पूर्वसर्गे विष्णोः भयात् सुमाली पुत्रपौत्रैः सह रसातलं प्रविष्टः, लङ्कायां च धनेश्वरः निवासम् अकरोत्। अस्मिन् सर्गे अगस्त्यः कथां पुनः आरभते — कस्यचित् कालस्य अनन्तरं सः सुमाली रसातलात् निर्गत्य सर्वं मर्त्यलोकं विचचार। तस्य रूपम् अपि कविः वर्णयति — सः नीलमेघसदृशवर्णः, तप्तकाञ्चनकुण्डलधारी च आसीत्। सः स्वदुहितरं कन्याम् अपि सह गृहीतवान्; सा पद्मं विना स्थिता श्रीः इव शोभते स्म — अर्थात् लक्ष्मीसमा रूपवती, किन्तु पतिं विना। एवं महीतले विचरन् सः राक्षसेन्द्रः पुष्पकेण विमानेन गच्छन्तं धनेश्वरं ददर्श। कुबेरः तदा स्वपितरं पुलस्त्यतनयं विभुं विश्रवसं द्रष्टुं गच्छति स्म। सः अमरसदृशः पावकोपमः च दीप्यमानः आसीत्। तं दृष्ट्वा सविस्मयः सुमाली मर्त्यलोकात् पुनः रसातलं प्रविश्य चिन्तयामास — ‘किं कृत्वा अस्माकं राक्षसानां श्रेयः भवेत्? कथं वयं पुनः वर्धेमहि?’ इति। सः महामतिः इति कविः विशेषयति, यतः तस्य चिन्ता दूरदर्शिनी। विष्णुना पराजिताः राक्षसाः बलेन पुनः उत्थातुं न शक्नुवन्ति; अतः सः वंशस्य वृद्धेः उपायं मृगयते। कुबेरस्य ऐश्वर्यं दृष्ट्वा तस्य मनसि ईर्ष्या आशा च उभे उदिते। ततः सः स्वसुतां कैकसीं नाम नामतः आहूय वक्तुम् आरेभे। अस्मिन् एव क्षणे रावणस्य कथायाः बीजम् उप्तम् — एतस्मात् चिन्तनात् एव कैकस्याः प्रेषणं, दशग्रीवस्य जन्म, लङ्कायाः अपहरणं च क्रमेण अनुवर्तन्ते।

सुमाली कन्यां सम्बोध्य अब्रवीत् — ‘पुत्रि, तव प्रदानस्य कालः अयं प्राप्तः, तव यौवनं च अतिक्रामति। वयं प्रत्याख्यानं करिष्यामः इति भयात् श्रेष्ठाः वराः त्वां न प्रतिगृह्णन्ति। वयं सर्वे धर्मबुद्धयः त्वदर्थं बहुधा प्रयत्नं कृतवन्तः, यतः त्वं सर्वगुणसम्पन्ना साक्षात् श्रीः इव असि, अतः तव वरः अपि तादृशः एव योग्यः।’ ततः सः कन्यायाः पितुः दुःखं सामान्यवचनेन वर्णयति — ‘सम्मानम् इच्छतां सर्वेषां जनानां कन्यायाः पितृत्वं दुःखम् एव, यतः कः पुरुषः कीदृशः च कन्यां वरयिष्यति इति पूर्वं न ज्ञायते। कन्या मातुः कुलं, पितुः कुलं, यस्मिन् कुले दीयते तत् च — इति त्रीणि कुलानि सदा संशये स्थापयित्वा तिष्ठति।’ अयं श्लोकः लोकव्यवहारस्य सूक्तिः इव प्रसिद्धः। ततः सः स्पष्टम् आदिशति — ‘अतः त्वं प्रजापतिकुलोद्भवं श्रेष्ठं मुनिवरं पौलस्त्यं विश्रवसं भज, स्वयम् एव तं वरय। तस्मात् ईदृशाः एव तेजस्विनः पुत्राः तव भविष्यन्ति, यथा अयं भास्करसमः धनेश्वरः; अत्र संशयः नास्ति।’ सुमालिनः आशयः स्पष्टः — कुबेरसदृशाः पुत्राः राक्षसकुलस्य बलं भविष्यन्ति। पितुः गौरवात् कैकसी तत् वचनं स्वीकृत्य यत्र विश्रवाः तपः अकरोत् तत्र गत्वा तस्थौ। पितुः वचने स्नेहः, सामाजिकचिन्ता, कुबेरसदृशपुत्रस्य लोभः च मिश्रिताः दृश्यन्ते, कन्यायाः च पितृभक्तिः। अत्र ध्यातव्यम् — राक्षसः अपि सुमाली कन्यादानस्य धर्मं जानाति, ‘धर्मबुद्धयः’ इति आत्मानं वदति च। तस्य उपदेशः द्विविधः — एकतः सामान्यः लोकधर्मः, अन्यतः राक्षसवंशस्य स्वार्थः। कन्या अपि न विचारयति, पितुः वचनम् एव प्रमाणं मन्यते। एवं पितुः आज्ञा कन्यायाः आज्ञापालनं च कथायाः अग्रिमं भागं प्रवर्तयतः।

हे राम, तस्मिन् एव अन्तरे पुलस्त्यतनयः द्विजः विश्रवाः सायंकाले अग्निहोत्रम् उपातिष्ठत्; त्रिभिः अग्निभिः सह सः स्वयं चतुर्थः पावकः इव दीप्यते स्म। कैकसी पितुः गौरवात् तां दारुणां सन्ध्यावेलाम् अविचिन्त्य तस्य अग्रतः उपसृत्य मुनेः चरणयोः दृष्टिं निधाय अधोमुखी स्थिता। सा भामिनी लज्जया पादाङ्गुष्ठाग्रेण भूमिं मुहुः मुहुः विलिखन्ती आसीत्। तां सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननां स्वतेजसा दीप्यमानां वीक्ष्य परमोदारः मुनिः अब्रवीत् — ‘भद्रे, कस्य दुहिता असि? कुतः वा इह आगता? किं ते कार्यम्, कस्य वा हेतोः आगमनम्? शोभने, तत्त्वतः ब्रूहि।’ अत्र सप्तदशः श्लोकः ‘अब्रवीत्’ इत्यनेन प्रश्नम् आरभते, अष्टादशः च एकेन अर्धेन एव तं समापयति। सा कन्या कृताञ्जलिः अवदत् — ‘मुने, आत्मप्रभावेण एव मम मतं ज्ञातुम् अर्हसि। किन्तु ब्रह्मर्षे, पितुः शासनात् आगतां कैकसीं नाम मां विद्धि; शेषं त्वम् एव ज्ञातुम् अर्हसि।’ स्त्रीसुलभया लज्जया सा स्वाभिप्रायं मुखेन न वदति। मुनिः ध्यानं गत्वा इदं वाक्यम् उवाच — ‘भद्रे, तव मनोगतं कारणं मया विज्ञातम्। मत्तगजगामिनि, त्वं मत्तः सुतान् अभिलषसि। किन्तु यस्मात् दारुणायां वेलायां माम् उपस्थिता, तस्मात् शृणु यादृशान् सुतान् जनयिष्यसि — दारुणान्, दारुणाकारान्, दारुणाभिजनप्रियान्, क्रूरकर्मणः राक्षसान् एव प्रसविष्यसि।’ तत् वचनं श्रुत्वा सा प्रणिपत्य अब्रवीत् — ‘भगवन्, ब्रह्मवादिनः त्वत्तः ईदृशान् सुदुराचारान् पुत्रान् अहं न इच्छामि; मयि प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ कन्यया एवम् उक्तः मुनिपुङ्गवः विश्रवाः पूर्णेन्दुः रोहिणीम् इव कैकसीं पुनः उवाच — ‘शुभानने, यः तव पश्चिमः सुतः भविष्यति, सः मम वंशानुरूपः धर्मात्मा भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति।’ अत्र कालस्य प्रभावः कथायाः केन्द्रम् — सन्ध्याकालः अग्निहोत्रस्य वेला, तस्यां कामेन उपसर्पणं दोषाय भवति। मुनेः वाक्यं शापः न, अपितु कालफलस्य कथनम्; तथापि प्रार्थितः सः अनुग्रहम् अपि यच्छति। एवं रावणस्य क्रौर्यस्य विभीषणस्य धर्मस्य च मूलं जन्मनः पूर्वम् एव निर्दिष्टम्। कैकस्याः विनयः, अङ्गुष्ठेन भूमिलेखनम्, अधोमुखत्वं च तस्याः लज्जां सूचयन्ति; ‘पूर्णेन्दुः रोहिणीम् इव’ इति उपमा मुनेः प्रसन्नतां सौम्यतां च दर्शयति। अस्मिन् प्रसङ्गे त्रयः अंशाः स्पष्टाः दृश्यन्ते। प्रथमः — कन्यायाः आगमनं, यत्र सा पितुः आज्ञां पालयन्ती कालस्य दोषं न जानाति। द्वितीयः — मुनेः ध्यानं वाक्यं च, यत्र सः तपोबलेन तस्याः अभिप्रायं जानाति, वेलायाः दोषात् पुत्राणां क्रौर्यं च कथयति। तृतीयः — कन्यायाः प्रार्थना मुनेः अनुग्रहः च, येन विभीषणस्य जन्म निश्चितं भवति। ‘दारुण’ इति शब्दः एकस्मिन् एव श्लोके त्रिः आवर्तते — दारुणान्, दारुणाकारान्, दारुणाभिजनप्रियान् — येन भयस्य गाढता वर्धते। मुनिः तां ‘भद्रे’, ‘शोभने’, ‘सुश्रोणि’, ‘शुभानने’ इति स्निग्धैः सम्बोधनैः आह्वयति; अतः तस्य वचने क्रोधः नास्ति, केवलं सत्यकथनम्। अयं संवादः दर्शयति यत् तपस्विनः वचनं कालेन नियतं भवति, तथापि करुणया किञ्चित् परिवर्तयितुं शक्यते। अपि च, कैकसी स्वयं वरयितुम् आगता इति पितुः उपदेशस्य अनुसरणम्; सा मुनिं न प्रार्थयते, केवलं तिष्ठति, मुनिः एव प्रश्नं करोति। तस्याः उत्तरम् अपि चतुरम् — ‘आत्मप्रभावेण ज्ञातुम् अर्हसि’ इति वदन्ती सा मुनेः तपोबलं स्तौति, स्वकामं च अप्रकटं रक्षति। एतेन तस्याः बुद्धिः विनयः च उभौ प्रकाशितौ।

हे राम, एवम् उक्ता सा कन्या कालेन केनचित् बीभत्सं सुदारुणं रक्षोरूपं पुत्रं जनयामास। तस्य रूपं कविः वर्णयति — सः दशग्रीवः, महादंष्ट्रः, नीलाञ्जनराशिसदृशः, ताम्रोष्ठः, विंशतिभुजः, महास्यः, दीप्तमूर्धजः च आसीत्। तस्मिन् जाते एव सज्वालकवलाः शिवाः अन्ये क्रव्यादाः च अपसव्यानि मण्डलानि परिचक्रमुः। देवः इन्द्रः रुधिरं ववर्ष, मेघाः खरनिःस्वनाः अगर्जन्, सूर्यः न प्रबभौ, महोल्काः भुवि अपतन्। जगती चकम्पे, सुदारुणाः वाताः ववुः, अक्षोभ्यः सरितां पतिः समुद्रः अपि क्षुभितः अभवत्। एते उत्पाताः लोकस्य भाविनं क्लेशं सूचयन्ति। ततः पितामहसमः पिता विश्रवाः तस्य नाम अकरोत् — ‘अयं दशग्रीवः प्रसूतः, अतः दशग्रीवः इति ख्यातः भविष्यति’ इति। तस्य अनन्तरं महाबलः कुम्भकर्णः जातः; तस्य शरीरस्य प्रमाणात् विपुलतरं प्रमाणम् इह लोके न विद्यते। ततः विकृतानना शूर्पणखा नाम कन्या जज्ञे, कैकस्याः पश्चिमः सुतः धर्मात्मा विभीषणः च। तस्मिन् महासत्त्वे जाते आकाशात् पुष्पवर्षं पपात, नभसि देवानां दुन्दुभयः प्राणदन्, अन्तरिक्षे च ‘साधु साधु’ इति वाक्यम् अश्रूयत — एषः षट्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ततः महौजसौ लोकोद्वेगकरौ कुम्भकर्णदशग्रीवौ तस्मिन् महारण्ये ववृधाते। कुम्भकर्णः प्रमत्तः नित्यम् असन्तुष्टः सन् धर्मवत्सलान् महर्षीन् भक्षयन् त्रैलोक्ये विचचार। विभीषणः तु धर्मात्मा नित्यं धर्मे व्यवस्थितः, स्वाध्याये नियताहारः विजितेन्द्रियः च उवास। दशग्रीवस्य जन्मनि उत्पाताः, विभीषणस्य जन्मनि पुष्पवृष्टिः — इति वैपरीत्येन कविः द्वयोः भ्रात्रोः भाविनं मार्गं पूर्वम् एव सूचयति। मुनेः वचनम् अक्षरशः सत्यम् अभवत् — प्रथमाः त्रयः दारुणाः, पश्चिमः धर्मात्मा। दशग्रीवस्य रूपवर्णने प्रत्येकं विशेषणं भयं जनयति — दश ग्रीवाः, विंशतिः भुजाः, महत् आस्यं, दीप्ताः केशाः, ताम्रौ ओष्ठौ। उत्पातानां वर्णनम् अपि क्रमेण भूमेः आकाशस्य समुद्रस्य च क्षोभं दर्शयति — शिवाः क्रव्यादाः च भूमौ, रुधिरवर्षः मेघगर्जनं सूर्यस्य निष्प्रभता उल्काः च आकाशे, भूकम्पः वाताः च सर्वत्र, समुद्रस्य क्षोभः अन्ते। ‘अक्षोभ्यः क्षुभितः’ इति विरोधेन कविः उत्पातस्य महत्त्वं प्रकाशयति। कुम्भकर्णस्य विषये ‘प्रमाणात् यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते’ इति उक्तिः तस्य अतिमहत् शरीरं सूचयति, यत् युद्धकाण्डे अपि वर्णितम्। शूर्पणखायाः ‘विकृतानना’ इति विशेषणम् एव अरण्यकाण्डस्य कथां स्मारयति। विभीषणस्य त्रयः गुणाः — धर्मव्यवस्थितिः, स्वाध्यायः, इन्द्रियजयः — तस्य भाविनं रामपक्षाश्रयं पूर्वम् एव समर्थयन्ति। एवं चत्वारः अपत्यानि क्रमेण जातानि — दशग्रीवः, कुम्भकर्णः, शूर्पणखा, विभीषणः। तेषु त्रयः राक्षसस्वभावाः, एकः एव धर्मात्मा। अयं भेदः मातुः कालदोषात्, पितुः अनुग्रहात् च उत्पन्नः इति कविः सूचयति। उत्तरकाण्डस्य अस्य भागस्य प्रयोजनम् अपि इदम् — रामेण हतस्य रावणस्य मूलं कथयितुम्, येन तस्य बलस्य कारणं ज्ञायेत।

अथ कालेन केनचित् देवः धनेश्वरः वैश्रवणः पुष्पकेण विमानेन पितरं द्रष्टुं तत्र आगतः। तं तेजसा ज्वलन्तम् इव दृष्ट्वा राक्षसी कैकसी दशग्रीवम् उपगम्य उवाच — ‘पुत्र, तेजसा वृतं तव भ्रातरं वैश्रवणं पश्य। भ्रातृभावे समाने अपि त्वम् आत्मानं पश्य, कीदृशः असि। अमितविक्रम दशग्रीव, तथा यत्नं कुरु यथा त्वम् अपि वैश्रवणोपमः भवेः।’ मातुः वचने ईर्ष्या स्पष्टा — सपत्नीपुत्रस्य ऐश्वर्यं दृष्ट्वा सा स्वपुत्रम् उत्तेजयति। मातुः तत् वचनं श्रुत्वा प्रतापवान् दशग्रीवः अतुलम् अमर्षं लेभे, तदा एव प्रतिज्ञां च अकरोत् — ‘मातः, सत्यं ते प्रतिजानामि, ओजसा अहं भ्रातृतुल्यः, अधिकः वा अपि भविष्यामि; हृद्गतं सन्तापं त्यज।’ ततः तेन एव क्रोधेन प्रेरितः सहानुजः दशग्रीवः दुष्करं कर्म चिकीर्षुः तपसे धृतमानसः अभवत्। ‘तपसा एव कामं प्राप्स्यामि’ इति अध्यवसायं कृत्वा आत्मसिद्ध्यर्थं सः शुभं गोकर्णस्य आश्रमम् अगच्छत्। तत्र सः उग्रविक्रमः राक्षसः अनुजाभ्यां सह अतुलं तपः चचार, विभुं पितामहं च अतोषयत्; तुष्टः पितामहः तस्मै जयावहान् वरान् ददौ। एषः अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। अत्र मातुः ईर्ष्या पुत्रस्य अमर्षः च रावणस्य भाविनः सर्वस्य पराक्रमस्य मूलम्। तस्य तपः अपि मोक्षाय धर्माय वा न, अपितु भ्रातुः अतिक्रमणाय आरब्धम्। वराणां विस्तरः कीदृशं तपः के वराः इति च अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते। कैकस्याः वचनं ‘पश्य’ इति क्रियापदेन द्विः आवर्तते — भ्रातरं पश्य, आत्मानं पश्य — येन तुलना तीक्ष्णा भवति। दशग्रीवस्य प्रतिज्ञायां ‘भ्रातृतुल्यः अधिकः वा’ इति वचनं तस्य महत्त्वाकाङ्क्षां सूचयति। गोकर्णः पवित्रं तीर्थं, यत्र बहवः तपः अकुर्वन्; तत्र एव राक्षसाः अपि तपः चरन्ति इति विशेषः। अयं सर्गः एवं रावणस्य जन्मनः आरभ्य तपसः आरम्भपर्यन्तं कथां नयति। सुमालिनः चिन्ता, कैकस्याः आगमनं, मुनेः वचनं, पुत्राणां जन्म, मातुः प्रेरणा, पुत्रस्य प्रतिज्ञा — इति सर्वाणि एकस्याः शृङ्खलायाः कडिकाः। अन्ते वरप्राप्तिः केवलं सूचिता, न विस्तरेण उक्ता; तस्य विस्तरः दशमे सर्गे।

పూర్వసర్గలో విష్ణువు భయంతో సుమాలి పుత్రపౌత్రులతో కలిసి రసాతలంలో ప్రవేశించాడు, లంకలో ధనేశ్వరుడు నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. ఈ సర్గలో అగస్త్యుడు కథను మళ్ళీ ప్రారంభిస్తాడు — కొంతకాలం తరువాత ఆ సుమాలి రసాతలం నుండి బయటికి వచ్చి మర్త్యలోకమంతా సంచరించాడు. కవి అతని రూపాన్ని కూడా వర్ణిస్తాడు — అతడు నీలమేఘం వంటి వర్ణం గలవాడు, పుటం పెట్టిన బంగారు కుండలాలు ధరించినవాడు. అతడు తన కుమార్తె అయిన కన్యను కూడా వెంటబెట్టుకున్నాడు; ఆమె పద్మం లేకుండా నిలిచిన లక్ష్మిలా శోభిస్తోంది — అంటే లక్ష్మితో సమానమైన రూపవతి, కాని భర్త లేనిది. ఈ విధంగా భూమిపై సంచరిస్తూ ఆ రాక్షసేంద్రుడు పుష్పకవిమానంలో వెళుతున్న ధనేశ్వరుని చూచాడు. కుబేరుడు అప్పుడు తన తండ్రి, పులస్త్యుని కుమారుడు, ప్రభువు అయిన విశ్రవసుని చూడడానికి వెళుతున్నాడు. అతడు దేవతలతో సమానుడై అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. అతనిని చూచి ఆశ్చర్యపోయిన సుమాలి మర్త్యలోకం నుండి మళ్ళీ రసాతలంలో ప్రవేశించి ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఏం చేస్తే రాక్షసులమైన మాకు శ్రేయస్సు కలుగుతుంది? మేము మళ్ళీ ఎలా వృద్ధిపొందగలము?’ కవి అతనిని ‘మహామతి’ అని విశేషిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని ఆలోచన దూరదృష్టి గలది. విష్ణువుచేత ఓడిపోయిన రాక్షసులు బలంతో మళ్ళీ లేవలేరు; కాబట్టి అతడు వంశవృద్ధికి ఉపాయం వెదకుతాడు. కుబేరుని ఐశ్వర్యం చూచి అతని మనస్సులో ఈర్ష్యా ఆశా రెండూ పుట్టాయి. తరువాత అతడు తన కుమార్తెను కైకసి అని పేరుపెట్టి పిలిచి మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు. సరిగ్గా ఈ క్షణంలోనే రావణుని కథకు బీజం వేయబడింది — ఈ ఆలోచన నుండే కైకసిని పంపడం, దశగ్రీవుని జననం, లంకాపహరణం క్రమంగా జరుగుతాయి.

సుమాలి కుమార్తెను సంబోధించి ఇలా అన్నాడు — ‘అమ్మా, నిన్ను కన్యాదానం చేసే సమయం వచ్చింది, నీ యౌవనం కూడా గడిచిపోతోంది. మేము తిరస్కరిస్తామేమో అనే భయంతో శ్రేష్ఠులైన వరులు నిన్ను స్వీకరించడం లేదు. ధర్మబుద్ధి గల మేమందరం నీకోసం అనేక విధాలుగా ప్రయత్నించాము, ఎందుకంటే నీవు సర్వగుణసంపన్నురాలవు, సాక్షాత్తు లక్ష్మిలాంటిదానవు, కాబట్టి నీ వరుడు కూడా అలాంటివాడే కావాలి.’ తరువాత అతడు కన్య తండ్రి దుఃఖాన్ని సాధారణ వచనంతో వర్ణిస్తాడు — ‘గౌరవాన్ని కోరుకునే జనులందరికీ కన్యకు తండ్రి కావడం దుఃఖమే, ఎందుకంటే ఏ పురుషుడు, ఎలాంటివాడు కన్యను వరిస్తాడో ముందుగా తెలియదు. కన్య తల్లి వంశాన్ని, తండ్రి వంశాన్ని, ఏ వంశానికి ఇవ్వబడుతుందో ఆ వంశాన్ని — ఈ మూడు వంశాలనూ ఎప్పుడూ సంశయంలో ఉంచుతూ ఉంటుంది.’ ఈ శ్లోకం లోకవ్యవహారానికి సంబంధించిన సూక్తిలా ప్రసిద్ధమైనది. తరువాత అతడు స్పష్టంగా ఆదేశిస్తాడు — ‘కాబట్టి నీవు ప్రజాపతి వంశంలో పుట్టిన, శ్రేష్ఠుడైన మునివరుడు, పౌలస్త్యుడు అయిన విశ్రవసుని సేవించు, స్వయంగా అతనిని వరించు. అతని వల్ల నీకు కూడా ఇలాంటి తేజస్వులైన కుమారులే పుడతారు, సూర్యునితో సమానుడైన ఈ ధనేశ్వరునిలా; ఇందులో సందేహం లేదు.’ సుమాలి ఆశయం స్పష్టం — కుబేరుని వంటి కుమారులు రాక్షసవంశానికి బలమవుతారు. తండ్రిపట్ల గౌరవంతో కైకసి ఆ మాటను స్వీకరించి, విశ్రవసుడు తపస్సు చేస్తున్న చోటికి వెళ్ళి నిలిచింది. తండ్రి మాటలో స్నేహం, సామాజిక చింత, కుబేరుని వంటి పుత్రునిపై లోభం కలిసి కనిపిస్తాయి; కన్యలో పితృభక్తి కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — రాక్షసుడైనప్పటికీ సుమాలికి కన్యాదాన ధర్మం తెలుసు, తనను ‘ధర్మబుద్ధి గలవారిలో’ ఒకనిగా చెప్పుకుంటాడు కూడా. అతని ఉపదేశం రెండు విధాలు — ఒకవైపు సాధారణ లోకధర్మం, మరొకవైపు రాక్షసవంశపు స్వార్థం. కన్య కూడా ఆలోచించదు, తండ్రి మాటనే ప్రమాణంగా భావిస్తుంది. ఈ విధంగా తండ్రి ఆజ్ఞా కుమార్తె ఆజ్ఞాపాలనా కథ తరువాతి భాగాన్ని నడిపిస్తాయి.

రామా, సరిగ్గా అదే సమయంలో పులస్త్యుని కుమారుడు, ద్విజుడు అయిన విశ్రవసుడు సాయంకాలం అగ్నిహోత్రం చేస్తున్నాడు; మూడు అగ్నులతో పాటు అతడు స్వయంగా నాల్గవ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. కైకసి తండ్రిపట్ల గౌరవంతో, అది దారుణమైన సంధ్యావేళ అని ఆలోచించకుండా, అతని ఎదుటికి వెళ్ళి, ముని పాదాలపై దృష్టి నిలిపి, తలవంచుకొని నిలిచింది. ఆ భామిని సిగ్గుతో కాలి బొటనవ్రేలి కొనతో నేలపై మళ్ళీ మళ్ళీ గీతలు గీస్తోంది. అందమైన పిరుదులు గల, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న ఆమెను చూచి పరమోదారుడైన ముని ఇలా అన్నాడు — ‘భద్రా, నీవు ఎవరి కుమార్తెవు? ఎక్కడి నుండి ఇక్కడికి వచ్చావు? నీకు ఏం కార్యం, ఏ కారణం వల్ల వచ్చావు? శోభనా, నిజం చెప్పు.’ ఇక్కడ పదిహేడవ శ్లోకం ‘అబ్రవీత్’ (అన్నాడు) అనే మాటతో ప్రశ్నను ప్రారంభిస్తుంది, పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధభాగంతోనే దానిని పూర్తిచేస్తుంది. ఆ కన్య చేతులు జోడించి ఇలా అన్నది — ‘మునీ, నీ ప్రభావంతోనే నా అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోగలవు. అయితే బ్రహ్మర్షీ, తండ్రి ఆజ్ఞపై వచ్చిన నన్ను కైకసి అని తెలుసుకో; మిగిలినది నీవే తెలుసుకోగలవు.’ స్త్రీసహజమైన సిగ్గుతో ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని నోటితో చెప్పదు. ముని ధ్యానంలోకి వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు — ‘భద్రా, నీ మనసులోని కారణం నాకు తెలిసింది. మదపుటేనుగు నడక గలదానా, నీవు నా నుండి పుత్రులను కోరుతున్నావు. కాని దారుణమైన వేళలో నన్ను సమీపించావు కాబట్టి, ఎలాంటి పుత్రులను కంటావో విను — దారుణులు, దారుణాకారులు, దారుణులైన బంధువులు ప్రియమైనవారు, క్రూరకర్ములు అయిన రాక్షసులనే కంటావు.’ ఆ మాట విని ఆమె సాష్టాంగపడి ఇలా అన్నది — ‘భగవాన్, బ్రహ్మవాది అయిన నీ నుండి ఇలాంటి దురాచారులైన పుత్రులను నేను కోరుకోను; నాపై అనుగ్రహం చూపు.’ కన్య ఇలా అనగా మునిపుంగవుడైన విశ్రవసుడు, పూర్ణచంద్రుడు రోహిణితో మాట్లాడినట్లు, కైకసితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘శుభవదనా, నీకు చివరగా పుట్టే కుమారుడు నా వంశానికి తగిన ధర్మాత్ముడవుతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఇక్కడ కాలప్రభావమే కథకు కేంద్రం — సంధ్యాకాలం అగ్నిహోత్రపు వేళ, ఆ సమయంలో కామంతో సమీపించడం దోషకారణమవుతుంది. ముని మాట శాపం కాదు, కాలఫలాన్ని చెప్పడం; అయినా ప్రార్థించబడి అతడు అనుగ్రహం కూడా ప్రసాదిస్తాడు. ఈ విధంగా రావణుని క్రౌర్యానికీ విభీషణుని ధర్మానికీ మూలం జన్మకు ముందే నిర్దేశించబడింది. కైకసి వినయం, బొటనవ్రేలితో నేలపై గీయడం, తలవంచుకోవడం ఆమె సిగ్గును సూచిస్తాయి; ‘పూర్ణేందుః రోహిణీమ్ ఇవ’ (పూర్ణచంద్రుడు రోహిణితో మాట్లాడినట్లు) అనే ఉపమ ముని ప్రసన్నతనూ సౌమ్యతనూ చూపిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో మూడు అంశాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. మొదటిది — కన్య రాక; అందులో ఆమె తండ్రి ఆజ్ఞను పాటిస్తూ కాలదోషాన్ని తెలుసుకోదు. రెండవది — ముని ధ్యానమూ మాటా; అందులో అతడు తపోబలంతో ఆమె అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకుంటాడు, వేళాదోషం వల్ల పుత్రుల క్రౌర్యాన్ని చెబుతాడు. మూడవది — కన్య ప్రార్థనా ముని అనుగ్రహమూ; దానివల్ల విభీషణుని జననం నిశ్చితమవుతుంది. ‘దారుణ’ అనే పదం ఒకే శ్లోకంలో మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — దారుణులు, దారుణాకారులు, దారుణులైన బంధువులు ప్రియమైనవారు — దీనివల్ల భయపు గాఢత పెరుగుతుంది. ముని ఆమెను ‘భద్రే’, ‘శోభనే’, ‘సుశ్రోణి’, ‘శుభాననే’ అనే స్నిగ్ధమైన సంబోధనలతో పిలుస్తాడు; కాబట్టి అతని మాటలో కోపం లేదు, కేవలం సత్యకథనం ఉంది. తపస్వి మాట కాలంచేత నియతమైనదే అయినా కరుణతో కొంత మార్చశక్యమని ఈ సంవాదం చూపిస్తుంది. అంతేకాక, కైకసి స్వయంగా వరించడానికి వచ్చిందనేది తండ్రి ఉపదేశాన్ని అనుసరించడమే; ఆమె మునిని ప్రార్థించదు, కేవలం నిలుస్తుంది, మునియే ప్రశ్న అడుగుతాడు. ఆమె జవాబు కూడా చతురమైనది — ‘నీ ప్రభావంతోనే తెలుసుకోగలవు’ అని చెబుతూ ఆమె ముని తపోబలాన్ని స్తుతిస్తుంది, తన కోరికను అప్రకటంగా కాపాడుకుంటుంది. దీనితో ఆమె బుద్ధీ వినయమూ రెండూ ప్రకాశించాయి.

రామా, ఈ విధంగా చెప్పబడిన ఆ కన్య కొంతకాలానికి బీభత్సమైన, మిక్కిలి దారుణమైన రాక్షసరూపం గల పుత్రుని కన్నది. కవి అతని రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు — అతడు పది కంఠాలు గలవాడు, పెద్ద కోరలు గలవాడు, నల్లని కాటుకరాశి వంటివాడు, రాగివన్నె పెదవులు గలవాడు, ఇరవై భుజాలు గలవాడు, పెద్ద నోరు గలవాడు, మండుతున్నట్లున్న కేశాలు గలవాడు. అతడు పుట్టగానే, నోళ్ళలో మంటలు గల నక్కలూ ఇతర మాంసభక్షక జంతువులూ అపసవ్యంగా (ఎడమ వైపుగా) మండలాలు తిరిగాయి. ఇంద్రదేవుడు రక్తం కురిపించాడు, మేఘాలు కఠినమైన ధ్వనులతో గర్జించాయి, సూర్యుడు ప్రకాశించలేదు, మహోల్కలు భూమిపై పడ్డాయి. భూమి కంపించింది, మిక్కిలి దారుణమైన గాలులు వీచాయి, కలతపెట్టశక్యం కాని నదీపతి అయిన సముద్రం కూడా కలతచెందింది. ఈ ఉత్పాతాలు లోకానికి రాబోయే క్లేశాన్ని సూచిస్తాయి. తరువాత పితామహునితో సమానుడైన తండ్రి విశ్రవసుడు అతనికి నామకరణం చేశాడు — ‘ఇతడు పది కంఠాలతో పుట్టాడు, కాబట్టి దశగ్రీవుడని ప్రసిద్ధుడవుతాడు.’ అతని తరువాత మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు పుట్టాడు; అతని శరీర ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం ఈ లోకంలో లేదు. తరువాత వికృతమైన ముఖం గల శూర్పణఖ అనే కన్య పుట్టింది, కైకసికి చివరి కుమారుడైన ధర్మాత్ముడు విభీషణుడు కూడా పుట్టాడు. ఆ మహాసత్త్వుడు పుట్టినప్పుడు ఆకాశం నుండి పూలవాన కురిసింది, ఆకాశంలో దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, అంతరిక్షంలో ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది బాగుంది) అనే మాట వినబడింది — ఈ ముప్పై ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. తరువాత మహా ఓజస్సు గలవారూ లోకాలకు ఉద్వేగం కలిగించేవారూ అయిన కుంభకర్ణ దశగ్రీవులు ఆ మహారణ్యంలో పెరిగారు. కుంభకర్ణుడు మత్తుడై, ఎప్పుడూ అసంతృప్తుడై, ధర్మప్రియులైన మహర్షులను భక్షిస్తూ ముల్లోకాలలో సంచరించాడు. విభీషణుడు మాత్రం ధర్మాత్ముడై, ఎప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచి, స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై, నియతాహారియై, జితేంద్రియుడై నివసించాడు. దశగ్రీవుని జననంలో ఉత్పాతాలు, విభీషణుని జననంలో పూలవాన — ఈ వైపరీత్యంతో కవి ఇద్దరు సోదరుల భావిమార్గాన్ని ముందే సూచిస్తాడు. ముని మాట అక్షరశః నిజమయింది — మొదటి ముగ్గురూ దారుణులు, చివరివాడు ధర్మాత్ముడు. దశగ్రీవుని రూపవర్ణనలో ప్రతి విశేషణమూ భయం పుట్టిస్తుంది — పది కంఠాలు, ఇరవై భుజాలు, పెద్ద నోరు, మండే కేశాలు, రాగివన్నె పెదవులు. ఉత్పాతాల వర్ణన కూడా క్రమంగా భూమి, ఆకాశం, సముద్రాల కలతను చూపిస్తుంది — నక్కలూ మాంసభక్షకాలూ భూమిపై, రక్తవర్షం, మేఘగర్జన, సూర్యుని నిష్ప్రభత, ఉల్కలు ఆకాశంలో, భూకంపమూ గాలులూ అన్నిచోట్లా, సముద్రపు కలత చివర. ‘అక్షోభ్యః క్షుభితః’ (కలతపెట్టశక్యం కానిది కలతచెందింది) అనే విరోధంతో కవి ఉత్పాతపు మహత్త్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు. కుంభకర్ణుని విషయంలో ‘ప్రమాణాద్ యస్య విపులం ప్రమాణం నేహ విద్యతే’ (ఎవరి ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం ఇక్కడ లేదో) అనే మాట అతని అతిమహత్తరమైన శరీరాన్ని సూచిస్తుంది; ఇది యుద్ధకాండలో కూడా వర్ణించబడింది. శూర్పణఖకు ‘వికృతాననా’ (వికృతమైన ముఖం గలది) అనే విశేషణమే అరణ్యకాండ కథను గుర్తుచేస్తుంది. విభీషణుని మూడు గుణాలు — ధర్మంలో నిలకడ, స్వాధ్యాయం, ఇంద్రియజయం — అతడు భవిష్యత్తులో రాముని పక్షాన్ని ఆశ్రయించడాన్ని ముందే సమర్థిస్తాయి. ఈ విధంగా నలుగురు సంతానం క్రమంగా పుట్టారు — దశగ్రీవుడు, కుంభకర్ణుడు, శూర్పణఖ, విభీషణుడు. వారిలో ముగ్గురు రాక్షసస్వభావులు, ఒక్కడే ధర్మాత్ముడు. ఈ భేదం తల్లి కాలదోషం వల్లా తండ్రి అనుగ్రహం వల్లా పుట్టిందని కవి సూచిస్తాడు. ఉత్తరకాండలోని ఈ భాగపు ప్రయోజనం కూడా ఇదే — రామునిచేత చంపబడిన రావణుని మూలాన్ని చెప్పడం, దానివల్ల అతని బలానికి కారణం తెలుస్తుంది.

తరువాత కొంతకాలానికి ధనేశ్వరుడైన వైశ్రవణదేవుడు పుష్పకవిమానంలో తండ్రిని చూడడానికి అక్కడికి వచ్చాడు. తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్లున్న అతనిని చూచి రాక్షసి కైకసి దశగ్రీవుని సమీపించి ఇలా అన్నది — ‘కుమారా, తేజస్సుతో ఆవరించబడిన నీ సోదరుడు వైశ్రవణుని చూడు. సోదరత్వం సమానమైనా నిన్ను నీవు చూచుకో, నీవు ఎలా ఉన్నావో. అపరిమితపరాక్రమా, దశగ్రీవా, నీవు కూడా వైశ్రవణునితో సమానుడవయ్యేలా ప్రయత్నించు.’ తల్లి మాటలో ఈర్ష్య స్పష్టం — సవతి కొడుకు ఐశ్వర్యం చూచి ఆమె తన కుమారుని ఉత్తేజపరుస్తుంది. తల్లి ఆ మాట విని ప్రతాపవంతుడైన దశగ్రీవుడు సాటిలేని అసహనాన్ని పొందాడు, అప్పుడే ప్రతిజ్ఞ కూడా చేశాడు — ‘అమ్మా, నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, ఓజస్సులో నేను సోదరునితో సమానుడనవుతాను, లేదా అధికుడనవుతాను కూడా; నీ హృదయంలోని సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు.’ తరువాత అదే క్రోధంచేత ప్రేరేపించబడిన దశగ్రీవుడు తమ్ములతో కలిసి దుష్కరమైన కర్మ చేయాలనుకొని తపస్సుపై మనస్సు నిలిపాడు. ‘తపస్సుతోనే కోరికను పొందుతాను’ అని నిశ్చయించుకొని, తన సిద్ధి కోసం అతడు శుభమైన గోకర్ణాశ్రమానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఉగ్రపరాక్రమం గల ఆ రాక్షసుడు తమ్ములిద్దరితో కలిసి సాటిలేని తపస్సు చేశాడు, ప్రభువైన పితామహుని సంతోషపెట్టాడు; సంతుష్టుడైన పితామహుడు అతనికి జయాన్ని కలిగించే వరాలను ఇచ్చాడు. ఈ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడింది, సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ తల్లి ఈర్ష్యా కుమారుని అసహనమూ రావణుని భావి పరాక్రమమంతటికీ మూలం. అతని తపస్సు కూడా మోక్షం కోసమో ధర్మం కోసమో కాదు, సోదరుని మించడానికి ప్రారంభించబడింది. ఎలాంటి తపస్సు, ఏ వరాలు అనే విస్తారం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది. కైకసి మాటలో ‘పశ్య’ (చూడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — సోదరుని చూడు, నిన్ను నీవు చూచుకో — దీనివల్ల పోలిక తీక్ష్ణమవుతుంది. దశగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞలో ‘సోదరునితో సమానుడను, లేదా అధికుడను’ అనే మాట అతని మహత్త్వాకాంక్షను సూచిస్తుంది. గోకర్ణం పవిత్రమైన తీర్థం, అక్కడ అనేకులు తపస్సు చేశారు; అక్కడే రాక్షసులు కూడా తపస్సు చేయడం విశేషం. ఈ సర్గ ఈ విధంగా రావణుని జననం నుండి తపస్సు ప్రారంభం వరకు కథను నడిపిస్తుంది. సుమాలి చింత, కైకసి రాక, ముని మాట, పుత్రుల జననం, తల్లి ప్రేరణ, పుత్రుని ప్రతిజ్ఞ — ఇవన్నీ ఒకే గొలుసులోని కడియాలు. చివర వరప్రాప్తి కేవలం సూచించబడింది, విస్తారంగా చెప్పబడలేదు; దాని విస్తారం పదవ సర్గలో.

முந்தைய சர்க்கத்தில் விஷ்ணுவின் அச்சத்தால் சுமாலி மக்களோடும் பேரர்களோடும் ரசாதலத்துக்குள் புகுந்தான்; இலங்கையில் செல்வத் தலைவன் குடியேறினான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அகஸ்தியர் கதையை மீண்டும் தொடங்குகிறார் — சிறிது காலத்துக்குப் பிறகு அந்தச் சுமாலி ரசாதலத்திலிருந்து வெளிவந்து மனிதர் உலகம் முழுவதும் திரிந்தான். அவனுடைய உருவத்தையும் கவி வர்ணிக்கிறார் — அவன் நீல மேகம் போன்ற நிறமுடையவன், புடம்போட்ட பொன்னாலான குண்டலங்களை அணிந்தவன். அவன் தன் மகளான கன்னியையும் உடன் அழைத்துச் சென்றான்; அவள் தாமரை இல்லாமல் நிற்கும் திருமகளைப் போல விளங்கினாள் — அதாவது லக்ஷ்மிக்கு நிகரான அழகுடையவள், ஆனால் கணவன் இல்லாதவள். இவ்வாறு பூமியில் திரிந்துகொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசத் தலைவன், புஷ்பக விமானத்தில் சென்றுகொண்டிருந்த செல்வத் தலைவனைக் கண்டான். குபேரன் அப்போது தன் தந்தையும் புலஸ்தியரின் மகனுமான பெருமைமிக்க விஶ்ரவஸைக் காணச் சென்றுகொண்டிருந்தான். அவன் தேவர்களைப் போலவும் தீயைப் போலவும் ஒளிர்ந்துகொண்டிருந்தான். அவனைக் கண்டு வியப்படைந்த சுமாலி மனிதர் உலகிலிருந்து மீண்டும் ரசாதலத்துக்குள் புகுந்து சிந்தித்தான் — ‘எதைச் செய்தால் ராக்ஷசர்களான நமக்கு நன்மை உண்டாகும்? நாம் எப்படி மீண்டும் வளர்ச்சி அடைவோம்?’ கவி அவனைப் ‘பேரறிவாளன்’ என்று சிறப்பிக்கிறார், ஏனெனில் அவனுடைய சிந்தனை தொலைநோக்குடையது. விஷ்ணுவால் தோற்கடிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் வலிமையால் மீண்டும் எழ முடியாது; ஆகவே அவன் வம்சம் வளர்வதற்கான வழியைத் தேடுகிறான். குபேரனின் செல்வத்தைக் கண்டு அவன் மனத்தில் பொறாமையும் நம்பிக்கையும் ஒருசேரத் தோன்றின. பிறகு அவன் கைகசி என்ற தன் மகளைப் பெயர் சொல்லி அழைத்துப் பேசத் தொடங்கினான். இந்தக் கணத்திலேயே ராவணனின் கதைக்கு வித்து ஊன்றப்படுகிறது — இந்தச் சிந்தனையிலிருந்தே கைகசியை அனுப்புவதும், தசக்ரீவனின் பிறப்பும், இலங்கையைப் பறிப்பதும் வரிசையாகத் தொடர்கின்றன.

சுமாலி கன்னியை விளித்துச் சொன்னான் — ‘மகளே, உன்னை மணம் செய்துகொடுக்கும் காலம் வந்துவிட்டது; உன் இளமையும் கடந்துகொண்டிருக்கிறது. நாங்கள் மறுத்துவிடுவோமோ என்ற அச்சத்தால் சிறந்த மணமகன்கள் உன்னை ஏற்க முன்வருவதில்லை. அறவழிச் சிந்தனையுடைய நாங்கள் அனைவரும் உனக்காகப் பலவாறு முயன்றோம்; ஏனெனில் நீ எல்லாக் குணங்களும் நிறைந்த சாட்சாத் திருமகள் போன்றவள்; ஆகவே உனக்கு ஏற்ற மணமகனும் அத்தகையவனாகவே இருக்க வேண்டும்.’ பிறகு அவன் கன்னியின் தந்தைக்குரிய துயரத்தைப் பொதுவான சொற்களில் வர்ணிக்கிறான் — ‘மதிப்பை விரும்பும் எல்லா மனிதர்களுக்கும் கன்னிக்குத் தந்தையாக இருப்பது துயரமே; ஏனெனில் எந்த ஆண், எத்தகையவன் கன்னியை மணப்பான் என்பது முன்கூட்டியே தெரிவதில்லை. கன்னி தாயின் குலம், தந்தையின் குலம், எந்தக் குலத்துக்குக் கொடுக்கப்படுகிறாளோ அந்தக் குலம் — இந்த மூன்று குலங்களையும் எப்போதும் ஐயத்தில் நிறுத்தியவாறு இருக்கிறாள்.’ இந்தச் சுலோகம் உலக நடைமுறை பற்றிய ஒரு பொன்மொழி போலப் பிரசித்தமானது. பிறகு அவன் தெளிவாக ஆணையிடுகிறான் — ‘ஆகவே நீ பிரஜாபதியின் குலத்தில் தோன்றிய, முனிவர்களில் சிறந்த, புலஸ்தியரின் மகனான விஶ்ரவஸை அணுகு; நீயே அவரைக் கணவனாகத் தேர்ந்தெடு. அவரிடமிருந்து உனக்கு, சூரியனுக்கு நிகரான இந்தச் செல்வத் தலைவனைப் போன்ற ஒளிமிக்க மைந்தர்களே பிறப்பார்கள்; இதில் ஐயமில்லை.’ சுமாலியின் நோக்கம் தெளிவானது — குபேரனைப் போன்ற மைந்தர்கள் ராக்ஷசக் குலத்துக்கு வலிமையாவார்கள். தந்தையின் மீதான மதிப்பால் கைகசி அந்தச் சொல்லை ஏற்று, விஶ்ரவஸ் தவம் செய்துகொண்டிருந்த இடத்துக்குச் சென்று நின்றாள். தந்தையின் சொல்லில் அன்பும், சமூகக் கவலையும், குபேரனைப் போன்ற மகனைப் பெறும் ஆசையும் கலந்து காணப்படுகின்றன; கன்னியிடம் தந்தைப் பற்று தெரிகிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராக்ஷசனாக இருந்தும் சுமாலி கன்னிகாதானத்தின் அறத்தை அறிந்திருக்கிறான்; தன்னை ‘அறவழிச் சிந்தனையுடையவன்’ என்றும் சொல்லிக்கொள்கிறான். அவனுடைய அறிவுரை இருவகையானது — ஒருபுறம் பொதுவான உலக அறம், மறுபுறம் ராக்ஷச வம்சத்தின் தன்னலம். கன்னியும் ஆராய்வதில்லை; தந்தையின் சொல்லையே சான்றாகக் கொள்கிறாள். இவ்வாறு தந்தையின் ஆணையும் கன்னி அதைப் பணிவதும் கதையின் அடுத்த பகுதியை நகர்த்துகின்றன.

ராமா, அதே நேரத்தில் புலஸ்தியரின் மகனான அந்தணர் விஶ்ரவஸ் மாலை வேளையில் அக்கினிஹோத்திரம் செய்துகொண்டிருந்தார்; மூன்று அக்கினிகளோடு அவர் தாமே நான்காவது அக்கினியைப் போல ஒளிர்ந்தார். தந்தையின் மீதான மதிப்பால், அது கொடிய சந்தி வேளை என்பதைச் சிந்திக்காமல், கைகசி அவர் முன்னால் சென்று, முனிவரின் பாதங்களில் பார்வையைப் பதித்துத் தலைகுனிந்து நின்றாள். அந்த அழகி நாணத்தால் கால் கட்டைவிரலின் நுனியால் தரையில் மீண்டும் மீண்டும் கீறிக்கொண்டிருந்தாள். அழகிய இடையும் முழுநிலவு போன்ற முகமும் உடையவளாகத் தன் ஒளியால் ஒளிர்ந்த அவளைக் கண்டு, மிகவும் பெருந்தன்மையுடைய முனிவர் சொன்னார் — ‘நல்லவளே, நீ யாருடைய மகள்? எங்கிருந்து இங்கே வந்தாய்? உனக்கு என்ன காரியம், எதற்காக வந்தாய்? அழகியே, உண்மையைச் சொல்.’ இங்கே பதினேழாவது சுலோகம் ‘சொன்னார்’ என்பதோடு கேள்வியைத் தொடங்குகிறது; பதினெட்டாவது ஒரு பாதியிலேயே அதை நிறைவு செய்கிறது. அந்தக் கன்னி கைகூப்பிச் சொன்னாள் — ‘முனிவரே, உம்முடைய சொந்த ஆற்றலாலேயே என் எண்ணத்தை நீர் அறியலாம். ஆனால் பிரம்மரிஷியே, தந்தையின் ஆணைப்படி வந்த கைகசி என்று என்னை அறிவீராக; மீதியை நீரே அறியலாம்.’ பெண்களுக்கே உரிய நாணத்தால் அவள் தன் விருப்பத்தை வாய்விட்டுச் சொல்லவில்லை. முனிவர் தியானத்தில் ஆழ்ந்து இவ்வாறு சொன்னார் — ‘நல்லவளே, உன் மனத்திலுள்ள காரணத்தை நான் அறிந்தேன். மதயானை போன்ற நடையுடையவளே, நீ என்னிடமிருந்து மைந்தர்களை விரும்புகிறாய். ஆனால் கொடிய வேளையில் நீ என்னை அணுகியதால், எத்தகைய மைந்தர்களைப் பெறுவாய் என்பதைக் கேள் — கொடியவர்களையும், கொடிய உருவமுடையவர்களையும், கொடியவர்களோடு உறவாட விரும்புபவர்களையும், கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களையுமே பெறுவாய்.’ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அவள் வணங்கிச் சொன்னாள் — ‘பகவானே, பிரம்மத்தை உரைப்பவரான உம்மிடமிருந்து இத்தகைய மிகக் கொடிய ஒழுக்கமுடைய மைந்தர்களை நான் விரும்பவில்லை; எனக்கு அருள்புரிய வேண்டும்.’ கன்னியால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட முனிவர்களில் சிறந்த விஶ்ரவஸ், முழுநிலவு ரோகிணியிடம் பேசுவது போலக் கைகசியிடம் மீண்டும் சொன்னார் — ‘அழகிய முகமுடையவளே, உன் கடைசி மகனாக எவன் பிறப்பானோ அவன் என் வம்சத்துக்கு ஏற்ற தர்மாத்மாவாக இருப்பான்; இதில் ஐயமில்லை.’ இங்கே காலத்தின் தாக்கமே கதையின் மையம் — சந்தி வேளை அக்கினிஹோத்திரத்துக்கான நேரம்; அப்போது காம எண்ணத்துடன் அணுகுவது குற்றமாகிறது. முனிவரின் சொல் சாபம் அல்ல, காலத்தின் பயனைக் கூறுவதே; இருந்தும் வேண்டப்பட்டதும் அவர் அருளையும் வழங்குகிறார். இவ்வாறு ராவணனின் கொடுமைக்கும் விபீஷணனின் அறத்துக்கும் மூலம் பிறப்புக்கு முன்பே குறிக்கப்பட்டுவிட்டது. கைகசியின் பணிவு, கட்டைவிரலால் தரையைக் கீறுதல், தலைகுனிந்து நிற்றல் ஆகியவை அவளுடைய நாணத்தைக் குறிக்கின்றன; ‘முழுநிலவு ரோகிணியிடம் போல’ என்ற உவமை முனிவரின் மகிழ்ச்சியையும் இனிமையையும் காட்டுகிறது. இந்த நிகழ்ச்சியில் மூன்று பகுதிகள் தெளிவாகக் காணப்படுகின்றன. முதலாவது — கன்னியின் வருகை; அங்கே அவள் தந்தையின் ஆணையைப் பணிந்து, காலத்தின் குற்றத்தை அறியாதிருக்கிறாள். இரண்டாவது — முனிவரின் தியானமும் சொல்லும்; அங்கே அவர் தவ வலிமையால் அவளுடைய நோக்கத்தை அறிகிறார், வேளையின் குற்றத்தால் மைந்தர்கள் கொடியவர்களாக இருப்பார்கள் என்று சொல்கிறார். மூன்றாவது — கன்னியின் வேண்டுதலும் முனிவரின் அருளும்; அதனால் விபீஷணனின் பிறப்பு உறுதியாகிறது. ‘தாருண’ (கொடிய) என்ற சொல் ஒரே சுலோகத்தில் மூன்று முறை வருகிறது — கொடியவர்கள், கொடிய உருவமுடையவர்கள், கொடியவர்களோடு உறவாட விரும்புபவர்கள் — இதனால் அச்சத்தின் அடர்த்தி கூடுகிறது. முனிவர் அவளை ‘நல்லவளே’, ‘அழகியே’, ‘அழகிய இடையுடையவளே’, ‘அழகிய முகமுடையவளே’ என்று அன்பான விளிகளால் அழைக்கிறார்; ஆகவே அவர் சொல்லில் சினம் இல்லை, உண்மையைச் சொல்வது மட்டுமே. தவசியின் சொல் காலத்தால் நியமிக்கப்படுகிறது; இருந்தும் கருணையால் அதைச் சிறிது மாற்ற முடியும் என்பதை இந்த உரையாடல் காட்டுகிறது. மேலும், கைகசி தானே கணவனைத் தேர்ந்தெடுக்க வந்தது தந்தையின் அறிவுரையைப் பின்பற்றியதே; அவள் முனிவரை வேண்டுவதில்லை, நிற்கிறாள் மட்டுமே; முனிவரே கேள்வி கேட்கிறார். அவளுடைய விடையும் சாமர்த்தியமானது — ‘உம்முடைய சொந்த ஆற்றலால் அறியலாம்’ என்று சொல்லி அவள் முனிவரின் தவ வலிமையைப் புகழ்கிறாள்; தன் விருப்பத்தை வெளிப்படுத்தாமல் காக்கிறாள். இதனால் அவளுடைய அறிவும் பணிவும் இரண்டுமே வெளிப்படுகின்றன.

ராமா, இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்தக் கன்னி சிறிது காலத்துக்குப் பிறகு அருவருப்பான, மிகக் கொடிய ராக்ஷச உருவமுடைய ஒரு மகனைப் பெற்றாள். அவனுடைய உருவத்தைக் கவி வர்ணிக்கிறார் — அவன் பத்துக் கழுத்துகளுடையவன், பெரிய கோரைப்பற்களுடையவன், கரிய மைக்குவியல் போன்றவன், செம்பு நிற உதடுகளுடையவன், இருபது கைகளுடையவன், பெரிய வாயுடையவன், ஒளிரும் கேசமுடையவன். அவன் பிறந்தவுடனேயே, வாயில் தீப்பிழம்புகளைக் கொண்ட நரிகளும் பிற ஊனுண்ணிகளும் இடப்புறமாக வட்டமிட்டன. இந்திர தேவன் இரத்த மழை பொழிந்தான், மேகங்கள் கடுமையான ஒலியுடன் முழங்கின, சூரியன் ஒளிரவில்லை, பெரும் எரிநட்சத்திரங்கள் பூமியில் விழுந்தன. பூமி நடுங்கியது, மிகக் கொடிய காற்றுகள் வீசின, கலக்க முடியாத ஆறுகளின் தலைவனான கடலும் கலங்கியது. இந்தத் தீய அறிகுறிகள் உலகுக்கு வரப்போகும் துன்பத்தைக் குறிக்கின்றன. பிறகு பிதாமகனுக்கு நிகரான தந்தை விஶ்ரவஸ் அவனுக்குப் பெயர் சூட்டினார் — ‘இவன் பத்துக் கழுத்துகளுடன் பிறந்தான்; ஆகவே தசக்ரீவன் என்று புகழ்பெறுவான்.’ அவனுக்குப் பிறகு பெரும் வலிமையுடைய கும்பகர்ணன் பிறந்தான்; அவனுடைய உடலளவைவிடப் பெரிய அளவு இந்த உலகில் இல்லை. பிறகு விகாரமான முகமுடைய சூர்ப்பணகை என்ற மகள் பிறந்தாள்; கைகசியின் கடைசி மகனாகத் தர்மாத்மாவான விபீஷணன் பிறந்தான். அந்த மகாத்மா பிறந்தபோது வானத்திலிருந்து மலர்மழை பொழிந்தது, வானில் தேவர்களின் துந்துபிகள் முழங்கின, ஆகாயத்தில் ‘நன்று, நன்று!’ என்ற சொல் கேட்டது — இந்த முப்பத்தாறாவது சுலோகம் மூன்று பாதிகளால் (ஆறு அடிகளால்) அமைந்தது. பிறகு பேராற்றல் கொண்டவர்களும் உலகைக் கலக்குபவர்களுமான கும்பகர்ணனும் தசக்ரீவனும் அந்தப் பெருங்கானகத்தில் வளர்ந்தனர். கும்பகர்ணன் மதிமயங்கியவனாக, எப்போதும் திருப்தியடையாதவனாக, அறத்தை நேசிக்கும் மகரிஷிகளைத் தின்றுகொண்டு மூவுலகங்களிலும் திரிந்தான். விபீஷணனோ தர்மாத்மாவாக, எப்போதும் அறத்தில் நிலைத்தவனாக, வேதம் ஓதுவதில் ஈடுபட்டு, அளவான உணவுடன், புலன்களை வென்றவனாக வாழ்ந்தான். தசக்ரீவனின் பிறப்பில் தீய அறிகுறிகள், விபீஷணனின் பிறப்பில் மலர்மழை — இந்த நேர் எதிர்நிலையால் கவி இரு சகோதரர்களின் வருங்காலப் பாதையை முன்பே குறிப்பிடுகிறார். முனிவரின் சொல் எழுத்துக்கு எழுத்து உண்மையானது — முதல் மூவர் கொடியவர்கள், கடைசி மகன் தர்மாத்மா. தசக்ரீவனின் உருவ வர்ணனையில் ஒவ்வோர் அடைமொழியும் அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது — பத்துக் கழுத்துகள், இருபது கைகள், பெரிய வாய், ஒளிரும் கேசம், செம்பு நிற உதடுகள். தீய அறிகுறிகளின் வர்ணனையும் வரிசையாகப் பூமி, வானம், கடல் ஆகியவற்றின் கலக்கத்தைக் காட்டுகிறது — நரிகளும் ஊனுண்ணிகளும் பூமியில்; இரத்த மழை, மேக முழக்கம், சூரியன் ஒளியிழத்தல், எரிநட்சத்திரங்கள் வானத்தில்; நிலநடுக்கமும் காற்றுகளும் எங்கும்; கடலின் கலக்கம் இறுதியில். ‘கலக்க முடியாதது கலங்கியது’ என்ற முரணால் கவி தீய அறிகுறியின் பெருமையை வெளிப்படுத்துகிறார். கும்பகர்ணனைப் பற்றிய ‘எவனுடைய அளவைவிடப் பெரிய அளவு இங்கு இல்லையோ’ என்ற கூற்று அவனுடைய மிகப்பெரிய உடலைக் குறிக்கிறது; இது யுத்த காண்டத்திலும் வர்ணிக்கப்பட்டது. சூர்ப்பணகையின் ‘விகாரமான முகமுடையவள்’ என்ற அடைமொழியே ஆரண்ய காண்டத்தின் கதையை நினைவூட்டுகிறது. விபீஷணனின் மூன்று குணங்கள் — அறத்தில் நிலைத்தல், வேதம் ஓதுதல், புலனடக்கம் — அவன் பின்னர் ராமன் பக்கம் சேர்வதை முன்பே நியாயப்படுத்துகின்றன. இவ்வாறு நான்கு மக்கள் வரிசையாகப் பிறந்தனர் — தசக்ரீவன், கும்பகர்ணன், சூர்ப்பணகை, விபீஷணன். அவர்களில் மூவர் ராக்ஷச இயல்புடையவர்கள், ஒருவன் மட்டுமே தர்மாத்மா. இந்த வேறுபாடு தாயின் கால குற்றத்தாலும் தந்தையின் அருளாலும் உண்டானது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். உத்தர காண்டத்தின் இந்தப் பகுதியின் நோக்கமும் இதுவே — ராமனால் கொல்லப்பட்ட ராவணனின் மூலத்தைச் சொல்வது; அதனால் அவனுடைய வலிமைக்கான காரணம் அறியப்படும்.

பிறகு சிறிது காலத்துக்குப் பின், செல்வத் தலைவனான வைஶ்ரவண தேவன் புஷ்பக விமானத்தில் தந்தையைக் காண அங்கே வந்தான். ஒளியால் சுடர்விடுவது போலிருந்த அவனைக் கண்டு, ராக்ஷசியான கைகசி தசக்ரீவனை அணுகிச் சொன்னாள் — ‘மகனே, ஒளியால் சூழப்பட்ட உன் சகோதரன் வைஶ்ரவணனைப் பார். சகோதரன் என்ற நிலையில் சமமாக இருந்தும், நீ எப்படி இருக்கிறாய் என்று உன்னையே பார். அளவிட முடியாத பராக்கிரமமுடைய தசக்ரீவா, நீயும் வைஶ்ரவணனுக்கு நிகரானவனாகும்படி முயற்சி செய்.’ தாயின் சொல்லில் பொறாமை தெளிவாகிறது — சக்களத்தியின் மகனுடைய செல்வத்தைக் கண்டு அவள் தன் மகனைத் தூண்டுகிறாள். தாயின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆற்றல் மிக்க தசக்ரீவன் ஒப்பற்ற ஆத்திரம் கொண்டான்; அப்போதே சபதமும் செய்தான் — ‘அம்மா, உனக்கு உண்மையாகவே உறுதியளிக்கிறேன்; வலிமையால் நான் சகோதரனுக்கு நிகரானவனாகவோ அவனைவிட மேலானவனாகவோ ஆவேன்; உன் உள்ளத்தில் உள்ள வேதனையை விடு.’ பிறகு அதே சினத்தால் தூண்டப்பட்டு, தம்பியரோடு கூடிய தசக்ரீவன் அரிய செயலைச் செய்ய விரும்பித் தவத்தில் மனத்தை நிலைநிறுத்தினான். ‘தவத்தாலேயே என் விருப்பத்தை அடைவேன்’ என்று உறுதி பூண்டு, தன் நோக்கம் நிறைவேறுவதற்காக அவன் மங்கலமான கோகர்ண ஆசிரமத்துக்குச் சென்றான். அங்கே கடும் பராக்கிரமமுடைய அந்த ராக்ஷசன் தம்பியர் இருவரோடும் ஒப்பற்ற தவம் புரிந்து, பெருமானான பிதாமகனை மகிழ்வித்தான்; மகிழ்ந்த பிதாமகன் அவனுக்கு வெற்றி தரும் வரங்களை அளித்தார். இந்தக் கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தின் முடிவைக் குறிக்கிறது. இங்கே தாயின் பொறாமையும் மகனின் ஆத்திரமுமே ராவணனின் வரப்போகும் பராக்கிரமம் அனைத்துக்கும் மூலம். அவனுடைய தவமும் வீடுபேற்றுக்காகவோ அறத்துக்காகவோ அல்ல, சகோதரனை மிஞ்சுவதற்காகவே தொடங்கப்பட்டது. எத்தகைய தவம், என்ன வரங்கள் என்ற விவரம் அடுத்த சர்க்கத்தில் சொல்லப்படும். கைகசியின் சொல்லில் ‘பார்’ என்ற வினைச்சொல் இருமுறை வருகிறது — சகோதரனைப் பார், உன்னையே பார் — இதனால் ஒப்பீடு கூர்மையாகிறது. தசக்ரீவனின் சபதத்தில் ‘சகோதரனுக்கு நிகராகவோ மேலாகவோ’ என்ற சொல் அவனுடைய பேராசையைக் குறிக்கிறது. கோகர்ணம் ஒரு புனிதத் தீர்த்தம், அங்கே பலர் தவம் செய்தனர்; அங்கேயே ராக்ஷசர்களும் தவம் புரிகின்றனர் என்பது சிறப்பு. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் ராவணனின் பிறப்பிலிருந்து தவத்தின் தொடக்கம் வரை கதையை நடத்திச் செல்கிறது. சுமாலியின் கவலை, கைகசியின் வருகை, முனிவரின் சொல், மைந்தர்களின் பிறப்பு, தாயின் தூண்டுதல், மகனின் சபதம் — இவை அனைத்தும் ஒரே சங்கிலியின் கண்ணிகள். இறுதியில் வரம் பெற்றது சுருக்கமாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது மட்டுமே, விரிவாகச் சொல்லப்படவில்லை; அதன் விரிவு பத்தாவது சர்க்கத்தில்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಸುಮಾಲಿಯು ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ರಸಾತಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಧನೇಶ್ವರನು ನಿವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಆ ಸುಮಾಲಿಯು ರಸಾತಳದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸಮಸ್ತ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಕವಿಯು ಅವನ ರೂಪವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ನೀಲಮೇಘದಂತಹ ಬಣ್ಣದವನು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ಅವನು ತನ್ನ ಕನ್ಯೆಯಾದ ಮಗಳನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ದಿದ್ದನು; ಅವಳು ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಅಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಸಮಾನ ರೂಪವತಿ, ಆದರೆ ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳು. ಹೀಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಧನೇಶ್ವರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಬೇರನು ಆಗ ತನ್ನ ತಂದೆಯಾದ, ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಗನಾದ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ದೇವತೆಯಂತೆಯೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆಯೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾದ ಸುಮಾಲಿಯು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಮತ್ತೆ ರಸಾತಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಏನು ಮಾಡಿದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ನಮಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ? ನಾವು ಮತ್ತೆ ಹೇಗೆ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದಬಹುದು?’ ಕವಿಯು ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾಮತಿ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಚಿಂತೆ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಸೋತ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಏಳಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಂಶದ ಏಳಿಗೆಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಸೂಯೆ ಮತ್ತು ಆಸೆ ಎರಡೂ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೈಕಸಿ ಎಂಬ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಡಿದು ಕರೆದು ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು. ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಥೆಯ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಯಿತು — ಈ ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಕೈಕಸಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ದಶಗ್ರೀವನ ಜನನ, ಲಂಕೆಯ ಅಪಹರಣ ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಸುಮಾಲಿಯು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗಳೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ, ನಿನ್ನ ಯೌವನವೂ ಕಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾವು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತೇವೆಂಬ ಭಯದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗಾಗಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನಳು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ವರನೂ ಅಂತಹವನೇ ಆಗಿರಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗೌರವವನ್ನು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯಾಗಿರುವುದು ದುಃಖವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಎಂತಹವನು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವರಿಸುವನೋ ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕನ್ಯೆಯು ತಾಯಿಯ ಕುಲ, ತಂದೆಯ ಕುಲ, ತಾನು ಯಾವ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕೊಡಲ್ಪಡುವಳೋ ಆ ಕುಲ — ಈ ಮೂರು ಕುಲಗಳನ್ನೂ ಸದಾ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಇರುತ್ತಾಳೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಸೂಕ್ತಿಯಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿವರ, ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಗನಾದ ವಿಶ್ರವಸ್ಸನ್ನು ಸೇರು, ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ವರಿಸು. ಅವನಿಂದ ನಿನಗೆ ಸೂರ್ಯಸಮಾನನಾದ ಈ ಧನೇಶ್ವರನಂತೆಯೇ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುವರು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಸುಮಾಲಿಯ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಕುಬೇರನಂತಹ ಮಕ್ಕಳು ರಾಕ್ಷಸಕುಲಕ್ಕೆ ಬಲವಾಗುವರು. ತಂದೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಕೈಕಸಿಯು ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು. ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತೆ, ಕುಬೇರನಂತಹ ಮಗನ ಲೋಭ ಇವು ಬೆರೆತಿವೆ; ಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಭಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಕ್ಷಸನಾದರೂ ಸುಮಾಲಿಯು ಕನ್ಯಾದಾನದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ತಮ್ಮನ್ನು ‘ಧರ್ಮಬುದ್ಧಯಃ’ (ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು) ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉಪದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲೋಕಧರ್ಮ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸವಂಶದ ಸ್ವಾರ್ಥ. ಕನ್ಯೆಯೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಕನ್ಯೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೂ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ.

ರಾಮ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಗನಾದ ದ್ವಿಜ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಸಾಯಂಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳೊಡನೆ ಅವನು ತಾನೇ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೈಕಸಿಯು ತಂದೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಆ ದಾರುಣವಾದ ಸಂಧ್ಯಾವೇಳೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸದೆ ಅವನ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತಳು. ಆ ಸುಂದರಿಯು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ತುದಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆಲವನ್ನು ಕೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮೋದಾರನಾದ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರೇ, ನೀನು ಯಾರ ಮಗಳು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವೇನು, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದೆ? ಶೋಭನೇ, ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕನ್ಯೆಯು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮುನಿಗಳೇ, ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲಿರಿ. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಕೈಕಸಿ ಎಂಬವಳು ನಾನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ; ಉಳಿದುದನ್ನು ನೀವೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲಿರಿ.’ ಸ್ತ್ರೀಸಹಜವಾದ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರೇ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ. ಮದಗಜಗಾಮಿನಿಯೇ, ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ದಾರುಣವಾದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಎಂತಹ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆರುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು — ದಾರುಣರಾದ, ದಾರುಣ ಆಕಾರವುಳ್ಳ, ದಾರುಣರಾದ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ನೀನು ಹೆರುವೆ.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಇಂತಹ ದುರಾಚಾರಿಗಳಾದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಕನ್ಯೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ರೋಹಿಣಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಕೈಕಸಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶುಭಾನನೇ, ನಿನ್ನ ಕೊನೆಯ ಮಗನು ನನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ — ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ವೇಳೆ; ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಮದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸುವುದು ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯ ಮಾತು ಶಾಪವಲ್ಲ, ಕಾಲದ ಫಲದ ಕಥನ; ಆದರೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅವನು ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯದ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವು ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೈಕಸಿಯ ವಿನಯ, ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಕೆರೆಯುವುದು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿರುವುದು ಇವು ಅವಳ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ‘ಪೂರ್ಣೇಂದುಃ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ರೋಹಿಣಿಗೆ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಮುನಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಕನ್ಯೆಯ ಆಗಮನ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಕಾಲದ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು — ಮುನಿಯ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಮಾತು; ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅವಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ವೇಳೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಕನ್ಯೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಮುನಿಯ ಅನುಗ್ರಹ; ಅದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಜನನವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದಾರುಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ದಾರುಣಾನ್, ದಾರುಣಾಕಾರಾನ್, ದಾರುಣಾಭಿಜನಪ್ರಿಯಾನ್ — ಇದರಿಂದ ಭಯದ ಗಾಢತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯು ಅವಳನ್ನು ‘ಭದ್ರೇ’, ‘ಶೋಭನೇ’, ‘ಸುಶ್ರೋಣಿ’, ‘ಶುಭಾನನೇ’ ಎಂಬ ಮೃದುವಾದ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸತ್ಯಕಥನ. ತಪಸ್ವಿಯ ಮಾತು ಕಾಲದಿಂದ ನಿಯತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಂವಾದ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಕೈಕಸಿಯು ತಾನೇ ವರಿಸಲು ಬಂದಿರುವುದು ತಂದೆಯ ಉಪದೇಶದ ಅನುಸರಣೆ; ಅವಳು ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ; ಮುನಿಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ಉತ್ತರವೂ ಚತುರವಾದುದು — ‘ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲಿರಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವಳು ಮುನಿಯ ತಪೋಬಲವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿನಯ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕನ್ಯೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಬೀಭತ್ಸವಾದ, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂಪದ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಕವಿಯು ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಹತ್ತು ಕತ್ತುಗಳುಳ್ಳವನು, ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನು, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದವನು, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳವನು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನು, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯುಳ್ಳವನು, ಹೊಳೆಯುವ ಕೂದಲುಳ್ಳವನು. ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದೊಡನೆಯೇ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ನರಿಗಳೂ ಇತರ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಎಡಬದಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಅಲೆದವು. ದೇವೇಂದ್ರನು ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ಮೇಘಗಳು ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದವು, ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿಲ್ಲ, ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದವು. ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸಿದವು, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ನದೀಪತಿಯಾದ ಸಮುದ್ರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ತಂದೆ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಅವನಿಗೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದನು — ‘ಇವನು ಹತ್ತು ಕತ್ತುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು.’ ಅವನ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನ ಶರೀರದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆ ಹುಟ್ಟಿದಳು; ಕೈಕಸಿಯ ಕೊನೆಯ ಮಗನಾಗಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಆ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ ಭಲೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇಳಿಬಂದಿತು — ಈ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾ ಓಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಉದ್ವೇಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಕುಂಭಕರ್ಣ-ದಶಗ್ರೀವರು ಆ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ನಿತ್ಯವೂ ಅತೃಪ್ತನಾಗಿ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನಾದರೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿ, ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ನಿಯತ ಆಹಾರಿಯಾಗಿ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ದಶಗ್ರೀವನ ಜನನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳು, ವಿಭೀಷಣನ ಜನನದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ — ಈ ವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದ ಕವಿಯು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಮುಂದಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯ ಮಾತು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಯಿತು — ಮೊದಲ ಮೂವರು ದಾರುಣರು, ಕೊನೆಯವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ. ದಶಗ್ರೀವನ ರೂಪವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಹತ್ತು ಕತ್ತುಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಕೂದಲು, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ತುಟಿಗಳು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ, ಸಮುದ್ರಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನರಿಗಳೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ; ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆ, ಸೂರ್ಯನ ನಿಷ್ಪ್ರಭತೆ, ಉಲ್ಕೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ; ಭೂಕಂಪ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆ. ‘ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಃ ಕ್ಷುಭಿತಃ’ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ್ದು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು) ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿಯು ಉತ್ಪಾತದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಯಸ್ಯ ವಿಪುಲಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ನೇಹ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಯಾರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ) ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯು ಅವನ ಅತಿ ಬೃಹತ್ ಶರೀರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ‘ವಿಕೃತಾನನಾ’ (ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮೂರು ಗುಣಗಳು — ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯ — ಮುಂದೆ ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದರು — ದಶಗ್ರೀವ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಶೂರ್ಪಣಖಿ, ವಿಭೀಷಣ. ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದವರು, ಒಬ್ಬನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮ. ಈ ಭೇದವು ತಾಯಿಯ ಕಾಲದೋಷದಿಂದಲೂ ತಂದೆಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಈ ಭಾಗದ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇದೇ — ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ರಾವಣನ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ದೇವನಾದ ಧನೇಶ್ವರ ವೈಶ್ರವಣನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೈಕಸಿಯು ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತನಾದ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ ವೈಶ್ರವಣನನ್ನು ನೋಡು. ಸಹೋದರತ್ವ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಎಂತಹವನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ನೋಡಿಕೋ. ಅಪರಿಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನೇ, ನೀನೂ ವೈಶ್ರವಣನಂತೆ ಆಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು.’ ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಸೂಯೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸವತಿಯ ಮಗನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಾಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅಪಾರವಾದ ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು, ಆಗಲೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು — ‘ಅಮ್ಮಾ, ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನನೋ ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲೋ ಆಗುವೆನು; ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಅನಂತರ ಅದೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸಿದನು. ‘ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನು ಶುಭವಾದ ಗೋಕರ್ಣದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಮ್ಮಂದಿರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಅತುಲವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿ ವಿಭುವಾದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದನು; ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ಅವನಿಗೆ ಜಯವನ್ನು ತರುವ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಅಸೂಯೆಯೂ ಮಗನ ಅಸಹನೆಯೂ ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ಅವನ ತಪಸ್ಸೂ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಲೀ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಮೀರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆರಂಭವಾದುದು. ವರಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು — ಎಂತಹ ತಪಸ್ಸು, ಯಾವ ವರಗಳು ಎಂಬುದನ್ನು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಕೈಕಸಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡು, ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡು — ಇದರಿಂದ ಹೋಲಿಕೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನನೋ ಮಿಗಿಲೋ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಕರ್ಣವು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥ, ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸರೂ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ. ಈ ಸರ್ಗವು ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಜನನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಚಿಂತೆ, ಕೈಕಸಿಯ ಆಗಮನ, ಮುನಿಯ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಜನನ, ತಾಯಿಯ ಪ್ರೇರಣೆ, ಮಗನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಸರಪಳಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವು ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ.

മുൻസർഗത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ ഭയന്ന് സുമാലി പുത്രപൗത്രന്മാരോടൊപ്പം രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ലങ്കയിൽ ധനേശ്വരൻ വാസമുറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ കഥ വീണ്ടും തുടങ്ങുന്നു — കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ് ആ സുമാലി രസാതലത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് മർത്യലോകമാകെ ചുറ്റിനടന്നു. അവന്റെ രൂപവും കവി വർണിക്കുന്നു — അവൻ നീലമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ളവനും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ചവനുമായിരുന്നു. അവൻ തന്റെ കന്യകയായ പുത്രിയെയും കൂടെ കൂട്ടിയിരുന്നു; താമരയില്ലാതെ നിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ അവൾ ശോഭിച്ചു — അതായത് ലക്ഷ്മിക്കു തുല്യമായ രൂപവതി, എന്നാൽ ഭർത്താവില്ലാത്തവൾ. ഇങ്ങനെ ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടക്കുമ്പോൾ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പോകുന്ന ധനേശ്വരനെ കണ്ടു. കുബേരൻ അപ്പോൾ തന്റെ പിതാവും പുലസ്ത്യപുത്രനും പ്രഭുവുമായ വിശ്രവസ്സിനെ കാണാൻ പോകുകയായിരുന്നു. ദേവതുല്യനായ അദ്ദേഹം അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ച സുമാലി മർത്യലോകത്തുനിന്നു രസാതലത്തിലേക്കു മടങ്ങി ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു: ‘എന്തു ചെയ്താലാണ് രാക്ഷസരായ നമുക്കു ശ്രേയസ്സുണ്ടാകുക? എങ്ങനെയാണ് നാം വീണ്ടും വളരുക?’ അവൻ മഹാമതിയാണെന്നു കവി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ ചിന്ത ദീർഘദർശിയാണ്. വിഷ്ണുവിനാൽ പരാജിതരായ രാക്ഷസന്മാർക്ക് ബലംകൊണ്ടു വീണ്ടും ഉയരാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ അവൻ വംശവർധനയ്ക്കുള്ള ഉപായം തേടുന്നു. കുബേരന്റെ ഐശ്വര്യം കണ്ട് അവന്റെ മനസ്സിൽ അസൂയയും പ്രതീക്ഷയും ഒരുപോലെ ഉദിച്ചു. പിന്നീട് അവൻ കൈകസി എന്ന തന്റെ പുത്രിയെ പേരുചൊല്ലി വിളിച്ച് സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി. ഈ നിമിഷത്തിലാണ് രാവണകഥയുടെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെടുന്നത് — ഈ ചിന്തയിൽനിന്നാണ് കൈകസിയെ അയയ്ക്കുന്നതും ദശഗ്രീവന്റെ ജനനവും ലങ്കയുടെ അപഹരണവും ക്രമമായി തുടർന്നുവരുന്നത്.

സുമാലി പുത്രിയെ സംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘മകളേ, നിന്നെ വിവാഹം ചെയ്തുകൊടുക്കേണ്ട സമയം ഇതാ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നിന്റെ യൗവനം കടന്നുപോകുന്നു. ഞങ്ങൾ നിരസിക്കുമോ എന്ന ഭയംകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠരായ വരന്മാർ നിന്നെ സ്വീകരിക്കാൻ മുന്നോട്ടുവരുന്നില്ല. ധർമബുദ്ധികളായ ഞങ്ങളെല്ലാവരും നിനക്കുവേണ്ടി പലവിധത്തിൽ ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്; കാരണം നീ സർവഗുണസമ്പന്നയും സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെയുള്ളവളുമാണ്; അതിനാൽ നിന്റെ വരനും അങ്ങനെയുള്ളവൻതന്നെയാകണം.’ പിന്നീട് അവൻ കന്യകയുടെ പിതാവിന്റെ ദുഃഖം ഒരു പൊതുതത്ത്വമായി വർണിക്കുന്നു: ‘മാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും ഒരു കന്യകയുടെ പിതാവാകുക ദുഃഖംതന്നെയാണ്; കാരണം ആരാണ്, എങ്ങനെയുള്ളവനാണ് കന്യകയെ വരിക്കുക എന്ന് മുൻകൂട്ടി അറിയാൻ കഴിയില്ല. മാതാവിന്റെ കുലം, പിതാവിന്റെ കുലം, ഏതു കുലത്തിലേക്കു നൽകപ്പെടുന്നുവോ ആ കുലം — ഈ മൂന്നു കുലങ്ങളെയും കന്യക എപ്പോഴും സംശയത്തിൽ നിർത്തുന്നു.’ ഈ ശ്ലോകം ലോകവ്യവഹാരത്തിലെ ഒരു സൂക്തിയെന്നപോലെ പ്രസിദ്ധമാണ്. പിന്നീട് അവൻ വ്യക്തമായി ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘അതിനാൽ പ്രജാപതികുലത്തിൽ ജനിച്ച ശ്രേഷ്ഠമുനിയായ പൗലസ്ത്യൻ വിശ്രവസ്സിനെ നീ സമീപിക്കുക, സ്വയംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ വരിക്കുക. അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് നിനക്ക് ഇതുപോലെ തേജസ്വികളായ പുത്രന്മാർതന്നെ ഉണ്ടാകും — സൂര്യനു തുല്യനായ ഈ ധനേശ്വരനെപ്പോലെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ സുമാലിയുടെ ആശയം വ്യക്തമാണ് — കുബേരനെപ്പോലെയുള്ള പുത്രന്മാർ രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ ബലമായിത്തീരും. പിതാവിനോടുള്ള ബഹുമാനംകൊണ്ട് കൈകസി ആ വാക്ക് സ്വീകരിച്ച്, വിശ്രവസ്സ് തപസ്സുചെയ്തിരുന്ന സ്ഥലത്തു ചെന്നുനിന്നു. പിതാവിന്റെ വാക്കിൽ സ്നേഹവും സാമൂഹികചിന്തയും കുബേരനെപ്പോലെയുള്ള പുത്രനോടുള്ള ആഗ്രഹവും കലർന്നുകാണാം; കന്യകയുടെ പിതൃഭക്തിയും. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാക്ഷസനായിട്ടും സുമാലി കന്യാദാനത്തിന്റെ ധർമം അറിയുന്നു; തങ്ങളെ ‘ധർമബുദ്ധികൾ’ എന്ന് അവൻ പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ ഉപദേശം രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരുവശത്ത് പൊതുവായ ലോകധർമം, മറുവശത്ത് രാക്ഷസവംശത്തിന്റെ സ്വാർഥം. കന്യകയും ആലോചിക്കുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ വാക്കുതന്നെ പ്രമാണമായി കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയും കന്യകയുടെ ആജ്ഞാപാലനവും കഥയുടെ അടുത്ത ഭാഗത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നു.

രാമാ, ആ സമയത്തുതന്നെ പുലസ്ത്യപുത്രനും ദ്വിജനുമായ വിശ്രവസ്സ് സായംകാലത്ത് അഗ്നിഹോത്രം അനുഷ്ഠിക്കുകയായിരുന്നു; മൂന്ന് അഗ്നികളോടൊപ്പം നാലാമതൊരു അഗ്നിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം സ്വയം ജ്വലിച്ചുനിന്നു. പിതാവിനോടുള്ള ബഹുമാനംകൊണ്ട്, ദാരുണമായ ആ സന്ധ്യാവേളയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാതെ, കൈകസി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചെന്ന്, മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ ദൃഷ്ടിയുറപ്പിച്ച് മുഖം താഴ്ത്തി നിന്നു. ആ സുന്ദരി ലജ്ജയോടെ പെരുവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും നിലത്തു വരച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഭംഗിയുള്ള നിതംബമുള്ളവളും പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ മുഖമുള്ളവളും സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവളുമായ അവളെ കണ്ട് പരമോദാരനായ മുനി ചോദിച്ചു: ‘ഭദ്രേ, നീ ആരുടെ പുത്രിയാണ്? എവിടെനിന്നാണ് ഇവിടെ വന്നത്? നിനക്ക് എന്താണു കാര്യം, എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് നീ വന്നത്? ശോഭനേ, സത്യം പറയുക.’ ഇവിടെ പതിനേഴാം ശ്ലോകം ‘അബ്രവീത്’ (പറഞ്ഞു) എന്നതുകൊണ്ട് ചോദ്യം ആരംഭിക്കുന്നു; പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ഒരു അർധംകൊണ്ടുമാത്രം അതു പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ആ കന്യക കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘മുനേ, അങ്ങയുടെ സ്വന്തം പ്രഭാവംകൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ മനസ്സ് അറിയാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും. എങ്കിലും ബ്രഹ്മർഷേ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു വന്ന കൈകസി എന്നവളാണു ഞാൻ എന്നറിഞ്ഞാലും; ബാക്കി അങ്ങുതന്നെ അറിയാൻ അർഹനാണ്.’ സ്ത്രീസഹജമായ ലജ്ജകൊണ്ട് അവൾ തന്റെ അഭിപ്രായം വായ്കൊണ്ടു പറയുന്നില്ല. മുനി ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭദ്രേ, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ള കാരണം ഞാൻ അറിഞ്ഞു. മദയാനയുടെ നടയുള്ളവളേ, നീ എന്നിൽനിന്നു പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദാരുണമായ വേളയിലാണ് നീ എന്നെ സമീപിച്ചത്; അതിനാൽ എങ്ങനെയുള്ള പുത്രന്മാരെയാണ് നീ ജനിപ്പിക്കുക എന്നു കേട്ടുകൊള്ളുക — ദാരുണരും, ദാരുണരൂപികളും, ദാരുണരായ ബന്ധുജനങ്ങളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ക്രൂരകർമികളുമായ രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെ നീ പ്രസവിക്കും.’ ആ വാക്കു കേട്ട് അവൾ നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ബ്രഹ്മവാദിയായ അങ്ങയിൽനിന്ന് ഇത്രയും ദുരാചാരികളായ പുത്രന്മാരെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്നിൽ പ്രസാദിക്കാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്.’ കന്യക ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്രവസ്സ് പൂർണചന്ദ്രൻ രോഹിണിയോടെന്നപോലെ കൈകസിയോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ശുഭാനനേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും ഒടുവിൽ ജനിക്കുന്ന പുത്രൻ എന്റെ വംശത്തിന് അനുരൂപനായ ധർമാത്മാവായിരിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ഇവിടെ കാലത്തിന്റെ പ്രഭാവമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം — സന്ധ്യാകാലം അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ വേളയാണ്; അപ്പോൾ കാമത്തോടെ സമീപിക്കുന്നതു ദോഷകരമാണ്. മുനിയുടെ വാക്ക് ശാപമല്ല, മറിച്ച് കാലഫലത്തിന്റെ കഥനമാണ്; എങ്കിലും പ്രാർഥിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം അനുഗ്രഹവും നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ക്രൗര്യത്തിന്റെയും വിഭീഷണന്റെ ധർമത്തിന്റെയും മൂലം ജനനത്തിനു മുമ്പുതന്നെ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. കൈകസിയുടെ വിനയവും പെരുവിരൽകൊണ്ടു നിലത്തു വരയ്ക്കുന്നതും മുഖം താഴ്ത്തിനിൽക്കുന്നതും അവളുടെ ലജ്ജയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പൂർണേന്ദുഃ രോഹിണീമിവ’ (പൂർണചന്ദ്രൻ രോഹിണിയോടെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ മുനിയുടെ പ്രസന്നതയും സൗമ്യതയും കാണിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണാം. ഒന്നാമത് — കന്യകയുടെ ആഗമനം; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്ന അവൾ കാലത്തിന്റെ ദോഷം അറിയുന്നില്ല. രണ്ടാമത് — മുനിയുടെ ധ്യാനവും വാക്കും; തപോബലത്താൽ അദ്ദേഹം അവളുടെ അഭിപ്രായം അറിയുന്നു, വേളയുടെ ദോഷത്താൽ പുത്രന്മാരുടെ ക്രൗര്യവും പറയുന്നു. മൂന്നാമത് — കന്യകയുടെ പ്രാർഥനയും മുനിയുടെ അനുഗ്രഹവും; അതുമൂലം വിഭീഷണന്റെ ജനനം നിശ്ചിതമാകുന്നു. ‘ദാരുണ’ എന്ന പദം ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ദാരുണാൻ, ദാരുണാകാരാൻ, ദാരുണാഭിജനപ്രിയാൻ — അതിലൂടെ ഭയത്തിന്റെ ഗാഢത വർധിക്കുന്നു. മുനി അവളെ ‘ഭദ്രേ’, ‘ശോഭനേ’, ‘സുശ്രോണി’, ‘ശുഭാനനേ’ എന്നിങ്ങനെ സ്നിഗ്ധമായ സംബോധനകളാൽ വിളിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ ക്രോധമില്ല, സത്യകഥനം മാത്രം. തപസ്വിയുടെ വാക്ക് കാലത്താൽ നിയതമാണെങ്കിലും കരുണകൊണ്ട് അല്പം മാറ്റാൻ കഴിയുമെന്ന് ഈ സംവാദം കാണിക്കുന്നു. കൂടാതെ, കൈകസി സ്വയം വരിക്കാൻ വന്നത് പിതാവിന്റെ ഉപദേശം അനുസരിച്ചാണ്; അവൾ മുനിയോടു യാചിക്കുന്നില്ല, വെറുതെ നിൽക്കുന്നതേയുള്ളൂ; മുനിതന്നെയാണ് ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നത്. അവളുടെ മറുപടിയും സമർഥമാണ് — ‘സ്വന്തം പ്രഭാവംകൊണ്ട് അറിയാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ അവൾ മുനിയുടെ തപോബലത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു, തന്റെ ആഗ്രഹം വെളിപ്പെടുത്താതെ സൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ അവളുടെ ബുദ്ധിയും വിനയവും ഒരുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.

രാമാ, ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ കന്യക കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ് ബീഭത്സവും അതിദാരുണവുമായ രാക്ഷസരൂപമുള്ള ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. അവന്റെ രൂപം കവി വർണിക്കുന്നു — അവൻ പത്തു കഴുത്തുകളുള്ളവനും, വലിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ളവനും, നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ളവനും, ചെമ്പുനിറമുള്ള ചുണ്ടുകളുള്ളവനും, ഇരുപതു കൈകളുള്ളവനും, വലിയ വായുള്ളവനും, ജ്വലിക്കുന്ന തലമുടിയുള്ളവനുമായിരുന്നു. അവൻ ജനിച്ചയുടൻതന്നെ ജ്വാലകളുള്ള വായകളോടുകൂടിയ കുറുക്കന്മാരും മറ്റു മാംസഭോജികളും ഇടത്തുവശം തിരിഞ്ഞ് വട്ടമിട്ടു നടന്നു. ദേവനായ ഇന്ദ്രൻ ചോര വർഷിച്ചു, മേഘങ്ങൾ പരുഷമായ ശബ്ദത്തിൽ ഗർജിച്ചു, സൂര്യൻ പ്രകാശിച്ചില്ല, മഹാ ഉൽക്കകൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. ഭൂമി കുലുങ്ങി, അതിദാരുണമായ കാറ്റുകൾ വീശി, ഇളക്കാൻ കഴിയാത്ത നദീപതിയായ സമുദ്രംപോലും ക്ഷോഭിച്ചു. ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ ലോകത്തിനു വരാനിരിക്കുന്ന ക്ലേശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് പിതാമഹനു തുല്യനായ പിതാവ് വിശ്രവസ്സ് അവനു പേരിട്ടു — ‘ഇവൻ പത്തു കഴുത്തുകളോടെ ജനിച്ചതിനാൽ ദശഗ്രീവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാകും’ എന്ന്. അവനുശേഷം മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ ജനിച്ചു; ഈ ലോകത്തിൽ അവന്റെ ശരീരവലിപ്പത്തെക്കാൾ വലിയ വലിപ്പം വേറെയില്ല. പിന്നീട് വികൃതമുഖിയായ ശൂർപ്പണഖ എന്ന പുത്രി ജനിച്ചു; കൈകസിയുടെ ഏറ്റവും ഇളയ പുത്രനായി ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണനും. ആ മഹാസത്ത്വൻ ജനിച്ചപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി, ആകാശത്ത് ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി, അന്തരീക്ഷത്തിൽ ‘സാധു സാധു’ (നന്നായി, നന്നായി) എന്ന വാക്കു കേട്ടു — ഈ മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. പിന്നീട് മഹാതേജസ്വികളും ലോകത്തെ ഉദ്വേഗപ്പെടുത്തുന്നവരുമായ കുംഭകർണനും ദശഗ്രീവനും ആ മഹാരണ്യത്തിൽ വളർന്നു. കുംഭകർണൻ മദോന്മത്തനും എപ്പോഴും അസംതൃപ്തനുമായി, ധർമവത്സലരായ മഹർഷിമാരെ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ചുറ്റിനടന്നു. വിഭീഷണനാകട്ടെ ധർമാത്മാവായി, എപ്പോഴും ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, സ്വാധ്യായത്തിൽ മുഴുകി, ആഹാരം നിയന്ത്രിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനായി വസിച്ചു. ദശഗ്രീവന്റെ ജനനത്തിൽ ഉത്പാതങ്ങൾ, വിഭീഷണന്റെ ജനനത്തിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി — ഈ വൈപരീത്യത്തിലൂടെ കവി രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും ഭാവിമാർഗം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുനിയുടെ വാക്ക് അക്ഷരംപ്രതി സത്യമായി — ആദ്യത്തെ മൂന്നുപേർ ദാരുണർ, ഒടുവിലത്തെയാൾ ധർമാത്മാവ്. ദശഗ്രീവന്റെ രൂപവർണനയിലെ ഓരോ വിശേഷണവും ഭയമുളവാക്കുന്നു — പത്തു കഴുത്തുകൾ, ഇരുപതു കൈകൾ, വലിയ വായ, ജ്വലിക്കുന്ന തലമുടി, ചെമ്പുനിറമുള്ള ചുണ്ടുകൾ. ഉത്പാതങ്ങളുടെ വർണനയും ക്രമമായി ഭൂമിയുടെയും ആകാശത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും ക്ഷോഭം കാണിക്കുന്നു — കുറുക്കന്മാരും മാംസഭോജികളും ഭൂമിയിൽ; ചോരമഴയും മേഘഗർജനവും സൂര്യന്റെ നിഷ്പ്രഭതയും ഉൽക്കകളും ആകാശത്തിൽ; ഭൂകമ്പവും കാറ്റുകളും എല്ലായിടത്തും; ഒടുവിൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ക്ഷോഭം. ‘ഇളക്കാൻ കഴിയാത്തതു ക്ഷോഭിച്ചു’ എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി ഉത്പാതത്തിന്റെ മഹത്ത്വം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘പ്രമാണാദ്യസ്യ വിപുലം പ്രമാണം നേഹ വിദ്യതേ’ (ഇവിടെ അവന്റെ വലിപ്പത്തെക്കാൾ വലിയ വലിപ്പം വേറെയില്ല) എന്ന ഉക്തി യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും വർണിച്ചിട്ടുള്ള അവന്റെ അതിമഹത്തായ ശരീരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശൂർപ്പണഖയുടെ ‘വികൃതാനനാ’ (വികൃതമുഖി) എന്ന വിശേഷണംതന്നെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ കഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ — ധർമത്തിലുള്ള ഉറപ്പ്, സ്വാധ്യായം, ഇന്ദ്രിയജയം — പിന്നീട് അവൻ രാമപക്ഷത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനെ മുൻകൂട്ടി ന്യായീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നാലു മക്കൾ ക്രമമായി ജനിച്ചു — ദശഗ്രീവൻ, കുംഭകർണൻ, ശൂർപ്പണഖ, വിഭീഷണൻ. അവരിൽ മൂന്നുപേർ രാക്ഷസസ്വഭാവികൾ, ഒരാൾ മാത്രം ധർമാത്മാവ്. ഈ ഭേദം മാതാവിന്റെ കാലദോഷത്താലും പിതാവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താലും ഉണ്ടായതാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യവും ഇതാണ് — രാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട രാവണന്റെ മൂലം പറയുക, അതിലൂടെ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ കാരണം അറിയപ്പെടട്ടെ.

പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ് ധനേശ്വരനായ വൈശ്രവണദേവൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിതാവിനെ കാണാൻ അവിടെ വന്നു. തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് രാക്ഷസിയായ കൈകസി ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, തേജസ്സിനാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നിന്റെ സഹോദരൻ വൈശ്രവണനെ നോക്കൂ. സഹോദരത്വം തുല്യമായിരുന്നിട്ടും, നീ നിന്നെത്തന്നെ നോക്കൂ — നീ എങ്ങനെയിരിക്കുന്നു എന്ന്. അളവറ്റ പരാക്രമമുള്ള ദശഗ്രീവാ, നീയും വൈശ്രവണനെപ്പോലെയാകുന്ന വിധത്തിൽ പ്രയത്നിക്കുക.’ മാതാവിന്റെ വാക്കിൽ അസൂയ വ്യക്തമാണ് — സപത്നിയുടെ പുത്രന്റെ ഐശ്വര്യം കണ്ട് അവൾ സ്വന്തം പുത്രനെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. മാതാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രതാപവാനായ ദശഗ്രീവന് അതുല്യമായ അമർഷമുണ്ടായി; അപ്പോൾത്തന്നെ അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു: ‘അമ്മേ, ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ഓജസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ സഹോദരനു തുല്യനോ അതിലധികമോ ആകും; ഹൃദയത്തിലെ സന്താപം കളഞ്ഞാലും.’ പിന്നീട് അതേ ക്രോധത്താൽ പ്രേരിതനായി, അനുജന്മാരോടൊപ്പം ദശഗ്രീവൻ ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് തപസ്സിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. ‘തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ആഗ്രഹം നേടും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, ആത്മസിദ്ധിക്കായി അവൻ ശുഭമായ ഗോകർണാശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ ഉഗ്രപരാക്രമിയായ ആ രാക്ഷസൻ അനുജന്മാരോടൊപ്പം അതുല്യമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് പ്രഭുവായ പിതാമഹനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു; സംതൃപ്തനായ പിതാമഹൻ അവനു വിജയം നൽകുന്ന വരങ്ങൾ നൽകി. ഈ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതു സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ മാതാവിന്റെ അസൂയയും പുത്രന്റെ അമർഷവുമാണ് രാവണന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന സർവപരാക്രമത്തിന്റെയും മൂലം. അവന്റെ തപസ്സും മോക്ഷത്തിനോ ധർമത്തിനോ വേണ്ടിയല്ല, സഹോദരനെ മറികടക്കാനാണ് ആരംഭിച്ചത്. എങ്ങനെയുള്ള തപസ്സ്, ഏതെല്ലാം വരങ്ങൾ എന്നതിന്റെ വിസ്താരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ പറയും. കൈകസിയുടെ വാക്കിൽ ‘പശ്യ’ (നോക്കൂ) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — സഹോദരനെ നോക്കൂ, നിന്നെത്തന്നെ നോക്കൂ — അതിലൂടെ താരതമ്യം തീക്ഷ്ണമാകുന്നു. ദശഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞയിലെ ‘സഹോദരനു തുല്യനോ അതിലധികമോ’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ മഹത്ത്വാകാംക്ഷയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗോകർണം അനേകർ തപസ്സുചെയ്ത പവിത്രമായ തീർഥമാണ്; അവിടെത്തന്നെ രാക്ഷസന്മാരും തപസ്സുചെയ്യുന്നു എന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം രാവണന്റെ ജനനം മുതൽ തപസ്സിന്റെ ആരംഭം വരെ കഥയെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. സുമാലിയുടെ ചിന്ത, കൈകസിയുടെ ആഗമനം, മുനിയുടെ വാക്ക്, പുത്രന്മാരുടെ ജനനം, മാതാവിന്റെ പ്രേരണ, പുത്രന്റെ പ്രതിജ്ഞ — ഇവയെല്ലാം ഒരേ ശൃംഖലയിലെ കണ്ണികളാണ്. ഒടുവിൽ വരപ്രാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ, വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നില്ല; അതിന്റെ വിസ്താരം പത്താം സർഗത്തിലാണ്.

In the previous sarga Sumālī, afraid of Viṣṇu, had gone down to Rasātala with his sons and grandsons, and the lord of wealth had made his home in Laṅkā. Now Agastya takes up the story again. After some time Sumālī came up from Rasātala and roamed all over the world of mortals. The poet describes him too: dark as a blue rain-cloud, he wore earrings of refined gold. He brought his daughter with him, a maiden who was like Śrī without her lotus, as lovely as Lakṣmī but without a husband. As the rākṣasa lord wandered the earth he saw the lord of wealth travelling in Puṣpaka. Kubera was on his way to see his father, the mighty Viśravas, son of Pulastya, and he shone like a god, blazing like fire. At that sight Sumālī was amazed. He went back from the world of mortals into Rasātala and pondered: "What must we rākṣasas do to prosper? How can we grow great again?" The poet calls him highly intelligent, because his thinking looked far ahead. The rākṣasas, beaten by Viṣṇu, could not rise again by strength, so he sought another way for his line to flourish, and the sight of Kubera's splendour stirred both envy and hope in him. Then he called his daughter, Kaikasī by name, and began to speak to her. In this moment the seed of Rāvaṇa's story is sown: from Sumālī's pondering follow, one after another, Kaikasī's errand, the birth of Daśagrīva and the seizing of Laṅkā.

Sumālī said to the maiden: "Daughter, the time for giving you in marriage has come, and your youth is passing. Good suitors do not ask for you, because they fear we will refuse them. All of us, mindful of our duty, have laboured hard on your behalf, for you have every virtue, like Śrī herself, and your husband must be your equal. For all who care for their honour, to be the father of a daughter is a sorrow, my girl, for no one knows beforehand who will choose her, or what kind of man he will be. A daughter keeps three families always in suspense: her mother's, her father's, and the one into which she is given." That verse has become a well-known saying about the ways of the world. Then he told her plainly what to do. "So go, daughter, to that best of sages, Pulastya's son Viśravas, born of the line of Prajāpati, and choose him yourself. You will have sons like him, full of splendour, like this lord of wealth who rivals the sun; there is no doubt of it." His purpose is clear: sons like Kubera would be the strength of the rākṣasa line. Out of respect for her father the maiden accepted his words, went to the place where Viśravas was performing austerities, and stood there. The father's words mix affection, worldly concern and a craving for a son like Kubera; the daughter's response is pure obedience. It is worth noticing that Sumālī, though a rākṣasa, knows the dharma of giving a daughter in marriage and speaks of his family as mindful of duty. His counsel has two sides, the common dharma of the world on one hand and the self-interest of the rākṣasa line on the other. The girl does not question it; her father's word is enough for her, and his command and her obedience set the next part of the story in motion.

At that very time, Rāma, the brahmin Viśravas, son of Pulastya, was attending to his evening fire-offering, and among his three sacred fires he shone like a fourth. Out of respect for her father, and without thinking that the evening twilight was a dreadful hour, Kaikasī came up and stood before him, her eyes fixed on the sage's feet and her face lowered, and in her shyness the lovely woman scratched the ground again and again with the tip of her toe. Seeing her, fair-hipped, her face like the full moon, glowing with her own radiance, the most noble sage said: "Fair one, whose daughter are you, and where have you come from? What is your purpose, and for whose sake have you come? Tell me truly, beautiful one." The maiden joined her palms and said: "Sage, by your own power you can know my intent. But know, brahmarṣi, that I have come at my father's command and that my name is Kaikasī. The rest you can know for yourself." With a young woman's modesty she did not say her wish aloud. The sage went into meditation and then said: "I have understood, fair one, what is in your mind. You desire sons from me, you who walk with the gait of an elephant in its prime. But since you have come to me at a dreadful hour, hear what kind of sons you will bear: dreadful, of dreadful form, fond of dreadful kin. You will give birth to rākṣasas of cruel deeds." Hearing this, she bowed down and said: "Lord, you are an expounder of the Veda; I do not want such evil-natured sons from you. Be gracious to me." Entreated thus by the maiden, Viśravas, bull among sages, spoke again to Kaikasī, as the full moon speaks to Rohiṇī: "Your last-born son, lovely-faced one, will be worthy of my line and righteous; there is no doubt of it." The power of the hour is the centre of this story: twilight is the time of the fire-offering, and to approach a man with desire at that hour brings harm. The sage's words are not a curse but a statement of what the hour must bring, and yet, when entreated, he grants a grace as well. So the roots of Rāvaṇa's cruelty and of Vibhīṣaṇa's righteousness were set down before either was born. The scene has three parts: the maiden's coming, obeying her father and unaware of the hour's fault; the sage's meditation, by which he learns her wish and tells of the cruelty her sons will have; and her plea and his grace, which make Vibhīṣaṇa's birth certain. The word "dreadful" comes three times in one verse and deepens the fear. Yet the sage speaks to her with tender words, "fair one", "beautiful one", "lovely-faced", so there is no anger in him, only the truth, and his reply to her is as gentle as the moon with Rohiṇī. A seer's word is fixed by the hour, but compassion can still change it a little. Kaikasī's lowered face and the toe tracing the ground show her modesty. She came to choose him as her father had told her, yet she asks nothing and simply stands there; he is the one who asks. And her answer is clever: by saying he can know her wish by his own power she praises his austerity and keeps her desire unspoken, showing both her wit and her modesty.

So addressed, Rāma, the maiden in due course gave birth to a hideous and most dreadful son in rākṣasa form. He had ten necks and great fangs, he was like a heap of black collyrium, with copper-red lips, twenty arms, a huge mouth and blazing hair. The moment he was born, jackals with flames in their mouths and other flesh-eaters circled from right to left. The god rained blood, the clouds roared harshly, the sun lost its light and great meteors fell to earth. The earth trembled, fierce winds blew, and even the imperturbable ocean, lord of rivers, was stirred up. These portents foretold the suffering the world would endure. Then his father, who was like the Grandsire himself, named him: "He is born with ten necks, so he shall be known as Daśagrīva." After him was born the mighty Kumbhakarṇa, whose bulk has no equal in this world. Then came a daughter, Śūrpaṇakhā, with a misshapen face, and then righteous Vibhīṣaṇa, Kaikasī's last son. When that great being was born a shower of flowers fell from the sky, the gods' drums sounded in the heavens, and in the air there were cries of "Well done, well done!" Kumbhakarṇa and Daśagrīva, mighty and a terror to the worlds, grew up there in the great forest. Kumbhakarṇa, reckless and never satisfied, roamed the three worlds devouring great sages devoted to dharma. But Vibhīṣaṇa, righteous and ever steadfast in dharma, lived devoted to Vedic study, sparing in his food, his senses mastered. Portents at Daśagrīva's birth and a rain of flowers at Vibhīṣaṇa's: by this contrast the poet shows in advance the paths the two brothers would take. The sage's words came true to the letter: the first three were dreadful and the last was righteous. Every detail of Daśagrīva's form inspires fear, and the portents move in order through earth, sky and sea: jackals and flesh-eaters on the ground, a rain of blood, thunder, a darkened sun and meteors in the sky, earthquake and winds everywhere, and at last the ocean itself stirred. That the unstirrable should be stirred shows how great the portent was. Kumbhakarṇa's vast body is described as it was in the Yuddha Kāṇḍa, and Śūrpaṇakhā's misshapen face already calls to mind the story of the Araṇya Kāṇḍa. Vibhīṣaṇa's three virtues, steadfastness in dharma, study and self-mastery, prepare for his later turning to Rāma's side. Of the four children, three had the rākṣasa nature and only one was righteous, a difference the poet traces to the mother's ill-chosen hour and the father's grace. And the purpose of this part of the Uttara Kāṇḍa is to tell the roots of the Rāvaṇa whom Rāma slew, so that the source of his strength may be understood.

Some time later the god Vaiśravaṇa, lord of wealth, came there in Puṣpaka to see his father. Seeing him there, blazing as it were with splendour, the rākṣasī Kaikasī went to Daśagrīva and said: "Son, look at your brother Vaiśravaṇa, wrapped in splendour. You are as much his brother as he is yours; now look at what you are yourself. Daśagrīva, you of boundless valour, strive so that you too may become like Vaiśravaṇa." Her envy is plain: seeing the glory of her co-wife's son, she goads her own son on, and the double "look", look at your brother, look at yourself, makes the comparison sharp. Hearing his mother, mighty Daśagrīva was seized by a boundless resentment and made a vow then and there: "Mother, I promise you truly: I shall become my brother's equal in might, or even greater. Cast off the grief in your heart." His words "or even greater" show the size of his ambition. Driven by that same anger, Daśagrīva and his younger brothers set their minds on austerity, resolved on a hard task. Declaring, "By austerity I shall win what I desire," he went to the holy hermitage of Gokarṇa to win success for himself. There the rākṣasa of fierce valour, with his younger brothers, practised matchless austerities and pleased the lord Grandsire, who, gratified, granted him boons that would bring him victory. A final verse in a different metre closes the sarga. The mother's envy and the son's resentment are the root of all Rāvaṇa's later deeds, and even his austerity was undertaken not for liberation or for dharma but to outdo his brother. Gokarṇa was a holy place where many had practised austerities, and it is notable that rākṣasas too did penance there. So the sarga carries the story from Rāvaṇa's birth to the beginning of his penance, each event a link in one chain: Sumālī's pondering, Kaikasī's coming, the sage's words, the children's births, the mother's goading and the son's vow. The boons are only mentioned here; what the austerities were and what the boons granted is told in detail in the tenth sarga.