पूर्वसर्गस्य अन्ते ‘ते गोकर्णे तपः अचरन्’ इति संक्षेपेण उक्तम्। अतः रामः अगस्त्यं मुनिं पृच्छति — ‘ब्रह्मन्, ते महाबलाः भ्रातरः वने कथं, कीदृशं च तपः तेपुः?’ इति। सुप्रीतमानसं रामं प्रति अगस्त्यः अवदत् — ‘ते भ्रातरः तत्र पृथक् पृथक् तान् तान् धर्मविधीन् समाविशन्।’ प्रथमं कुम्भकर्णस्य तपः वर्ण्यते — सः यत्तः नित्यं धर्मपथे स्थितः ग्रीष्मकाले परितः पञ्च अग्नीन् प्रज्वाल्य मध्ये स्थित्वा तताप। वर्षासु मेघाम्बुसिक्तः सन् वीरासनम् असेवत, शिशिरकाले च नित्यं जलमध्ये एव निवासं कृतवान्। एवं धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य तस्य दश वर्षसहस्राणि अपचक्रमुः। ततः विभीषणस्य तपः — सः धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः च पञ्च वर्षसहस्राणि एकेन पादेन तस्थौ। तस्य नियमे समाप्ते अप्सरोगणाः ननृतुः, पुष्पवर्षं पपात, देवताः च तं तुष्टुवुः। अनन्तरं सः पञ्च वर्षसहस्राणि ऊर्ध्वशिरोबाहुः सन् सूर्यम् अनुववर्त, स्वाध्याये धृतमानसः अतिष्ठत्। एवं नियतात्मनः विभीषणस्य दश वर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्य नन्दने इव सुखेन गतानि। अत्र ध्येयम् — कुम्भकर्णः अपि आरम्भे धर्मपथे स्थितः इव वर्ण्यते; तस्य तपः शरीरक्लेशप्रधानम्, विभीषणस्य तु स्वाध्यायप्रधानम्। विभीषणस्य तपसि देवानां प्रसन्नता अप्सरसां नृत्यं च, कुम्भकर्णस्य तपसि न तादृशं किमपि — इति भेदः अपि सूचितः। नवमे श्लोके मुद्रणे ‘स्वर्गस्थस्येव नन्दने’ इति प्रथमे अर्धे, समीक्षिते तु द्वितीये — अर्धयोः पादविनिमयः। त्रयाणाम् ऋतूनां त्रयः नियमाः कुम्भकर्णस्य — ग्रीष्मे अग्नेः तापः, वर्षासु जलस्य आर्द्रता, शिशिरे जलस्य शीतम्। एते प्रसिद्धाः तपसः प्रकाराः, यान् ऋषयः अपि आचरन्ति। विभीषणस्य तपः द्विभागम् — प्रथमं पञ्च सहस्राणि एकपादस्थितिः, ततः पञ्च सहस्राणि सूर्यानुवर्तनम्। सूर्यं प्रति ऊर्ध्वमुखः सन् तं तं दिशं प्रति परिवर्तमानः सः तिष्ठति स्म इति ‘सूर्यं चैवान्ववर्तत’ इत्यस्य आशयः। ‘स्वाध्याये धृतमानसः’ इति पदं तस्य तपसः आन्तरिकं स्वरूपं दर्शयति — शरीरं तपति, मनः तु वेदे रमते। ‘स्वर्गस्थस्येव नन्दने’ इति उपमया कविः सूचयति यत् धर्मात्मनः कठोरम् अपि तपः सुखकरं भवति।

दशाननः तु दश वर्षसहस्राणि निराहारः तपः अचरत्। प्रत्येकस्मिन् वर्षसहस्रे पूर्णे सः स्वस्य एकं शिरः छित्त्वा अग्नौ जुहाव। एवं नव वर्षसहस्राणि तस्य अतिचक्रमुः, नव शिरांसि च हुताशनं प्रविष्टानि। अथ दशमे वर्षसहस्रे पूर्णे यदा सः दशमम् अन्तिमं शिरः छेत्तुकामः अभवत्, तदा एव पितामहः तत्र प्राप्तः। सुप्रीतः पितामहः देवैः सार्धम् उपस्थितः सन् अभ्यभाषत — ‘दशग्रीव, तव प्रीतः अस्मि। धर्मज्ञ, यः वरः ते अभिकाङ्क्षितः तं शीघ्रं वरय। अद्य तव कं कामं करोमि? तव परिश्रमः वृथा न भवेत्।’ दशाननस्य तपः आत्मबलिदानस्य पराकाष्ठा — सः स्वशिरांसि एव हविः करोति। अतः एव पितामहः अन्तिमात् शिरश्छेदात् पूर्वम् एव आगच्छति, यतः ततः परं तपस्वी एव न स्यात्। रावणस्य दश शिरांसि इति प्रसिद्धिः अत्र अपि उपयुज्यते — एकैकं शिरः एकैकस्य सहस्रस्य मूल्यम्। पितामहः तं ‘धर्मज्ञ’ इति सम्बोधयति, यतः तपसा सः धर्मस्य एकं रूपम् आचरितवान्, उद्देश्यः यद्यपि अधर्ममूलः। अत्र तपसः फलस्य नियमः दृश्यते — तपः यस्य कस्य अपि भवतु, तस्य फलं देवः अवश्यं ददाति।

पितामहस्य वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेन अन्तरात्मना दशग्रीवः शिरसा देवं प्रणम्य हर्षगद्गदया गिरा अब्रवीत् — ‘भगवन्, प्राणिनां नित्यं मरणात् अन्यत्र भयं नास्ति; मृत्युसमः शत्रुः अपि नास्ति। अतः अहम् अमरत्वं वृणे।’ एवम् उक्तः ब्रह्मा दशग्रीवम् उवाच — ‘ते सर्वथा अमरत्वं नास्ति; अन्यं वरं मत्तः वृणीष्व।’ लोककर्त्रा ब्रह्मणा एवम् उक्ते दशग्रीवः कृताञ्जलिः तस्य अग्रतः इदम् उवाच — ‘शाश्वत प्रजाध्यक्ष, सुपर्णनागयक्षाणां, दैत्यदानवरक्षसां, देवतानां च अहम् अवध्यः स्याम्। अमरपूजित, अन्येषु प्राणिषु मम चिन्ता नास्ति; मानुषादयः प्राणिनः मम तृणभूताः इति मन्ये।’ अत्र रावणस्य गर्वः एव तस्य नाशस्य बीजम् — यान् मानुषान् सः तृणवत् मन्यते, तेषु एव एकः रामः तं हनिष्यति। धर्मात्मा पितामहः देवैः सह तं प्रत्यवदत् — ‘राक्षसपुङ्गव, तव एतत् वचः एवं भविष्यति।’ ततः सः पुनः अवदत् — ‘प्रीतस्य मम अन्यम् अपि शुभं वरं शृणु। अनघ, त्वया पूर्वम् अग्नौ यानि शीर्षाणि हुतानि, तानि तव पुनः तथैव भविष्यन्ति। सौम्य, अन्यम् अपि दुरासदं वरं ददामि — मनसा यत् यथा इष्टं तत् तथा रूपं तव छन्दतः भविष्यति।’ इति कामरूपित्वम्। पितामहेन एवम् उक्ते अग्नौ हुतानि तस्य शीर्षाणि पुनः उत्थितानि। अत्र मुद्रणे ‘एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः’ इति अर्धश्लोकः द्विः दृश्यते — द्वाविंशे षड्विंशे च; प्रथमः वुल्गेटमात्रः, द्वितीयः समीक्षितेन सह मिलति। अमरत्वस्य अस्वीकारः, अवध्यत्वस्य सूच्यां मनुष्याणाम् अभावः, कामरूपित्वं च — इति त्रयं रावणस्य भाविकथायां महत्त्वपूर्णम्। रावणः प्रथमं मृत्योः भयस्य सार्वत्रिकतां वर्णयति — सर्वे प्राणिनः मृत्योः एव बिभ्यति, अतः मृत्युः एव परमः शत्रुः। एषः तर्कः युक्तः इव दृश्यते, किन्तु अमरत्वं देहधारिणां नियमविरुद्धम्; अतः ब्रह्मा तत् निषेधति। ततः रावणः चतुरः सन् प्राणिवर्गाणां सूचीं करोति — सुपर्णाः, नागाः, यक्षाः, दैत्याः, दानवाः, राक्षसाः, देवताः च। तस्यां सूच्यां मनुष्याः वानराः च न सन्ति, यतः सः तान् तृणभूतान् मन्यते। अत्र एव तस्य दौर्बल्यं निहितम् — विष्णुः मनुष्यरूपेण अवतीर्य वानरैः सह तं हनिष्यति। ब्रह्मा अपि ‘भविष्यति एवम् एतत्’ इति सरलं वचनं वदति, न तु अधिकं किमपि। अनन्तरं सः प्रीत्या द्वौ अधिकौ वरौ ददाति — हुतानां शिरसां पुनः प्राप्तिः, इच्छानुसारं रूपधारणं च। कामरूपित्वम् एव पश्चात् सीताहरणे परिव्राजकवेषे उपयुक्तम्। एवम् अस्मिन् भागे रावणस्य बलस्य सर्वाणि मूलानि एकत्र दर्शितानि। ब्रह्मणः सर्वेषु वचनेषु प्रसन्नता दृश्यते — ‘सौम्य’, ‘अनघ’, ‘राक्षसपुङ्गव’ इति सम्बोधनानि। तपसः फलं तेन निष्पक्षं दीयते, यद्यपि तस्य दुरुपयोगः भविष्यति इति सः जानाति एव। एवं दशग्रीवः अभीष्टं प्राप्य अपि अमरत्वात् वञ्चितः एव।

हे राम, दशग्रीवम् एवम् उक्त्वा लोकपितामहः विभीषणम् अवदत् — ‘वत्स विभीषण, धर्मसंहितबुद्धिना त्वया अहं परितुष्टः अस्मि। धर्मात्मन् सुव्रत, वरं वरय।’ ततः रश्मिभिः चन्द्रमाः इव नित्यं सर्वगुणैः वृतः धर्मात्मा विभीषणः साञ्जलिः वचनम् अब्रवीत् — ‘भगवन्, यत् स्वयं लोकगुरुः मयि प्रीतः, तेन एव अहं कृतकृत्यः। सुव्रत, यदि प्रीतेन त्वया मे वरः दातव्यः, तर्हि शृणु। परमाम् आपदं गतस्य अपि मम मतिः धर्मे एव भवेत्। अशिक्षितम् अपि ब्रह्मास्त्रं मम प्रतिभातु। येषु येषु आश्रमेषु या या बुद्धिः मम जायते, सा सा धर्मिष्ठा भवतु, तं तं धर्मं च अहं पालयेयम्। एषः एव मम परमोदारः परमकः वरः इति मतः।’ ‘धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभं नहि’ — एषा उक्तिः विभीषणस्य वरस्य सारम्। ततः प्रीतः प्रजापतिः पुनः विभीषणम् उवाच — ‘वत्स, यथा त्वं धर्मिष्ठः, तथा एतत् भविष्यति। अमित्रनाशन, यस्मात् राक्षसयोनौ जातस्य अपि तव बुद्धिः अधर्मे न जायते, तस्मात् ते अमरत्वम् अपि ददामि।’ यत् अमरत्वं दशग्रीवाय निषिद्धं, तत् विभीषणाय अयाचितम् एव दत्तम् — इति धर्मस्य महिमा। इति उक्त्वा पितामहः कुम्भकर्णाय वरं दातुम् अवस्थितः। विभीषणः ऐश्वर्यं बलं वा न याचते, केवलं धर्मबुद्धिं; अतः तस्य वरः सर्वेषां वराणाम् उत्तमः। विभीषणस्य त्रयः वराः — आपदि धर्मे मतिः, अशिक्षितस्य ब्रह्मास्त्रस्य ज्ञानं, प्रत्याश्रमं धर्मिष्ठा बुद्धिः च। प्रथमः तृतीयः च आत्मशुद्ध्यर्थौ, द्वितीयः आत्मरक्षार्थः। ‘धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति’ इति वचनेन ब्रह्मा तस्य वरान् स्वीकरोति। विभीषणस्य विनयः अपि दर्शनीयः — सः प्रथमं वदति ‘लोकगुरोः प्रसादेन एव कृतकृत्यः अस्मि’, अर्थात् तस्य किमपि अपेक्षितं नास्ति; केवलं ब्रह्मणः आग्रहात् सः वरं याचते। चन्द्रः यथा रश्मिभिः न वियुज्यते, तथा सः गुणैः नित्यं युक्तः इति उपमा। दशग्रीवस्य वरः परपीडनाय, विभीषणस्य वरः आत्मसंयमाय — इति द्वयोः भ्रात्रोः स्वभावभेदः वराणां भेदेन एव स्पष्टः भवति।

तदा सर्वे सुराः प्राञ्जलयः प्रजापतिम् अब्रुवन् — ‘त्वया कुम्भकर्णाय वरः तावत् न प्रदातव्यः। एषः दुर्मतिः यथा लोकान् त्रासयति तत् त्वं जानासि एव। अनेन नन्दने सप्त अप्सरसः, महेन्द्रस्य दश अनुचराः, ब्रह्मन्, बहवः ऋषयः मानुषाः च भक्षिताः। अलब्धवरेण अपि अनेन राक्षसेन यत् कृतं तत् दृष्टम्; यदि एषः लब्धवरः स्यात्, तर्हि भुवनत्रयं भक्षयेत्। अमितप्रभ, वरव्याजेन अस्मै मोहः दीयताम्। एवं लोकानां स्वस्ति स्यात्, अस्य च सम्मतिः भवेत्।’ सुरैः एवम् उक्तः पद्मसम्भवः ब्रह्मा सरस्वतीम् अचिन्तयत्। चिन्तिता देवी सरस्वती तस्य पार्श्वम् उपतस्थे, पार्श्वस्था प्राञ्जलिः च वाक्यम् अवदत् — ‘देव, इयम् अहम् आगता अस्मि; किं कार्यं करवाणि?’ प्रजापतिः प्राप्तां सरस्वतीम् अवदत् — ‘वाणि, त्वं राक्षसेन्द्रस्य वाचि देवतानाम् ईप्सिता वाक् भव।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा सा तस्य मुखं प्रविष्टा। ततः प्रजापतिः अब्रवीत् — ‘महाबाहो कुम्भकर्ण, यः ते मतः तं वरं वरय।’ कुम्भकर्णः तत् वाक्यं श्रुत्वा अवदत् — ‘देवदेव, अनेकानि वर्षाणि स्वप्तुं मम ईप्सितम्।’ ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा ब्रह्मा सुरैः सह प्रायात्। ब्रह्मणा सह देवेषु नभःस्थलं गतेषु देवी सरस्वती अपि तं राक्षसं पुनः जहौ। सरस्वत्या विमुक्तः सः स्वां संज्ञां प्राप्य दुःखितः चिन्तयामास — ‘अद्य मम वदनात् ईदृशं वाक्यं कथं च्युतम्? तदा आगतैः देवैः अहं व्यामोहितः इति मन्ये।’ एवं लब्धवराः दीप्ततेजसः सर्वे भ्रातरः श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र सुखम् अवसन्। अत्र वाण्याः देव्याः चातुर्यं देवानां च नीतिः दृश्यते — बलेन निरोद्धुम् अशक्यं शत्रुं ते वाचा एव निगृह्णन्ति। कुम्भकर्णस्य दीर्घनिद्रा, या युद्धकाण्डे प्रसिद्धा, तस्याः मूलम् अत्र कथितम्। देवानां वचने कुम्भकर्णस्य पूर्वकृतानि पापानि गण्यन्ते — नन्दनवने सप्त अप्सरसः, इन्द्रस्य दश अनुचराः, ऋषयः, मनुष्याः च तेन भक्षिताः। ते तर्कयन्ति — अलब्धवरः अपि एषः एतावत् अकरोत्, लब्धवरः तु त्रीन् लोकान् एव भक्षयेत्। अतः ते ब्रह्माणं वरं निषेद्धुं न कथयन्ति, अपितु वरस्य व्याजेन मोहं दातुम्; एवं ब्रह्मणः वचनं न व्यर्थं भवति, लोकानां च रक्षा भवति, कुम्भकर्णस्य सम्मानः अपि रक्षितः — इति त्रिविधं प्रयोजनम्। ब्रह्मा स्वयं किमपि न करोति, केवलं सरस्वतीं स्मरति; सा वाग्देवता स्मरणमात्रेण उपस्थिता विनयेन आज्ञां पृच्छति। ब्रह्मणः आज्ञा अपि श्लेषयुक्ता — ‘वाग्देवतेप्सिता भव’ इति, अर्थात् देवानाम् इष्टा वाणी भव। कुम्भकर्णः कदाचित् ‘निर्देवत्वम्’ इति याचितुम् इच्छति स्म इति परम्परा वदति, किन्तु सरस्वत्याः प्रभावात् ‘स्वप्तुम्’ इति उक्तवान् — अत्र मूले तु केवलं ‘अनेकानि वर्षाणि स्वप्तुं ममेप्सितम्’ इति उक्तम्। देवेषु गतेषु सरस्वती अपि तं त्यजति, ततः सः संज्ञां प्राप्य स्ववचनस्य विपरीतं फलं ज्ञात्वा शोचति। ‘अहं व्यामोहितः देवैः’ इति तस्य निश्चयः सत्यः एव। अन्ते त्रयः भ्रातरः लब्धवराः श्लेष्मातकवनं गत्वा सुखेन वसन्ति — अग्रिमे सर्गे सुमाली तान् उपगमिष्यति। एवं दशमः सर्गः त्रयाणां भ्रातॄणां तपसः वराणां च कथां समापयति, येन लङ्कायुद्धस्य सर्वाः पूर्वभूमिकाः सिद्धाः। कुम्भकर्णस्य शोकः निष्फलः, यतः दत्तः वरः पुनः न प्रत्याहर्तुं शक्यते; तस्य निद्रा एव लोकानां रक्षा अभवत्।

పూర్వసర్గ చివర ‘వారు గోకర్ణంలో తపస్సు చేశారు’ అని సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. కాబట్టి రాముడు అగస్త్యమునిని ఇలా అడుగుతాడు — ‘బ్రహ్మర్షీ, మహాబలులైన ఆ సోదరులు అడవిలో ఎలా, ఎలాంటి తపస్సు చేశారు?’ ఎంతో ప్రీతి నిండిన మనస్సుతో ఉన్న రామునితో అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ సోదరులు అక్కడ వేర్వేరుగా ఆయా ధర్మవిధులను ఆచరించారు.’ మొదట కుంభకర్ణుని తపస్సు వర్ణించబడుతుంది — అతడు ప్రయత్నశీలుడై, నిత్యం ధర్మమార్గంలో నిలిచి, గ్రీష్మకాలంలో చుట్టూ ఐదు అగ్నులను రగిల్చి మధ్యలో నిలిచి తపించాడు. వర్షాకాలంలో మేఘజలంతో తడుస్తూ వీరాసనంలో కూర్చున్నాడు, శిశిరకాలంలో ఎప్పుడూ నీటిమధ్యలోనే నివసించాడు. ఈ విధంగా ధర్మంలో ప్రయత్నిస్తూ, సన్మార్గంలో నిష్ఠతో ఉన్న అతనికి పదివేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. తరువాత విభీషణుని తపస్సు — ధర్మాత్ముడు, నిత్యం ధర్మపరాయణుడు, శుచి అయిన అతడు ఐదువేల సంవత్సరాలు ఒంటికాలిపై నిలిచాడు. అతని నియమం ముగిసినప్పుడు అప్సరసలు నాట్యం చేశారు, పూలవాన కురిసింది, దేవతలు అతనిని స్తుతించారు. ఆ తరువాత అతడు ఐదువేల సంవత్సరాలు తలనూ చేతులనూ పైకెత్తి సూర్యుని అనుసరించాడు, స్వాధ్యాయంలో మనస్సు నిలిపి ఉన్నాడు. ఈ విధంగా నియతచిత్తుడైన విభీషణునికి పదివేల సంవత్సరాలు, స్వర్గంలో నందనవనంలో ఉన్నవానికిలా సుఖంగా గడిచిపోయాయి. ఇక్కడ గమనించాలి — కుంభకర్ణుడు కూడా ప్రారంభంలో ధర్మమార్గంలో నిలిచినవానిలా వర్ణించబడ్డాడు; అతని తపస్సు శరీరక్లేశప్రధానమైనది, విభీషణునిది మాత్రం స్వాధ్యాయప్రధానమైనది. విభీషణుని తపస్సులో దేవతల ప్రసన్నతా అప్సరసల నాట్యమూ ఉన్నాయి, కుంభకర్ణుని తపస్సులో అలాంటిదేమీ లేదు — ఈ భేదం కూడా సూచించబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘స్వర్గస్థస్యేవ నందనే’ అనే మాట మొదటి అర్ధంలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో రెండవ అర్ధంలో — రెండు అర్ధాల పాదాలు తారుమారయ్యాయి. మూడు ఋతువులకు కుంభకర్ణుని మూడు నియమాలు — గ్రీష్మంలో అగ్నితాపం, వర్షాలలో జలంతో తడవడం, శిశిరంలో నీటి చలి. ఇవి ఋషులు కూడా ఆచరించే ప్రసిద్ధ తపఃప్రకారాలు. విభీషణుని తపస్సు రెండు భాగాలు — మొదటి ఐదువేల సంవత్సరాలు ఒంటికాలిపై నిలకడ, తరువాత ఐదువేల సంవత్సరాలు సూర్యానువర్తనం. సూర్యుని వైపు ముఖమెత్తి, అది ఏ దిక్కుకు వెళితే ఆ దిక్కుకు తిరుగుతూ నిలిచాడనేది ‘సూర్యం చైవాన్వవర్తత’ (సూర్యుని అనుసరించాడు) అనే మాట ఆశయం. ‘స్వాధ్యాయే ధృతమానసః’ (స్వాధ్యాయంలో మనస్సు నిలిపినవాడు) అనే పదం అతని తపస్సు అంతరంగ స్వరూపాన్ని చూపిస్తుంది — శరీరం తపిస్తుంది, మనస్సు మాత్రం వేదంలో రమిస్తుంది. ‘స్వర్గస్థస్యేవ నందనే’ (స్వర్గంలో నందనవనంలో ఉన్నవానికిలా) అనే ఉపమతో ధర్మాత్మునికి కఠినమైన తపస్సు కూడా సుఖకరమవుతుందని కవి సూచిస్తాడు.

దశాననుడు మాత్రం పదివేల సంవత్సరాలు నిరాహారుడై తపస్సు చేశాడు. ప్రతి వేయి సంవత్సరాలు పూర్తయినప్పుడు అతడు తన తలలలో ఒకదానిని నరికి అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ఈ విధంగా అతనికి తొమ్మిదివేల సంవత్సరాలు గడిచాయి, తొమ్మిది తలలు అగ్నిలో ప్రవేశించాయి. తరువాత పదవ వేయి సంవత్సరాలు పూర్తయి, అతడు పదవదైన చివరి తలను నరకబోతుండగా, సరిగ్గా అప్పుడే పితామహుడు అక్కడికి చేరుకున్నాడు. ఎంతో ప్రీతుడైన పితామహుడు దేవతలతో కలిసి ఎదుట నిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘దశగ్రీవా, నీపై ప్రీతుడనయ్యాను. ధర్మజ్ఞా, నీవు కోరే వరాన్ని వెంటనే కోరుకో. ఈ రోజు నీ ఏ కోరికను తీర్చను? నీ శ్రమ వృథా కాకూడదు.’ దశాననుని తపస్సు ఆత్మబలిదానానికి పరాకాష్ఠ — అతడు తన తలలనే హవిస్సుగా చేస్తాడు. అందుకే పితామహుడు చివరి శిరశ్ఛేదనానికి ముందే వస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ తరువాత తపస్వియే ఉండడు. రావణునికి పది తలలు అనే ప్రసిద్ధి ఇక్కడ కూడా ఉపయోగపడుతుంది — ఒక్కొక్క తల ఒక్కొక్క వేయి సంవత్సరాల విలువ. పితామహుడు అతనిని ‘ధర్మజ్ఞా’ అని సంబోధిస్తాడు, ఎందుకంటే తపస్సుచేత అతడు ధర్మంలోని ఒక రూపాన్ని ఆచరించాడు, ఉద్దేశ్యం అధర్మమూలమైనదైనా. ఇక్కడ తపఃఫల నియమం కనిపిస్తుంది — తపస్సు ఎవరిదైనా, దాని ఫలాన్ని దేవుడు తప్పక ఇస్తాడు.

పితామహుని మాట విని ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో దశగ్రీవుడు దేవునికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, హర్షంతో గద్గదమైన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, ప్రాణులకు మరణం తప్ప మరో భయం ఎప్పుడూ లేదు; మృత్యువుతో సమానమైన శత్రువూ లేడు. కాబట్టి నేను అమరత్వాన్ని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇలా అనగా బ్రహ్మ దశగ్రీవునితో అన్నాడు — ‘నీకు సర్వథా అమరత్వం లేదు; నా నుండి మరొక వరాన్ని కోరుకో.’ లోకకర్త అయిన బ్రహ్మ ఇలా అనగా దశగ్రీవుడు చేతులు జోడించి అతని ఎదుట ఇలా అన్నాడు — ‘శాశ్వతుడవైన ప్రజాధ్యక్షా, సుపర్ణులు, నాగులు, యక్షులు, దైత్యులు, దానవులు, రాక్షసులు, దేవతలు — వీరికి నేను అవధ్యుడను కావాలి. దేవపూజితుడా, ఇతర ప్రాణుల విషయంలో నాకు చింత లేదు; మనుష్యులు మొదలైన ప్రాణులు నాకు గడ్డిపోచల వంటివారని భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ రావణుని గర్వమే అతని నాశానికి బీజం — ఏ మనుష్యులను అతడు గడ్డిపోచలుగా భావిస్తున్నాడో, వారిలో ఒకడైన రాముడే అతనిని సంహరిస్తాడు. ధర్మాత్ముడైన పితామహుడు దేవతలతో కలిసి అతనికి బదులిచ్చాడు — ‘రాక్షసపుంగవా, నీ ఈ మాట అలాగే జరుగుతుంది.’ తరువాత అతడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘ప్రీతుడనైన నా నుండి మరొక శుభవరాన్ని కూడా విను. పాపరహితుడా, నీవు ఇంతకుముందు అగ్నిలో ఏ తలలను హోమం చేశావో, అవి నీకు మళ్ళీ మునుపటిలాగే వస్తాయి. సౌమ్యుడా, పొందశక్యం కాని మరొక వరాన్ని కూడా ఇస్తున్నాను — మనస్సులో ఏ రూపాన్ని ఎలా కోరుకుంటే ఆ రూపం నీ ఇచ్ఛానుసారం నీకు కలుగుతుంది.’ ఇదే కామరూపిత్వం. పితామహుడు ఇలా అనగానే అగ్నిలో హోమం చేయబడిన అతని తలలు మళ్ళీ లేచాయి. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘ఏవముక్త్వా తు తం రామ దశగ్రీవం పితామహః’ (రామా, దశగ్రీవునితో ఇలా చెప్పి పితామహుడు) అనే అర్ధశ్లోకం రెండుసార్లు కనిపిస్తుంది — ఇరవై రెండవ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకాలలో; మొదటిది వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, రెండవది సమీక్షిత సంస్కరణతో సరిపోతుంది. అమరత్వ నిరాకరణ, అవధ్యత్వ జాబితాలో మనుష్యులు లేకపోవడం, కామరూపిత్వం — ఈ మూడూ రావణుని భావికథలో ముఖ్యమైనవి. రావణుడు మొదట మృత్యుభయపు సార్వత్రికతను వర్ణిస్తాడు — ప్రాణులన్నీ మృత్యువుకే భయపడతాయి, కాబట్టి మృత్యువే పరమశత్రువు. ఈ తర్కం యుక్తమైనదిగా కనిపిస్తుంది, కాని అమరత్వం దేహధారుల నియమానికి విరుద్ధం; కాబట్టి బ్రహ్మ దానిని నిషేధిస్తాడు. తరువాత రావణుడు చతురుడై ప్రాణివర్గాల జాబితా చేస్తాడు — సుపర్ణులు, నాగులు, యక్షులు, దైత్యులు, దానవులు, రాక్షసులు, దేవతలు. ఆ జాబితాలో మనుష్యులూ వానరులూ లేరు, ఎందుకంటే అతడు వారిని గడ్డిపోచలుగా భావిస్తాడు. ఇక్కడే అతని బలహీనత దాగి ఉంది — విష్ణువు మనుష్యరూపంలో అవతరించి వానరులతో కలిసి అతనిని సంహరిస్తాడు. బ్రహ్మ కూడా ‘భవిష్యతి ఏవమ్ ఏతత్’ (ఇది అలాగే జరుగుతుంది) అనే సరళమైన మాటే చెబుతాడు, అంతకుమించి ఏమీ చెప్పడు. తరువాత అతడు ప్రీతితో రెండు అదనపు వరాలు ఇస్తాడు — హోమం చేయబడిన తలలు తిరిగి రావడం, ఇచ్ఛానుసారంగా రూపం ధరించడం. కామరూపిత్వమే తరువాత సీతాపహరణంలో పరివ్రాజక వేషానికి ఉపయోగపడింది. ఈ విధంగా ఈ భాగంలో రావణుని బలానికి గల మూలాలన్నీ ఒకచోట చూపబడ్డాయి. బ్రహ్మ మాటలన్నిటిలో ప్రసన్నత కనిపిస్తుంది — ‘సౌమ్య’, ‘అనఘ’, ‘రాక్షసపుంగవ’ అనే సంబోధనలు. తపఃఫలాన్ని అతడు నిష్పక్షపాతంగా ఇస్తాడు, దాని దుర్వినియోగం జరుగుతుందని అతనికి తెలిసినా. ఈ విధంగా దశగ్రీవుడు కోరినది పొందినా అమరత్వం నుండి వంచితుడే అయ్యాడు.

రామా, దశగ్రీవునితో ఇలా చెప్పి లోకపితామహుడు విభీషణునితో అన్నాడు — ‘నాయనా విభీషణా, ధర్మంతో కూడిన బుద్ధి గల నీపై నేను సంతుష్టుడనయ్యాను. ధర్మాత్మా, సువ్రతా, వరం కోరుకో.’ అప్పుడు కిరణాలతో చంద్రునిలా ఎప్పుడూ సర్వగుణాలతో కూడిన ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘భగవాన్, లోకగురువు స్వయంగా నాపై ప్రీతుడయ్యాడు కాబట్టి, దానితోనే నేను కృతార్థుడనయ్యాను. సువ్రతా, ప్రీతుడవైన నీవు నాకు వరం ఇవ్వదలచుకుంటే విను. పరమ ఆపదలో పడినా నా బుద్ధి ధర్మంలోనే ఉండాలి. నేర్చుకోకపోయినా బ్రహ్మాస్త్రం నాకు స్ఫురించాలి. ఏ ఏ ఆశ్రమాలలో నాకు ఏ ఏ బుద్ధి పుడుతుందో, అది అది ధర్మిష్ఠమైనదిగా ఉండాలి, ఆ ఆ ధర్మాన్ని నేను పాలించాలి. ఇదే నాకు పరమోదారమైన, పరమశ్రేష్ఠమైన వరమని భావిస్తున్నాను.’ ‘ధర్మాభిరక్తానాం లోకే కించన దుర్లభం నహి’ (ధర్మంలో అనురక్తులైనవారికి లోకంలో దుర్లభమైనది ఏదీ లేదు) — ఈ సూక్తి విభీషణుని వరపు సారం. అప్పుడు ప్రీతుడైన ప్రజాపతి మళ్ళీ విభీషణునితో అన్నాడు — ‘నాయనా, నీవు ఎంత ధర్మిష్ఠుడవో, ఇది అలాగే జరుగుతుంది. శత్రునాశకా, రాక్షసయోనిలో పుట్టినా నీ బుద్ధి అధర్మంలో పుట్టదు కాబట్టి, నీకు అమరత్వాన్ని కూడా ఇస్తున్నాను.’ దశగ్రీవునికి నిషేధించబడిన అమరత్వం విభీషణునికి అడగకుండానే ఇవ్వబడింది — ఇదీ ధర్మపు మహిమ. ఇలా చెప్పి పితామహుడు కుంభకర్ణునికి వరం ఇవ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు. విభీషణుడు ఐశ్వర్యాన్నీ బలాన్నీ యాచించడు, కేవలం ధర్మబుద్ధినే; కాబట్టి అతని వరం అన్ని వరాలలోనూ ఉత్తమమైనది. విభీషణుని మూడు వరాలు — ఆపదలో ధర్మంలో బుద్ధి, నేర్చుకోని బ్రహ్మాస్త్రపు జ్ఞానం, ప్రతి ఆశ్రమంలో ధర్మిష్ఠమైన బుద్ధి. మొదటిదీ మూడవదీ ఆత్మశుద్ధి కోసం, రెండవది ఆత్మరక్షణ కోసం. ‘ధర్మిష్ఠస్త్వం యథా వత్స తథా చైతద్భవిష్యతి’ (నాయనా, నీవు ఎంత ధర్మిష్ఠుడవో, ఇది అలాగే జరుగుతుంది) అనే మాటతో బ్రహ్మ అతని వరాలను అంగీకరిస్తాడు. విభీషణుని వినయం కూడా చూడదగినది — అతడు మొదట ‘లోకగురువు అనుగ్రహంతోనే కృతార్థుడనయ్యాను’ అంటాడు, అంటే అతనికి కావలసినదేమీ లేదు; కేవలం బ్రహ్మ ఆగ్రహం వల్లనే అతడు వరం యాచిస్తాడు. చంద్రుడు కిరణాల నుండి వేరుకానట్లు అతడు గుణాలతో ఎప్పుడూ కూడి ఉంటాడనేది ఉపమ. దశగ్రీవుని వరం పరపీడ కోసం, విభీషణుని వరం ఆత్మసంయమం కోసం — ఈ విధంగా ఇద్దరు సోదరుల స్వభావభేదం వరాల భేదంతోనే స్పష్టమవుతుంది.

అప్పుడు దేవతలందరూ చేతులు జోడించి ప్రజాపతితో ఇలా అన్నారు — ‘నీవు కుంభకర్ణునికి వరం ఇవ్వకూడదు. ఈ దుర్బుద్ధి లోకాలను ఎలా భయపెడుతున్నాడో నీకు తెలుసు కదా. బ్రహ్మా, ఇతడు నందనవనంలో ఏడుగురు అప్సరసలను, మహేంద్రుని పదిమంది అనుచరులను, అనేక ఋషులను, మనుష్యులను భక్షించాడు. వరం పొందకముందే ఈ రాక్షసుడు చేసినది చూచాము; ఇతడు వరం పొందితే మూడు భువనాలనూ భక్షిస్తాడు. అపరిమితప్రభావా, వరం అనే నెపంతో ఇతనికి మోహం కలిగించు. ఈ విధంగా లోకాలకు స్వస్తి కలుగుతుంది, ఇతనికీ గౌరవం దక్కుతుంది.’ దేవతలు ఇలా అనగా పద్మసంభవుడైన బ్రహ్మ సరస్వతిని స్మరించాడు. స్మరించబడిన సరస్వతీదేవి అతని ప్రక్కన నిలిచింది; ప్రక్కన నిలిచి చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నది — ‘దేవా, ఇదిగో వచ్చాను; ఏ కార్యం చేయమంటావు?’ ప్రజాపతి వచ్చిన సరస్వతితో ఇలా అన్నాడు — ‘వాణీ, నీవు రాక్షసేంద్రుని వాక్కులో దేవతలు కోరే వాక్కువై ఉండు.’ ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆమె అతని నోటిలో ప్రవేశించింది. అప్పుడు ప్రజాపతి అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, కుంభకర్ణా, నీకు ఇష్టమైన వరాన్ని కోరుకో.’ ఆ మాట విని కుంభకర్ణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవదేవా, అనేక సంవత్సరాలు నిద్రించాలని నా కోరిక.’ ‘అలాగే కానిమ్ము’ అని చెప్పి బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి వెళ్ళిపోయాడు. బ్రహ్మతో కలిసి దేవతలు ఆకాశానికి వెళ్ళిపోయిన తరువాత సరస్వతీదేవి కూడా ఆ రాక్షసుని మళ్ళీ విడిచిపెట్టింది. సరస్వతిచేత విడువబడిన అతడు తన స్పృహను పొంది దుఃఖంతో ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఈ రోజు నా నోటి నుండి ఇలాంటి మాట ఎలా జారింది? అప్పుడు వచ్చిన దేవతలచేత నేను మోహపెట్టబడ్డానని అనుకుంటున్నాను.’ ఈ విధంగా వరాలు పొందిన, ప్రకాశించే తేజస్సు గల సోదరులందరూ శ్లేష్మాతక (నక్కెర చెట్ల) వనానికి వెళ్ళి అక్కడ సుఖంగా నివసించారు. ఇక్కడ వాగ్దేవి చాతుర్యమూ దేవతల నీతీ కనిపిస్తాయి — బలంతో నిరోధించశక్యం కాని శత్రువును వారు వాక్కుతోనే నిగ్రహిస్తారు. యుద్ధకాండలో ప్రసిద్ధమైన కుంభకర్ణుని దీర్ఘనిద్రకు మూలం ఇక్కడ చెప్పబడింది. దేవతల మాటలో కుంభకర్ణుడు ఇంతకుముందు చేసిన పాపాలు లెక్కించబడ్డాయి — నందనవనంలో ఏడుగురు అప్సరసలు, ఇంద్రుని పదిమంది అనుచరులు, ఋషులు, మనుష్యులు అతనిచేత భక్షించబడ్డారు. వారి తర్కం — వరం పొందకముందే ఇతడు ఇంత చేశాడు, వరం పొందితే మూడు లోకాలనే భక్షిస్తాడు. కాబట్టి వారు బ్రహ్మను వరం నిషేధించమని చెప్పరు, వరం నెపంతో మోహం కలిగించమంటారు; ఈ విధంగా బ్రహ్మ మాట వ్యర్థం కాదు, లోకాలకు రక్షణ కలుగుతుంది, కుంభకర్ణుని గౌరవం కూడా కాపాడబడుతుంది — మూడు విధాల ప్రయోజనం. బ్రహ్మ తానుగా ఏమీ చేయడు, కేవలం సరస్వతిని స్మరిస్తాడు; ఆ వాగ్దేవత స్మరించగానే ప్రత్యక్షమై వినయంతో ఆజ్ఞను అడుగుతుంది. బ్రహ్మ ఆజ్ఞ కూడా శ్లేషతో కూడినది — ‘వాగ్దేవతేప్సితా భవ’, అంటే దేవతలకు ఇష్టమైన వాక్కువై ఉండు. కుంభకర్ణుడు బహుశా ‘నిర్దేవత్వం’ (దేవతలు లేకపోవడం) అని యాచించాలనుకున్నాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది, కాని సరస్వతి ప్రభావం వల్ల ‘నిద్రించాలని’ అన్నాడు — ఇక్కడ మూలంలో మాత్రం ‘అనేకాని వర్షాణి స్వప్తుం మమేప్సితమ్’ (అనేక సంవత్సరాలు నిద్రించాలని నా కోరిక) అని మాత్రమే చెప్పబడింది. దేవతలు వెళ్ళిపోయిన తరువాత సరస్వతి కూడా అతనిని విడిచిపెడుతుంది; అప్పుడు అతడు స్పృహ పొంది తన మాటకు విరుద్ధమైన ఫలాన్ని తెలుసుకొని శోకిస్తాడు. ‘దేవతలచేత నేను మోహపెట్టబడ్డాను’ అనే అతని నిశ్చయం నిజమే. చివర వరాలు పొందిన ముగ్గురు సోదరులూ శ్లేష్మాతకవనానికి వెళ్ళి సుఖంగా నివసిస్తారు — తరువాతి సర్గలో సుమాలి వారిని సమీపిస్తాడు. ఈ విధంగా పదవ సర్గ ముగ్గురు సోదరుల తపస్సు, వరాల కథను ముగిస్తుంది; దీనితో లంకాయుద్ధానికి సంబంధించిన పూర్వభూమికలన్నీ సిద్ధమయ్యాయి. కుంభకర్ణుని శోకం నిష్ఫలం, ఎందుకంటే ఇచ్చిన వరాన్ని తిరిగి తీసుకోవడం సాధ్యం కాదు; అతని నిద్రయే లోకాలకు రక్షణ అయింది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ‘அவர்கள் கோகர்ணத்தில் தவம் புரிந்தனர்’ என்று சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டது. ஆகவே ராமன் அகஸ்தியமுனிவரிடம் கேட்கிறான் — ‘அந்தணரே, பெரும் வலிமையுடைய அந்தச் சகோதரர்கள் காட்டில் எப்படி, எத்தகைய தவம் புரிந்தனர்?’ மிகவும் மகிழ்ந்த மனத்துடன் இருந்த ராமனிடம் அகஸ்தியர் சொன்னார் — ‘அந்தச் சகோதரர்கள் அங்கே தனித்தனியே அந்தந்த அறவழி முறைகளை மேற்கொண்டனர்.’ முதலில் கும்பகர்ணனின் தவம் வர்ணிக்கப்படுகிறது — முனைப்புடன் எப்போதும் அறவழியில் நின்ற அவன், கோடைக்காலத்தில் சுற்றிலும் ஐந்து தீக்களை மூட்டி நடுவில் நின்று தவம் செய்தான். மழைக்காலத்தில் மேக நீரால் நனைந்தவாறு வீராசனத்தில் அமர்ந்தான்; பனிக்காலத்தில் எப்போதும் நீரின் நடுவிலேயே வசித்தான். இவ்வாறு அறத்தில் முயன்று நல்வழியில் நிலைத்திருந்த அவனுக்குப் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்தன. பிறகு விபீஷணனின் தவம் — தர்மாத்மாவும், எப்போதும் அறத்தில் ஈடுபட்டவனும், தூயவனுமான அவன் ஐயாயிரம் ஆண்டுகள் ஒற்றைக் காலில் நின்றான். அவனுடைய நியமம் முடிந்தபோது அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நடனமாடின, மலர்மழை பொழிந்தது, தேவர்களும் அவனைப் போற்றினர். அதன்பின் அவன் ஐயாயிரம் ஆண்டுகள் தலையையும் கைகளையும் மேலே உயர்த்தியவாறு சூரியனைப் பின்தொடர்ந்து, வேதம் ஓதுவதில் மனம் நிலைத்தவனாக நின்றான். இவ்வாறு அடக்கமுடைய விபீஷணனுக்குப் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள், சுவர்க்கத்தில் இருப்பவனுக்கு நந்தன வனத்தில் கழிவது போல இன்பமாகக் கழிந்தன. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — கும்பகர்ணனும் தொடக்கத்தில் அறவழியில் நின்றவன் போலவே வர்ணிக்கப்படுகிறான்; அவனுடைய தவம் உடலை வருத்துவதை முதன்மையாகக் கொண்டது; விபீஷணனுடையதோ வேதம் ஓதுவதை முதன்மையாகக் கொண்டது. விபீஷணனின் தவத்தில் தேவர்களின் மகிழ்ச்சியும் அப்சரஸ்களின் நடனமும் உண்டு; கும்பகர்ணனின் தவத்தில் அத்தகையது எதுவும் இல்லை — இந்த வேறுபாடும் குறிக்கப்படுகிறது. ஒன்பதாவது சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘சுவர்க்கத்தில் இருப்பவனுக்கு நந்தனத்தில் போல’ என்பது முதல் பாதியில் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இரண்டாவது பாதியில் — இரு பாதிகளிலும் அடிகள் இடம் மாறியுள்ளன. மூன்று பருவங்களுக்குக் கும்பகர்ணனின் மூன்று நியமங்கள் — கோடையில் தீயின் வெப்பம், மழைக்காலத்தில் நீரின் ஈரம், பனிக்காலத்தில் நீரின் குளிர். இவை ரிஷிகளும் கடைப்பிடிக்கும் பிரசித்தமான தவ முறைகள். விபீஷணனின் தவம் இரு பகுதிகளைக் கொண்டது — முதலில் ஐயாயிரம் ஆண்டுகள் ஒற்றைக் காலில் நிற்றல், பிறகு ஐயாயிரம் ஆண்டுகள் சூரியனைப் பின்தொடர்தல். சூரியனை நோக்கி முகத்தை உயர்த்தி, அது செல்லும் திசைதோறும் திரும்பியவாறு அவன் நின்றான் என்பதே ‘சூரியனைப் பின்தொடர்ந்தான்’ என்பதன் கருத்து. ‘வேதம் ஓதுவதில் மனம் நிலைத்தவன்’ என்ற சொல் அவனுடைய தவத்தின் உள்ளார்ந்த வடிவத்தைக் காட்டுகிறது — உடல் தவத்தில் வெம்புகிறது, மனமோ வேதத்தில் இன்புறுகிறது. ‘சுவர்க்கத்தில் இருப்பவனுக்கு நந்தனத்தில் போல’ என்ற உவமையால், தர்மாத்மாவுக்குக் கடுமையான தவமும் இன்பம் தருவதாகிறது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்.

தசமுகனோ பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் உணவின்றித் தவம் புரிந்தான். ஒவ்வோர் ஆயிரம் ஆண்டுகள் நிறைவடைந்தபோதும் அவன் தன் ஒரு தலையை வெட்டித் தீயில் ஆகுதியாக்கினான். இவ்வாறு அவனுக்கு ஒன்பதாயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்தன; ஒன்பது தலைகளும் தீயில் புகுந்தன. பிறகு பத்தாவது ஆயிரம் ஆண்டுகள் நிறைவடைந்தபோது, அவன் பத்தாவதும் கடைசியுமான தலையை வெட்ட முனைந்த அதே கணத்தில் பிதாமகன் அங்கே வந்து சேர்ந்தார். மிகவும் மகிழ்ந்த பிதாமகன் தேவர்களோடு வந்து நின்று சொன்னார் — ‘தசக்ரீவா, உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன். அறமறிந்தவனே, நீ விரும்பும் வரத்தை விரைவில் கேள். இன்று உனக்கு எந்த விருப்பத்தை நிறைவேற்றட்டும்? உன் உழைப்பு வீணாகக் கூடாது.’ தசமுகனின் தவம் தன்னையே பலியிடுவதன் உச்சம் — அவன் தன் தலைகளையே ஹவிஸாக்குகிறான். அதனால்தான் பிதாமகன் கடைசித் தலை வெட்டப்படுவதற்கு முன்பே வருகிறார், ஏனெனில் அதற்குப் பிறகு தவசியே இருக்கமாட்டான். ராவணனுக்குப் பத்துத் தலைகள் என்ற பிரசித்தி இங்கேயும் பயன்படுகிறது — ஒவ்வொரு தலையும் ஒவ்வோர் ஆயிரம் ஆண்டுகளின் விலை. பிதாமகன் அவனை ‘அறமறிந்தவனே’ என்று விளிக்கிறார், ஏனெனில் தவத்தால் அவன் அறத்தின் ஒரு வடிவத்தைக் கடைப்பிடித்தான், நோக்கம் அறமற்றதை வேராகக் கொண்டிருந்தாலும். இங்கே தவத்தின் பயனுக்கான நியதி தெரிகிறது — தவம் யாருடையதாக இருந்தாலும், அதன் பயனை இறைவன் தவறாமல் அளிக்கிறார்.

பிதாமகனின் சொல்லைக் கேட்டு மிகவும் மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன் தசக்ரீவன் தலைவணங்கித் தேவனைப் பணிந்து, மகிழ்ச்சியால் தழுதழுத்த குரலில் சொன்னான் — ‘பகவானே, உயிர்களுக்கு எப்போதும் மரணத்தைத் தவிர வேறு அச்சம் இல்லை; மரணத்துக்கு நிகரான பகைவனும் இல்லை. ஆகவே நான் அமரத்தன்மையை வேண்டுகிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பிரம்மா தசக்ரீவனிடம், ‘உனக்கு எந்த வகையிலும் அமரத்தன்மை கிடையாது; என்னிடமிருந்து வேறு வரம் கேள்’ என்றார். உலகைப் படைத்த பிரம்மா இவ்வாறு சொன்னதும், தசக்ரீவன் கைகூப்பி அவர் முன் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘என்றுமுள்ளவரே, உயிர்களின் தலைவரே, சுபர்ணர்கள் (கருடர்கள்), நாகர்கள், யக்ஷர்கள், தைத்தியர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்கள், தேவர்கள் ஆகியோரால் நான் கொல்லப்பட முடியாதவனாக இருக்க வேண்டும். தேவர்களால் பூஜிக்கப்படுபவரே, பிற உயிர்களைப் பற்றி எனக்குக் கவலை இல்லை; மனிதர் முதலிய உயிர்கள் எனக்குப் புல்லுக்குச் சமம் என்று கருதுகிறேன்.’ இங்கே ராவணனின் செருக்கே அவனுடைய அழிவின் வித்து — அவன் புல்லாகக் கருதும் மனிதர்களிலேயே ஒருவனான ராமன் அவனைக் கொல்வான். தர்மாத்மாவான பிதாமகன் தேவர்களோடு அவனுக்கு மறுமொழி சொன்னார் — ‘ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, உன்னுடைய இந்தச் சொல் அப்படியே ஆகும்.’ பிறகு அவர் மீண்டும் சொன்னார் — ‘மகிழ்ந்திருக்கும் என்னிடமிருந்து மற்றொரு நல்ல வரத்தையும் கேள். குற்றமற்றவனே, நீ முன்பு தீயில் ஆகுதியாக்கிய தலைகள் மீண்டும் முன்போலவே உனக்கு உண்டாகும். நல்லவனே, அடைவதற்கரிய மற்றொரு வரத்தையும் தருகிறேன் — மனத்தால் எதை எப்படி விரும்புகிறாயோ, அந்த உருவம் உன் விருப்பப்படி உனக்கு உண்டாகும்.’ இதுவே விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஆற்றல். பிதாமகன் இவ்வாறு சொன்னதும், தீயில் ஆகுதியாக்கப்பட்ட அவனுடைய தலைகள் மீண்டும் தோன்றின. இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் ‘ராமா, தசக்ரீவனிடம் பிதாமகன் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு’ என்ற அரைச் சுலோகம் இருமுறை காணப்படுகிறது — இருபத்திரண்டாவதிலும் இருபத்தாறாவதிலும்; முதலாவது வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது, இரண்டாவது திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒத்துப்போகிறது. அமரத்தன்மை மறுக்கப்பட்டது, கொல்லப்படாமைக்கான பட்டியலில் மனிதர்கள் இல்லாதது, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஆற்றல் — இந்த மூன்றும் ராவணனின் வரப்போகும் கதையில் மிக முக்கியமானவை. ராவணன் முதலில் மரண அச்சம் எல்லோருக்கும் பொதுவானது என்று வர்ணிக்கிறான் — எல்லா உயிர்களும் மரணத்துக்கே அஞ்சுகின்றன; ஆகவே மரணமே மேலான பகைவன். இந்த வாதம் பொருத்தமானது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் உடல் தாங்கியவர்களுக்கு அமரத்தன்மை நியதிக்கு முரணானது; ஆகவே பிரம்மா அதை மறுக்கிறார். பிறகு ராவணன் சாமர்த்தியமாக உயிர்வகைகளின் பட்டியலைச் செய்கிறான் — சுபர்ணர்கள், நாகர்கள், யக்ஷர்கள், தைத்தியர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்கள், தேவர்கள். அந்தப் பட்டியலில் மனிதர்களும் வானரர்களும் இல்லை, ஏனெனில் அவன் அவர்களைப் புல்லாகக் கருதுகிறான். இங்கேதான் அவனுடைய பலவீனம் மறைந்திருக்கிறது — விஷ்ணு மனித வடிவில் அவதரித்து வானரர்களோடு சேர்ந்து அவனைக் கொல்வார். பிரம்மாவும் ‘இது அப்படியே ஆகும்’ என்ற எளிய சொல்லையே சொல்கிறார், அதற்கு மேல் எதுவும் சொல்லவில்லை. அதன்பின் அவர் மகிழ்ச்சியால் இரண்டு கூடுதல் வரங்களைத் தருகிறார் — ஆகுதியாக்கப்பட்ட தலைகளை மீண்டும் பெறுதல், விருப்பப்படி உருவம் எடுத்தல். விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஆற்றலே பின்னர் சீதையைக் கவர்ந்தபோது துறவி வேடத்தில் பயன்பட்டது. இவ்வாறு இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் வலிமையின் எல்லா மூலங்களும் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன. பிரம்மாவின் எல்லாச் சொற்களிலும் மகிழ்ச்சி தெரிகிறது — ‘நல்லவனே’, ‘குற்றமற்றவனே’, ‘ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே’ என்ற விளிகள். தவத்தின் பயனை அவர் பாரபட்சமின்றி அளிக்கிறார், அது தவறாகப் பயன்படுத்தப்படும் என்பதை அவர் அறிந்திருந்தும். இவ்வாறு தசக்ரீவன் விரும்பியதை அடைந்தும் அமரத்தன்மையை இழந்தவனாகவே இருக்கிறான்.

ராமா, தசக்ரீவனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, உலகங்களின் பிதாமகன் விபீஷணனிடம் சொன்னார் — ‘குழந்தாய் விபீஷணா, அறத்தோடு இணைந்த அறிவுடைய உன்னால் நான் மிகவும் மகிழ்ந்தேன். தர்மாத்மாவே, நல்ல விரதமுடையவனே, வரம் கேள்.’ அப்போது கதிர்களால் சூழப்பட்ட சந்திரனைப் போல எப்போதும் எல்லாக் குணங்களாலும் சூழப்பட்ட தர்மாத்மா விபீஷணன் கைகூப்பிச் சொன்னான் — ‘பகவானே, உலக குருவே என்னிடம் மகிழ்ந்திருப்பதாலேயே நான் கடமையை நிறைவேற்றியவனானேன். நல்ல விரதமுடையவரே, மகிழ்ந்த நீர் எனக்கு வரம் தரவேண்டுமென்றால், கேளுங்கள். மிகப் பெரிய ஆபத்தை அடைந்தாலும் என் மனம் அறத்திலேயே நிலைக்க வேண்டும். கற்றுக்கொள்ளாமலேயே பிரம்மாஸ்திரம் எனக்குத் தோன்ற வேண்டும். எந்தெந்த ஆசிரம நிலைகளில் எனக்கு எந்தெந்த எண்ணம் தோன்றுகிறதோ, அது அறம் நிறைந்ததாக இருக்க வேண்டும்; அந்தந்த அறத்தை நான் காக்க வேண்டும். இதுவே எனக்கு மிகச் சிறந்த, மேலான வரம் என்று கருதுகிறேன்.’ ‘அறத்தில் பற்றுடையவர்களுக்கு உலகில் அரிதானது எதுவுமில்லை’ — இந்தக் கூற்றே விபீஷணனின் வரத்தின் சாரம். அப்போது மகிழ்ந்த பிரஜாபதி மீண்டும் விபீஷணனிடம் சொன்னார் — ‘குழந்தாய், நீ எப்படி அறத்தில் நிலைத்தவனோ, அப்படியே இது நடக்கும். பகைவர்களை அழிப்பவனே, ராக்ஷசக் குலத்தில் பிறந்தும் உன் மனம் அறமற்றதில் செல்லவில்லை; ஆகவே உனக்கு அமரத்தன்மையையும் தருகிறேன்.’ தசக்ரீவனுக்கு மறுக்கப்பட்ட அமரத்தன்மை விபீஷணனுக்குக் கேட்காமலேயே அளிக்கப்பட்டது — இதுவே அறத்தின் பெருமை. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பிதாமகன் கும்பகர்ணனுக்கு வரம் தர ஆயத்தமானார். விபீஷணன் செல்வத்தையோ வலிமையையோ கேட்கவில்லை, அறவுணர்வை மட்டுமே கேட்கிறான்; ஆகவே அவனுடைய வரமே எல்லா வரங்களிலும் சிறந்தது. விபீஷணனின் மூன்று வரங்கள் — ஆபத்திலும் அறத்தில் மனம், கற்றுக்கொள்ளாத பிரம்மாஸ்திரத்தின் அறிவு, ஒவ்வோர் ஆசிரம நிலையிலும் அறம் நிறைந்த எண்ணம். முதலாவதும் மூன்றாவதும் தன்னைத் தூய்மைப்படுத்திக்கொள்வதற்காக, இரண்டாவது தன்னைக் காத்துக்கொள்வதற்காக. ‘குழந்தாய், நீ எப்படி அறத்தில் நிலைத்தவனோ, அப்படியே இது நடக்கும்’ என்ற சொல்லால் பிரம்மா அவனுடைய வரங்களை ஏற்கிறார். விபீஷணனின் பணிவையும் காண வேண்டும் — அவன் முதலில் ‘உலக குருவின் அருளாலேயே கடமையை நிறைவேற்றியவனானேன்’ என்கிறான்; அதாவது அவனுக்கு எதுவும் தேவையில்லை; பிரம்மாவின் வற்புறுத்தலாலேயே வரம் கேட்கிறான். சந்திரன் கதிர்களிலிருந்து பிரியாதது போல, அவன் குணங்களோடு எப்போதும் இணைந்திருக்கிறான் என்பது உவமை. தசக்ரீவனின் வரம் பிறரை வருத்துவதற்காக, விபீஷணனின் வரம் தன்னை அடக்குவதற்காக — இவ்வாறு இரு சகோதரர்களின் இயல்பு வேறுபாடு வரங்களின் வேறுபாட்டாலேயே தெளிவாகிறது.

அப்போது தேவர்கள் அனைவரும் கைகூப்பிப் பிரஜாபதியிடம் சொன்னார்கள் — ‘நீர் கும்பகர்ணனுக்கு வரம் கொடுக்கவே கூடாது. இந்தத் தீய மதியுடையவன் உலகங்களை எப்படி அச்சுறுத்துகிறான் என்பதை நீரே அறிவீர். அந்தணரே, இவன் நந்தன வனத்தில் ஏழு அப்சரஸ்களையும், மகேந்திரனின் பத்துப் பணியாட்களையும், பல ரிஷிகளையும் மனிதர்களையும் தின்றுவிட்டான். வரம் பெறாமலேயே இந்த ராக்ஷசன் செய்ததைக் கண்டோம்; இவன் வரம் பெற்றவனானால் மூவுலகங்களையும் தின்றுவிடுவான். அளவற்ற ஒளியுடையவரே, வரம் என்ற போர்வையில் இவனுக்கு மயக்கத்தைக் கொடுங்கள். இவ்வாறு உலகங்களுக்கு நலம் உண்டாகும், இவனுக்கும் மதிப்புக் கிடைக்கும்.’ தேவர்களால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, தாமரையில் தோன்றிய பிரம்மா சரஸ்வதியை நினைத்தார். நினைக்கப்பட்ட சரஸ்வதி தேவி அவர் அருகே வந்து நின்று, அருகில் நின்றவாறு கைகூப்பிச் சொன்னாள் — ‘தேவனே, இதோ நான் வந்திருக்கிறேன்; என்ன செய்ய வேண்டும்?’ வந்திருந்த சரஸ்வதியிடம் பிரஜாபதி சொன்னார் — ‘வாணியே, நீ இந்த ராக்ஷசத் தலைவனின் நாவில், தேவர்கள் விரும்பும் சொல்லாக ஆவாய்.’ ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி அவள் அவனுடைய வாய்க்குள் புகுந்தாள். பிறகு பிரஜாபதி சொன்னார் — ‘நீண்ட கைகளுடைய கும்பகர்ணா, நீ விரும்பும் வரத்தைக் கேள்.’ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் கும்பகர்ணன் சொன்னான் — ‘தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவனே, பல ஆண்டுகள் தூங்குவதே என் விருப்பம்.’ ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்று சொல்லிப் பிரம்மா தேவர்களோடு புறப்பட்டார். பிரம்மாவோடு தேவர்கள் வானத்துக்குச் சென்றதும் சரஸ்வதி தேவியும் அந்த ராக்ஷசனை விட்டு நீங்கினாள். சரஸ்வதியிடமிருந்து விடுபட்ட அவன் தன் சுயநினைவைப் பெற்று வருந்திச் சிந்தித்தான் — ‘இன்று என் வாயிலிருந்து இத்தகைய சொல் எப்படி நழுவியது? அப்போது வந்திருந்த தேவர்களால் நான் மயக்கப்பட்டேன் என்று நினைக்கிறேன்.’ இவ்வாறு வரம் பெற்று ஒளிர்ந்த சகோதரர்கள் அனைவரும் சிலேஷ்மாதக வனத்துக்குச் சென்று அங்கே இன்பமாக வசித்தனர். இங்கே வாக்குத் தேவியின் சாமர்த்தியமும் தேவர்களின் சூழ்ச்சியும் தெரிகின்றன — வலிமையால் தடுக்க முடியாத பகைவனை அவர்கள் சொல்லாலேயே அடக்குகின்றனர். யுத்த காண்டத்தில் பிரசித்தமான கும்பகர்ணனின் நீண்ட உறக்கத்தின் மூலம் இங்கே சொல்லப்படுகிறது. தேவர்களின் சொல்லில் கும்பகர்ணன் முன்பு செய்த பாவங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — நந்தன வனத்தில் ஏழு அப்சரஸ்கள், இந்திரனின் பத்துப் பணியாட்கள், ரிஷிகள், மனிதர்கள் அவனால் தின்னப்பட்டனர். அவர்கள் வாதிடுகின்றனர் — வரம் பெறாமலேயே இவன் இவ்வளவு செய்தான்; வரம் பெற்றால் மூன்று உலகங்களையுமே தின்றுவிடுவான். ஆகவே அவர்கள் பிரம்மாவை வரம் மறுக்கும்படி சொல்லவில்லை; வரம் என்ற போர்வையில் மயக்கத்தைக் கொடுக்கும்படி சொல்கின்றனர்; இவ்வாறு பிரம்மாவின் சொல் வீணாவதில்லை, உலகங்களும் காக்கப்படுகின்றன, கும்பகர்ணனின் மதிப்பும் காக்கப்படுகிறது — இது மூவகை நோக்கம். பிரம்மா தாமே எதுவும் செய்வதில்லை, சரஸ்வதியை நினைக்கிறார் மட்டுமே; அந்த வாக்குத் தேவி நினைத்த மாத்திரத்தில் வந்து பணிவுடன் ஆணையைக் கேட்கிறாள். பிரம்மாவின் ஆணையும் இரட்டுறமொழிதல் உடையது — ‘வாக்தேவதேப்ஸிதா பவ’, அதாவது தேவர்கள் விரும்பும் சொல்லாக ஆவாய். கும்பகர்ணன் ஒருவேளை ‘நிர்தேவத்வம்’ (தேவர்களே இல்லாத நிலை) என்று கேட்க விரும்பியிருந்தான் என்று மரபு சொல்கிறது; ஆனால் சரஸ்வதியின் தாக்கத்தால் ‘தூங்குவதற்கு’ என்று சொன்னான் — இங்கே மூலத்திலோ ‘பல ஆண்டுகள் தூங்குவதே என் விருப்பம்’ என்று மட்டுமே சொல்லப்பட்டுள்ளது. தேவர்கள் சென்றதும் சரஸ்வதியும் அவனை விட்டு நீங்குகிறாள்; பிறகு அவன் சுயநினைவு பெற்று, தன் சொல்லுக்கு எதிரான பயனை அறிந்து வருந்துகிறான். ‘தேவர்களால் நான் மயக்கப்பட்டேன்’ என்ற அவனுடைய முடிவு உண்மையே. இறுதியில் வரம் பெற்ற மூன்று சகோதரர்களும் சிலேஷ்மாதக வனத்துக்குச் சென்று இன்பமாக வசிக்கின்றனர் — அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமாலி அவர்களை அணுகுவான். இவ்வாறு பத்தாவது சர்க்கம் மூன்று சகோதரர்களின் தவம், வரங்கள் பற்றிய கதையை நிறைவு செய்கிறது; இதனால் இலங்கைப் போருக்கான எல்லா முன்னணிகளும் அமைகின்றன. கும்பகர்ணனின் வருத்தம் பயனற்றது, ஏனெனில் கொடுக்கப்பட்ட வரத்தைத் திரும்பப் பெற முடியாது; அவனுடைய உறக்கமே உலகங்களின் காவலாயிற்று.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅವರು ಗೋಕರ್ಣದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಸಹೋದರರು ವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ, ಎಂತಹ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದರು?’ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಮನಿಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಆ ಸಹೋದರರು ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಆಯಾ ಧರ್ಮವಿಧಿಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು.’ ಮೊದಲು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಐದು ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಉರಿಸಿ ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೇಘಜಲದಿಂದ ತೋಯುತ್ತಾ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೀರಿನ ನಡುವೆಯೇ ವಾಸಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನ ತಪಸ್ಸು — ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮಪರನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಒಂಟಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನ ನಿಯಮವು ಮುಗಿದಾಗ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು, ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವನು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಲೆಯನ್ನೂ ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ನಿಂತನು. ಹೀಗೆ ಸಂಯಮಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ತಪಸ್ಸು ಶರೀರಕ್ಲೇಶಪ್ರಧಾನ, ವಿಭೀಷಣನದಾದರೋ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರಧಾನ. ವಿಭೀಷಣನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯವೂ ಇವೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂತಹದೇನೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಭೇದವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಸ್ಯೇವ ನಂದನೇ’ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ — ಅರ್ಧಗಳ ಪಾದಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿವೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಮೂರು ಋತುಗಳ ಮೂರು ನಿಯಮಗಳು — ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ತಾಪ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲದ ಒದ್ದೆ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲದ ಶೀತ. ಇವು ಋಷಿಗಳೂ ಆಚರಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಪಃಪ್ರಕಾರಗಳು. ವಿಭೀಷಣನ ತಪಸ್ಸು ಎರಡು ಭಾಗಗಳದ್ದು — ಮೊದಲು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಒಂಟಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಅನಂತರ ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖವೆತ್ತಿ, ಆಯಾ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಅವನು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು — ಇದು ‘ಸೂರ್ಯಂ ಚೈವಾನ್ವವರ್ತತ’ ಎಂಬುದರ ಆಶಯ. ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಧೃತಮಾನಸಃ’ (ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶರೀರವು ತಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಾದರೋ ವೇದದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಸ್ಯೇವ ನಂದನೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸೂ ಸುಖಕರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದಶಾನನನಾದರೋ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರಾಹಾರಿಯಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಒಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು, ಒಂಬತ್ತು ತಲೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಅನಂತರ ಹತ್ತನೆಯ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ಹತ್ತನೆಯ, ಕೊನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಆಗಲೇ ಪಿತಾಮಹನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಎದುರು ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು — ‘ದಶಗ್ರೀವ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನೀನು ಬಯಸುವ ವರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಬೇಡು. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲಿ? ನಿನ್ನ ಪರಿಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ.’ ದಶಾನನನ ತಪಸ್ಸು ಆತ್ಮಬಲಿದಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಅವನು ತನ್ನ ತಲೆಗಳನ್ನೇ ಹವಿಸ್ಸನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪಿತಾಮಹನು ಕೊನೆಯ ಶಿರಶ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅನಂತರ ತಪಸ್ವಿಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ — ಒಂದೊಂದು ತಲೆ ಒಂದೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷದ ಬೆಲೆ. ಪಿತಾಮಹನು ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉದ್ದೇಶವು ಅಧರ್ಮಮೂಲವಾದರೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲದ ನಿಯಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ಸು ಯಾರದೇ ಆಗಿರಲಿ, ಅದರ ಫಲವನ್ನು ದೇವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನು ದೇವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಭಯ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶತ್ರುವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವವಿಲ್ಲ; ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶಾಶ್ವತನಾದ ಪ್ರಜಾಧ್ಯಕ್ಷನೇ, ಸುಪರ್ಣರು, ನಾಗಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು — ಇವರಿಗೆ ನಾನು ಅವಧ್ಯನಾಗಬೇಕು. ದೇವಪೂಜಿತನೇ, ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನಗೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಗರ್ವವೇ ಅವನ ನಾಶದ ಬೀಜ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅವನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವರಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರೀತನಾದ ನನ್ನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಶುಭವಾದ ವರವನ್ನೂ ಕೇಳು. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನೀನು ಹಿಂದೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ ತಲೆಗಳು ನಿನಗೆ ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬರುವುವು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ದುರ್ಲಭವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ವರವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ರೂಪವು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗಾಗುವುದು.’ ಇದು ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಣೆ). ಪಿತಾಮಹನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅವನ ತಲೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ತಂ ರಾಮ ದಶಗ್ರೀವಂ ಪಿತಾಮಹಃ’ (ರಾಮ, ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪಿತಾಮಹನು) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ; ಮೊದಲನೆಯದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಅಮರತ್ವದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಅವಧ್ಯತ್ವದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಅಭಾವ, ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ — ಈ ಮೂರು ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ. ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಮೃತ್ಯುಭಯದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೇ ಹೆದರುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವೇ ಪರಮ ಶತ್ರು. ಈ ತರ್ಕವು ಯುಕ್ತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಮರತ್ವವು ದೇಹಧಾರಿಗಳ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಚತುರನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸುಪರ್ಣರು, ನಾಗಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೇವತೆಗಳು. ಆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರೂ ವಾನರರೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಅಡಗಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ವಾನರರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ‘ಇದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು’ ಎಂಬ ಸರಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎರಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹೋಮಮಾಡಿದ ತಲೆಗಳ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧಾರಣೆ. ಕಾಮರೂಪಿತ್ವವೇ ಅನಂತರ ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕವೇಷಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಲದ ಎಲ್ಲ ಮೂಲಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಸೌಮ್ಯ’, ‘ಅನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತ), ‘ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು. ಅದರ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನಾದರೂ, ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಅವನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅಮರತ್ವದಿಂದ ವಂಚಿತನೇ ಆದನು.

ರಾಮ, ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ ವಿಭೀಷಣ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಆಗ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಕಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಲೋಕಗುರುವಾದ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸುವ್ರತನೇ, ಪ್ರೀತನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲೇಬೇಕಾದರೆ ಕೇಳು. ಪರಮ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದರೂ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿ. ಕಲಿಯದಿದ್ದರೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ನನಗೆ ಸ್ಫುರಿಸಲಿ. ಯಾವ ಯಾವ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟುವುದೋ ಅದು ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾಗಿರಲಿ, ಆಯಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುವಂತಾಗಲಿ. ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮೋದಾರವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದವರಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ — ಈ ಉಕ್ತಿಯೇ ವಿಭೀಷಣನ ವರದ ಸಾರ. ಆಗ ಪ್ರೀತನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮತ್ತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಆಗುವುದು. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ರಾಕ್ಷಸಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ನಿನಗೆ ಅಮರತ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಮರತ್ವವು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಬೇಡದೆಯೇ ದೊರೆಯಿತು — ಇದು ಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪಿತಾಮಹನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಬಲವನ್ನಾಗಲೀ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವು ಎಲ್ಲ ವರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮವಾದುದು. ವಿಭೀಷಣನ ಮೂರು ವರಗಳು — ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ, ಕಲಿಯದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿ. ಮೊದಲನೆಯದೂ ಮೂರನೆಯದೂ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಎರಡನೆಯದು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ‘ಧರ್ಮಿಷ್ಠಸ್ತ್ವಂ ಯಥಾ ವತ್ಸ ತಥಾ ಚೈತದ್ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ವತ್ಸ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಆಗುವುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ವರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ವಿನಯವೂ ನೋಡತಕ್ಕದ್ದು — ಅವನು ಮೊದಲು ‘ಲೋಕಗುರುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಅವನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆ ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಕೂಡಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆ. ದಶಗ್ರೀವನ ವರವು ಪರಪೀಡನೆಗಾಗಿ, ವಿಭೀಷಣನ ವರವು ಆತ್ಮಸಂಯಮಕ್ಕಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಸ್ವಭಾವಭೇದವು ವರಗಳ ಭೇದದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲೇಬಾರದು. ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನೇ, ಇವನು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಹತ್ತು ಅನುಚರರನ್ನೂ, ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ತಿಂದಿದ್ದಾನೆ. ವರವನ್ನು ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗಲೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ; ಇವನು ವರವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡುವನು. ಅಪರಿಮಿತ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನೇ, ವರದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಮೋಹವನ್ನು ಕೊಡು. ಹೀಗಾದರೆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗುವುದು, ಇವನಿಗೂ ಮನ್ನಣೆ ದೊರೆಯುವುದು.’ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕಮಲಸಂಭವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯು ಅವನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತಳು; ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವ, ಇದೋ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ಬಂದಿದ್ದ ಸರಸ್ವತಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಣಿ, ನೀನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬಯಸುವ ಮಾತಾಗು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಅವನ ಬಾಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳು. ಆಗ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವದೇವ, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿದ್ರಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ಬಯಕೆ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದಳು. ಸರಸ್ವತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ತನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಅವನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಇಂತಹ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೊರಬಿದ್ದಿತು? ಆಗ ಬಂದಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಾನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ, ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಸಹೋದರರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಗ್ದೇವಿಯ ಚಾತುರ್ಯವೂ ದೇವತೆಗಳ ನೀತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯಲಾಗದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವರು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಇಂದ್ರನ ಹತ್ತು ಅನುಚರರು, ಋಷಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಅವನಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ — ವರವನ್ನು ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗಲೇ ಇವನು ಇಷ್ಟು ಮಾಡಿದನು, ವರವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ತಿಂದುಬಿಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ವರವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವರದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮೋಹವನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮನ್ನಣೆಯೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾನೇ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ವಾಗ್ದೇವತೆಯು ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಬಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಶ್ಲೇಷಯುಕ್ತವಾದುದು — ‘ವಾಗ್ದೇವತೇಪ್ಸಿತಾ ಭವ’, ಅಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಬಯಸುವ ವಾಣಿಯಾಗು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ನಿರ್ದೇವತ್ವಮ್’ (ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ನಾಮ) ಎಂದು ಬೇಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ‘ಸ್ವಪ್ತುಮ್’ (ನಿದ್ರಿಸಲು) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು — ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ‘ಅನೇಕಾನಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಸ್ವಪ್ತುಂ ಮಮೇಪ್ಸಿತಮ್’ (ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿದ್ರಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ಬಯಕೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸರಸ್ವತಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ; ಆಗ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ಅರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಾನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ’ ಎಂಬ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಸತ್ಯವೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲಿಯು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ವರಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಲಂಕಾಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದ್ದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶೋಕವು ನಿಷ್ಫಲ; ಅವನ ನಿದ್ರೆಯೇ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯಾಯಿತು.

മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം ‘അവർ ഗോകർണത്തിൽ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു’ എന്നു ചുരുക്കി പറഞ്ഞിരുന്നു. അതിനാൽ രാമൻ അഗസ്ത്യമുനിയോടു ചോദിക്കുന്നു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, മഹാബലരായ ആ സഹോദരന്മാർ വനത്തിൽ എങ്ങനെ, എങ്ങനെയുള്ള തപസ്സാണു ചെയ്തത്?’ അത്യന്തം പ്രസന്നമനസ്കനായ രാമനോട് അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ‘ആ സഹോദരന്മാർ അവിടെ വെവ്വേറെ അതത് ധർമവിധികൾ സ്വീകരിച്ചു.’ ആദ്യം കുംഭകർണന്റെ തപസ്സ് വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ശ്രദ്ധാലുവായി എപ്പോഴും ധർമമാർഗത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന അവൻ ഗ്രീഷ്മകാലത്ത് ചുറ്റും അഞ്ച് അഗ്നികൾ ജ്വലിപ്പിച്ച് നടുവിൽ നിന്നു തപിച്ചു. വർഷകാലത്ത് മേഘജലത്തിൽ നനഞ്ഞുകൊണ്ട് വീരാസനത്തിൽ ഇരുന്നു; ശിശിരകാലത്ത് എപ്പോഴും ജലത്തിനു നടുവിൽത്തന്നെ വസിച്ചു. ഇങ്ങനെ ധർമത്തിൽ പ്രയത്നിച്ചുകൊണ്ടും സന്മാർഗത്തിൽ നിഷ്ഠനായും കഴിഞ്ഞ അവന്റെ പതിനായിരം വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി. പിന്നീട് വിഭീഷണന്റെ തപസ്സ് — ധർമാത്മാവും എപ്പോഴും ധർമപരനും ശുദ്ധനുമായ അവൻ അയ്യായിരം വർഷം ഒറ്റക്കാലിൽ നിന്നു. അവന്റെ നിയമം പൂർത്തിയായപ്പോൾ അപ്സരോഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു, പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി, ദേവന്മാർ അവനെ സ്തുതിച്ചു. തുടർന്ന് അയ്യായിരം വർഷം തലയും കൈകളും ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ സൂര്യനെ പിന്തുടർന്നു; സ്വാധ്യായത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചു നിന്നു. ഇങ്ങനെ നിയതാത്മാവായ വിഭീഷണന്റെ പതിനായിരം വർഷങ്ങൾ, സ്വർഗവാസിക്കു നന്ദനോദ്യാനത്തിലെന്നപോലെ, സുഖമായി കടന്നുപോയി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ആരംഭത്തിൽ കുംഭകർണനെയും ധർമമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനെപ്പോലെയാണു വർണിക്കുന്നത്; അവന്റെ തപസ്സ് ശരീരക്ലേശപ്രധാനമാണ്, വിഭീഷണന്റേതാകട്ടെ സ്വാധ്യായപ്രധാനവും. വിഭീഷണന്റെ തപസ്സിൽ ദേവന്മാരുടെ പ്രസന്നതയും അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തവുമുണ്ട്; കുംഭകർണന്റെ തപസ്സിൽ അങ്ങനെയൊന്നുമില്ല — ഈ ഭേദവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സ്വർഗസ്ഥസ്യേവ നന്ദനേ’ (സ്വർഗവാസിക്കു നന്ദനോദ്യാനത്തിലെന്നപോലെ) എന്നത് ആദ്യത്തെ അർധത്തിലാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ രണ്ടാമത്തേതിൽ — അർധങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ പരസ്പരം മാറിയിരിക്കുന്നു. കുംഭകർണന് മൂന്ന് ഋതുക്കളിൽ മൂന്നു നിയമങ്ങൾ — ഗ്രീഷ്മത്തിൽ അഗ്നിയുടെ താപം, വർഷത്തിൽ ജലത്തിന്റെ നനവ്, ശിശിരത്തിൽ ജലത്തിന്റെ തണുപ്പ്. ഋഷിമാരും അനുഷ്ഠിക്കുന്ന പ്രസിദ്ധമായ തപോരീതികളാണിവ. വിഭീഷണന്റെ തപസ്സിനു രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ — ആദ്യം അയ്യായിരം വർഷം ഒറ്റക്കാലിൽ നിൽപ്പ്, പിന്നീട് അയ്യായിരം വർഷം സൂര്യനെ പിന്തുടരൽ. സൂര്യനു നേരെ മുഖമുയർത്തി, സൂര്യൻ നീങ്ങുന്ന ദിക്കിലേക്കെല്ലാം തിരിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൻ നിന്നിരുന്നു എന്നതാണ് ‘സൂര്യം ചൈവാന്വവർതത’ (സൂര്യനെ പിന്തുടർന്നു) എന്നതിന്റെ ആശയം. ‘സ്വാധ്യായേ ധൃതമാനസഃ’ (സ്വാധ്യായത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ തപസ്സിന്റെ ആന്തരികസ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — ശരീരം തപിക്കുന്നു, മനസ്സോ വേദത്തിൽ രമിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗസ്ഥസ്യേവ നന്ദനേ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ, ധർമാത്മാവിനു കഠിനമായ തപസ്സുപോലും സുഖകരമാകുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദശാനനനാകട്ടെ പതിനായിരം വർഷം ആഹാരമില്ലാതെ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഓരോ ആയിരം വർഷവും തികയുമ്പോൾ അവൻ തന്റെ ഒരു തല മുറിച്ച് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഒമ്പതിനായിരം വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി; ഒമ്പതു തലകൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നീട് പത്താമത്തെ ആയിരം വർഷവും തികഞ്ഞപ്പോൾ, പത്താമത്തേതും അവസാനത്തേതുമായ തല മുറിക്കാൻ അവൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ, ആ നിമിഷംതന്നെ പിതാമഹൻ അവിടെയെത്തി. അത്യന്തം പ്രീതനായ പിതാമഹൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം മുന്നിൽ വന്നുനിന്നു പറഞ്ഞു: ‘ദശഗ്രീവാ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതനായിരിക്കുന്നു. ധർമജ്ഞാ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം വേഗം ആവശ്യപ്പെടുക. ഇന്നു നിന്റെ ഏത് ആഗ്രഹമാണ് ഞാൻ സാധിച്ചുതരേണ്ടത്? നിന്റെ പരിശ്രമം വ്യർഥമാകരുത്.’ ദശാനനന്റെ തപസ്സ് ആത്മബലിദാനത്തിന്റെ പാരമ്യമാണ് — സ്വന്തം തലകൾതന്നെയാണ് അവൻ ഹവിസ്സാക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവസാനത്തെ ശിരച്ഛേദത്തിനു മുമ്പുതന്നെ പിതാമഹൻ വരുന്നത്; കാരണം അതിനുശേഷം തപസ്വിതന്നെ ഉണ്ടാകില്ലല്ലോ. രാവണനു പത്തു തലകൾ എന്ന പ്രസിദ്ധിയും ഇവിടെ പ്രയോജനപ്പെടുന്നു — ഓരോ തലയും ഓരോ ആയിരം വർഷത്തിന്റെ വിലയാണ്. പിതാമഹൻ അവനെ ‘ധർമജ്ഞ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ലക്ഷ്യം അധർമമൂലമാണെങ്കിലും തപസ്സിലൂടെ അവൻ ധർമത്തിന്റെ ഒരു രൂപം ആചരിച്ചുവല്ലോ. ഇവിടെ തപസ്സിന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിയമം കാണാം — തപസ്സ് ആരുടേതായാലും അതിന്റെ ഫലം ദേവൻ നിശ്ചയമായും നൽകുന്നു.

പിതാമഹന്റെ വാക്കു കേട്ട് അത്യന്തം ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ ദശഗ്രീവൻ ദേവനെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമസ്കരിച്ച് ഹർഷംകൊണ്ട് ഇടറുന്ന വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, പ്രാണികൾക്ക് എപ്പോഴും മരണമല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭയവുമില്ല; മൃത്യുവിനു തുല്യനായ ശത്രുവുമില്ല. അതിനാൽ ഞാൻ അമരത്വം വരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദശഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്ക് സർവഥാ അമരത്വം ലഭിക്കില്ല; എന്നിൽനിന്നു മറ്റൊരു വരം ആവശ്യപ്പെടുക.’ ലോകകർത്താവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശഗ്രീവൻ കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശാശ്വതനായ പ്രജാധ്യക്ഷാ, സുപർണന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, ദാനവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, ദേവന്മാർ — ഇവർക്കു ഞാൻ വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാകണം. ദേവന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവനേ, മറ്റു പ്രാണികളെക്കുറിച്ച് എനിക്കു ചിന്തയില്ല; മനുഷ്യർ മുതലായ പ്രാണികൾ എനിക്കു പുല്ലിനു തുല്യരാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ഗർവുതന്നെയാണ് അവന്റെ നാശത്തിന്റെ വിത്ത് — പുല്ലുപോലെ അവൻ കരുതുന്ന മനുഷ്യരിൽ ഒരുവനായ രാമനാണ് അവനെ വധിക്കുക. ധർമാത്മാവായ പിതാമഹൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ഈ വാക്ക് അങ്ങനെതന്നെ ഭവിക്കും.’ പിന്നീട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘പ്രീതനായ എന്നിൽനിന്ന് മറ്റൊരു ശുഭമായ വരംകൂടി കേട്ടുകൊള്ളുക. പാപരഹിതാ, മുമ്പ് നീ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച തലകൾ വീണ്ടും പഴയതുപോലെതന്നെ നിനക്കുണ്ടാകും. സൗമ്യാ, ദുർലഭമായ മറ്റൊരു വരവും ഞാൻ നൽകുന്നു — മനസ്സുകൊണ്ട് എങ്ങനെയുള്ള രൂപം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, ആ രൂപം നിന്റെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ചു നിനക്കു ലഭിക്കും.’ ഇതാണ് കാമരൂപിത്വം (ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാനുള്ള കഴിവ്). പിതാമഹൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച അവന്റെ തലകൾ വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നു. ഇവിടെ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഏവമുക്ത്വാ തു തം രാമ ദശഗ്രീവം പിതാമഹഃ’ (രാമാ, ദശഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് പിതാമഹൻ) എന്ന അർധശ്ലോകം രണ്ടുതവണ കാണുന്നു — ഇരുപത്തിരണ്ടിലും ഇരുപത്തിയാറിലും; ആദ്യത്തേത് വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, രണ്ടാമത്തേത് സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി യോജിക്കുന്നു. അമരത്വം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടത്, അവധ്യതയുടെ പട്ടികയിൽ മനുഷ്യരില്ലാത്തത്, കാമരൂപിത്വം — ഈ മൂന്നും രാവണന്റെ ഭാവികഥയിൽ മഹത്ത്വമുള്ളവയാണ്. രാവണൻ ആദ്യം മൃത്യുഭയത്തിന്റെ സാർവത്രികത വർണിക്കുന്നു — എല്ലാ പ്രാണികളും മൃത്യുവിനെത്തന്നെ ഭയക്കുന്നു, അതിനാൽ മൃത്യുതന്നെയാണ് പരമശത്രു. ഈ യുക്തി ശരിയെന്നു തോന്നാം; എന്നാൽ അമരത്വം ദേഹധാരികളുടെ നിയമത്തിനു വിരുദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് അതു നിഷേധിക്കുന്നു. പിന്നീട് രാവണൻ സമർഥമായി പ്രാണിവർഗങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക നിരത്തുന്നു — സുപർണന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, ദാനവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, ദേവന്മാർ. ആ പട്ടികയിൽ മനുഷ്യരും വാനരന്മാരുമില്ല, കാരണം അവരെ അവൻ പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നു. ഇവിടെത്തന്നെയാണ് അവന്റെ ദൗർബല്യം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് — വിഷ്ണു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ അവതരിച്ച് വാനരന്മാരോടൊപ്പം അവനെ വധിക്കും. ബ്രഹ്മാവും ‘ഇത് അങ്ങനെതന്നെ ഭവിക്കും’ എന്ന ലളിതമായ വാക്കു മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ, കൂടുതലൊന്നുമില്ല. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം പ്രീതിയോടെ രണ്ട് അധികവരങ്ങൾ നൽകുന്നു — ഹോമിച്ച തലകൾ വീണ്ടും ലഭിക്കുക, ഇഷ്ടമനുസരിച്ചു രൂപം ധരിക്കുക. കാമരൂപിത്വംതന്നെയാണ് പിന്നീട് സീതാപഹരണത്തിൽ പരിവ്രാജകവേഷം ധരിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ചത്. ഇങ്ങനെ ഈ ഭാഗത്ത് രാവണന്റെ ബലത്തിന്റെ എല്ലാ മൂലങ്ങളും ഒരിടത്തു കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ എല്ലാ വാക്കുകളിലും പ്രസന്നത കാണാം — ‘സൗമ്യ’, ‘അനഘ’, ‘രാക്ഷസപുംഗവ’ എന്നീ സംബോധനകൾ. അതിന്റെ ദുരുപയോഗം സംഭവിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമെങ്കിലും തപസ്സിന്റെ ഫലം അദ്ദേഹം നിഷ്പക്ഷമായി നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദശഗ്രീവൻ ആഗ്രഹിച്ചതു നേടിയിട്ടും അമരത്വത്തിൽനിന്നു വഞ്ചിതനായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു.

രാമാ, ദശഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ലോകപിതാമഹൻ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ വിഭീഷണാ, ധർമത്തിൽ ഉറച്ച ബുദ്ധിയുള്ള നിന്നിൽ ഞാൻ അത്യന്തം സംതൃപ്തനായിരിക്കുന്നു. ധർമാത്മാവേ, സുവ്രതാ, വരം ആവശ്യപ്പെടുക.’ അപ്പോൾ, രശ്മികളാൽ ചന്ദ്രനെന്നപോലെ എപ്പോഴും എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ലോകഗുരുതന്നെ എന്നിൽ പ്രീതനായി എന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ കൃതാർഥനാണ്. സുവ്രതാ, പ്രീതനായ അങ്ങ് എനിക്കു വരം നൽകുമെങ്കിൽ കേട്ടാലും. പരമമായ ആപത്തിൽപ്പെട്ടാലും എന്റെ ബുദ്ധി ധർമത്തിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കണം. പഠിക്കാതെതന്നെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എനിക്കു സ്ഫുരിക്കണം. ഏതേത് ആശ്രമങ്ങളിൽ എനിക്ക് ഏതേതു ബുദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നുവോ, അതതു ധർമനിഷ്ഠമായിരിക്കണം; അതതു ധർമം ഞാൻ പാലിക്കുകയും വേണം. ഇതുതന്നെയാണ് പരമോദാരവും പരമവുമായ വരമായി ഞാൻ കരുതുന്നത്.’ ‘ധർമാഭിരക്താനാം ലോകേ കിഞ്ചന ദുർലഭം നഹി’ (ധർമത്തിൽ അനുരക്തരായവർക്ക് ലോകത്തിൽ ഒന്നും ദുർലഭമല്ല) — ഈ ഉക്തിയാണ് വിഭീഷണന്റെ വരത്തിന്റെ സാരം. അപ്പോൾ പ്രീതനായ പ്രജാപതി വിഭീഷണനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ, നീ ധർമനിഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഇതു ഭവിക്കും. ശത്രുനാശകാ, രാക്ഷസയോനിയിൽ ജനിച്ചിട്ടും നിന്റെ ബുദ്ധി അധർമത്തിലേക്കു തിരിയുന്നില്ല; അതിനാൽ ഞാൻ നിനക്ക് അമരത്വവും നൽകുന്നു.’ ദശഗ്രീവനു നിഷേധിക്കപ്പെട്ട അമരത്വം വിഭീഷണനു യാചിക്കാതെതന്നെ നൽകപ്പെട്ടു — ഇതാണ് ധർമത്തിന്റെ മഹിമ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം പിതാമഹൻ കുംഭകർണനു വരം നൽകാനൊരുങ്ങി. വിഭീഷണൻ ഐശ്വര്യമോ ബലമോ യാചിക്കുന്നില്ല, ധർമബുദ്ധി മാത്രം; അതിനാൽ അവന്റെ വരം എല്ലാ വരങ്ങളിലും ഉത്തമമാണ്. വിഭീഷണന്റെ മൂന്നു വരങ്ങൾ — ആപത്തിൽ ധർമത്തിലുള്ള ബുദ്ധി, പഠിക്കാത്ത ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ജ്ഞാനം, ഓരോ ആശ്രമത്തിലും ധർമനിഷ്ഠമായ ബുദ്ധി. ഒന്നാമത്തേതും മൂന്നാമത്തേതും ആത്മശുദ്ധിക്കുള്ളവ, രണ്ടാമത്തേത് ആത്മരക്ഷയ്ക്കുള്ളത്. ‘ധർമിഷ്ഠസ്ത്വം യഥാ വത്സ തഥാ ചൈതദ്ഭവിഷ്യതി’ (വത്സാ, നീ ധർമനിഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഇതു ഭവിക്കും) എന്ന വാക്കിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് അവന്റെ വരങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ‘ലോകഗുരുവിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ കൃതാർഥനാണ്’ എന്ന് അവൻ ആദ്യം പറയുന്നു; അതായത് അവന് ഒന്നും ആവശ്യമില്ല; ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിർബന്ധംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ വരം യാചിക്കുന്നത്. ചന്ദ്രൻ രശ്മികളിൽനിന്നു വേർപിരിയാത്തതുപോലെ അവൻ എപ്പോഴും ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവനാണ് എന്നതാണ് ഉപമ. ദശഗ്രീവന്റെ വരം പരപീഡനത്തിന്, വിഭീഷണന്റെ വരം ആത്മസംയമനത്തിന് — ഇങ്ങനെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും സ്വഭാവഭേദം വരങ്ങളുടെ ഭേദത്തിലൂടെത്തന്നെ വ്യക്തമാകുന്നു.

അപ്പോൾ ദേവന്മാരെല്ലാം കൈകൂപ്പി പ്രജാപതിയോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് കുംഭകർണനു വരം നൽകരുത്. ഈ ദുർബുദ്ധി എങ്ങനെയാണ് ലോകങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതെന്ന് അങ്ങേക്ക് അറിയാമല്ലോ. ഇവൻ നന്ദനോദ്യാനത്തിൽ ഏഴ് അപ്സരസ്സുകളെയും, മഹേന്ദ്രന്റെ പത്ത് അനുചരന്മാരെയും, ബ്രഹ്മദേവാ, അനേകം ഋഷിമാരെയും മനുഷ്യരെയും ഭക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. വരം ലഭിക്കാതെതന്നെ ഈ രാക്ഷസൻ ചെയ്തതു ഞങ്ങൾ കണ്ടു; ഇവനു വരം ലഭിച്ചാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഇവൻ ഭക്ഷിക്കും. അളവറ്റ പ്രഭാവമുള്ളവനേ, വരത്തിന്റെ വ്യാജേന ഇവനു മോഹം നൽകിയാലും. അങ്ങനെ ലോകങ്ങൾക്കു ക്ഷേമമുണ്ടാകും, ഇവനു സമ്മതവുമാകും.’ ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പദ്മത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവ് സരസ്വതിയെ സ്മരിച്ചു. സ്മരിക്കപ്പെട്ട സരസ്വതീദേവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിലെത്തി, അരികിൽ നിന്നുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ഇതാ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഞാൻ എന്തു കാര്യമാണു ചെയ്യേണ്ടത്?’ എത്തിച്ചേർന്ന സരസ്വതിയോടു പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: ‘വാണീ, നീ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വാക്കിൽ ദേവന്മാർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വാക്കായിത്തീരുക.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ അവന്റെ മുഖത്തു പ്രവേശിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ കുംഭകർണാ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള വരം ആവശ്യപ്പെടുക.’ ആ വാക്കു കേട്ട് കുംഭകർണൻ പറഞ്ഞു: ‘ദേവദേവാ, അനേകം വർഷം ഉറങ്ങുക എന്നതാണ് എന്റെ ആഗ്രഹം.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടൊപ്പം പോയി. ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ദേവന്മാർ ആകാശത്തേക്കു പോയപ്പോൾ സരസ്വതീദേവിയും ആ രാക്ഷസനെ വീണ്ടും വിട്ടുപോയി. സരസ്വതിയിൽനിന്നു മോചിതനായ അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ദുഃഖിതനായി ചിന്തിച്ചു: ‘ഇന്ന് എന്റെ വായിൽനിന്ന് ഇങ്ങനെയൊരു വാക്ക് എങ്ങനെ പുറപ്പെട്ടു? അപ്പോൾ വന്ന ദേവന്മാർ എന്നെ മോഹിപ്പിച്ചുവെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇങ്ങനെ വരം ലഭിച്ച, ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള ആ സഹോദരന്മാരെല്ലാം ശ്ലേഷ്മാതകവനത്തിൽ ചെന്ന് അവിടെ സുഖമായി വസിച്ചു. ഇവിടെ വാഗ്ദേവിയുടെ ചാതുര്യവും ദേവന്മാരുടെ നീതിയും കാണാം — ബലംകൊണ്ടു തടയാൻ കഴിയാത്ത ശത്രുവിനെ അവർ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ കുംഭകർണന്റെ ദീർഘനിദ്രയുടെ മൂലം ഇവിടെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ വാക്കിൽ കുംഭകർണൻ മുമ്പു ചെയ്ത പാപങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — നന്ദനവനത്തിൽ ഏഴ് അപ്സരസ്സുകൾ, ഇന്ദ്രന്റെ പത്ത് അനുചരന്മാർ, ഋഷിമാർ, മനുഷ്യർ — ഇവരെല്ലാം അവനാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. അവർ യുക്തി പറയുന്നു — വരം ലഭിക്കാതെതന്നെ ഇവൻ ഇത്രയും ചെയ്തു; വരം ലഭിച്ചാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭക്ഷിക്കും. അതിനാൽ അവർ ബ്രഹ്മാവിനോടു വരം നിഷേധിക്കാനല്ല, വരത്തിന്റെ വ്യാജേന മോഹം നൽകാനാണ് പറയുന്നത്; അങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കു വ്യർഥമാകുന്നില്ല, ലോകങ്ങൾക്കു രക്ഷയുണ്ടാകുന്നു, കുംഭകർണന്റെ മാനവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു — ഇങ്ങനെ മൂന്നുവിധമായ ലക്ഷ്യം. ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, സരസ്വതിയെ സ്മരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; ആ വാഗ്ദേവത സ്മരിച്ചയുടൻ എത്തി വിനയത്തോടെ ആജ്ഞ ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞയും ശ്ലേഷമുള്ളതാണ് — ‘വാഗ്ദേവതേപ്സിതാ ഭവ’, അതായത് ദേവന്മാർക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള വാക്കായിത്തീരുക. കുംഭകർണൻ ‘നിർദേവത്വം’ (ദേവന്മാരുടെ ഉന്മൂലനം) യാചിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നുവെന്നും സരസ്വതിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ ‘ഉറങ്ങാൻ’ എന്നു പറഞ്ഞുപോയെന്നും പരമ്പര പറയുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ മൂലത്തിൽ ‘അനേകാനി വർഷാണി സ്വപ്തും മമേപ്സിതം’ (അനേകം വർഷം ഉറങ്ങുക എന്നതാണ് എന്റെ ആഗ്രഹം) എന്നു മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. ദേവന്മാർ പോയപ്പോൾ സരസ്വതിയും അവനെ വിട്ടുപോകുന്നു; പിന്നീട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത അവൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ വിപരീതഫലം അറിഞ്ഞ് ദുഃഖിക്കുന്നു. ‘ദേവന്മാർ എന്നെ മോഹിപ്പിച്ചു’ എന്ന അവന്റെ നിഗമനം സത്യംതന്നെ. ഒടുവിൽ വരം ലഭിച്ച മൂന്നു സഹോദരന്മാരും ശ്ലേഷ്മാതകവനത്തിൽ ചെന്നു സുഖമായി വസിക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമാലി അവരെ സമീപിക്കും. ഇങ്ങനെ പത്താം സർഗം മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെയും തപസ്സിന്റെയും വരങ്ങളുടെയും കഥ സമാപിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ലങ്കായുദ്ധത്തിന്റെ എല്ലാ പശ്ചാത്തലങ്ങളും ഒരുങ്ങുന്നു. കുംഭകർണന്റെ ദുഃഖം നിഷ്ഫലമാണ്, കാരണം നൽകിയ വരം തിരിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയില്ല; അവന്റെ ഉറക്കംതന്നെ ലോകങ്ങൾക്കു രക്ഷയായിത്തീർന്നു.

At the end of the previous sarga it was said only briefly that the brothers practised austerities at Gokarṇa. So Rāma asked the sage, "How, brahmin, did those mighty brothers practise austerities in the forest, and what kind of austerities were they?" Agastya answered Rāma, whose heart was well pleased: "Each of the brothers took up his own observances. Kumbhakarṇa, intent and keeping always to the path of dharma, scorched himself in the hot season standing in the midst of five fires. In the rains, drenched by the clouds, he sat in the hero's posture, and in the cold season he made his dwelling in the midst of water. So ten thousand years went by while he strove in dharma and stood firm on the good path. Vibhīṣaṇa, righteous, ever devoted to dharma and pure, stood on one foot for five thousand years. When that observance was complete, troops of apsarases danced, a shower of flowers fell, and the gods praised him. For five thousand years more he followed the sun, standing with head and arms raised, his mind fixed on the study of the Veda. So for self-restrained Vibhīṣaṇa too ten thousand years passed, as happily as if he were living in heaven in the Nandana grove." It is worth noting that even Kumbhakarṇa is described at the outset as keeping to the path of dharma. His penance was one of bodily hardship, a discipline for each of the three seasons, the fire's heat in summer, soaking in the rains and cold water in winter, all well-known forms of austerity that seers too practise. Vibhīṣaṇa's penance centred on sacred study: first five thousand years on one foot, then five thousand facing the sun and turning with it across the sky. His body burned, but his mind delighted in the Veda. The gods rejoiced and the apsarases danced at Vibhīṣaṇa's penance, and nothing of the kind is told of Kumbhakarṇa's, a difference the poet quietly marks. And the image of heaven's Nandana grove says that for a righteous soul even the harshest penance is a joy.

Ten-faced Daśānana went without food for ten thousand years, and at the end of each thousand years he cut off one of his heads and offered it into the fire. In this way nine thousand years passed, and nine of his heads went into the fire. Then, at the end of the tenth thousand, as he was about to cut off his tenth and last head, the Grandsire arrived. Much pleased, the Grandsire came with the gods and said, "Daśagrīva, I am pleased with you. Choose quickly, knower of dharma, whatever boon you desire. What wish of yours shall I fulfil today? Your toil must not be in vain." Daśānana's penance was the utmost in self-sacrifice: he made offerings of his own heads. That is why the Grandsire came before the last head was cut, for after that there would have been no ascetic left. Rāvaṇa's famous ten heads serve the story here, each head the price of a thousand years. The Grandsire calls him "knower of dharma" because by his penance he had practised one form of dharma, though his purpose was rooted in adharma. And the law of penance is seen here: whoever practises it, the god must grant its fruit.

Hearing the Grandsire's words, Daśagrīva, his heart full of delight, bowed his head to the god and spoke in a voice choked with joy: "Lord, living beings have no lasting fear but the fear of death, and there is no enemy like death. I choose immortality." Brahmā said to him, "Immortality in full is not for you. Choose another boon from me." When Brahmā, maker of the worlds, had said this, Rāma, Daśagrīva stood before him with joined palms and said: "Eternal lord of creatures, may I be unslayable by suparṇas, nāgas and yakṣas, by daityas, dānavas and rākṣasas, and by the gods. For other creatures I have no care, you whom the immortals worship; men and the rest I count as straw." Here Rāvaṇa's pride is the very seed of his destruction, for among the men he counted as straw one, Rāma, would kill him. The righteous Grandsire, with the gods, answered him: "Bull among rākṣasas, what you have said shall be so." Then he went on: "Hear from me, since I am pleased, another auspicious boon. The heads you offered into the fire, sinless one, shall be yours again just as they were. And I give you, gentle one, another boon hard to win: whatever form you wish in your mind, that form shall be yours at will." That is, he could take any shape he pleased. When the Grandsire had spoken, the heads that had been offered into the fire rose up again. Three things here matter greatly for Rāvaṇa's later story: immortality refused, men missing from the list of those who cannot kill him, and the power to change his form. Rāvaṇa begins by arguing that the fear of death is universal, so death is the greatest enemy. The argument seems sound, but deathlessness goes against the law that binds all embodied beings, and so Brahmā forbids it. Then, cleverly, Rāvaṇa lists the classes of beings, suparṇas, nāgas, yakṣas, daityas, dānavas, rākṣasas and gods; men and monkeys are not in it because he thinks them straw. And there lies his weakness, for Viṣṇu would come down as a man and slay him with the monkeys' help. Brahmā answers simply "so it shall be" and says no more, then out of his pleasure gives two further boons, the restoring of his heads and the power to take any form, the power he would later use in the guise of a wandering ascetic when he carried off Sītā. So all the roots of Rāvaṇa's strength are shown here together. Brahmā's words are all kindly, "gentle one", "sinless one", "bull among rākṣasas"; he gives the fruit of penance impartially, though he knows it will be misused. And Daśagrīva, for all he gained, was still denied immortality.

Having spoken thus to Daśagrīva, Rāma, the grandsire of the worlds turned to Vibhīṣaṇa: "Vibhīṣaṇa, my child, your mind is joined to dharma, and I am well pleased with you. Choose a boon, righteous one, you of good vows." Righteous Vibhīṣaṇa, who was ever endowed with every virtue as the moon is never parted from its rays, joined his palms and said: "Lord, I have already gained all I could want, since the teacher of the worlds himself is pleased with me. Yet if in your kindness you must give me a boon, hear it, you of good vows. Even in the gravest danger may my mind remain in dharma. May the brahmāstra come to me though I have never been taught it. Whatever thought arises in me, in whatever stage of life, may it be wholly righteous, and may I keep that dharma. This I hold to be the noblest boon of all." For those devoted to dharma nothing in the world is hard to win: that saying is the essence of Vibhīṣaṇa's boon. The lord of creatures, pleased, spoke to him again: "As you are righteous, my child, so it shall be. And since, destroyer of foes, though you were born of a rākṣasa mother your mind does not turn to adharma, I grant you immortality as well." The immortality refused to Daśagrīva was given to Vibhīṣaṇa unasked; such is the greatness of dharma. Having said this, the Grandsire was about to give a boon to Kumbhakarṇa. Vibhīṣaṇa asks for neither wealth nor strength, only a righteous mind, and so his boon is the best of all. It has three parts: a mind fixed on dharma in adversity, knowledge of the brahmāstra without being taught, and a righteous mind in every stage of life. The first and third are for his own purity, the second for his protection. His humility shows too: he begins by saying he has everything already through the grace of the world's teacher, and he asks only because Brahmā presses him. Daśagrīva's boon was for harming others, Vibhīṣaṇa's for mastering himself; the brothers' natures are made plain by the boons they chose.

Just then all the gods joined their palms and said to the lord of creatures: "You must not give Kumbhakarṇa a boon just yet. You know how this evil-minded one terrifies the worlds. In the Nandana grove he has devoured seven apsarases and ten of great Indra's attendants, and seers and men as well, brahmin. See what this rākṣasa has done without a boon; if he wins one he will devour the three worlds. So, you of boundless splendour, under the guise of a boon let delusion be given him. Then the worlds will be safe, and he will be honoured too." At these words of the gods, lotus-born Brahmā thought of Sarasvatī. Summoned by his thought, the goddess Sarasvatī appeared at his side and, standing there with joined palms, said, "Here I am, lord. What shall I do?" The lord of creatures said to her, "Goddess of speech, be in the rākṣasa lord's mouth the speech the gods desire." Saying "So be it," she entered his mouth. Then the lord of creatures said, "Mighty-armed Kumbhakarṇa, choose whatever boon you have in mind." And Kumbhakarṇa answered, "God of gods, my wish is to sleep for many years." "So be it," said Brahmā, and he departed with the gods. When the gods had gone up to the sky with Brahmā, the goddess Sarasvatī left the rākṣasa again. Freed of her, the evil-hearted Kumbhakarṇa came back to his senses and brooded in distress: "How did such words fall from my mouth today? I think I was deluded by the gods who came." So all the brothers, blazing with splendour and having won their boons, went to the Śleṣmātaka forest and lived there happily. Here we see the cleverness of the goddess of speech and the policy of the gods: an enemy they could not restrain by force they restrained by a word. The long sleep of Kumbhakarṇa, famous from the Yuddha Kāṇḍa, has its origin here. The gods reckon up his crimes and reason that if he did so much without a boon, with one he would swallow the three worlds. So they do not ask Brahmā to refuse the boon, but to give delusion in its guise, and this serves three ends at once: Brahmā's word is not made empty, the worlds are protected, and Kumbhakarṇa's dignity is kept. Brahmā does nothing himself; he only calls Sarasvatī to mind, and she comes at once and humbly asks her task. His command has a double sense: be the speech the gods desire. Tradition says Kumbhakarṇa had meant to ask for something else and by Sarasvatī's power said "sleep" instead, but the text itself says only that he wished to sleep for many years. When the gods left, Sarasvatī left him too; he came to himself, saw that his words had turned against him, and grieved, and his conclusion that the gods had deluded him was true. But his grief was in vain, for a boon once given cannot be taken back, and his sleep became the world's protection. So the tenth sarga completes the story of the three brothers' penance and boons, and all the groundwork for the war of Laṅkā is laid. In the next sarga Sumālī comes to them in the forest.