മാർ കണ്ട, സ്വയംപ്രഭ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്ന സ്വർണവനവും മയൻ നിർമിച്ചതും ഹേമയുടേതുമാണെന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് — അതിനാൽ ഈ സന്ദർഭം ആ കഥയുടെ പൂർവഭാഗംപോലെയാണ്. ഹേമ ദേവകാര്യത്തിനായി പോയി, മയൻ പതിനാലു വർഷം അവളുടെ വിരഹത്തിൽ ദീനനായി വസിച്ചു — ഇതിലൂടെ അവനു പത്നിയോടുള്ള പ്രേമവും ഏകാന്തതയുടെ ദുഃഖവും പ്രകടമാകുന്നു. പത്നിയില്ലാത്തപ്പോൾ അവൻതന്നെയാണ് പുത്രിയുടെ പാലകൻ; അതിനാൽ വരനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിന്റെ ഭാരവും അവനുതന്നെ.

രാമാ, രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദാനവനായ മയൻ അവൻ മഹർഷിയുടെ പുത്രനാണെന്നറിഞ്ഞ് സന്തുഷ്ടനായി; അവിടെവെച്ചുതന്നെ അവനു പുത്രിയെ നൽകാൻ ഇഷ്ടപ്പെട്ടു. പിന്നീട് മയൻ അവളുടെ കൈ അവന്റെ കൈയിൽ പിടിപ്പിച്ച്, ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഇവൾ എന്റെ പുത്രിയാണ്, ഹേമ എന്ന അപ്സരസ്സ് ഗർഭം ധരിച്ചവൾ, മണ്ഡോദരി എന്ന കന്യക; ഭാര്യയായി ഇവളെ സ്വീകരിച്ചാലും.’ രാമാ, ദശഗ്രീവൻ അവനോട് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. പിന്നീട് അവിടെത്തന്നെ അഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച് അവൻ പാണിഗ്രഹണം ചെയ്തു. തപോധനനായ വിശ്രവസ്സിന്റെ ശാപം — അവന്റെ പുത്രൻ ദാരുണപ്രകൃതിയുള്ളവനാകും എന്നത് — മയന് അറിയാമായിരുന്നു; എങ്കിലും അവന്റെ പിതാമഹകുലം അറിഞ്ഞ് അവൻ അവളെ നൽകി. കൂടാതെ, പരമമായ തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ, പരമാദ്ഭുതമായ, അമോഘമായ ഒരു ശക്തി അവൻ രാവണനു നൽകി; അതുകൊണ്ടാണ് പിന്നീട് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ പ്രഹരിച്ചത്. ഇങ്ങനെ വിവാഹം ചെയ്ത് അവൻ ലങ്കയുടെ ഈശ്വരനും പ്രഭുവുമായിത്തീർന്നു. ഇവിടെ കവി ഭാവികഥയുടെ സൂത്രം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാവണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ പ്രയോഗിച്ച ശക്തി, മയൻ നൽകിയ ഈ അമോഘശക്തിതന്നെയാണ്. മയന്റെ തീരുമാനത്തിൽ കുലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കാണാം — സ്വഭാവദോഷം അറിഞ്ഞിട്ടും ബ്രഹ്മവംശം പരിഗണിച്ച് അവൻ കന്യകയെ നൽകുന്നു. മണ്ഡോദരി പിന്നീട് പതിവ്രതയും ധർമജ്ഞയും രാവണനോടു പലപ്പോഴും ഹിതം പറയുന്നവളുമായി പ്രസിദ്ധയാണ്; അവളുടെ ജനനം ദാനവനിൽനിന്നും അപ്സരസ്സിൽനിന്നുമാണ്. ‘പ്രഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം മയന്റെ സംതൃപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഏറെക്കാലം അന്വേഷിച്ച വരനെ അപ്രതീക്ഷിതമായി ലഭിച്ചു. വിവാഹം ലളിതമാണ് — കരഗ്രഹണം, അഗ്നി ജ്വലിപ്പിക്കൽ, പാണിഗ്രഹണം; വലിയ ഉത്സവമൊന്നുമില്ല, വനത്തിൽത്തന്നെ അതു നടന്നു. ശക്തിയുടെ ദാനവും കന്യാദാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗംപോലെയാണ് — ശ്വശുരൻ ജാമാതാവിന് അമൂല്യമായ ഒരു ആയുധം നൽകുന്നു; അതു പിന്നീട് രാമപക്ഷത്തിനു വലിയ സങ്കടമായിത്തീർന്നു.

രാവണൻ നഗരിയിൽ ചെന്ന് സഹോദരന്മാർക്കും ഭാര്യമാരെ കൊണ്ടുവന്നു. വിരോചനപുത്രനായ ബലിയുടെ ദൗഹിത്രിയായ വജ്രജ്വാല എന്ന കന്യകയെ അവൻ കുംഭകർണന്റെ ഭാര്യയാക്കി. വിഭീഷണനാകട്ടെ ഗന്ധർവരാജനും മഹാത്മാവുമായ ശൈലൂഷന്റെ ധർമജ്ഞയായ പുത്രി സരമയെ ഭാര്യയായി ലഭിച്ചു. അവൾ മാനസസരസ്സിന്റെ തീരത്താണു ജനിച്ചത്. അപ്പോൾ മഴക്കാലം വന്നപ്പോൾ മാനസസരസ്സ് നിറഞ്ഞുപൊങ്ങി. ആ കന്യകയുടെ മാതാവ് സ്നേഹത്തോടെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘സരസ്സേ, വളരരുതേ’ (സരഃ മാ വർധയസ്വ); അതിനാൽ അവൾ ‘സരമ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി. ഇങ്ങനെ വിവാഹിതരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ അവിടെ രമിച്ചു. ഇവിടെ നാമനിരുക്തി ജനപ്രിയമായ ഒരു ശൈലിയിലാണ് — മാതാവിന്റെ ‘സരഃ മാ’ (സരസ്സേ, അരുതേ) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് ‘സരമ’. ഈ സരമതന്നെയാണ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും അശോകവനികയിൽ സീതയുടെ സഖിയും സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നവളും; ഇതു വിഭീഷണന്റെ ധർമശീലത്തിന് അനുരൂപമാണ്. കുംഭകർണന്റെ പത്നി ബലിയുടെ വംശജ, വിഭീഷണന്റെ പത്നി ഗന്ധർവവംശജ — ഇങ്ങനെ ഓരോ സഹോദരന്റെയും സ്വഭാവത്തിന് അനുരൂപമായ ബന്ധം. രാവണൻ സ്വയം സഹോദരന്മാരുടെ വിവാഹങ്ങൾ നടത്തുന്നു; ഇതു ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെയും രാജാവിന്റെയും കർത്തവ്യമാണ്. മൂലത്തിലെ ‘ഗത്വാ തു നഗരീം ഭാര്യേ ഭ്രാതൃഭ്യാം സമുപാഹരത്’ (നഗരിയിൽ ചെന്ന് സഹോദരന്മാർക്കു ഭാര്യമാരെ കൊണ്ടുവന്നു) എന്നത് രാവണന്റെ സഹോദരവാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു കോമളവശമാണ്. കുംഭകർണന്റെ വിവാഹത്തെക്കുറിച്ച് മൂലം അതീവ സംക്ഷിപ്തമാണ്.

ആ രാക്ഷസന്മാർ താന്താങ്ങളുടെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം നന്ദനോദ്യാനത്തിൽ ഗന്ധർവന്മാരെന്നപോലെ രമിച്ചു. പിന്നീട് മണ്ഡോദരി മേഘനാദൻ എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു പറയുന്നു: ‘അവനെത്തന്നെയാണ് നിങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നത്.’ പണ്ട് ജനിച്ചയുടൻതന്നെ ആ രാവണപുത്രൻ കരഞ്ഞപ്പോൾ മേഘത്തിനു തുല്യമായ അതിമഹത്തായ ഒരു നാദം മുഴക്കി. രാഘവാ, അവന്റെ നാദത്താൽ ആ ലങ്ക ജഡമായി, സ്തംഭിച്ചുപോയി. അതിനാൽ പിതാവായ രാവണൻ സ്വയം അവന് ‘മേഘനാദൻ’ എന്നു പേരിട്ടു. രാമാ, ആ രാവണപുത്രൻ അപ്പോൾ രാവണന്റെ ശുഭമായ അന്തഃപുരത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട്, വിറകുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിയെപ്പോലെ, മാതാപിതാക്കൾക്കു മഹാഹർഷം ഉളവാക്കിക്കൊണ്ട് വളർന്നു. ‘കാഷ്ഠൈരിവാനലഃ’ (വിറകുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ, അവന്റെ തേജസ്സ് ഇപ്പോൾ ഗുപ്തമാണെങ്കിലും യഥാകാലം ആളിക്കത്തുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യൻ രാമനോട് ‘യുഷ്മാഭിഃ അഭിധീയതേ’ (നിങ്ങൾ വിളിക്കുന്നത്) എന്നു പറയുന്നു, കാരണം രാമനും ലക്ഷ്മണനും യുദ്ധത്തിൽ ആ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; ലക്ഷ്മണനാലാണ് അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടത്. ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്ന പേര് പിന്നീട് ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചതിനാൽ ലഭിച്ചതാണ്; അതിന്റെ കഥ മുന്നോട്ടു പറയും. ഇങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടാം സർഗം രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ വിസ്താരം വർണിക്കുന്നു — വിവാഹങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങൾ, പുത്രജനനം — അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധങ്ങളിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ ഒരുങ്ങുന്നു. ‘ജഡീകൃതാ ച സാ ലങ്കാ’ (ആ ലങ്ക ജഡമായി) എന്ന വർണന അവന്റെ ഭാവിബലത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്.

Agastya took up the story again. Once the lord of the rākṣasas had been consecrated in Laṅkā together with his brothers, his first thought was to give his sister in marriage, for with their father absent the duty fell to the eldest brother. So the rākṣasa gave his sister, the rākṣasī Śūrpaṇakhā, to Vidyujjihva, a lord of the dānavas of the Kālakeya line. This Vidyujjihva would later be killed by Rāvaṇa himself, as the coming sargas tell, and that is how Śūrpaṇakhā came to be widowed. Having given his sister away, Daśagrīva went roaming on a hunt, and there in the forest, Rāma, he came upon a dānava named Maya, a son of Diti, who had a young girl with him. Seeing him with a maiden for company, the night-ranger asked: "Who are you, alone in this forest where there are neither men nor beasts? Why do you stay here with this fawn-eyed girl?" And Maya answered the night-ranger's question. Rāvaṇa's question shows his curiosity: why should a lone father be with a lovely daughter in a forest empty even of animals? And by calling her "fawn-eyed" the poet hints both at her beauty and at Rāvaṇa's attraction. Śūrpaṇakhā's marriage is told in a line while the meeting with Maya is told at length, for the poet's eye is on the story of Mandodarī.

Maya said: "Listen, my son, and I will tell you all this just as it happened. Perhaps you have heard of the apsaras named Hemā. The gods gave her to me, as Paulomī was given to Indra of the hundred sacrifices, and with my heart bound to her I lived with her a thousand years. Then she went away on the gods' business, and fourteen years have passed since. For Hemā's sake I built by magic a city made entirely of gold, glittering with diamonds and beryl, and there I lived without her, wretched and in deep sorrow. From that city I have come to the forest, bringing my daughter. This is my child, king, who grew in Hemā's womb, and I have come with her to seek a husband for her. For all who care for honour, to be a girl's father is a sorrow, for a daughter keeps two families always in suspense. Two sons were also born to me of this wife, Māyāvī the elder and Dundubhi after him. I have told you everything truly, since you asked. Now, my son, how am I to know who you are?" The rākṣasa answered courteously: "I am Daśagrīva, son of Pulastya's son, born of the sage Viśravas, who was third in descent from Brahmā." Maya's words echo Sumālī's in the ninth sarga, where the same saying about a daughter's father appears; here again a father anxiously seeks a well-born husband for his girl. Maya's two sons, Māyāvī and Dundubhi, are the ones Vālin killed in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, and so the threads of the story are tied together. Maya was the famous architect of the dānavas who could raise cities by magic, and a golden city bright with diamonds and beryl suits his skill; the golden grove the monkeys found in the cave of the bears in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, guarded by Svayamprabhā, was also said to be the work of Maya and Hemā, so this passage is like an earlier chapter of that story. His grief for Hemā, and his fourteen lonely years, show his love for his wife, and with her gone the task of finding a husband for their daughter fell to him alone. Notice the word "courteously" in Rāvaṇa's reply: when it served his purpose, he knew how to be humble. And he rested his family's dignity on its descent from Brahmā, not on his rākṣasa mother's line.

When the lord of the rākṣasas had spoken, Rāma, the dānava Maya, knowing him to be the son of a great seer, was delighted and resolved then and there to give him his daughter. Laughing with pleasure, since the husband he had sought so long had turned up unlooked for, the lord of the daityas placed her hand in Rāvaṇa's and said to the lord of the rākṣasas: "King, this is my daughter, borne by the apsaras Hemā, a maiden named Mandodarī. Accept her as your wife." "Very well," said Daśagrīva, Rāma, and kindling a fire right there he took her hand in marriage. Maya knew of the ascetic Viśravas's curse, that his son would have a cruel nature, yet knowing that Rāvaṇa's line went back to the Grandsire, he gave her to him. He also gave him a most wondrous spear that never misses its mark, won by supreme austerity, the very spear with which Rāvaṇa later struck Lakṣmaṇa. Having taken a wife in this way, the lord and master of Laṅkā returned. Here the poet ties in a thread of the story still to come: the spear Rāvaṇa hurled at Lakṣmaṇa in the Yuddha Kāṇḍa was this unfailing spear given by Maya. Maya's decision shows the weight given to family: though he knew of the flaw in Rāvaṇa's nature, he considered the line of Brahmā and gave his daughter. Mandodarī would later be known as a faithful and righteous wife who often gave Rāvaṇa good counsel; she was born of a dānava and an apsaras. The wedding was simple, the joining of hands, the kindling of a fire and the taking of the bride's hand, all in the forest with no great celebration. And the gift of the spear was like part of the gift of the bride, a priceless weapon given by a father-in-law to his son-in-law, which would later bring Rāma's side into great peril.

Going back to the city, Rāvaṇa brought wives for his two brothers as well. He chose as Kumbhakarṇa's wife a maiden named Vajrajvālā, granddaughter through her mother of Bali, son of Virocana. And Vibhīṣaṇa won as his wife Saramā, the righteous daughter of the great-souled Śailūṣa, king of the gandharvas. She was born on the shore of Lake Mānasa at a time when the rains had come and the lake was rising, and her mother, anxious for her child, cried out, "Lake, do not rise!" and so she came to be called Saramā. So the rākṣasas took wives and lived there in pleasure. Her name is explained in a popular way from her mother's cry, "saraḥ mā", "lake, do not". This Saramā is the one who in the Sundara and Yuddha Kāṇḍas befriends and comforts Sītā in the aśoka grove, as befits Vibhīṣaṇa's righteous nature. Kumbhakarṇa's wife came of Bali's line and Vibhīṣaṇa's of the gandharvas, each match suited to the brother's nature. Rāvaṇa arranges his brothers' marriages himself, as was the duty of an elder brother and a king, and this shows a gentler side of his character, his affection for his brothers. Of Kumbhakarṇa's marriage the text says very little.

The rākṣasas, each with his own wife, took their pleasure like gandharvas in the Nandana grove. Then Mandodarī bore a son, Meghanāda, "he whom you all call Indrajit," Agastya told Rāma. Long ago, the moment he was born, that son of Rāvaṇa let out as he cried a mighty roar like a thundercloud, and Laṅkā was struck dumb and stunned by it, Rāghava. So his father himself gave him the name Meghanāda, "cloud-roar". Then, Rāma, the son of Rāvaṇa grew up in Rāvaṇa's fair inner apartments, guarded by the finest women, like fire hidden under firewood, and brought great joy to his mother and father. The image of fire under wood says that his power was hidden for now but would blaze up in time. Agastya says "whom you all call Indrajit" because Rāma and Lakṣmaṇa had seen him in battle, and Lakṣmaṇa had slain him; the name Indrajit he won later by conquering Indra, a story still to be told. So the twelfth sarga tells how the rākṣasa family grew, through marriages, alliances and the birth of a son, and the players in the wars to come are now in place. Laṅkā struck dumb by the infant's cry is a foretaste of the strength that would be his.