दशग्रीवादीन् निशाचरान् लब्धवरान् ज्ञात्वा सुमाली विष्णोः भयं त्यक्त्वा सानुगः रसातलात् उदतिष्ठत्। तस्य सचिवाः मारीचः, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महोदरः च सुसंरब्धाः सन्तः उदतिष्ठन्। राक्षसपुङ्गवैः सचिवैः वृतः सुमाली दशग्रीवम् अभिगम्य परिष्वज्य इदम् अब्रवीत् — ‘वत्स, दिष्ट्या चिरं चिन्तितः अयं मनोरथः सम्प्राप्तः, यत् त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठात् पितामहात् उत्तमं वरं लब्धवान्। महाबाहो, यस्य कृते वयं लङ्कां त्यक्त्वा रसातलं याताः, तत् महत् विष्णुकृतं भयम् अद्य गतम्। तस्य भयात् असकृत् भग्नाः वयं स्वम् आलयं परित्यज्य सर्वे सहिताः विद्रुताः रसातलं प्रविष्टाः आस्म। इयं लङ्का नगरी अस्माकम् एव, राक्षसैः पूर्वम् उषिता; अधुना सा तव भ्रात्रा धीमता धनाध्यक्षेण निवेशिता। अनघ, यदि साम्ना दानेन वा, महाबाहो, तरसा वा सा प्रत्यानेतुं शक्या स्यात्, तर्हि अस्माकं कार्यं कृतं भवेत्। तात, त्वं च लङ्केश्वरः भविष्यसि, अत्र संशयः नास्ति; त्वया निमग्नः अपि अयं राक्षसवंशः समुद्धृतः। महाबल, त्वं सर्वेषाम् अस्माकं प्रभुः भविष्यसि।’ इति। अत्र सुमालिना चतुर्षु उपायेषु त्रयः — साम, दानं, दण्डः इति — स्पष्टम् उक्ताः। ततः दशग्रीवः उपस्थितं मातामहम् अब्रवीत् — ‘वित्तेशः अस्माकं गुरुः ज्येष्ठः भ्राता; ईदृशं वक्तुं न अर्हसि।’ गरीयसा राक्षसेन्द्रेण एवं साम्ना प्रत्याख्यातः सुमाली तस्य चिकीर्षितं ज्ञात्वा तदा किञ्चित् अपि न उवाच। अत्र रावणस्य प्रथमः स्वभावः आश्चर्यकरः — वरलाभानन्तरम् अपि सः ज्येष्ठभ्रातुः गौरवं रक्षति। किन्तु सुमाली चतुरः; सः तस्य मनः जानाति, अतः इदानीं मौनं भजते, उचितं कालं प्रतीक्षते। ‘ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम्’ इति पदं सूचयति यत् रावणस्य मनसि अपि लङ्कायाः इच्छा आसीत्, केवलं लोकलज्जया सः प्रतिषेधति। सुमालिनः वचने त्रयः तर्काः क्रमेण उपस्थापिताः। प्रथमः — भयस्य निवृत्तिः; यत् विष्णुभयं राक्षसान् रसातलं प्रेषितवत्, तत् अधुना रावणस्य वरेण निष्प्रभावम्। द्वितीयः — स्वत्वस्य दावः; लङ्का मूलतः राक्षसानाम् एव, कुबेरः तत्र पश्चात् निवेशितः। तृतीयः — रावणस्य गौरवम्; सः एव वंशस्य उद्धर्ता, सर्वेषां प्रभुः भविष्यति। एवं सः स्वार्थं वंशहितस्य रूपेण प्रस्तौति। सुमालिनः सह आगताः चत्वारः सचिवाः — मारीचः, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महोदरः — ते एव पश्चात् रावणस्य प्रमुखाः मन्त्रिणः सेनापतयः च भविष्यन्ति; मारीचः अरण्यकाण्डे मायामृगः, प्रहस्तः युद्धकाण्डे सेनापतिः। अतः अयं प्रसङ्गः रावणस्य राज्यस्य मन्त्रिमण्डलस्य अपि उत्पत्तिं दर्शयति। रावणस्य प्रतिषेधः अपि ‘साम्ना’ एव कृतः, न क्रोधेन; अतः सुमाली अपमानितः न भवति, केवलं विरमति। अयं संयमः अल्पकालिकः इति अग्रिमः प्रसङ्गः दर्शयिष्यति।

कस्यचित् कालस्य अनन्तरं तत्र वसन्तं, पूर्वं तादृशं वाक्यम् उक्तवन्तं दशग्रीवं रावणं निशाचरः प्रहस्तः सकारणं प्रश्रितं वाक्यम् इदम् आह — ‘महाबाहो दशग्रीव, ईदृशं वक्तुं न अर्हसि। शूराणां सौभ्रात्रं नास्ति; मम इदं वचः शृणु। अदितिः दितिः च सहिते भगिन्यौ, परमरूपिण्यौ, कश्यपस्य प्रजापतेः भार्ये आस्ताम्। अदितिः त्रिभुवनेश्वरान् देवान् जनयामास, दितिः तु कश्यपस्य आत्मसम्भवान् दैत्यान् अजनयत्। धर्मज्ञ वीर, पुरा इयं सवनार्णवा सपर्वता मही दैत्यानाम् एव आसीत्, ते हि प्रभविष्णवः अभवन्। किन्तु प्रभविष्णुना विष्णुना समरे तान् निहत्य इदम् अव्ययं त्रैलोक्यं देवानां वशम् आनीतम्। एतत् विपर्ययं भवान् एकः एव न करिष्यति; सुरैः असुरैः च पूर्वम् एतत् आचरितम्; अतः मम वचः कुरुष्व।’ प्रहस्तस्य तर्कः सरलः — एकस्य पितुः पुत्राः अपि देवाः दैत्याः च राज्यार्थं युयुधिरे, अतः भ्रातुः राज्यस्य हरणं न नूतनम्, न च निन्द्यम्। एवम् उक्तः दशग्रीवः प्रहृष्टेन अन्तरात्मना मुहूर्तं चिन्तयित्वा ‘बाढम्’ इति एव अब्रवीत्। सुमालिनः प्रत्यक्षः आग्रहः निष्फलः अभवत्, किन्तु प्रहस्तस्य इतिहासाश्रिता युक्तिः सफला — यतः सा रावणस्य अन्तःस्थिताम् इच्छां धर्मस्य आवरणेन समर्थयति। ‘प्रहृष्टेनान्तरात्मना’ इति पदं दर्शयति यत् रावणः अस्याः युक्तेः एव प्रतीक्षां करोति स्म। अयं प्रसङ्गः राजनीतौ मन्त्रिणां प्रभावस्य उदाहरणम् — राज्ञः मनसि स्थितं कामं मन्त्री शास्त्रवचनेन युक्त्या च पोषयति। प्रहस्तस्य वचनस्य सारः — ‘शूराणां सौभ्रात्रं नास्ति’ इति। एषः क्षत्रियनीतेः कठोरः सिद्धान्तः, यत्र राज्यलोभः बन्धुत्वम् अतिक्रामति। सः उदाहरणं च ददाति सर्वेषां परिचितम् — देवाः दैत्याः च कश्यपस्य एव पुत्राः, अदितिदिती च भगिन्यौ; तथापि ते परस्परं युयुधिरे, विष्णुः च दैत्यान् हत्वा त्रैलोक्यं देवेभ्यः ददौ। एतेन सः सूचयति यत् देवाः अपि भ्रातॄन् हत्वा राज्यं प्राप्तवन्तः, अतः रावणस्य कृते भ्रातुः राज्यग्रहणं न अधर्मः। अस्मिन् तर्के दोषः अपि अस्ति — दैत्याः अधर्मिणः आसन्, कुबेरः तु धर्मात्मा; किन्तु रावणः तत् न विचारयति।

तेन एव हर्षेण वीर्यवान् दशग्रीवः तस्मिन् एव अहनि तैः क्षणदाचरैः सह वनं गतः। त्रिकूटपर्वते स्थितः सः निशाचरः वाक्यकोविदं प्रहस्तं दौत्येन प्रेषयामास — ‘प्रहस्त, शीघ्रं गच्छ; मम वचसा नैर्ऋतपुङ्गवं वित्तेशं सामपूर्वम् इदं वचः ब्रूहि — राजन्, इयं लङ्कापुरी महात्मनां राक्षसानाम्; सौम्य अनघ, त्वया अत्र निवासः कृतः, तत् तव न युक्तम्। अतुलविक्रम, यदि भवान् अद्य इमां नः दद्यात्, तर्हि मम प्रीतिः कृता भवेत्, धर्मः च अनुपालितः।’ सः प्रहस्तः धनदेन सुरक्षितां लङ्कापुरीं गत्वा परमोदारं वित्तपालम् इदं वचः अब्रवीत् — ‘सुव्रत, सर्वशस्त्रभृतां वर महाबाहो, तव भ्रात्रा दशग्रीवेण त्वत्समीपं प्रेषितः अस्मि। महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद वित्तेश, दशाननः यत् ब्रवीति तत् मम वचनं श्रूयताम्। विशालाक्ष, इयं रम्या पुरी पुरा सुमालिप्रमुखैः भीमविक्रमैः राक्षसैः भुक्तपूर्वा। विश्रवात्मज, तेन साम्प्रतं सः अयं विज्ञाप्यते — तात, सामतः याचतः तस्य एषा दीयताम्।’ देवः वाक्यविदां वरः वैश्रवणः प्रहस्तात् तत् वचः संश्रुत्य प्रहस्तं प्रत्युवाच — ‘रक्षः, इयं लङ्का निशाचरैः शून्या आसीत्, तदा पित्रा मम दत्ता; मया दानमानादिभिः गुणैः निवेशिता। गच्छ, दशग्रीवं ब्रूहि — महाबाहो, इयं पुरी यत् च मम राज्यं, तत् तव अपि; अकण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व। मम राज्यं यत् च वसु, तत् त्वया सार्धम् अविभक्तम्।’ एवम् उक्त्वा धनाध्यक्षः पितुः अन्तिकं जगाम। कुबेरस्य उत्तरे औदार्यं धर्मः च दृश्येते — सः युद्धं न इच्छति, भ्रात्रा सह राज्यं विभक्तुम् अपि न इच्छति, अपितु ‘अविभक्तम्’ इति वदन् सहभोगम् अर्पयति। प्रहस्तस्य वचनेषु अपि विनयः — ‘सामतः याचतः’ इति; बलस्य उल्लेखः नास्ति। समीक्षितसंस्करणे कुबेरः ‘पितरं निवेदयामि, तावत् प्रतीक्षस्व’ इति अपि वदति; अस्मिन् मुद्रणे तत् अर्धद्वयं नास्ति, तस्य स्थाने ‘अविभक्तं त्वया सार्धम्’ इति वचनम्। दौत्यस्य अस्मिन् प्रसङ्गे द्वौ सन्देशौ सन्ति — दशग्रीवस्य मूलः सन्देशः, प्रहस्तेन कुबेरस्य समक्षं कथितः विस्तृतः सन्देशः च। दशग्रीवः प्रहस्तं ‘साम्ना’ वक्तुम् आदिशति, अतः उभयोः वचनयोः विनयः, सम्बोधनानां बाहुल्यं च दृश्यते — ‘सुव्रत’, ‘महाबाहो’, ‘सर्वशस्त्रभृतां वर’, ‘महाप्राज्ञ’, ‘सर्वशास्त्रविशारद’, ‘विशालाक्ष’, ‘विश्रवात्मज’, ‘तात’ इति। एतानि सम्बोधनानि कुबेरस्य प्रशंसया तं प्रसादयितुं प्रयुक्तानि। सन्देशस्य तर्कः सुमालिनः एव — ‘इयं पुरी पूर्वं सुमालिप्रमुखैः राक्षसैः भुक्ता’। कुबेरः अपि तर्केण एव उत्तरं ददाति — ‘यदा पिता मह्यं ददौ तदा सा शून्या आसीत्, मया च दानमानैः निवेशिता’ — अर्थात् तस्य स्वत्वम् अपि न्याय्यम्। तथापि सः कलहं न इच्छति, अतः ‘तव अपि एतत्’ इति वदति। एषः प्रसङ्गः दर्शयति यत् कुबेरः बलेन दुर्बलः न, किन्तु धर्मेण शान्तिप्रियः। सः स्वयं निर्णयं न करोति, पितुः उपदेशं प्रतीक्षते — एतत् अपि तस्य विनयस्य लक्षणम्। अपि च, दशग्रीवः स्वयं न गच्छति, दूतं प्रेषयति; अयं राजनीतेः क्रमः — प्रथमं साम, ततः आवश्यकतायां दण्डः। कुबेरस्य प्रत्युत्तरं श्रुत्वा प्रहस्तः किं प्रत्यवदत् इति मूले न उक्तम्; कुबेरः सद्यः एव पितुः समीपं गच्छति। एवं दौत्यस्य फलं पितुः निर्णये एव निहितम्।

कुबेरः गुरुं पितरम् अभिवाद्य रावणस्य यत् ईप्सितं तत् प्राह — ‘तात, एषः दशग्रीवः मम समीपं दूतं प्रेषितवान् — पूर्वं रक्षोगणैः उषिता लङ्का नगरी दीयताम् इति। सुव्रत, अत्र मया यत् अनुष्ठेयं तत् मम आचक्ष्व।’ एवम् उक्तः ब्रह्मर्षिः मुनिपुङ्गवः विश्रवाः प्राञ्जलिं धनदं प्राह — ‘पुत्र, मम वचः शृणु। महाबाहुः दशग्रीवः मम संनिधौ अपि एतत् उक्तवान्। तदा सः सुदुर्मतिः मया बहुशः निर्भर्त्सितः, क्रोधेन च मया पुनः पुनः उक्तः — ‘एवं करिष्यसि चेत् ध्वंससे’ इति। पुत्र, श्रेयोयुक्तं धर्म्यं च मम वचः शृणु। सः सुदुर्मतिः वरप्रदानेन सम्मूढः मान्यम् अमान्यं च न वेत्ति; मम शापात् च दारुणां प्रकृतिं गतः। तस्मात् महाबाहो, सहानुगः लङ्कां त्यक्त्वा धरणीधरं कैलासं गच्छ, तत्र निवासार्थं पुरं निवेशय। तत्र नदीनाम् उत्तमा रम्या मन्दाकिनी नदी अस्ति, यस्याः उदकं सूर्यसंकाशैः काञ्चनैः पङ्कजैः, कुमुदैः उत्पलैः अन्यैः सुगन्धिभिः पुष्पैः च संवृतम्। तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिंनराः विहारशीलाः सततं सर्वदा आश्रिताः रमन्ते। धनद, अनेन रक्षसा सह तव वैरं न क्षमम्। अनेन यथा परमकः वरः लब्धः, तत् त्वं जानासि एव।’ अत्र पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः एकेन अर्धेन एव निबद्धः। पितुः एवम् उक्तः कुबेरः पितृगौरवात् तत् वचः गृहीत्वा सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनः गतः। ‘मम शापात्’ इति विश्रवसः वचनं नवमसर्गस्य दारुणवेलायाः प्रसङ्गं स्मारयति — पितुः वचनम् एव तस्य प्रकृतेः कारणम्। विश्रवाः पिता सन् अपि पुत्रयोः कलहे न्यायम् अपेक्ष्य शान्तिं वृणीते — बलवता दुर्मतिना सह विरोधः निष्फलः इति तस्य नीतिः। कुबेरः अपि पितुः आज्ञां निर्विचारं पालयति, यत् तस्य धर्मशीलतां दर्शयति। विश्रवसः उपदेशे पितुः दुःखम् अपि स्पष्टम् — सः स्वपुत्रं ‘सुदुर्मतिः’ इति द्विः वदति, स्वस्य निर्भर्त्सनस्य निष्फलतां च स्वीकरोति। सः कारणद्वयं निर्दिशति — वरप्रदानेन मोहः, स्वशापेन दारुणप्रकृतिः च। ततः सः कैलासस्य रमणीयतां वर्णयति, येन कुबेरस्य लङ्कात्यागः दुःखकरः न स्यात् — तत्र मन्दाकिनी, सुवर्णकमलानि, कुमुदोत्पलानि, देवगन्धर्वाप्सरोनागकिंनराणां विहारः च। एतत् वर्णनं पुत्रं सान्त्वयितुं स्नेहेन कृतम्। अन्ते सः नीतिवचनं वदति — ‘अनेन वैरं तव न क्षमम्’, यतः रावणस्य वरः अतिबलवान्। कुबेरस्य प्रस्थाने ‘सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनः’ इति पदैः तस्य सम्पूर्णः परिवारः वैभवं च सूचितम् — सः किमपि न त्यजति, केवलं नगरीम्। मुनिः ‘श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च’ इति स्ववचनं विशेषयति — तत् हितकरं धर्मसम्मतं च, न तु भयात् उक्तम्। एवं कुबेरस्य लङ्कात्यागः पराजयः न, अपितु पितुः आज्ञायाः पालनम्।

ततः प्रहृष्टात्मा प्रहस्तः सहामात्यं सहानुजं महात्मानं दशग्रीवं गत्वा अब्रवीत् — ‘सा लङ्का नगरी शून्या; धनदः एनां त्यक्त्वा गतः। अस्माभिः सह तां प्रविश्य तत्र स्वधर्मं पालय।’ प्रहस्तेन एवम् उक्तः महाबलः दशग्रीवः भ्रातृभिः सबलानुगैः सह लङ्कां नगरीं विवेश। धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथां तां पुरीं सः देवारिः, देवाधिपः इन्द्रः स्वर्गम् इव, आरुरोह। तदा क्षणदाचरैः अभिषिक्तः दशाननः पुरीं निवेशयामास; सा पुरी नीलबलाहकोपमैः निशाचरैः निकामपूर्णा बभूव। धनेश्वरः अपि पितृवाक्यस्य गौरवात् शशिविमले गिरौ कैलासे स्वलंकृतैः भवनवरैः विभूषितां पुरीं न्यवेशयत्, यथा पुरंदरः अमरावतीम्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ। अत्र द्वयोः भ्रात्रोः द्वे नगर्यौ तुलनीये — लङ्का निशाचरैः नीलमेघसदृशैः पूर्णा, अलका चन्द्रविमले पर्वते श्रेष्ठभवनैः शोभिता। रावणः स्वर्गम् इन्द्रः इव लङ्काम् आरोहति, कुबेरः अमरावतीम् इन्द्रः इव अलकां निवेशयति — उभयत्र इन्द्रस्य उपमा, किन्तु एकः देवारिः, अन्यः देवसखः। एवं विना युद्धेन लङ्का राक्षसानां हस्तं पुनः गता। प्रहस्तस्य ‘स्वधर्मं तत्र पालय’ इति वचनं विशेषम् — राक्षसानां राज्यपालनम् एव तस्य दृष्ट्या धर्मः। लङ्कायाः ‘सुविभक्तमहापथा’ इति विशेषणं कुबेरेण कृतां सुव्यवस्थां सूचयति, यां रावणः अनायासेन प्राप्नोति। एवम् एकादशः सर्गः रावणस्य राज्यारोहणेन समाप्यते, तस्य भाविनां विजययात्राणां भूमिका च सिद्धा। कुबेरस्य नूतना पुरी अलका इति प्रसिद्धा, यद्यपि अत्र तस्याः नाम न उक्तम्।

దశగ్రీవాది నిశాచరులు వరాలు పొందారని తెలుసుకొని సుమాలి విష్ణుభయాన్ని విడిచిపెట్టి అనుచరులతో కలిసి రసాతలం నుండి పైకి లేచాడు. అతని మంత్రులు మారీచుడు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, మహోదరుడు కూడా ఉత్సాహంతో లేచారు. రాక్షసశ్రేష్ఠులైన మంత్రులతో పరివేష్టితుడైన సుమాలి దశగ్రీవుని సమీపించి కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, అదృష్టవశాత్తు చిరకాలంగా ఆలోచించిన ఈ మనోరథం నెరవేరింది, ముల్లోకాలలో శ్రేష్ఠుడైన పితామహుని నుండి నీవు ఉత్తమమైన వరం పొందావు. మహాబాహూ, దేని కారణంగా మేము లంకను విడిచి రసాతలానికి వెళ్ళామో, విష్ణువు కలిగించిన ఆ మహాభయం ఈ రోజు తొలగిపోయింది. ఆ భయంతో మళ్ళీ మళ్ళీ భగ్నులమై, మా నివాసాన్ని విడిచిపెట్టి, మేమందరం కలిసి పారిపోయి రసాతలంలో ప్రవేశించాము. ఈ లంకానగరం మనదే, పూర్వం రాక్షసులు నివసించినదే; ఇప్పుడు దానిలో బుద్ధిమంతుడైన నీ సోదరుడు ధనాధ్యక్షుడు నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. పాపరహితుడా, మహాబాహూ, సామంతోనో దానంతోనో బలంతోనో దానిని తిరిగి తీసుకురాగలిగితే మా కార్యం నెరవేరినట్లే. నాయనా, నీవూ లంకేశ్వరుడవవుతావు, ఇందులో సందేహం లేదు; మునిగిపోయిన ఈ రాక్షసవంశం నీచేత ఉద్ధరించబడింది. మహాబలా, నీవు మనందరికీ ప్రభువవవుతావు.’ ఇక్కడ నాలుగు ఉపాయాలలో సామం, దానం, దండం అనే మూడు ఉపాయాలను సుమాలి స్పష్టంగా చెప్పాడు. అప్పుడు దశగ్రీవుడు ఎదుట ఉన్న తాతగారితో (తల్లి తండ్రితో) ఇలా అన్నాడు — ‘విత్తేశుడు మనకు గురువు, పెద్దన్న; ఇలా మాట్లాడడం నీకు తగదు.’ గౌరవనీయుడైన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా సామంగా తిరస్కరించగా, సుమాలి అతని ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకొని అప్పుడు ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఇక్కడ రావణుని మొదటి స్వభావం ఆశ్చర్యకరమైనది — వరం పొందిన తరువాత కూడా అతడు పెద్దన్న గౌరవాన్ని కాపాడుతాడు. కాని సుమాలి చతురుడు; అతనికి రావణుని మనస్సు తెలుసు, కాబట్టి ఇప్పుడు మౌనం వహిస్తాడు, తగిన సమయం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ‘జ్ఞాత్వా తస్య చికీర్షితమ్’ (అతని ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకొని) అనే పదం రావణుని మనస్సులో కూడా లంకపై కోరిక ఉందని, కేవలం లోకలజ్జతో అతడు నిరాకరిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది. సుమాలి మాటలో మూడు తర్కాలు క్రమంగా ఉంచబడ్డాయి. మొదటిది — భయనివృత్తి; రాక్షసులను రసాతలానికి పంపిన విష్ణుభయం ఇప్పుడు రావణుని వరంతో నిష్ప్రభావమయింది. రెండవది — స్వామిత్వపు హక్కు; లంక మూలంలో రాక్షసులదే, కుబేరుడు తరువాత అక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. మూడవది — రావణుని గౌరవం; అతడే వంశాన్ని ఉద్ధరించేవాడు, అందరికీ ప్రభువవుతాడు. ఈ విధంగా అతడు తన స్వార్థాన్ని వంశహితం రూపంలో ప్రస్తుతిస్తాడు. సుమాలితో వచ్చిన నలుగురు మంత్రులు — మారీచుడు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, మహోదరుడు — వారే తరువాత రావణుని ప్రముఖ మంత్రులూ సేనాపతులూ అవుతారు; మారీచుడు అరణ్యకాండలో మాయామృగం, ప్రహస్తుడు యుద్ధకాండలో సేనాపతి. కాబట్టి ఈ సందర్భం రావణుని రాజ్యపు మంత్రిమండలి ఉత్పత్తిని కూడా చూపిస్తుంది. రావణుని నిరాకరణ కూడా ‘సామంగా’నే చేయబడింది, కోపంతో కాదు; కాబట్టి సుమాలి అవమానించబడడు, కేవలం విరమిస్తాడు. ఈ సంయమం స్వల్పకాలికమైనదని తరువాతి సందర్భం చూపిస్తుంది.

కొంతకాలం తరువాత, అక్కడ నివసిస్తున్న, ఇంతకుముందు అలాంటి మాట అన్న దశగ్రీవుడైన రావణునితో నిశాచరుడైన ప్రహస్తుడు సకారణంగా, వినయంగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ దశగ్రీవా, ఇలా మాట్లాడడం నీకు తగదు. శూరులకు సౌభ్రాత్రం ఉండదు; నా ఈ మాట విను. అదితి, దితి అనే అక్కచెల్లెళ్ళు, పరమసుందరీమణులు, ప్రజాపతి అయిన కశ్యపునికి భార్యలు. అదితి ముల్లోకాలకు ప్రభువులైన దేవతలను కన్నది, దితి మాత్రం కశ్యపుని నుండి పుట్టిన దైత్యులను కన్నది. ధర్మజ్ఞా, వీరా, పూర్వం వనాలతోనూ సముద్రాలతోనూ పర్వతాలతోనూ కూడిన ఈ భూమి దైత్యులదే, వారు ప్రభావశాలులుగా ఉండేవారు. కాని ప్రభావశాలి అయిన విష్ణువు యుద్ధంలో వారిని సంహరించి ఈ అవ్యయమైన ముల్లోకాలనూ దేవతల వశం చేశాడు. ఈ తారుమారును నీవొక్కడివే చేయడం లేదు; దేవతలూ అసురులూ ఇంతకుముందే ఇలా ఆచరించారు; కాబట్టి నా మాట ప్రకారం చేయి.’ ప్రహస్తుని తర్కం సరళమైనది — ఒకే తండ్రి కుమారులైన దేవతలూ దైత్యులూ కూడా రాజ్యం కోసం యుద్ధం చేశారు, కాబట్టి సోదరుని రాజ్యాన్ని హరించడం కొత్తదీ కాదు, నిందార్హమూ కాదు. ఇలా చెప్పబడిన దశగ్రీవుడు ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో ముహూర్తకాలం ఆలోచించి ‘బాఢమ్’ (సరే) అని మాత్రమే అన్నాడు. సుమాలి ప్రత్యక్ష ఆగ్రహం నిష్ఫలమయింది, కాని ప్రహస్తుని ఇతిహాసాశ్రితమైన యుక్తి సఫలమయింది — ఎందుకంటే అది రావణుని అంతరంగంలోని కోరికను ధర్మపు ముసుగుతో సమర్థిస్తుంది. ‘ప్రహృష్టేనాంతరాత్మనా’ (ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో) అనే పదం రావణుడు ఈ యుక్తి కోసమే ఎదురుచూస్తున్నాడని చూపిస్తుంది. ఈ సందర్భం రాజనీతిలో మంత్రుల ప్రభావానికి ఉదాహరణ — రాజు మనస్సులోని కోరికను మంత్రి శాస్త్రవచనంతోనూ యుక్తితోనూ పోషిస్తాడు. ప్రహస్తుని మాట సారం — ‘శూరులకు సౌభ్రాత్రం ఉండదు’. ఇది క్షత్రియనీతిలోని కఠినసిద్ధాంతం, ఇందులో రాజ్యలోభం బంధుత్వాన్ని అతిక్రమిస్తుంది. అతడు అందరికీ తెలిసిన ఉదాహరణ కూడా ఇస్తాడు — దేవతలూ దైత్యులూ కశ్యపుని కుమారులే, అదితి దితులు అక్కచెల్లెళ్ళు; అయినా వారు పరస్పరం యుద్ధం చేశారు, విష్ణువు దైత్యులను సంహరించి ముల్లోకాలనూ దేవతలకు ఇచ్చాడు. దీనితో దేవతలు కూడా సోదరులను చంపి రాజ్యం పొందారని, కాబట్టి రావణునికి సోదరుని రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం అధర్మం కాదని అతడు సూచిస్తాడు. ఈ తర్కంలో దోషం కూడా ఉంది — దైత్యులు అధర్మపరులు, కుబేరుడు మాత్రం ధర్మాత్ముడు; కాని రావణుడు దానిని ఆలోచించడు.

అదే హర్షంతో పరాక్రమవంతుడైన దశగ్రీవుడు అదే రోజు ఆ రాత్రించరులతో కలిసి వనానికి వెళ్ళాడు. త్రికూటపర్వతంపై నిలిచిన ఆ నిశాచరుడు వాక్చతురుడైన ప్రహస్తుని దూతగా పంపాడు — ‘ప్రహస్తా, త్వరగా వెళ్ళు; నైరృతశ్రేష్ఠుడైన విత్తేశునితో నా మాటగా సామపూర్వకంగా ఈ మాట చెప్పు — రాజా, ఈ లంకాపురి మహాత్ములైన రాక్షసులది; సౌమ్యుడా, పాపరహితుడా, నీవు ఇక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకున్నావు, అది నీకు తగదు. సాటిలేని పరాక్రమం గలవాడా, నీవు ఈ రోజు దీనిని మాకు ఇస్తే, నాకు ప్రీతి కలిగించినవాడవవుతావు, ధర్మాన్ని పాలించినవాడవూ అవుతావు.’ ఆ ప్రహస్తుడు ధనదునిచేత చక్కగా రక్షించబడుతున్న లంకాపురికి వెళ్ళి పరమోదారుడైన విత్తపాలునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘సువ్రతా, సమస్త శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడా, మహాబాహూ, నీ సోదరుడు దశగ్రీవునిచేత నీ సమీపానికి పంపబడ్డాను. మహాప్రాజ్ఞా, సర్వశాస్త్రవిశారదా, విత్తేశా, దశాననుడు చెప్పేది నా మాటగా వినబడుగాక. విశాలనేత్రా, ఈ రమ్యమైన పురిని పూర్వం సుమాలి మొదలైన భయంకర పరాక్రమం గల రాక్షసులు అనుభవించారు. విశ్రవసుని కుమారా, కాబట్టి ఇప్పుడు అతడు ఇలా విన్నవిస్తున్నాడు — నాయనా, సామంగా యాచిస్తున్న అతనికి ఇది ఇవ్వబడుగాక.’ వాక్చతురులలో శ్రేష్ఠుడైన వైశ్రవణదేవుడు ప్రహస్తుని నుండి ఆ మాట విని ప్రహస్తునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాక్షసా, ఈ లంక నిశాచరులు లేక శూన్యంగా ఉన్నప్పుడు నా తండ్రి దీనిని నాకు ఇచ్చాడు; నేను దాన మానాది గుణాలతో దీనిలో జనులను నివసింపజేశాను. వెళ్ళు, దశగ్రీవునితో చెప్పు — మహాబాహూ, ఈ పురీ, నా రాజ్యమూ ఏదైతే ఉందో అది నీది కూడా; కంటకం లేని రాజ్యాన్ని అనుభవించు. నా రాజ్యమూ నా సంపదా నీతో కలిసి విభజించబడనివి.’ ఇలా చెప్పి ధనాధ్యక్షుడు తండ్రి వద్దకు వెళ్ళాడు. కుబేరుని జవాబులో ఔదార్యమూ ధర్మమూ కనిపిస్తాయి — అతడు యుద్ధాన్ని కోరడు, సోదరునితో రాజ్యాన్ని విభజించడానికి కూడా ఇష్టపడడు, ‘అవిభక్తమ్’ (విభజించబడనిది) అని చెబుతూ కలిసి అనుభవించడాన్ని అర్పిస్తాడు. ప్రహస్తుని మాటలలో కూడా వినయం ఉంది — ‘సామంగా యాచిస్తున్న’ అని; బలప్రస్తావన లేదు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కుబేరుడు ‘తండ్రికి నివేదిస్తాను, అంతవరకు వేచి ఉండు’ అని కూడా అంటాడు; ఈ ముద్రణలో ఆ రెండు అర్ధాలూ లేవు, వాటి స్థానంలో ‘అవిభక్తం త్వయా సార్ధమ్’ (నీతో కలిసి విభజించబడనిది) అనే మాట ఉంది. దౌత్యపు ఈ సందర్భంలో రెండు సందేశాలు ఉన్నాయి — దశగ్రీవుని మూల సందేశం, ప్రహస్తుడు కుబేరుని ఎదుట చెప్పిన విస్తృత సందేశం. దశగ్రీవుడు ప్రహస్తుని ‘సామంగా’ మాట్లాడమని ఆదేశిస్తాడు, కాబట్టి రెండు మాటలలోనూ వినయం, సంబోధనల బాహుళ్యం కనిపిస్తాయి — ‘సువ్రత’, ‘మహాబాహో’, ‘సర్వశస్త్రభృతాం వర’, ‘మహాప్రాజ్ఞ’, ‘సర్వశాస్త్రవిశారద’, ‘విశాలాక్ష’, ‘విశ్రవాత్మజ’, ‘తాత’. ఈ సంబోధనలు కుబేరుని ప్రశంసించి అతనిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. సందేశపు తర్కం సుమాలిదే — ‘ఈ పురిని పూర్వం సుమాలి మొదలైన రాక్షసులు అనుభవించారు’. కుబేరుడు కూడా తర్కంతోనే జవాబిస్తాడు — ‘తండ్రి నాకు ఇచ్చినప్పుడు అది శూన్యంగా ఉంది, నేను దానమానాలతో దానిలో జనులను నివసింపజేశాను’ — అంటే అతని స్వామిత్వం కూడా న్యాయమైనదే. అయినా అతడు కలహాన్ని కోరడు, కాబట్టి ‘ఇది నీది కూడా’ అని అంటాడు. కుబేరుడు బలంలో దుర్బలుడు కాడని, ధర్మం వల్ల శాంతిప్రియుడని ఈ సందర్భం చూపిస్తుంది. అతడు స్వయంగా నిర్ణయం తీసుకోడు, తండ్రి ఉపదేశం కోసం ఎదురుచూస్తాడు — ఇది కూడా అతని వినయానికి లక్షణం. అంతేకాక, దశగ్రీవుడు స్వయంగా వెళ్ళడు, దూతను పంపుతాడు; ఇది రాజనీతి క్రమం — మొదట సామం, అవసరమైతే తరువాత దండం. కుబేరుని ప్రత్యుత్తరం విని ప్రహస్తుడు ఏమి బదులిచ్చాడో మూలంలో చెప్పబడలేదు; కుబేరుడు వెంటనే తండ్రి వద్దకు వెళతాడు. ఈ విధంగా దౌత్యపు ఫలం తండ్రి నిర్ణయంలోనే దాగి ఉంది.

కుబేరుడు గురువైన తండ్రికి నమస్కరించి రావణుని కోరిక ఏమిటో చెప్పాడు — ‘నాన్నా, ఈ దశగ్రీవుడు నా వద్దకు దూతను పంపాడు — పూర్వం రాక్షసగణాలు నివసించిన లంకానగరాన్ని ఇవ్వమని. సువ్రతా, ఇక్కడ నేను ఏం చేయాలో నాకు చెప్పు.’ ఇలా అనగా బ్రహ్మర్షి, మునిపుంగవుడు అయిన విశ్రవసుడు చేతులు జోడించిన ధనదునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కుమారా, నా మాట విను. మహాబాహువైన దశగ్రీవుడు నా సమక్షంలో కూడా ఈ మాట అన్నాడు. అప్పుడు మిక్కిలి దుర్బుద్ధి అయిన అతనిని నేను అనేకసార్లు గద్దించాను, కోపంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఇలా చెప్పాను — ‘ఇలా చేస్తే నశిస్తావు’ అని. కుమారా, శ్రేయస్కరమైన, ధర్మయుక్తమైన నా మాట విను. ఆ మిక్కిలి దుర్బుద్ధి వరప్రదానం వల్ల మోహితుడై, మాన్యుడెవరో అమాన్యుడెవరో తెలుసుకోవడం లేదు; నా శాపం వల్ల దారుణప్రకృతిని పొందాడు. కాబట్టి మహాబాహూ, అనుచరులతో కలిసి లంకను విడిచి కైలాసపర్వతానికి వెళ్ళు, అక్కడ నివాసం కోసం ఒక పురాన్ని నిర్మించు. అక్కడ నదులలో ఉత్తమమైన రమ్యమైన మందాకినీ నది ఉంది; దాని నీరు సూర్యుని వంటి బంగారు పద్మాలతోనూ, కలువలతోనూ, నల్లకలువలతోనూ, ఇతర సుగంధపుష్పాలతోనూ నిండి ఉంటుంది. అక్కడ గంధర్వులతోనూ అప్సరసలతోనూ నాగులతోనూ కిన్నరులతోనూ కూడిన దేవతలు, విహారప్రియులై, ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రయించి రమిస్తారు. ధనదా, ఈ రాక్షసునితో నీకు వైరం తగదు. ఇతడు ఎంతటి శ్రేష్ఠమైన వరం పొందాడో నీకు తెలుసు కదా.’ ఇక్కడ నలభై ఐదవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధభాగంతోనే కూర్చబడింది. తండ్రి ఇలా చెప్పగా కుబేరుడు పితృగౌరవంతో ఆ మాటను స్వీకరించి, భార్యాపుత్రులతోనూ మంత్రులతోనూ వాహనాలతోనూ ధనంతోనూ కలిసి వెళ్ళిపోయాడు. ‘మమ శాపాత్’ (నా శాపం వల్ల) అనే విశ్రవసుని మాట తొమ్మిదవ సర్గలోని దారుణవేళ సందర్భాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — తండ్రి మాటే అతని ప్రకృతికి కారణం. విశ్రవసుడు తండ్రి అయినప్పటికీ కుమారుల కలహంలో న్యాయాన్ని పక్కనపెట్టి శాంతిని ఎన్నుకుంటాడు — బలవంతుడైన దుర్బుద్ధితో విరోధం నిష్ఫలమనేది అతని నీతి. కుబేరుడు కూడా తండ్రి ఆజ్ఞను ఆలోచించకుండా పాటిస్తాడు, ఇది అతని ధర్మశీలతను చూపిస్తుంది. విశ్రవసుని ఉపదేశంలో తండ్రి దుఃఖం కూడా స్పష్టం — అతడు తన కుమారుని ‘సుదుర్మతిః’ (మిక్కిలి దుర్బుద్ధి) అని రెండుసార్లు అంటాడు, తన గద్దింపు నిష్ఫలమైందని అంగీకరిస్తాడు. అతడు రెండు కారణాలు చూపిస్తాడు — వరప్రదానం వల్ల మోహం, తన శాపం వల్ల దారుణప్రకృతి. తరువాత అతడు కైలాసపు రమణీయతను వర్ణిస్తాడు, దానివల్ల కుబేరునికి లంకాత్యాగం దుఃఖకరం కాకుండా — అక్కడ మందాకిని, బంగారు పద్మాలు, కలువలు, నల్లకలువలు, దేవ గంధర్వ అప్సరస నాగ కిన్నరుల విహారం. ఈ వర్ణన కుమారుని ఓదార్చడానికి స్నేహంతో చేయబడింది. చివర అతడు నీతివాక్యం చెబుతాడు — ‘ఇతనితో వైరం నీకు తగదు’, ఎందుకంటే రావణుని వరం అతిబలమైనది. కుబేరుని ప్రస్థానంలో ‘సదారపుత్రః సామాత్యః సవాహనధనః’ (భార్యాపుత్రులతోనూ మంత్రులతోనూ వాహనాలతోనూ ధనంతోనూ కలిసి) అనే పదాలతో అతని సంపూర్ణ పరివారమూ వైభవమూ సూచించబడ్డాయి — అతడు దేనినీ విడిచిపెట్టడు, నగరిని మాత్రమే విడుస్తాడు. ముని తన మాటను ‘శ్రేయోఽభియుక్తం ధర్మ్యం చ’ (శ్రేయస్కరమైనదీ ధర్మయుక్తమైనదీ) అని విశేషిస్తాడు — అది హితకరమైనదీ ధర్మసమ్మతమైనదీ, భయంతో చెప్పినది కాదు. ఈ విధంగా కుబేరుని లంకాత్యాగం పరాజయం కాదు, తండ్రి ఆజ్ఞాపాలన.

అప్పుడు ఆనందభరితుడైన ప్రహస్తుడు మంత్రులతోనూ తమ్ములతోనూ కూడిన మహాత్ముడైన దశగ్రీవుని వద్దకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ లంకానగరం శూన్యంగా ఉంది; ధనదుడు దానిని విడిచి వెళ్ళిపోయాడు. మాతో కలిసి దానిలో ప్రవేశించి అక్కడ నీ స్వధర్మాన్ని పాలించు.’ ప్రహస్తుడు ఇలా అనగా మహాబలుడైన దశగ్రీవుడు సోదరులతోనూ సైన్యంతోనూ అనుచరులతోనూ కలిసి లంకానగరంలో ప్రవేశించాడు. ధనదునిచేత విడువబడిన, చక్కగా విభజించబడిన రాజమార్గాలు గల ఆ పురిని ఆ దేవశత్రువు, దేవాధిపతి అయిన ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని అధిరోహించినట్లు అధిరోహించాడు. అప్పుడు రాత్రించరులచేత అభిషేకించబడిన దశాననుడు పురిలో జనులను నివసింపజేశాడు; ఆ పురి నల్లని మేఘాల వంటి నిశాచరులతో నిండుగా నిండిపోయింది. ధనేశ్వరుడు కూడా తండ్రి మాటపై గౌరవంతో, చంద్రునిలా నిర్మలమైన కైలాసపర్వతంపై, చక్కగా అలంకరించబడిన శ్రేష్ఠభవనాలతో విభూషితమైన పురిని, పురందరుడు అమరావతిని నిర్మించినట్లు నిర్మించాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. ఇక్కడ ఇద్దరు సోదరుల రెండు నగరాలను పోల్చి చూడాలి — లంక నల్లని మేఘాల వంటి నిశాచరులతో నిండినది, అలక చంద్రునిలా నిర్మలమైన పర్వతంపై శ్రేష్ఠభవనాలతో శోభించేది. రావణుడు ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని అధిరోహించినట్లు లంకను అధిరోహిస్తాడు, కుబేరుడు ఇంద్రుడు అమరావతిని నిర్మించినట్లు అలకను నిర్మిస్తాడు — రెండుచోట్లా ఇంద్రుని ఉపమ, కాని ఒకడు దేవశత్రువు, మరొకడు దేవమిత్రుడు. ఈ విధంగా యుద్ధం లేకుండానే లంక మళ్ళీ రాక్షసుల చేతికి వెళ్ళింది. ‘స్వధర్మం తత్ర పాలయ’ (అక్కడ నీ స్వధర్మాన్ని పాలించు) అనే ప్రహస్తుని మాట విశేషమైనది — రాక్షసుల రాజ్యపాలనమే అతని దృష్టిలో ధర్మం. లంకకు ‘సువిభక్తమహాపథా’ (చక్కగా విభజించబడిన రాజమార్గాలు గలది) అనే విశేషణం కుబేరుడు చేసిన సువ్యవస్థను సూచిస్తుంది, దానిని రావణుడు అనాయాసంగా పొందుతాడు. ఈ విధంగా పదకొండవ సర్గ రావణుని రాజ్యారోహణంతో ముగుస్తుంది, అతని రాబోయే విజయయాత్రలకు భూమిక కూడా సిద్ధమయింది. కుబేరుని కొత్త పురి అలక అని ప్రసిద్ధి, ఇక్కడ దాని పేరు చెప్పబడకపోయినా.

தசக்ரீவன் முதலிய இரவில் திரிவோர் வரம் பெற்றதை அறிந்து, சுமாலி விஷ்ணுவின் அச்சத்தைக் கைவிட்டுத் தன் பணியாட்களோடு ரசாதலத்திலிருந்து எழுந்து வந்தான். அவனுடைய அமைச்சர்களான மாரீசன், பிரஹஸ்தன், விரூபாக்ஷன், மகோதரன் ஆகியோரும் மிகுந்த ஊக்கத்துடன் எழுந்து வந்தனர். ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அமைச்சர்கள் சூழ, சுமாலி தசக்ரீவனை அணுகித் தழுவிக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னான் — ‘குழந்தாய், நல்லூழால் நீண்ட நாளாக எண்ணியிருந்த இந்த விருப்பம் நிறைவேறியது; மூவுலகங்களிலும் சிறந்த பிதாமகனிடமிருந்து நீ சிறந்த வரத்தைப் பெற்றாய். நீண்ட கைகளுடையவனே, எதன் காரணமாக நாங்கள் இலங்கையை விட்டு ரசாதலத்துக்குச் சென்றோமோ, விஷ்ணுவால் உண்டான அந்தப் பெரும் அச்சம் இன்று நீங்கியது. அவருடைய அச்சத்தால் பலமுறை சிதைக்கப்பட்ட நாங்கள் எங்கள் இருப்பிடத்தை விட்டு அனைவரும் ஒன்றாக ஓடி ரசாதலத்துக்குள் புகுந்தோம். இந்த இலங்கை நகரம் நம்முடையதே, முன்பு ராக்ஷசர்களால் வசிக்கப்பட்டது; இப்போது அது அறிவுடைய உன் சகோதரனான செல்வத் தலைவனால் குடியேற்றப்பட்டுள்ளது. குற்றமற்றவனே, நீண்ட கைகளுடையவனே, இணக்கத்தாலோ, கொடையாலோ, வலிமையாலோ அதைத் திரும்பப் பெற முடியுமானால் நம் காரியம் நிறைவேறும். குழந்தாய், நீயும் இலங்கையின் தலைவனாவாய், இதில் ஐயமில்லை; மூழ்கிப்போயிருந்த இந்த ராக்ஷச வம்சம் உன்னால் மீட்கப்பட்டது. பெரும் வலிமையுடையவனே, நீ எங்கள் அனைவருக்கும் தலைவனாவாய்.’ இங்கே சுமாலியின் நால்வகை உபாயங்களில் — சாமம் (இணக்கம்), தானம் (கொடை), தண்டம் (வலிமை) — என்ற மூன்று உபாயங்கள் வெளிப்படையாகச் சொல்லப்படுகின்றன. அப்போது தசக்ரீவன் வந்திருந்த தாய்வழிப் பாட்டனிடம் சொன்னான் — ‘செல்வத் தலைவன் நமக்குப் பெரியவன், மூத்த சகோதரன்; இப்படிப் பேசுவது உமக்குத் தகாது.’ மேன்மையுடைய ராக்ஷசத் தலைவனால் இவ்வாறு இணக்கமாக மறுக்கப்பட்ட சுமாலி, அவனுடைய உள்நோக்கத்தை அறிந்து, அப்போது எதுவும் பேசவில்லை. இங்கே ராவணனின் முதல் இயல்பு வியப்பூட்டுவது — வரம் பெற்ற பிறகும் அவன் மூத்த சகோதரனின் மதிப்பைக் காக்கிறான். ஆனால் சுமாலி சாமர்த்தியசாலி; அவன் அவனுடைய மனத்தை அறிவான்; ஆகவே இப்போது மௌனம் சாதித்து, தகுந்த நேரத்தை எதிர்பார்க்கிறான். ‘அவனுடைய உள்நோக்கத்தை அறிந்து’ என்ற சொல், ராவணனின் மனத்திலும் இலங்கை மீது ஆசை இருந்தது, உலகத்தாரின் பழிக்கு அஞ்சியே அவன் மறுக்கிறான் என்பதைக் குறிக்கிறது. சுமாலியின் சொல்லில் மூன்று வாதங்கள் வரிசையாக முன்வைக்கப்படுகின்றன. முதலாவது — அச்சம் நீங்கியது; ராக்ஷசர்களை ரசாதலத்துக்கு அனுப்பிய விஷ்ணுவின் அச்சம் இப்போது ராவணனின் வரத்தால் பயனற்றதாகிவிட்டது. இரண்டாவது — உரிமை கோரல்; இலங்கை முதலில் ராக்ஷசர்களுடையதே, குபேரன் பின்னர்தான் அங்கே குடியேற்றப்பட்டான். மூன்றாவது — ராவணனின் பெருமை; அவனே வம்சத்தை மீட்பவன், அனைவருக்கும் தலைவனாவான். இவ்வாறு அவன் தன்னலத்தை வம்ச நலனாக முன்வைக்கிறான். சுமாலியோடு வந்த நான்கு அமைச்சர்கள் — மாரீசன், பிரஹஸ்தன், விரூபாக்ஷன், மகோதரன் — பின்னர் ராவணனின் முதன்மையான அமைச்சர்களும் படைத்தலைவர்களும் ஆவார்கள்; மாரீசன் ஆரண்ய காண்டத்தில் மாய மான், பிரஹஸ்தன் யுத்த காண்டத்தில் படைத்தலைவன். ஆகவே இந்த நிகழ்ச்சி ராவணனின் அரசின் அமைச்சரவை உருவானதையும் காட்டுகிறது. ராவணனின் மறுப்பும் இணக்கமாகவே செய்யப்பட்டது, சினத்தோடு அல்ல; ஆகவே சுமாலி அவமதிக்கப்படவில்லை, விலகிக்கொள்கிறான் மட்டுமே. இந்த அடக்கம் குறுகிய காலமே என்பதை அடுத்த நிகழ்ச்சி காட்டும்.

சிறிது காலத்துக்குப் பிறகு, அங்கே வசித்துக்கொண்டிருந்த, முன்பு அப்படிச் சொல்லியிருந்த தசக்ரீவனான ராவணனிடம், இரவில் திரிவோனான பிரஹஸ்தன் காரணத்தோடு கூடிய, பணிவான இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளுடைய தசக்ரீவா, இப்படிப் பேசுவது உனக்குத் தகாது. வீரர்களுக்குச் சகோதர பாசம் என்பது இல்லை; என் இந்தச் சொல்லைக் கேள். அதிதியும் திதியும் சகோதரிகள், மிக்க அழகுடையவர்கள், பிரஜாபதியான காசியபரின் மனைவியர். அதிதி மூவுலகங்களுக்கும் தலைவர்களான தேவர்களைப் பெற்றாள்; திதியோ காசியபரிடமிருந்து தோன்றிய தைத்தியர்களைப் பெற்றாள். அறமறிந்த வீரனே, முன்பு கடல்களோடும் மலைகளோடும் கூடிய இந்தப் பூமி தைத்தியர்களுடையதாகவே இருந்தது; அவர்கள் ஆற்றல் மிக்கவர்களாக இருந்தனர். ஆனால் ஆற்றல் மிக்க விஷ்ணு போரில் அவர்களைக் கொன்று அழிவற்ற இந்த மூவுலகையும் தேவர்களின் வசமாக்கினார். இந்த மாற்றத்தை நீ ஒருவன் மட்டுமே செய்யப்போவதில்லை; தேவர்களும் அசுரர்களும் முன்பே இதைச் செய்திருக்கின்றனர்; ஆகவே என் சொல்லின்படி செய்.’ பிரஹஸ்தனின் வாதம் எளிமையானது — ஒரே தந்தையின் மைந்தர்களான தேவர்களும் தைத்தியர்களும் அரசுக்காகப் போரிட்டனர்; ஆகவே சகோதரனின் அரசைப் பறிப்பது புதிதும் அல்ல, பழிக்கத்தக்கதும் அல்ல. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தசக்ரீவன் மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன் சிறிது நேரம் சிந்தித்து ‘நல்லது’ என்று மட்டும் சொன்னான். சுமாலியின் நேரடியான வற்புறுத்தல் பயனற்றுப் போனது; ஆனால் வரலாற்றைச் சார்ந்த பிரஹஸ்தனின் வாதம் வெற்றி பெற்றது — ஏனெனில் அது ராவணனின் உள்ளுக்குள் இருந்த விருப்பத்தை அறத்தின் போர்வையால் நியாயப்படுத்துகிறது. ‘மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன்’ என்ற சொல், ராவணன் இந்த வாதத்தையே எதிர்பார்த்துக்கொண்டிருந்தான் என்பதைக் காட்டுகிறது. இந்த நிகழ்ச்சி அரசியலில் அமைச்சர்களின் செல்வாக்குக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு — அரசனின் மனத்திலுள்ள ஆசையை அமைச்சன் சாஸ்திர வாக்கியத்தாலும் வாதத்தாலும் வளர்க்கிறான். பிரஹஸ்தனின் சொல்லின் சாரம் — ‘வீரர்களுக்குச் சகோதர பாசம் இல்லை’. இது க்ஷத்திரிய நீதியின் கடுமையான கொள்கை; அங்கே அரசாசை உறவை மீறுகிறது. அவன் எல்லோருக்கும் தெரிந்த ஓர் எடுத்துக்காட்டையும் தருகிறான் — தேவர்களும் தைத்தியர்களும் காசியபரின் மைந்தர்களே, அதிதியும் திதியும் சகோதரிகள்; இருந்தும் அவர்கள் ஒருவரோடொருவர் போரிட்டனர், விஷ்ணு தைத்தியர்களைக் கொன்று மூவுலகையும் தேவர்களுக்குக் கொடுத்தார். இதனால் அவன், தேவர்களும் சகோதரர்களைக் கொன்று அரசைப் பெற்றனர், ஆகவே ராவணன் சகோதரனின் அரசை எடுத்துக்கொள்வது அறமற்றதல்ல என்று குறிப்பிடுகிறான். இந்த வாதத்தில் குறையும் உண்டு — தைத்தியர்கள் அறமற்றவர்களாக இருந்தனர், குபேரனோ தர்மாத்மா; ஆனால் ராவணன் அதைச் சிந்திப்பதில்லை.

அதே மகிழ்ச்சியோடு வீரமிக்க தசக்ரீவன் அன்றே அந்த இரவில் திரிவோரோடு காட்டுக்குச் சென்றான். திரிகூட மலையில் இருந்த அந்த இரவில் திரிவோன், சொல்வன்மை மிக்க பிரஹஸ்தனைத் தூதனாக அனுப்பினான் — ‘பிரஹஸ்தா, விரைவாகச் செல்; என் சொல்லாக, நைர்ருதர்களில் சிறந்த செல்வத் தலைவனிடம் இணக்கமாக இவ்வாறு சொல் — ‘அரசனே, இந்த இலங்கை நகரம் மகாத்மாக்களான ராக்ஷசர்களுடையது; நல்லவனே, குற்றமற்றவனே, நீ இங்கே வசிப்பது உனக்குத் தகாது. ஒப்பற்ற பராக்கிரமமுடையவனே, இன்று நீ இதை எங்களுக்குக் கொடுத்தால், எனக்கு மகிழ்ச்சி தந்ததாகும், அறமும் காக்கப்பட்டதாகும்.’’ அந்தப் பிரஹஸ்தன் செல்வம் தருபவனால் நன்கு காக்கப்பட்ட இலங்கை நகரத்துக்குச் சென்று, மிகவும் பெருந்தன்மையுடைய செல்வக் காவலனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘நல்ல விரதமுடையவனே, ஆயுதம் ஏந்தியோர் அனைவரிலும் சிறந்தவனே, நீண்ட கைகளுடையவனே, உன் சகோதரன் தசக்ரீவனால் உன்னிடம் அனுப்பப்பட்டேன். பேரறிவாளனே, எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்லவனே, செல்வத் தலைவனே, தசமுகன் சொல்வதை என் சொல்லாகக் கேள். அகன்ற கண்ணுடையவனே, இந்த அழகிய நகரம் முன்பு சுமாலி முதலிய பயங்கரப் பராக்கிரமமுடைய ராக்ஷசர்களால் அனுபவிக்கப்பட்டது. விஶ்ரவஸின் மைந்தனே, ஆகவே இப்போது அவன் உன்னிடம் இவ்வாறு வேண்டுகிறான் — அன்பனே, இணக்கமாகக் கேட்கும் அவனுக்கு இது கொடுக்கப்படட்டும்.’ சொல்வன்மையுடையோரில் சிறந்த வைஶ்ரவண தேவன், பிரஹஸ்தனிடமிருந்து அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பிரஹஸ்தனுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘ராக்ஷசனே, இந்த இலங்கை இரவில் திரிவோர் இன்றி வெறுமையாக இருந்தது; அப்போது என் தந்தையால் எனக்குக் கொடுக்கப்பட்டது; நான் கொடை, மதிப்பு முதலிய நற்பண்புகளால் இதைக் குடியேற்றினேன். சென்று தசக்ரீவனிடம் சொல் — நீண்ட கைகளுடையவனே, இந்த நகரமும் என் அரசு எதுவோ அதுவும் உன்னுடையதே; முள்ளில்லாத அரசை அனுபவி. என் அரசும் என் செல்வமும் உன்னோடு பிரிக்கப்படாமல் பொதுவானவை.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுச் செல்வத் தலைவன் தந்தையிடம் சென்றான். குபேரனின் மறுமொழியில் பெருந்தன்மையும் அறமும் தெரிகின்றன — அவன் போரை விரும்பவில்லை; சகோதரனோடு அரசைப் பிரித்துக்கொள்ளவும் விரும்பவில்லை; மாறாக ‘பிரிக்கப்படாமல்’ என்று சொல்லிச் சேர்ந்து அனுபவிக்க முன்வருகிறான். பிரஹஸ்தனின் சொற்களிலும் பணிவு உண்டு — ‘இணக்கமாகக் கேட்கும்’ என்று; வலிமையைப் பற்றிய குறிப்பு இல்லை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் குபேரன் ‘தந்தையிடம் தெரிவிக்கிறேன், அதுவரை காத்திரு’ என்றும் சொல்கிறான்; இந்த அச்சுப் பதிப்பில் அந்த இரண்டு பாதிச் சுலோகங்கள் இல்லை; அவற்றின் இடத்தில் ‘உன்னோடு பிரிக்கப்படாமல்’ என்ற சொல் உள்ளது. தூது பற்றிய இந்த நிகழ்ச்சியில் இரண்டு செய்திகள் உள்ளன — தசக்ரீவனின் மூலச் செய்தி, பிரஹஸ்தன் குபேரனின் முன் சொன்ன விரிவான செய்தி. தசக்ரீவன் பிரஹஸ்தனை ‘இணக்கமாக’ப் பேசும்படி ஆணையிடுகிறான்; ஆகவே இரண்டு சொற்களிலும் பணிவும், மிகுதியான விளிகளும் காணப்படுகின்றன — ‘நல்ல விரதமுடையவனே’, ‘நீண்ட கைகளுடையவனே’, ‘ஆயுதம் ஏந்தியோர் அனைவரிலும் சிறந்தவனே’, ‘பேரறிவாளனே’, ‘எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்லவனே’, ‘அகன்ற கண்ணுடையவனே’, ‘விஶ்ரவஸின் மைந்தனே’, ‘அன்பனே’. இந்த விளிகள் குபேரனைப் புகழ்ந்து அவனை மகிழ்விப்பதற்காகப் பயன்படுத்தப்பட்டவை. செய்தியின் வாதம் சுமாலியுடையதே — ‘இந்த நகரம் முன்பு சுமாலி முதலிய ராக்ஷசர்களால் அனுபவிக்கப்பட்டது’. குபேரனும் வாதத்தாலேயே மறுமொழி தருகிறான் — ‘தந்தை எனக்குக் கொடுத்தபோது அது வெறுமையாக இருந்தது, நான் கொடையாலும் மதிப்பாலும் அதைக் குடியேற்றினேன்’ — அதாவது அவனுடைய உரிமையும் நியாயமானதே. இருந்தும் அவன் சச்சரவை விரும்பவில்லை; ஆகவே ‘இது உன்னுடையதும் கூட’ என்கிறான். குபேரன் வலிமையில் குறைந்தவன் அல்லன், அறத்தால் அமைதியை விரும்புபவன் என்பதை இந்த நிகழ்ச்சி காட்டுகிறது. அவன் தானே முடிவெடுக்கவில்லை, தந்தையின் அறிவுரையை எதிர்பார்க்கிறான் — இதுவும் அவனுடைய பணிவின் அடையாளம். மேலும், தசக்ரீவன் தானே செல்லவில்லை, தூதனை அனுப்புகிறான்; இது அரசியல் முறை — முதலில் சாமம், தேவைப்பட்டால் பிறகு தண்டம். குபேரனின் மறுமொழியைக் கேட்டுப் பிரஹஸ்தன் என்ன பதில் சொன்னான் என்பது மூலத்தில் சொல்லப்படவில்லை; குபேரன் உடனே தந்தையிடம் செல்கிறான். இவ்வாறு தூதின் பயன் தந்தையின் முடிவிலேயே அடங்கியுள்ளது.

குபேரன் பெரியவரான தந்தையை வணங்கி, ராவணன் விரும்பியதைச் சொன்னான் — ‘அப்பா, இந்தத் தசக்ரீவன் என்னிடம் தூதனை அனுப்பியிருக்கிறான் — முன்பு ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் வசித்த இலங்கை நகரம் கொடுக்கப்பட வேண்டும் என்று. நல்ல விரதமுடையவரே, இதில் நான் என்ன செய்ய வேண்டும் என்று எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பிரம்மரிஷியும் முனிவர்களில் சிறந்தவருமான விஶ்ரவஸ், கைகூப்பி நின்ற செல்வம் தருபவனிடம் சொன்னார் — ‘மகனே, என் சொல்லைக் கேள். நீண்ட கைகளுடைய தசக்ரீவன் என் முன்னிலையிலும் இதைச் சொன்னான். அப்போது மிகத் தீய மதியுடைய அவனை நான் பலமுறை கடிந்துகொண்டேன்; சினத்துடன் மீண்டும் மீண்டும், ‘இப்படிச் செய்தால் அழிந்துபோவாய்’ என்று சொன்னேன். மகனே, நன்மை பயக்கும், அறத்துக்கு இசைந்த என் சொல்லைக் கேள். மிகத் தீய மதியுடைய அவன் வரம் பெற்றதால் மயங்கி, மதிக்கத்தக்கவர் யார், மதிக்கத்தகாதவர் யார் என்பதை அறியவில்லை; என் சாபத்தால் கொடிய இயல்பையும் அடைந்துவிட்டான். ஆகவே நீண்ட கைகளுடையவனே, உன் பணியாட்களோடு இலங்கையை விட்டு, பூமியைத் தாங்கும் கைலாய மலைக்குச் சென்று, அங்கே வசிப்பதற்கு ஒரு நகரத்தை அமைத்துக்கொள். அங்கே நதிகளில் சிறந்த அழகிய மந்தாகினி நதி உள்ளது; அதன் நீர் சூரியனைப் போன்ற பொன் தாமரைகளாலும், குமுதங்களாலும், நீலோற்பலங்களாலும், பிற நறுமண மலர்களாலும் நிறைந்திருக்கிறது. அங்கே கந்தர்வர்களோடும், அப்சரஸ்களோடும், நாகர்களோடும், கின்னரர்களோடும் கூடிய தேவர்கள் விளையாட்டில் ஈடுபட்டு எப்போதும் வசித்து இன்புறுகின்றனர். செல்வம் தருபவனே, இந்த ராக்ஷசனோடு பகைமை கொள்வது உனக்குத் தகாது. இவன் எத்தகைய மேலான வரத்தைப் பெற்றிருக்கிறான் என்பதை நீயே அறிவாய்.’ இங்கே நாற்பத்தைந்தாவது சுலோகம் ஒரு பாதி மட்டுமே கொண்டது. தந்தை இவ்வாறு சொன்னதும், குபேரன் தந்தையின் மீதான மதிப்பால் அந்தச் சொல்லை ஏற்று, மனைவியோடும் மக்களோடும், அமைச்சர்களோடும், வாகனங்களோடும் செல்வத்தோடும் புறப்பட்டான். ‘என் சாபத்தால்’ என்ற விஶ்ரவஸின் சொல் ஒன்பதாவது சர்க்கத்தின் கொடிய வேளை பற்றிய நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டுகிறது — தந்தையின் சொல்லே அவனுடைய இயல்புக்குக் காரணம். விஶ்ரவஸ் தந்தையாக இருந்தும், மைந்தர்களின் சச்சரவில் நீதியைவிட அமைதியையே தேர்கிறார் — வலிமையுடைய தீய மதியாளனோடு மோதுவது பயனற்றது என்பது அவருடைய நீதி. குபேரனும் தந்தையின் ஆணையைச் சிந்திக்காமலேயே நிறைவேற்றுகிறான்; இது அவனுடைய அறவுணர்வைக் காட்டுகிறது. விஶ்ரவஸின் அறிவுரையில் தந்தையின் துயரமும் தெளிவாகிறது — அவர் தம் மகனை ‘மிகத் தீய மதியுடையவன்’ என்று இருமுறை சொல்கிறார்; தாம் கடிந்துகொண்டது பயனற்றுப் போனதையும் ஒப்புக்கொள்கிறார். அவர் இரண்டு காரணங்களைக் குறிப்பிடுகிறார் — வரம் பெற்றதால் உண்டான மயக்கம், தம் சாபத்தால் உண்டான கொடிய இயல்பு. பிறகு அவர் கைலாயத்தின் அழகை வர்ணிக்கிறார்; அதனால் குபேரன் இலங்கையை விடுவது துயரம் தருவதாக இருக்காது — அங்கே மந்தாகினி, பொன் தாமரைகள், குமுதங்கள், நீலோற்பலங்கள், தேவர், கந்தர்வர், அப்சரஸ், நாகர், கின்னரர் ஆகியோரின் விளையாட்டு. இந்த வர்ணனை மகனுக்கு ஆறுதல் சொல்ல அன்புடன் செய்யப்பட்டது. இறுதியில் அவர் நீதிமொழி சொல்கிறார் — ‘இவனோடு பகைமை உனக்குத் தகாது’, ஏனெனில் ராவணனின் வரம் மிக வலிமையானது. குபேரனின் புறப்பாட்டில் ‘மனைவியோடும் மக்களோடும், அமைச்சர்களோடும், வாகனங்களோடும் செல்வத்தோடும்’ என்ற சொற்களால் அவனுடைய முழுக் குடும்பமும் செல்வமும் குறிக்கப்படுகின்றன — அவன் எதையும் விட்டுச் செல்லவில்லை, நகரத்தை மட்டுமே. முனிவர் தம் சொல்லை ‘நன்மை பயக்கும், அறத்துக்கு இசைந்தது’ என்று சிறப்பிக்கிறார் — அது நலம் தருவது, அறத்துக்கு ஒப்பானது, அச்சத்தால் சொல்லப்பட்டது அல்ல. இவ்வாறு குபேரன் இலங்கையை விட்டது தோல்வி அல்ல, தந்தையின் ஆணையை நிறைவேற்றியதே.

பிறகு மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன் பிரஹஸ்தன், அமைச்சர்களோடும் தம்பியரோடும் இருந்த மகாத்மாவான தசக்ரீவனிடம் சென்று சொன்னான் — ‘அந்த இலங்கை நகரம் வெறுமையாக உள்ளது; செல்வம் தருபவன் அதை விட்டுச் சென்றுவிட்டான். எங்களோடு அதில் புகுந்து அங்கே உன் சொந்த அறத்தைக் காப்பாயாக.’ பிரஹஸ்தனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பெரும் வலிமையுடைய தசக்ரீவன், சகோதரர்களோடும், படையோடும், பணியாட்களோடும் இலங்கை நகரத்துக்குள் புகுந்தான். செல்வம் தருபவனால் கைவிடப்பட்ட, நன்கு பிரிக்கப்பட்ட பெருவீதிகளைக் கொண்ட அந்த நகரத்தில், தேவர்களின் பகைவனான அவன், தேவர்களின் தலைவனான இந்திரன் சுவர்க்கத்தில் ஏறுவது போல ஏறினான். அப்போது இரவில் திரிவோரால் முடிசூட்டப்பட்ட தசமுகன் நகரத்தைக் குடியேற்றினான்; அந்த நகரம் நீல மேகங்களைப் போன்ற இரவில் திரிவோரால் முழுமையாக நிறைந்தது. செல்வத் தலைவனும் தந்தையின் சொல்லின் மீதான மதிப்பால், நிலவு போலத் தூய்மையான கைலாய மலையில், நன்கு அணிசெய்யப்பட்ட சிறந்த மாளிகைகளால் அழகுபெற்ற ஒரு நகரத்தை, புரந்தரன் அமராவதியை அமைத்தது போல அமைத்தான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளன. இங்கே இரு சகோதரர்களின் இரண்டு நகரங்களும் ஒப்பிடத்தக்கவை — இலங்கை நீல மேகம் போன்ற இரவில் திரிவோரால் நிறைந்தது; அளகை நிலவு போலத் தூய மலையில் சிறந்த மாளிகைகளால் அழகுபெற்றது. ராவணன் இந்திரன் சுவர்க்கத்தில் ஏறுவது போல இலங்கையில் ஏறுகிறான்; குபேரன் இந்திரன் அமராவதியை அமைத்தது போல அளகையை அமைக்கிறான் — இரண்டிலும் இந்திரனின் உவமை; ஆனால் ஒருவன் தேவர்களின் பகைவன், மற்றவன் தேவர்களின் நண்பன். இவ்வாறு போரின்றியே இலங்கை மீண்டும் ராக்ஷசர்களின் கைக்குச் சென்றது. ‘அங்கே உன் சொந்த அறத்தைக் காப்பாயாக’ என்ற பிரஹஸ்தனின் சொல் சிறப்பானது — ராக்ஷசர்களின் அரசைக் காப்பதே அவன் பார்வையில் அறம். இலங்கைக்கு அளிக்கப்பட்ட ‘நன்கு பிரிக்கப்பட்ட பெருவீதிகளைக் கொண்டது’ என்ற அடைமொழி குபேரன் செய்த நல்ல அமைப்பைக் குறிக்கிறது; அதை ராவணன் சிரமமின்றிப் பெறுகிறான். இவ்வாறு பதினொன்றாவது சர்க்கம் ராவணன் அரியணை ஏறுவதோடு நிறைவடைகிறது; அவனுடைய வரப்போகும் வெற்றிப் படையெடுப்புகளுக்கான களமும் அமைகிறது. குபேரனின் புதிய நகரம் அளகை என்று பிரசித்தமானது; இங்கே அதன் பெயர் சொல்லப்படவில்லை என்றாலும்.

ದಶಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ನಿಶಾಚರರು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿದು ಸುಮಾಲಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅನುಚರರೊಡನೆ ರಸಾತಳದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಅವನ ಸಚಿವರಾದ ಮಾರೀಚ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹೋದರರೂ ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವರಾದ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಮಾಲಿಯು ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಮನೋರಥವು ಈಡೇರಿದೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ನೀನು ಉತ್ತಮ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಯಾವುದರಿಂದಾಗಿ ನಾವು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದೆವೋ ಆ ವಿಷ್ಣುಕೃತವಾದ ಮಹಾಭಯವು ಇಂದು ಹೋಯಿತು. ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಭಗ್ನರಾದ ನಾವು ನಮ್ಮ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ರಸಾತಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದೆವು. ಈ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ನಮ್ಮದೇ, ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು; ಈಗ ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸಾಮದಿಂದಾಗಲೀ ದಾನದಿಂದಾಗಲೀ ಬಲದಿಂದಾಗಲೀ ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ, ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗೂ, ನೀನೇ ಲಂಕೇಶ್ವರನಾಗುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮುಳುಗಿಹೋಗಿದ್ದ ಈ ರಾಕ್ಷಸವಂಶವನ್ನು ನೀನು ಮೇಲೆತ್ತಿರುವೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ನೀನೇ ಪ್ರಭುವಾಗುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲಿಯ ಚತುರುಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ — ಸಾಮ, ದಾನ, ದಂಡ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ದಶಗ್ರೀವನು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ತಾತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿತ್ತೇಶನು ನಮಗೆ ಗುರು, ಹಿರಿಯಣ್ಣ; ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನೀವು ಆಡಬಾರದು.’ ಹಿರಿಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಮೃದುವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಮಾಲಿಯು, ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು ಆಗ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಸ್ವಭಾವ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದು — ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸುಮಾಲಿಯು ಚತುರ; ಅವನು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಉಚಿತ ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಸ್ಯ ಚಿಕೀರ್ಷಿತಮ್’ (ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಲಂಕೆಯ ಬಯಕೆ ಇತ್ತು, ಕೇವಲ ಲೋಕಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಭಯದ ನಿವೃತ್ತಿ; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುಭಯವು ಈಗ ರಾವಣನ ವರದಿಂದ ನಿಷ್ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು — ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹಕ್ಕು; ಲಂಕೆಯು ಮೂಲತಃ ರಾಕ್ಷಸರದೇ, ಕುಬೇರನು ಅಲ್ಲಿ ಅನಂತರ ನೆಲೆಸಿದನು. ಮೂರನೆಯದು — ರಾವಣನ ಗೌರವ; ಅವನೇ ವಂಶದ ಉದ್ಧಾರಕ, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಭುವಾಗುವನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ವಂಶಹಿತದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಾಲಿಯೊಡನೆ ಬಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು — ಮಾರೀಚ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹೋದರ — ಅವರೇ ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಆಗುವರು; ಮಾರೀಚನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಮೃಗ, ಪ್ರಹಸ್ತನು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ‘ಸಾಮ್ನಾ’ (ಮೃದುವಾಗಿ) ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಾಲಿಗೆ ಅವಮಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಕೇವಲ ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಯಮವು ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಹಿಂದೆ ಅಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿಶಾಚರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕಾರಣಸಹಿತವಾದ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ದಶಗ್ರೀವ, ನೀನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಶೂರರಿಗೆ ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಅದಿತಿ ಮತ್ತು ದಿತಿ ಎಂಬ ಪರಮ ರೂಪವತಿಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅದಿತಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ದಿತಿಯಾದರೋ ಕಶ್ಯಪನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ವೀರನೇ, ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಡುಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿಯು ದೈತ್ಯರದೇ ಆಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದನು. ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು.’ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತರ್ಕ ಸರಳವಾದುದು — ಒಬ್ಬನೇ ತಂದೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೊಸದೂ ಅಲ್ಲ, ನಿಂದ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಸುಮಾಲಿಯ ನೇರವಾದ ಒತ್ತಾಯ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಯುಕ್ತಿ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ರಾವಣನ ಒಳಗಿದ್ದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನು ಇದೇ ಯುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ — ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತಿನ ಸಾರ — ‘ಶೂರರಿಗೆ ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವಿಲ್ಲ’. ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನೀತಿಯ ಕಠೋರ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಲೋಭವು ಬಂಧುತ್ವವನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತವಾದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಕಶ್ಯಪನ ಮಕ್ಕಳೇ, ಅದಿತಿ-ದಿತಿಯರು ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರು; ಆದರೂ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು, ವಿಷ್ಣುವು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳೂ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ದೋಷವೂ ಇದೆ — ದೈತ್ಯರು ಅಧರ್ಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಕುಬೇರನಾದರೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅದೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅದೇ ದಿನ ಆ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು — ‘ಪ್ರಹಸ್ತ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗು; ನೈರ್ಋತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿತ್ತೇಶನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು — ರಾಜನೇ, ಈ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರದು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ನೀನು ಇಂದು ಇದನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.’ ಆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಧನದನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪರಮೋದಾರನಾದ ವಿತ್ತಪಾಲನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುವ್ರತನೇ, ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೇ, ವಿತ್ತೇಶನೇ, ದಶಾನನನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ನನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷನೇ, ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸುಮಾಲಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದರು. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನು ಇದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅಣ್ಣಾ, ಮೃದುವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ಅವನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೊಡು.’ ದೇವನೂ ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವೈಶ್ರವಣನು ಪ್ರಹಸ್ತನಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ಲಂಕೆಯು ನಿಶಾಚರರಿಲ್ಲದೆ ಬರಿದಾಗಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟರು; ದಾನ, ಮಾನ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದೆ. ಹೋಗು, ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳು — ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ಪುರಿಯೂ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನದೂ ಹೌದು; ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ಸಂಪತ್ತೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಇವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಕುಬೇರನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಔದಾರ್ಯವೂ ಧರ್ಮವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಅವಿಭಕ್ತಮ್’ (ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಯವಿದೆ — ‘ಸಾಮತಃ ಯಾಚತಃ’ (ಮೃದುವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿರುವ); ಬಲದ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ‘ತಂದೆಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಯು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಅವಿಭಕ್ತಂ ತ್ವಯಾ ಸಾರ್ಧಮ್’ (ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ದೌತ್ಯದ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂದೇಶಗಳಿವೆ — ದಶಗ್ರೀವನ ಮೂಲ ಸಂದೇಶ, ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕುಬೇರನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಿಸ್ತೃತ ಸಂದೇಶ. ದಶಗ್ರೀವನು ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ‘ಸಾಮ್ನಾ’ (ಮೃದುವಾಗಿ) ಹೇಳಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ‘ಸುವ್ರತ’, ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’, ‘ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಂ ವರ’, ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ’, ‘ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದ’, ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷ’, ‘ವಿಶ್ರವಾತ್ಮಜ’, ‘ತಾತ’. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂದೇಶದ ತರ್ಕ ಸುಮಾಲಿಯದೇ — ‘ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸುಮಾಲಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದರು’. ಕುಬೇರನೂ ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅದು ಬರಿದಾಗಿತ್ತು, ನಾನು ದಾನ-ಮಾನಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದೆ’ — ಅಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಾಮ್ಯವೂ ನ್ಯಾಯವಾದುದು. ಆದರೂ ಅವನು ಕಲಹವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇದು ನಿನ್ನದೂ ಹೌದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನು ಬಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶಾಂತಿಪ್ರಿಯನು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೂ ಅವನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅಲ್ಲದೆ, ದಶಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ಸಾಮ, ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಅನಂತರ ದಂಡ. ಕುಬೇರನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಏನು ಹೇಳಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಕುಬೇರನು ಒಡನೆಯೇ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೌತ್ಯದ ಫಲವು ತಂದೆಯ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.

ಕುಬೇರನು ಗುರುವಾದ ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾವಣನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಈ ದಶಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು. ಸುವ್ರತರೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಧನದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆಗ ಆ ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಹಳವಾಗಿ ಗದರಿಸಿದೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾಶವಾಗುವೆ’ ಎಂದು. ಮಗನೇ, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ಆದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಆ ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ ಮಾನ್ಯ-ಅಮಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಶಾಪದಿಂದ ದಾರುಣ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೈಲಾಸಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪುರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು. ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಇದೆ; ಅದರ ನೀರು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ, ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಸುಗಂಧಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ನಾಗಗಳು, ಕಿನ್ನರರು ವಿಹಾರಪ್ರಿಯರಾಗಿ ಸದಾ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧನದನೇ, ಈ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ವೈರ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಇವನು ಎಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕುಬೇರನು ತಂದೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪತ್ನಿ-ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ವಾಹನ-ಧನಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ‘ಮಮ ಶಾಪಾತ್’ (ನನ್ನ ಶಾಪದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದ ದಾರುಣವೇಳೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೊಡನೆ ವಿರೋಧ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಕುಬೇರನೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸದೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ದುಃಖವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಸುದುರ್ಮತಿ’ (ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಗದರಿಕೆಯ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ಮೋಹ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಾಪದಿಂದ ದಾರುಣ ಸ್ವಭಾವ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೈಲಾಸದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು ದುಃಖಕರವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು — ಅಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿ, ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳು, ಕುಮುದ-ಉತ್ಪಲಗಳು, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆ-ನಾಗ-ಕಿನ್ನರರ ವಿಹಾರ. ಈ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಗನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ವೈರ ಉಚಿತವಲ್ಲ’, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ವರ ಅತಿ ಬಲವಾದುದು. ಕುಬೇರನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಸದಾರಪುತ್ರಃ ಸಾಮಾತ್ಯಃ ಸವಾಹನಧನಃ’ (ಪತ್ನಿ-ಮಕ್ಕಳು, ಅಮಾತ್ಯರು, ವಾಹನ-ಧನಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿವಾರವೂ ವೈಭವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಗರಿಯನ್ನು. ಮುನಿಯು ‘ಶ್ರೇಯೋಽಭಿಯುಕ್ತಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ’ (ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ) ಎಂದು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಹಿತಕರವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ಆದುದು, ಭಯದಿಂದ ಹೇಳಿದುದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಲಂಕಾತ್ಯಾಗವು ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ.

ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಧನದನು ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಧನದನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಆ ದೇವಶತ್ರುವು, ದೇವಾಧಿಪನಾದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರುವಂತೆ, ಏರಿದನು. ಆಗ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ದಶಾನನನು ಪುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು; ಆ ಪುರಿಯು ನೀಲಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಧನೇಶ್ವರನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕೈಲಾಸಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪುರಿಯನ್ನು, ಪುರಂದರನು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ, ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಎರಡು ನಗರಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು — ಲಂಕೆಯು ನೀಲಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಅಲಕೆಯು ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರುವಂತೆ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಕುಬೇರನು ಅಲಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡೆಡೆಯೂ ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನು ದೇವಶತ್ರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದೇವಸಖ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಲಂಕೆಯು ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೈಸೇರಿತು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಂ ತತ್ರ ಪಾಲಯ’ (ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯೇ ಧರ್ಮ. ಲಂಕೆಯ ‘ಸುವಿಭಕ್ತಮಹಾಪಥಾ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕುಬೇರನು ಮಾಡಿದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ರಾವಣನು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯಾರೋಹಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅವನ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಬೇರನ ಹೊಸ ಪುರಿಯು ಅಲಕಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ.

ദശഗ്രീവൻ മുതലായ നിശാചരന്മാർക്കു വരം ലഭിച്ചുവെന്നറിഞ്ഞ് സുമാലി വിഷ്ണുഭയം വെടിഞ്ഞ് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം രസാതലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു. അവന്റെ സചിവന്മാരായ മാരീചൻ, പ്രഹസ്തൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹോദരൻ എന്നിവരും ആവേശത്തോടെ ഉയർന്നുവന്നു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠരായ സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സുമാലി ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ, ഭാഗ്യവശാൽ ദീർഘകാലം ചിന്തിച്ചിരുന്ന ഈ മനോരഥം സഫലമായി — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ പിതാമഹനിൽനിന്നു നീ ഉത്തമമായ വരം നേടിയിരിക്കുന്നു. മഹാബാഹോ, ഏതു കാരണത്താലാണോ നാം ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ച് രസാതലത്തിലേക്കു പോയത്, വിഷ്ണു ഉണ്ടാക്കിയ ആ മഹാഭയം ഇന്നു നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അവനെ ഭയന്ന് പലതവണ തകർക്കപ്പെട്ട നാമെല്ലാവരും നമ്മുടെ വാസസ്ഥലം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരുമിച്ച് ഓടി രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരുന്നു. ഈ ലങ്കാനഗരി നമ്മുടേതുതന്നെയാണ്; മുമ്പ് രാക്ഷസന്മാർ വസിച്ചിരുന്നതാണ്; ഇപ്പോൾ നിന്റെ സഹോദരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ധനാധ്യക്ഷൻ അവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. പാപരഹിതാ, സാമംകൊണ്ടോ ദാനംകൊണ്ടോ, മഹാബാഹോ, ബലംകൊണ്ടോ അതു തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ നമ്മുടെ കാര്യം സാധിച്ചതുതന്നെ. മകനേ, നീ ലങ്കേശ്വരനാകും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; മുങ്ങിപ്പോയ ഈ രാക്ഷസവംശത്തെ നീ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാബലാ, നീ നമുക്കെല്ലാവർക്കും പ്രഭുവാകും.’ ഇവിടെ സുമാലിയുടെ നാല് ഉപായങ്ങളിൽ സാമം, ദാനം, ദണ്ഡം എന്നീ മൂന്നെണ്ണം വ്യക്തമായി പറയപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ദശഗ്രീവൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന മാതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: ‘വിത്തേശൻ നമ്മുടെ ഗുരുവും ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനുമാണ്; ഇങ്ങനെ പറയാൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല.’ ശ്രേഷ്ഠനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ സൗമ്യമായി നിരസിച്ചപ്പോൾ, അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് അറിഞ്ഞ സുമാലി അപ്പോൾ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ രാവണന്റെ ആദ്യത്തെ സ്വഭാവം ആശ്ചര്യകരമാണ് — വരം ലഭിച്ചശേഷവും അവൻ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ മാനം കാക്കുന്നു. എന്നാൽ സുമാലി സമർഥനാണ്; അവന് രാവണന്റെ മനസ്സറിയാം; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ മൗനം പാലിച്ച് ഉചിതമായ സമയം കാത്തിരിക്കുന്നു. ‘ജ്ഞാത്വാ തസ്യ ചികീർഷിതം’ (അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് അറിഞ്ഞ്) എന്ന പദം, രാവണന്റെ മനസ്സിലും ലങ്കയോടുള്ള ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും ലോകലജ്ജകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ നിരസിക്കുന്നതെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുമാലിയുടെ വാക്കിൽ മൂന്നു യുക്തികൾ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്നാമത് — ഭയത്തിന്റെ നിവൃത്തി; രാക്ഷസന്മാരെ രസാതലത്തിലേക്കയച്ച വിഷ്ണുഭയം ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ വരത്താൽ നിഷ്പ്രഭമായി. രണ്ടാമത് — ഉടമസ്ഥതയുടെ അവകാശവാദം; ലങ്ക മൂലത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടേതുതന്നെ, കുബേരൻ പിന്നീടാണ് അവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചത്. മൂന്നാമത് — രാവണന്റെ മഹത്ത്വം; അവൻതന്നെയാണ് വംശത്തിന്റെ ഉദ്ധാരകൻ, എല്ലാവരുടെയും പ്രഭുവാകുന്നവൻ. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ സ്വാർഥം വംശഹിതമെന്ന രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സുമാലിയോടൊപ്പം വന്ന നാലു സചിവന്മാർ — മാരീചൻ, പ്രഹസ്തൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹോദരൻ — തന്നെയാണ് പിന്നീട് രാവണന്റെ പ്രമുഖമന്ത്രിമാരും സേനാപതിമാരുമാകുന്നത്; മാരീചൻ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ മായാമൃഗം, പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സേനാപതി. അതിനാൽ ഈ സന്ദർഭം രാവണന്റെ രാജ്യത്തിലെ മന്ത്രിമണ്ഡലത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ നിഷേധവും ‘സാമ്നാ’ (സൗമ്യമായി) തന്നെയാണ്, ക്രോധത്തോടെയല്ല; അതിനാൽ സുമാലി അപമാനിതനാകുന്നില്ല, വിരമിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ സംയമം അല്പകാലത്തേക്കു മാത്രമാണെന്ന് അടുത്ത സന്ദർഭം കാണിക്കും.

കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ്, അവിടെ വസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, മുമ്പ് അങ്ങനെയൊരു വാക്കു പറഞ്ഞ ദശഗ്രീവനായ രാവണനോട് നിശാചരനായ പ്രഹസ്തൻ കാരണസഹിതവും വിനയപൂർവവുമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ ദശഗ്രീവാ, അങ്ങനെ പറയാൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല. ശൂരന്മാർക്കിടയിൽ സഹോദരസ്നേഹമില്ല; എന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ടാലും. അദിതിയും ദിതിയും പരമരൂപവതികളായ സഹോദരിമാരായിരുന്നു; ഇരുവരും പ്രജാപതിയായ കശ്യപന്റെ ഭാര്യമാരായിരുന്നു. അദിതി മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപന്മാരായ ദേവന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; ദിതിയാകട്ടെ കശ്യപനിൽനിന്നു ജനിച്ച ദൈത്യന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. ധർമജ്ഞനായ വീരാ, പണ്ട് വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഈ ഭൂമി ദൈത്യന്മാരുടേതുതന്നെയായിരുന്നു; അവർ അത്ര പ്രഭാവശാലികളായിരുന്നു. എന്നാൽ പ്രഭാവശാലിയായ വിഷ്ണു യുദ്ധത്തിൽ അവരെ വധിച്ച്, അക്ഷയമായ ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ദേവന്മാരുടെ അധീനതയിലാക്കി. ഈ വിപര്യയം അങ്ങ് ഒരാൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതല്ല; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മുമ്പ് ഇതു ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ എന്റെ വാക്കനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിച്ചാലും.’ പ്രഹസ്തന്റെ യുക്തി ലളിതമാണ് — ഒരേ പിതാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു; അതിനാൽ സഹോദരന്റെ രാജ്യം കൈക്കലാക്കുന്നതു പുതിയതല്ല, നിന്ദ്യവുമല്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദശഗ്രീവൻ ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ ഒരു നിമിഷം ആലോചിച്ച് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. സുമാലിയുടെ നേരിട്ടുള്ള നിർബന്ധം നിഷ്ഫലമായി; എന്നാൽ ചരിത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള പ്രഹസ്തന്റെ യുക്തി സഫലമായി — കാരണം അതു രാവണന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ആഗ്രഹത്തെ ധർമത്തിന്റെ ആവരണംകൊണ്ടു ന്യായീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ’ (ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ) എന്ന പദം, രാവണൻ ഈ യുക്തിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു. രാജനീതിയിൽ മന്ത്രിമാരുടെ സ്വാധീനത്തിന് ഉദാഹരണമാണ് ഈ സന്ദർഭം — രാജാവിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹത്തെ മന്ത്രി ശാസ്ത്രവചനംകൊണ്ടും യുക്തികൊണ്ടും പോഷിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്കിന്റെ സാരം — ‘ശൂരാണാം സൗഭ്രാത്രം നാസ്തി’ (ശൂരന്മാർക്കിടയിൽ സഹോദരസ്നേഹമില്ല). രാജ്യലോഭം ബന്ധുത്വത്തെ മറികടക്കുന്ന ക്ഷത്രിയനീതിയിലെ കഠിനമായ ഒരു സിദ്ധാന്തമാണിത്. എല്ലാവർക്കും പരിചിതമായ ഒരു ഉദാഹരണവും അവൻ നൽകുന്നു — ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും കശ്യപന്റെതന്നെ പുത്രന്മാരാണ്, അദിതിയും ദിതിയും സഹോദരിമാരും; എന്നിട്ടും അവർ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു; വിഷ്ണു ദൈത്യന്മാരെ വധിച്ച് മൂന്നു ലോകങ്ങളും ദേവന്മാർക്കു നൽകി. ഇതിലൂടെ, ദേവന്മാരും സഹോദരന്മാരെ കൊന്നാണ് രാജ്യം നേടിയത്, അതിനാൽ രാവണൻ സഹോദരന്റെ രാജ്യം കൈക്കലാക്കുന്നത് അധർമമല്ല എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ യുക്തിയിൽ ഒരു ദോഷവുമുണ്ട് — ദൈത്യന്മാർ അധർമികളായിരുന്നു, കുബേരനാകട്ടെ ധർമാത്മാവാണ്; എന്നാൽ രാവണൻ അതു ചിന്തിക്കുന്നില്ല.

അതേ ഹർഷത്തോടെ വീര്യവാനായ ദശഗ്രീവൻ അന്നുതന്നെ ആ നിശാചരന്മാരോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോയി. ത്രികൂടപർവതത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച ആ നിശാചരൻ വാക്ചാതുര്യമുള്ള പ്രഹസ്തനെ ദൂതനായി അയച്ചു: ‘പ്രഹസ്താ, വേഗം പോകുക; നൈരൃതശ്രേഷ്ഠനായ വിത്തേശനോട് എന്റെ വാക്കായി, സാമപൂർവം ഇങ്ങനെ പറയുക — രാജാവേ, ഈ ലങ്കാനഗരി മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാരുടേതാണ്; സൗമ്യനായ പാപരഹിതാ, അങ്ങ് ഇവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചത് അങ്ങേക്ക് യുക്തമല്ല. അതുല്യപരാക്രമിയായവനേ, അങ്ങ് ഇന്ന് ഇതു ഞങ്ങൾക്കു നൽകുമെങ്കിൽ എനിക്കു പ്രീതി ചെയ്തതാകും, ധർമവും പാലിക്കപ്പെടും.’ ആ പ്രഹസ്തൻ ധനദനാൽ സുരക്ഷിതമായ ലങ്കാനഗരിയിൽ ചെന്ന് പരമോദാരനായ വിത്തപാലനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സുവ്രതാ, സർവശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാബാഹോ, അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ ദശഗ്രീവൻ എന്നെ അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രാജ്ഞനും സർവശാസ്ത്രവിശാരദനുമായ വിത്തേശാ, ദശാനനൻ പറയുന്നതായ എന്റെ വാക്ക് കേട്ടാലും. വിശാലാക്ഷാ, രമണീയമായ ഈ നഗരി പണ്ട് സുമാലി മുതലായ ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ അനുഭവിച്ചിരുന്നതാണ്. വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രാ, അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഇത് അങ്ങയെ അറിയിക്കുന്നു — പ്രിയനേ, സൗമ്യമായി യാചിക്കുന്ന അവന് ഇതു നൽകിയാലും.’ വാക്ചാതുര്യമുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വൈശ്രവണദേവൻ പ്രഹസ്തനിൽനിന്ന് ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രഹസ്തനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, ഈ ലങ്ക നിശാചരന്മാരില്ലാതെ ശൂന്യമായിരുന്നപ്പോൾ എന്റെ പിതാവ് എനിക്കു നൽകിയതാണ്; ദാനം, മാനം മുതലായ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് ഞാൻ ഇവിടെ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു. പോയി ദശഗ്രീവനോടു പറയുക — മഹാബാഹോ, ഈ നഗരിയും എന്റെ രാജ്യവും നിന്റേതുകൂടിയാണ്; ശത്രുക്കളില്ലാത്ത രാജ്യം അനുഭവിച്ചുകൊള്ളുക. എന്റെ രാജ്യവും എന്റെ ധനവും നിന്നോടൊപ്പം വിഭജിക്കാതെ പങ്കിടുന്നവയാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ധനാധ്യക്ഷൻ പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. കുബേരന്റെ മറുപടിയിൽ ഔദാര്യവും ധർമവും കാണാം — അദ്ദേഹം യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; സഹോദരനുമായി രാജ്യം വിഭജിക്കാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ‘അവിഭക്തം’ (വിഭജിക്കാതെ) എന്നു പറഞ്ഞ് ഒരുമിച്ചുള്ള അനുഭവം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്കുകളിലും വിനയമുണ്ട് — ‘സാമതഃ യാചതഃ’ (സൗമ്യമായി യാചിക്കുന്ന); ബലത്തെക്കുറിച്ചു പരാമർശമില്ല. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുബേരൻ ‘പിതാവിനോട് അറിയിക്കാം, അതുവരെ കാത്തിരിക്കുക’ എന്നുകൂടി പറയുന്നുണ്ട്; ഈ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ആ രണ്ട് അർധങ്ങളില്ല; അവയുടെ സ്ഥാനത്ത് ‘അവിഭക്തം ത്വയാ സാർധം’ (നിന്നോടൊപ്പം വിഭജിക്കാതെ) എന്ന വാക്കാണ്. ഈ ദൗത്യസന്ദർഭത്തിൽ രണ്ടു സന്ദേശങ്ങളുണ്ട് — ദശഗ്രീവന്റെ മൂലസന്ദേശവും, പ്രഹസ്തൻ കുബേരന്റെ മുന്നിൽ പറഞ്ഞ വിസ്തൃതമായ സന്ദേശവും. ദശഗ്രീവൻ പ്രഹസ്തനോട് ‘സാമ്നാ’ (സൗമ്യമായി) പറയാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ രണ്ടു വാക്കുകളിലും വിനയവും സംബോധനകളുടെ ആധിക്യവും കാണാം — ‘സുവ്രത’, ‘മഹാബാഹോ’, ‘സർവശസ്ത്രഭൃതാം വര’, ‘മഹാപ്രാജ്ഞ’, ‘സർവശാസ്ത്രവിശാരദ’, ‘വിശാലാക്ഷ’, ‘വിശ്രവാത്മജ’, ‘താത’ എന്നിങ്ങനെ. കുബേരനെ പ്രശംസിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ് ഈ സംബോധനകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. സന്ദേശത്തിലെ യുക്തി സുമാലിയുടേതുതന്നെ — ‘ഈ നഗരി മുമ്പ് സുമാലി മുതലായ രാക്ഷസന്മാർ അനുഭവിച്ചിരുന്നതാണ്’. കുബേരനും യുക്തികൊണ്ടുതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു — ‘പിതാവ് എനിക്കു നൽകിയപ്പോൾ അതു ശൂന്യമായിരുന്നു, ദാനമാനങ്ങൾകൊണ്ട് ഞാൻ അവിടെ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു’ — അതായത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവകാശവും ന്യായമാണ്. എങ്കിലും അദ്ദേഹം കലഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ‘ഇതു നിന്റേതുകൂടിയാണ്’ എന്നു പറയുന്നു. കുബേരൻ ബലത്തിൽ ദുർബലനല്ല, ധർമത്താൽ ശാന്തിപ്രിയനാണ് എന്ന് ഈ സന്ദർഭം കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, പിതാവിന്റെ ഉപദേശം കാത്തിരിക്കുന്നു — ഇതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കൂടാതെ, ദശഗ്രീവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നു; ഇതാണ് രാജനീതിയുടെ ക്രമം — ആദ്യം സാമം, ആവശ്യമെങ്കിൽ പിന്നീടു ദണ്ഡം. കുബേരന്റെ മറുപടി കേട്ട് പ്രഹസ്തൻ എന്തു മറുപടി പറഞ്ഞുവെന്ന് മൂലത്തിൽ പറയുന്നില്ല; കുബേരൻ ഉടനെ പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദൗത്യത്തിന്റെ ഫലം പിതാവിന്റെ തീരുമാനത്തിലാണ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്.

കുബേരൻ ഗുരുവായ പിതാവിനെ വണങ്ങി രാവണന്റെ ആഗ്രഹം അറിയിച്ചു: ‘അച്ഛാ, ഈ ദശഗ്രീവൻ എന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതനെ അയച്ചിരിക്കുന്നു — മുമ്പ് രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിച്ചിരുന്ന ലങ്കാനഗരി നൽകണമെന്ന്. സുവ്രതാ, ഇവിടെ ഞാൻ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞാലും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ബ്രഹ്മർഷിയും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ വിശ്രവസ്സ് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്ന ധനദനോടു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. മഹാബാഹുവായ ദശഗ്രീവൻ എന്റെ സന്നിധിയിൽവെച്ചും ഇതു പറഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ആ ദുർബുദ്ധിയെ ഞാൻ പലതവണ ശാസിച്ചു; ക്രോധത്തോടെ “ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നീ നശിക്കും” എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുകയും ചെയ്തു. മകനേ, ശ്രേയസ്കരവും ധർമാനുസൃതവുമായ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. ആ ദുർബുദ്ധി വരദാനത്താൽ മതിമയങ്ങി, മാനിക്കേണ്ടവനെയും മാനിക്കേണ്ടാത്തവനെയും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; എന്റെ ശാപത്താൽ അവൻ ദാരുണമായ പ്രകൃതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മഹാബാഹോ, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ലങ്ക വിട്ട് കൈലാസപർവതത്തിലേക്കു പോകുക; അവിടെ വസിക്കാനായി ഒരു നഗരം നിർമിക്കുക. അവിടെ നദികളിൽ ഉത്തമവും രമണീയവുമായ മന്ദാകിനി എന്ന നദിയുണ്ട്; അതിലെ ജലം സൂര്യനു തുല്യമായ സ്വർണത്താമരകളാലും ആമ്പലുകളാലും നീലോത്പലങ്ങളാലും മറ്റു സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവിടെ ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും നാഗങ്ങളും കിന്നരന്മാരും ചേർന്ന ദേവന്മാർ വിഹാരപ്രിയരായി സദാ അതിനെ ആശ്രയിച്ച് രമിക്കുന്നു. ധനദാ, ഈ രാക്ഷസനുമായി നിനക്കു വൈരം യോജിച്ചതല്ല. ഇവൻ എങ്ങനെയുള്ള പരമമായ വരമാണു നേടിയതെന്ന് നിനക്ക് അറിയാമല്ലോ.’ ഇവിടെ നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ഒരു അർധംകൊണ്ടു മാത്രമാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. പിതാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പിതാവിനോടുള്ള ബഹുമാനത്താൽ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് കുബേരൻ ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും വാഹനങ്ങളോടും ധനത്തോടുംകൂടി പോയി. ‘മമ ശാപാത്’ (എന്റെ ശാപത്താൽ) എന്ന വിശ്രവസ്സിന്റെ വാക്ക് ഒമ്പതാം സർഗത്തിലെ ദാരുണവേളയുടെ സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രകൃതിക്കു കാരണം. പിതാവായിരുന്നിട്ടും പുത്രന്മാരുടെ കലഹത്തിൽ വിശ്രവസ്സ് ന്യായത്തെക്കാൾ ശാന്തിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു — ബലവാനായ ദുർബുദ്ധിയോടുള്ള വിരോധം നിഷ്ഫലമാണ് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നീതി. കുബേരനും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ആലോചിക്കാതെ പാലിക്കുന്നു; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമശീലം കാണിക്കുന്നു. വിശ്രവസ്സിന്റെ ഉപദേശത്തിൽ പിതാവിന്റെ ദുഃഖവും വ്യക്തമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം പുത്രനെ ‘സുദുർമതി’ (ദുർബുദ്ധി) എന്നു രണ്ടുതവണ പറയുന്നു; തന്റെ ശാസനം നിഷ്ഫലമായെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം രണ്ടു കാരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — വരദാനത്താലുള്ള മോഹം, തന്റെ ശാപത്താലുള്ള ദാരുണപ്രകൃതി. പിന്നീട്, കുബേരനു ലങ്ക ഉപേക്ഷിക്കുന്നതു ദുഃഖകരമാകാതിരിക്കാൻ, അദ്ദേഹം കൈലാസത്തിന്റെ രമണീയത വർണിക്കുന്നു — അവിടെ മന്ദാകിനി, സ്വർണത്താമരകൾ, ആമ്പലുകൾ, നീലോത്പലങ്ങൾ, ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും കിന്നരന്മാരുടെയും വിഹാരം. പുത്രനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കാനായി സ്നേഹത്തോടെ ചെയ്ത വർണനയാണിത്. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു നീതിവാക്യം പറയുന്നു — ‘ഇവനുമായി നിനക്കു വൈരം യോജിച്ചതല്ല’, കാരണം രാവണന്റെ വരം അതിബലവത്താണ്. കുബേരന്റെ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ ‘സദാരപുത്രഃ സാമാത്യഃ സവാഹനധനഃ’ (ഭാര്യ, പുത്രന്മാർ, അമാത്യന്മാർ, വാഹനങ്ങൾ, ധനം എന്നിവയോടുകൂടി) എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ പരിവാരവും വൈഭവവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ഒന്നും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, നഗരി മാത്രം. മുനി ‘ശ്രേയോഽഭിയുക്തം ധർമ്യം ച’ (ശ്രേയസ്കരവും ധർമാനുസൃതവും) എന്നു തന്റെ വാക്കിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — അതു ഹിതകരവും ധർമസമ്മതവുമാണ്, ഭയംകൊണ്ടു പറഞ്ഞതല്ല. ഇങ്ങനെ കുബേരന്റെ ലങ്കാത്യാഗം പരാജയമല്ല, മറിച്ച് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ പാലനമാണ്.

പിന്നീട് ഹർഷഭരിതനായ പ്രഹസ്തൻ അമാത്യന്മാരോടും അനുജന്മാരോടുംകൂടിയ മഹാത്മാവായ ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘ആ ലങ്കാനഗരി ശൂന്യമാണ്; ധനദൻ അത് ഉപേക്ഷിച്ചുപോയി. ഞങ്ങളോടൊപ്പം അവിടെ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ അങ്ങയുടെ സ്വധർമം പാലിച്ചാലും.’ പ്രഹസ്തൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ ദശഗ്രീവൻ സഹോദരന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും അനുചരന്മാരോടുംകൂടി ലങ്കാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ധനദൻ ഉപേക്ഷിച്ച, നന്നായി വിഭജിച്ച രാജവീഥികളുള്ള ആ നഗരിയിൽ, ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിലെന്നപോലെ, ആ ദേവശത്രു ആരോഹണം ചെയ്തു. അപ്പോൾ നിശാചരന്മാരാൽ അഭിഷിക്തനായ ദശാനനൻ നഗരിയിൽ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു; ആ നഗരി നീലമേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള നിശാചരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞു. ധനേശ്വരനും പിതാവിന്റെ വാക്കിനോടുള്ള ബഹുമാനത്താൽ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലമായ കൈലാസപർവതത്തിൽ, നന്നായി അലങ്കരിച്ച ശ്രേഷ്ഠഭവനങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതമായ ഒരു നഗരം നിർമിച്ചു — പുരന്ദരൻ അമരാവതിയെ എന്നപോലെ. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെ രണ്ടു നഗരികൾ താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടേണ്ടവയാണ് — ലങ്ക നീലമേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള നിശാചരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞത്; അളക ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലമായ പർവതത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠഭവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നത്. രാവണൻ ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിലെന്നപോലെ ലങ്കയിൽ ആരോഹണം ചെയ്യുന്നു; കുബേരൻ ഇന്ദ്രൻ അമരാവതിയെ എന്നപോലെ അളക നിർമിക്കുന്നു — രണ്ടിടത്തും ഇന്ദ്രന്റെ ഉപമ; എന്നാൽ ഒരാൾ ദേവശത്രു, മറ്റേയാൾ ദേവസഖൻ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധമില്ലാതെ ലങ്ക വീണ്ടും രാക്ഷസന്മാരുടെ കൈയിലായി. പ്രഹസ്തന്റെ ‘സ്വധർമം തത്ര പാലയ’ (അവിടെ സ്വധർമം പാലിക്കുക) എന്ന വാക്ക് ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജ്യപാലനംതന്നെയാണ് ധർമം. ലങ്കയുടെ ‘സുവിഭക്തമഹാപഥാ’ (നന്നായി വിഭജിച്ച രാജവീഥികളുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം കുബേരൻ ഏർപ്പെടുത്തിയ നല്ല വ്യവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു രാവണന് അനായാസം ലഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പതിനൊന്നാം സർഗം രാവണന്റെ രാജ്യാരോഹണത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു; അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയയാത്രകളുടെ പശ്ചാത്തലവും ഒരുങ്ങുന്നു. കുബേരന്റെ പുതിയ നഗരി അളക എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; എങ്കിലും ഇവിടെ അതിന്റെ പേരു പറഞ്ഞിട്ടില്ല.

When Sumālī learned that Daśagrīva and the other night-rangers had won their boons, he cast off his fear of Viṣṇu and rose up from Rasātala with his followers. His ministers, Mārīca, Prahasta, Virūpākṣa and Mahodara, rose up with him, full of zeal. Surrounded by these bulls among rākṣasas, Sumālī went to Daśagrīva, embraced him and said: "By good fortune, my child, the wish we have cherished so long is fulfilled, for you have won a supreme boon from the Grandsire, the best in the three worlds. The great fear of Viṣṇu, mighty-armed one, which made us leave Laṅkā and go down to Rasātala, is gone. Broken again and again by fear of him, we abandoned our own home and all fled together into Rasātala. This city of Laṅkā is ours; rākṣasas lived in it before, and now your wise brother, the lord of wealth, has settled there. If it could be won back by conciliation, by gifts, sinless one, or by force, mighty-armed one, our purpose would be achieved. And you, my son, will be lord of Laṅkā, there is no doubt of it. Through you the rākṣasa race, which had sunk, has been raised up again. You shall be lord of us all, mighty one." Here Sumālī names three of the four means of policy: conciliation, gifts and force. But Daśagrīva said to his grandfather: "The lord of wealth is our elder brother and our superior; you should not speak like this." Rebuffed so gently by the weighty lord of the rākṣasas, Sumālī understood what Daśagrīva really meant to do and said nothing more for the time. Rāvaṇa's first response is surprising: even after winning his boon he upholds the respect due to an elder brother. But Sumālī is shrewd. He reads the young man's mind, falls silent and waits for the right moment. That he "understood what he meant to do" shows that Rāvaṇa too desired Laṅkā and refused only out of regard for what people would say. Sumālī's speech sets out three arguments in turn. First, the fear is gone: the terror of Viṣṇu that drove the rākṣasas to Rasātala is now powerless against Rāvaṇa's boon. Second, the claim of ownership: Laṅkā belonged to the rākṣasas first, and Kubera was settled there afterwards. Third, Rāvaṇa's glory: he is the one who will raise up the line and rule them all. So Sumālī dresses his own interest as the good of the clan. The four ministers who came with him, Mārīca, Prahasta, Virūpākṣa and Mahodara, would later be Rāvaṇa's chief counsellors and generals: Mārīca was the magic deer of the Araṇya Kāṇḍa and Prahasta the commander in the Yuddha Kāṇḍa. So this scene also shows the birth of Rāvaṇa's council. His refusal, too, was gentle rather than angry, so Sumālī was not insulted and simply let the matter rest. How short-lived that restraint was, the next scene will show.

Some time later, while Rāvaṇa was living there, the night-ranger Prahasta spoke courteous and reasoned words to Daśagrīva, who had answered Sumālī as he had. "Mighty-armed Daśagrīva, you should not speak like this. Among heroes there is no brotherly love; listen to what I say. Aditi and Diti were sisters, both very beautiful, and both were wives of Kaśyapa the Prajāpati. Aditi bore the gods, lords of the three worlds; Diti bore the daityas, sons of Kaśyapa's own body. Once, hero, knower of dharma, this earth with its forests, oceans and mountains belonged to the daityas, for they were mighty. But Viṣṇu the mighty slew them in battle and brought this imperishable threefold world under the gods' sway. You will not be the first to bring about such a reversal; gods and asuras have done it before. So do as I say." Hearing this, Daśagrīva, delighted at heart, thought for a moment and said simply, "Very well." Prahasta's argument is simple: gods and daityas, sons of one father, fought each other for a kingdom, so to take a brother's kingdom is neither new nor blameworthy. Sumālī's direct urging had failed, but Prahasta's reasoning from ancient history succeeded, because it gave Rāvaṇa's hidden desire a cloak of dharma. That he was "delighted at heart" shows he had been waiting for just such an argument. The scene illustrates the power of ministers in statecraft: a minister feeds a desire already in the king's mind with precedent and argument. The core of Prahasta's speech is that among heroes there is no brotherly love, the harsh principle of a warrior's policy in which greed for a kingdom overrides kinship. His example is one everyone knew: gods and daityas were both sons of Kaśyapa, and their mothers were sisters, yet they fought, and Viṣṇu killed the daityas and gave the three worlds to the gods. If even the gods won their kingdom by killing their brothers, taking a brother's kingdom could not be adharma for Rāvaṇa. But the argument has a flaw: the daityas were unrighteous, while Kubera was righteous. Rāvaṇa did not stop to consider it.

In that same delight, on that very day, valiant Daśagrīva went to the forest with those night-rangers. Stationed on Mount Trikūṭa, he sent Prahasta, who was skilled in speech, as his envoy. "Prahasta, go quickly and say to the lord of wealth, chief of the nairṛtas, this conciliatory message in my words: 'King, this city of Laṅkā belongs to the great-souled rākṣasas, and you have settled in it, gentle one. That is not right for you, sinless one. If you, of matchless valour, would give it to us today, you would do me a kindness, and dharma would be upheld.'" Prahasta went to the city of Laṅkā, guarded by the giver of wealth, and said to that most generous guardian of riches: "You of good vows, mighty-armed, best of all who bear arms, I have been sent to you by your brother Daśagrīva. Listen then, most wise one, master of every science, lord of wealth, to what I say, for it is what ten-faced Daśānana says: 'This lovely city, large-eyed one, was once enjoyed by rākṣasas of fearful valour led by Sumālī. Therefore, son of Viśravas, he now asks this of you: let it be given to him, dear brother, since he asks for it peaceably.'" Hearing this from Prahasta, the god Vaiśravaṇa, best of those who know how to speak, answered: "Rākṣasa, this Laṅkā was given to me by my father when it was empty of night-rangers, and I settled it with gifts, honours and other good means. Go and tell Daśagrīva: 'Mighty-armed one, this city and the kingdom that are mine are yours as well. Enjoy the kingdom free of thorns. My kingdom and whatever wealth I have are undivided between you and me.'" Having said this, the lord of wealth went to his father. Kubera's answer shows generosity and righteousness: he does not want war, nor does he even want to divide the kingdom; by saying it is undivided he offers to share it all. Prahasta's words are courteous too; he speaks of asking peaceably and says nothing of force. There are two messages in this embassy, Daśagrīva's original one and the fuller version Prahasta delivers before Kubera. Because Daśagrīva had told him to speak conciliatingly, both are full of courtesy and of flattering forms of address, "you of good vows", "mighty-armed", "best of those who bear arms", "most wise", "master of every science", "large-eyed", "son of Viśravas", "dear brother", all meant to win Kubera over with praise. The argument is Sumālī's: the city once belonged to the rākṣasas. Kubera answers with an argument of his own: when his father gave it to him it was empty, and he settled it with gifts and honours, so his claim too is just. Yet he wants no quarrel, and so he says it is Rāvaṇa's as well. He is not weak in strength but peace-loving by dharma, and he does not decide by himself but waits for his father's counsel, another sign of his humility. Daśagrīva, for his part, does not go himself but sends an envoy, following the order of statecraft: conciliation first, and force only if needed. What Prahasta replied is not told; Kubera goes straight to his father, and the outcome of the embassy rests on the father's decision.

Kubera saluted his father and told him what Rāvaṇa wanted. "Father, Daśagrīva has sent an envoy to me, saying, 'Let the city of Laṅkā, where hosts of rākṣasas once lived, be given up.' Tell me, you of good vows, what I should do." The brahmarṣi Viśravas, bull among sages, said to the giver of wealth, who stood with joined palms: "Hear my words, son. Mighty-armed Daśagrīva said this in my presence too, and I rebuked that wicked-minded one many times. In my anger I told him again and again, 'If you do this you will be destroyed.' Now hear, son, words that are wholesome and righteous. Bewildered by the boon he has been granted, that wicked-minded one no longer knows whom to honour and whom not, and through my curse he has taken on a cruel nature. So go, mighty-armed one, leave Laṅkā with your followers and go to Kailāsa, the upholder of the earth, and found a city there to live in. There flows the lovely Mandākinī, best of rivers, its waters covered with golden lotuses bright as the sun, with lilies, blue lotuses and other fragrant flowers. There the gods, with gandharvas, apsarases, serpents and kiṃnaras, all fond of pleasure, always live and take delight. It is not fitting for you to feud with this rākṣasa, giver of wealth, for you know what a supreme boon he has won." Out of reverence for his father, Kubera accepted his words and departed with his wives, sons, ministers, vehicles and wealth. Viśravas's words "through my curse" recall the dreadful hour of the ninth sarga: the father's own word was the cause of Rāvaṇa's nature. Though he is father to both, Viśravas weighs what is right in the quarrel and chooses peace, for his counsel is that opposing a powerful and wicked man is useless. His sorrow as a father is plain: twice he calls his own son wicked-minded, and he admits his rebukes had no effect. He names two causes, the delusion bred by the boon and the cruel nature from his curse. Then he describes Kailāsa's beauty, the Mandākinī, the golden lotuses, the lilies and the pleasures of gods, gandharvas and the rest, lovingly, so that leaving Laṅkā should not grieve his son. He calls his advice wholesome and righteous, not given out of fear, and ends with a word of policy: no feud with Rāvaṇa, whose boon is too strong. Kubera obeys without hesitation, a sign of his righteousness. He left with his whole household and all his wealth; he gave up nothing but the city. So his leaving Laṅkā was not a defeat but obedience to his father.

Then Prahasta, overjoyed, went to great-souled Daśagrīva, who was with his ministers and brothers, and said: "The city of Laṅkā is empty; the giver of wealth has left it. Enter it with us and follow your own dharma there." In Prahasta's eyes, a rākṣasa's ruling his kingdom was his dharma. At these words mighty Daśagrīva entered the city of Laṅkā with his brothers, his army and his followers. That enemy of the gods mounted the city Kubera had abandoned, with its fine, well-planned highways, as the lord of the gods mounts to heaven. Consecrated king by the night-rangers, ten-faced Daśānana then settled the city, and it was thronged with night-rangers like dark rain-clouds. And the lord of wealth, out of reverence for his father's command, founded a city on Kailāsa, the mountain pure as the moon, adorned with splendid, well-appointed mansions, like Purandara's Amarāvatī. The two closing verses are in a longer metre, and they set the brothers' two cities side by side: Laṅkā filled with night-rangers dark as storm-clouds, and Kubera's city, known as Alakā though not named here, shining on a moon-bright mountain with fine mansions. Rāvaṇa mounts Laṅkā as Indra mounts heaven, and Kubera founds his city as Indra founded Amarāvatī; both are likened to Indra, but one is the enemy of the gods and the other their friend. So without a battle Laṅkā passed back into the rākṣasas' hands, and its well-planned streets, the fruit of Kubera's good order, fell to Rāvaṇa without effort. The eleventh sarga ends with Rāvaṇa's accession, and the stage is set for his campaigns of conquest.