तस्मिन् बले पद्मनाभेन पृष्ठतः हन्यमाने माल्यवान् वेलाम् एत्य अर्णवः इव संनिवृत्तः। क्रोधात् संरक्तनयनः चलन्मौलिः सः निशाचरः पद्मनाभं पुरुषोत्तमम् इदं वचनं प्राह — ‘नारायण, पुरातनं क्षात्रधर्मं न जानीषे; अयुद्धमनसः भीतान् अस्मान् इतरः इव हंसि। सुरेश्वर, यः पराङ्मुखवधं पापं करोति, सः हन्ता स्वर्गं गतः अपि पुण्यकर्मणां लोकं न लभते। शङ्खचक्रगदाधर, यदि ते युद्धश्रद्धा अस्ति, तर्हि अहं स्थितः अस्मि; पश्यामि, यत् तव बलं तत् दर्शय।’ ‘वेलामेत्य इवार्णवः’ इति उपमा — यथा समुद्रः तटं प्राप्य प्रतिनिवर्तते, तथा पलायमानः माल्यवान् सहसा परावृत्य विष्णुम् अभिमुखः अभवत्; हिन्दीभाष्यम् महासागरः स्वतटपर्यन्तं गत्वा निवृत्तः इव इति। ‘चलन्मौलिः’ इति क्रोधस्य बाह्यं चिह्नम् — मुकुटं कम्पते। माल्यवतः आक्षेपः धर्मशास्त्रस्य नियमम् आश्रयति — पलायमानस्य वधः क्षत्रियस्य निषिद्धः; अतः सः विष्णुं धर्मविरुद्धम् आचरन्तम् इव निन्दति। विडम्बना अत्र स्पष्टा — यः राक्षसः स्वयं यज्ञान् नाशितवान्, सः अधुना धर्मं स्मारयति। ‘इतरः’ इति — साधारणः मनुष्यः इव, हिन्दीभाष्यम् साधारणमनुष्यवत् इति। तस्य आह्वानं वीरोचितम् — ‘अहं स्थितः अस्मि’; पलायने लज्जा, स्थिरतायां गौरवम्। पञ्चमे ‘युद्धश्रद्धा’ इति पदं रोचकम् — युद्धे श्रद्धा, उत्साहः इति। एतेन प्रश्नेन पञ्चमः श्लोकः समाप्यते, विष्णुः च अग्रे प्रत्युत्तरं ददाति।

माल्यवन्तम् अचलम् इव स्थितं माल्यवन्तं दृष्ट्वा बली देवराजानुजः तं राक्षसेन्द्रम् उवाच — ‘युष्मत्तः भयभीतानां देवानां मया अभयं राक्षसोत्सादनं च दत्तम्; तत् एतत् अनुपाल्यते। प्राणैः अपि मया देवानां प्रियं कार्यं सदा कर्तव्यम्; सः अहं रसातलगतान् अपि वः निहनिष्यामि।’ विष्णोः उत्तरे धर्मस्य अन्यः पक्षः दृश्यते — प्रतिज्ञायाः पालनम्। सः क्षात्रधर्मस्य नियमं न निराकरोति, किन्तु वदति यत् तस्य प्रतिज्ञा ततः अपि गुरुतरा — देवेभ्यः दत्तम् अभयं राक्षसानां पूर्णं नाशं विना न सिध्यति। ‘रसातलगतानपि’ इति वचनं भविष्यत्सूचकम् — राक्षसाः अग्रे पातालं गमिष्यन्ति, विष्णुः च तान् तत्र अपि अनुसरिष्यति इति। ‘प्राणैरपि प्रियं कार्यम्’ इति शरणागतरक्षणस्य व्रतम् — तत् एव रामस्य अपि व्रतं, यत् युद्धकाण्डे विभीषणशरणागतौ उक्तम्। हिन्दीभाष्यम् स्वप्राणान् दत्त्वा अपि मया सदा देवानां प्रियं कार्यं कर्तव्यम् इति। ‘माल्यवन्तमिवाचलम्’ इति यमकं पूर्वसर्गेऽपि दृष्टम् — राक्षसः पर्वतः इव अचलः तिष्ठति। ‘देवराजानुजः’ इति विष्णोः उपेन्द्ररूपं स्मारयति।

एवं ब्रुवाणं रक्ताम्बुरुहलोचनं देवदेवं संक्रुद्धः राक्षसेन्द्रः शक्त्या भुजान्तरे बिभेद। माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता घण्टाकृतस्वना सा शक्तिः हरेः उरसि मेघस्था शतह्रदा इव बभ्राज। ततः शक्तिधरप्रियः अम्बुरुहेक्षणः ताम् एव शक्तिम् उत्कृष्य माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेप। गोविन्दकरनिःसृता सा शक्तिः स्कन्दोत्सृष्टा इव राक्षसं काङ्क्षन्ती अञ्जनाचलं महोल्का इव प्रायात्। सा हारभारावभासिते विस्तीर्णे तस्य राक्षसेन्द्रस्य उरसि गिरिकूटे अशनिः इव आपतत्। तया भिन्नतनुत्राणः माल्यवान् विपुलं तमः प्राविशत्; पुनः आश्वस्तः गिरिः इव अचलः तस्थौ। ततः बहुभिः कण्टकैः चितं कालायसं शूलं प्रगृह्य देवं स्तनयोः अन्तरे दृढम् अभ्यहनत्। तथा एव रणरक्तः निशाचरः वासवानुजं मुष्टिना ताडयित्वा धनुर्मात्रम् अपक्रान्तः। ततः अम्बरे ‘साधु साधु’ इति महान् शब्दः उत्थितः; राक्षसः विष्णुम् आहत्य गरुडम् अपि अताडयत्। युद्धस्य क्रमः त्रिविधः — शक्तिः, शूलं, मुष्टिः। प्रथमं शस्त्रं विष्णुः स्वयम् एव प्रतिप्रेषयति — एतत् तस्य सामर्थ्यस्य परमं लक्षणम्, यत् शत्रोः आयुधम् एव शत्रुं हन्ति। ‘शक्तिधरप्रियः’ इति विशेषणं — शक्तिधरः स्कन्दः, तस्य प्रियः अथवा तस्य प्रियतमः; हिन्दीभाष्यम् उभौ अर्थौ ददाति, अतः ‘स्कन्दोत्सृष्टेव’ इति उपमा सङ्गच्छते। ‘मेघस्थेव शतह्रदा’ — मेघस्य अङ्के विद्युत् इव, श्यामे वक्षसि दीप्यमाना शक्तिः। माल्यवान् मूर्च्छितः अपि पुनः उत्तिष्ठति — तस्य वीरत्वम् अत्र स्वीकृतम्। ‘धनुर्मात्रम्’ इति — धनुषः दैर्घ्यमात्रं दूरम्, हिन्दीभाष्ये एकधनुर्मात्रं पृष्ठतः अपसृतः इति। सप्तदशे ‘साधु साध्विति’ इति घोषः राक्षसानाम्, हिन्दीभाष्ये राक्षसानां महान् हर्षनादः इति।

ततः क्रुद्धः वैनतेयः पक्षवातेन तं राक्षसं बलवान् वायुः शुष्कपर्णचयम् इव व्यपोहत्। द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं पूर्वजं दृश्य सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्काम् अभिमुखः ययौ। पक्षवातबलोद्धूतः माल्यवान् अपि राक्षसः स्वबलेन समागम्य ह्रिया वृतः लङ्कां ययौ। एवं, राम कमलेक्षण, ते राक्षसाः हरिणा बहुशः संयुगे भग्नाः हतप्रवरनायकाः अभवन्। गरुडस्य पक्षवातः पूर्वसर्गे अपि सेनां कम्पितवान्; अत्र सः एव माल्यवन्तं पराजयति — विष्णोः वाहनम् अपि तस्य कार्ये सहायकम्। ‘शुष्कपर्णचयं यथा’ इति उपमा राक्षसस्य लघुत्वं दर्शयति — महाबलः अपि सः गरुडस्य पुरतः शुष्कपत्रम् इव। ‘ह्रिया वृतः’ इति माल्यवतः लज्जा — सः जीवितः, किन्तु पराजितः; हिन्दीभाष्यम् लज्जितः सन् इति। ‘पूर्वजम्’ इति सुमाली ज्येष्ठं भ्रातरं माल्यवन्तं पश्यति। ‘बहुशः’ इति पदेन सूच्यते यत् एकम् एव युद्धं न, अपितु अनेकानि युद्धानि अभवन्, सर्वत्र च राक्षसाः पराजिताः; हिन्दीभाष्यम् अनेकवारं युद्धम् अभवत् इति। ‘हतप्रवरनायकाः’ — तेषां श्रेष्ठाः नायकाः हताः, अतः सेना निराश्रया। अत्र अगस्त्यः रामं ‘कमलेक्षण’ इति सम्बोधयति, यत् पूर्वं विष्णोः विशेषणम् आसीत् — रामविष्ण्वोः ऐक्यं सूक्ष्मं सूचितम्।

बलार्दिताः ते विष्णुं प्रतियोद्धुम् अशक्नुवन्तः लङ्कां त्यक्त्वा सहपत्नयः पातालं वस्तुं गताः। सुमालिनं राक्षसं समासाद्य, रघुसत्तम, ते प्रख्यातवीर्याः सालकटङ्कटे वंशे स्थिताः। ‘ये त्वया निहताः, ते तु पौलस्त्याः नाम राक्षसाः; सुमाली, माल्यवान्, माली, ये च तेषां पुरःसराः — एते सर्वे महाभागाः रावणात् बलवत्तराः आसन्। सुरारीन् देवकण्टकान् राक्षसान् शङ्खचक्रगदाधरं नारायणं देवम् ऋते अन्यः हन्ता नास्ति। भवान् एव चतुर्बाहुः सनातनः देवः नारायणः, राक्षसान् हन्तुम् उत्पन्नः, अजय्यः, प्रभुः, अव्ययः। नष्टधर्मव्यवस्थानां काले काले प्रजाकरः शरणागतवत्सलः भवान् दस्युवधे उत्पद्यते।’ अत्र अगस्त्यः रामस्य चतुर्थसर्गीयस्य प्रश्नस्य आंशिकम् उत्तरं ददाति — ‘किं ते बलवत्तराः?’ इति पृष्टं, ‘आम्, रावणात् अपि’ इति उत्तरम्। चतुर्विंशे ‘पौलस्त्याः’ इति सम्बोधनं विचित्रम् — सुमाल्यादयः सालकटङ्कटवंशजाः, न पुलस्त्यवंशजाः; तथापि मुद्रणे ‘ये त्वया निहतास्ते तु पौलस्त्या नाम राक्षसाः’ इति पङ्क्तिः रावणादीन् लक्षीकरोति, अनन्तरं सुमाल्यादीनां तुलना। अयं षट्पादः श्लोकः। ततः अगस्त्यः रामस्य वास्तविकं स्वरूपं प्रकटयति — ‘त्वम् एव नारायणः’; एवं पूर्वसर्गयोः विष्णोः पराक्रमः रामस्य एव पराक्रमः। सप्तविंशे अवतारसिद्धान्तः स्पष्टः — धर्मव्यवस्थायां नष्टायां भगवान् दस्यूनां वधाय काले काले उत्पद्यते; अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति, गीतायाः ‘यदा यदा हि धर्मस्य’ इति वचनं स्मारयति। ‘शरणागतवत्सलः’ इति रामस्य प्रसिद्धं विशेषणम्।

‘नराधिप, एषा मया राक्षसानाम् उत्पत्तिः अद्य सकला यथावत् कथिता। रघुसत्तम, भूयः ससुतस्य रावणस्य अतुलं जन्मप्रभावं सर्वं निबोध।’ विष्णुभयार्दितः सः राक्षसः सुमाली चिरात् पुत्रैः पौत्रैः च समन्वितः बली रसातलं व्यचरत्; ततः तु धनेश्वरः लङ्काम् अवसत्। एतौ दीर्घवृत्तौ श्लोकौ उपसंहारस्य सेतुः — पूर्वकथा समाप्ता, रावणस्य कथा आरभ्यते। एवं तृतीयसर्गे कुबेरस्य लङ्कानिवासस्य यः सन्दर्भः आसीत्, सः अत्र पूर्णः भवति — लङ्का शून्या कथम् अभवत् इति स्पष्टम्। उभौ श्लोकौ समीक्षिते न स्तः।

పద్మనాభునిచేత ఆ సైన్యం వెనుక నుండి చంపబడుతుండగా, సముద్రం చెలియలికట్టను చేరి వెనుదిరిగినట్లు మాల్యవంతుడు వెనుదిరిగాడు. కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, కదులుతున్న కిరీటంతో ఆ నిశాచరుడు పద్మనాభుడైన పురుషోత్తమునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నారాయణా, ప్రాచీనమైన క్షాత్రధర్మం నీకు తెలియదు; యుద్ధం చేయాలనే మనస్సు లేని, భయపడిన మమ్మల్ని సామాన్యునిలా చంపుతున్నావు. సురేశ్వరా, వెనుదిరిగినవానిని చంపే పాపం ఎవడు చేస్తాడో, ఆ హంతకుడు స్వర్గానికి వెళ్ళినా పుణ్యకర్ముల లోకాన్ని పొందడు. శంఖచక్రగదాధారీ, నీకు యుద్ధంపై శ్రద్ధ ఉంటే, నేను నిలిచి ఉన్నాను; చూస్తాను, నీ బలం ఏమిటో చూపించు.’ ‘వేలామేత్య ఇవార్ణవః’ (సముద్రం చెలియలికట్టను చేరినట్లు) అనే ఉపమ — సముద్రం తీరాన్ని చేరి వెనుదిరిగినట్లు, పారిపోతున్న మాల్యవంతుడు హఠాత్తుగా వెనుదిరిగి విష్ణువుకు ఎదురుగా నిలిచాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మహాసముద్రం తన తీరభూమి వరకు వెళ్ళి వెనుదిరిగినట్లు’ అని చెబుతుంది. ‘చలన్మౌలిః’ (కదులుతున్న కిరీటం గలవాడు) అనేది కోపానికి బాహ్యచిహ్నం — కిరీటం కంపిస్తుంది. మాల్యవంతుని ఆక్షేపణ ధర్మశాస్త్ర నియమాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — పారిపోతున్నవానిని చంపడం క్షత్రియునికి నిషిద్ధం; కాబట్టి విష్ణువు ధర్మవిరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నట్లు అతడు నిందిస్తాడు. ఇక్కడ వ్యంగ్యం స్పష్టం — స్వయంగా యజ్ఞాలను నాశనం చేసిన రాక్షసుడు ఇప్పుడు ధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. ‘ఇతరః’ — సామాన్య మనిషిలా; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సాధారణ మనుష్యునిలా’ అని చెబుతుంది. అతని సవాలు వీరోచితమైనది — ‘నేను నిలిచి ఉన్నాను’; పారిపోవడంలో సిగ్గు, నిలవడంలో గౌరవం. ఐదవ శ్లోకంలో ‘యుద్ధశ్రద్ధా’ అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — యుద్ధంపై శ్రద్ధ, అంటే ఉత్సాహం. ఈ ప్రశ్నతో ఐదవ శ్లోకం ముగుస్తుంది, విష్ణువు తరువాత ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు.

మాల్యవంతమనే పర్వతంలా నిశ్చలంగా నిలిచిన మాల్యవంతుని చూచి, బలవంతుడైన దేవరాజు తమ్ముడు ఆ రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మీ వల్ల భయభీతులైన దేవతలకు నేను అభయాన్నీ రాక్షస నిర్మూలనాన్నీ ఇచ్చాను; ఇది దానిని పాలించడమే. ప్రాణాలు పణంగా పెట్టి అయినా నేను ఎప్పుడూ దేవతలకు ప్రియమైన కార్యం చేయాలి; కాబట్టి రసాతలానికి వెళ్ళినా మిమ్మల్ని సంహరిస్తాను.’ విష్ణువు జవాబులో ధర్మపు మరొక పక్షం కనిపిస్తుంది — ప్రతిజ్ఞాపాలన. అతడు క్షాత్రధర్మ నియమాన్ని నిరాకరించడు, కాని తన ప్రతిజ్ఞ దానికంటె గురుతరమైనదని చెబుతాడు — దేవతలకు ఇచ్చిన అభయం రాక్షసుల సంపూర్ణ నాశనం లేకుండా సిద్ధించదు. ‘రసాతలగతానపి’ (రసాతలానికి వెళ్ళినా) అనే మాట భవిష్యత్తును సూచిస్తుంది — రాక్షసులు ముందు పాతాళానికి వెళతారు, విష్ణువు అక్కడ కూడా వారిని వెంబడిస్తాడని. ‘ప్రాణైరపి ప్రియం కార్యమ్’ (ప్రాణాలు పణంగా పెట్టి అయినా ప్రియం చేయాలి) అనేది శరణాగతరక్షణ వ్రతం — యుద్ధకాండలో విభీషణ శరణాగతి సందర్భంలో చెప్పబడిన రాముని వ్రతం కూడా అదే. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నా ప్రాణాలు ఇచ్చి అయినా ఎప్పుడూ దేవతలకు ప్రియమైన కార్యం చేయాలి’ అని చెబుతుంది. ‘మాల్యవంతమివాచలమ్’ అనే యమకం పూర్వసర్గలో కూడా కనిపించింది — రాక్షసుడు పర్వతంలా నిశ్చలంగా నిలుస్తాడు. ‘దేవరాజానుజః’ (దేవరాజు తమ్ముడు) అనేది విష్ణువు ఉపేంద్రరూపాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

ఇలా మాట్లాడుతున్న, ఎర్రని కమలాల వంటి కన్నులు గల దేవదేవుని, కోపించిన రాక్షసేంద్రుడు శక్తితో వక్షస్సుపై గుచ్చాడు. మాల్యవంతుని చేతినుండి విడువబడి గంటలవలె మ్రోగుతున్న ఆ శక్తి హరి వక్షస్సుపై మేఘంలోని మెరుపులా ప్రకాశించింది. అప్పుడు శక్తిధరునికి ప్రియుడైన కమలనేత్రుడు అదే శక్తిని పెకలించి మాల్యవంతుని గురిచేసి విసిరాడు. గోవిందుని చేతినుండి వెలువడిన ఆ శక్తి, స్కందుడు విసిరినదానిలా, రాక్షసుని కోరుతూ, అంజనపర్వతంపై మహోల్కలా దూసుకుపోయింది. అది హారాల భారంతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ రాక్షసేంద్రుని విశాలమైన వక్షస్సుపై, పర్వతశిఖరంపై పిడుగులా పడింది. దానిచేత కవచం ఛిద్రమైన మాల్యవంతుడు గాఢమైన మూర్ఛలో మునిగాడు; మళ్ళీ తేరుకొని పర్వతంలా నిశ్చలంగా నిలిచాడు. తరువాత అనేక ముళ్ళతో కూడిన ఇనుప శూలాన్ని చేతబట్టి దేవుని స్తనాల మధ్య బలంగా కొట్టాడు. అలాగే యుద్ధోత్సాహంతో ఉన్న ఆ నిశాచరుడు ఇంద్రుని తమ్మునిని పిడికిలితో కొట్టి ఒక ధనుస్సు దూరం వెనక్కి తగ్గాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది బాగుంది) అనే మహాధ్వని లేచింది; రాక్షసుడు విష్ణువును కొట్టి గరుడుని కూడా కొట్టాడు. యుద్ధక్రమం మూడు విధాలు — శక్తి, శూలం, పిడికిలి. మొదటి శస్త్రాన్ని విష్ణువు స్వయంగా తిరిగి పంపుతాడు — శత్రువు ఆయుధమే శత్రువును కొట్టడం అతని సామర్థ్యానికి పరమలక్షణం. ‘శక్తిధరప్రియః’ అనే విశేషణం — శక్తిధరుడు స్కందుడు, అతనికి ప్రియుడు, లేదా అతనికి మిక్కిలి ప్రియమైనవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం రెండు అర్థాలనూ ఇస్తుంది, కాబట్టి ‘స్కందోత్సృష్టేవ’ (స్కందుడు విసిరినదానిలా) అనే ఉపమ సరిపోతుంది. ‘మేఘస్థేవ శతహ్రదా’ — మేఘపు ఒడిలో మెరుపులా, నల్లని వక్షస్సుపై ప్రకాశిస్తున్న శక్తి. మాల్యవంతుడు మూర్ఛపోయినా మళ్ళీ లేస్తాడు — అతని వీరత్వం ఇక్కడ అంగీకరించబడింది. ‘ధనుర్మాత్రమ్’ — ఒక ధనుస్సు పొడవంత దూరం; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ఒక ధనుస్సు దూరం వెనక్కి తగ్గాడు’ అని ఉంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘సాధు సాధ్వితి’ అనే ఘోష రాక్షసులది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘రాక్షసుల మహా హర్షనాదం’ అని ఉంది.

అప్పుడు కోపించిన వైనతేయుడు, బలమైన గాలి ఎండుటాకుల కుప్పను ఎగరగొట్టినట్లు, రెక్కల గాలితో ఆ రాక్షసుని ఎగరగొట్టాడు. పక్షిరాజు రెక్కల గాలికి తరిమివేయబడిన అన్నను చూచి సుమాలి తన సైన్యంతో కలిసి లంక వైపు వెళ్ళాడు. రెక్కల గాలి బలానికి ఎగిరిపోయిన రాక్షసుడు మాల్యవంతుడు కూడా తన సైన్యంతో కలిసి సిగ్గుతో కప్పబడినవాడై లంకకు వెళ్ళాడు. కమలనేత్రుడవైన రామా, ఈ విధంగా ఆ రాక్షసులు యుద్ధంలో హరిచేత అనేకసార్లు భగ్నులై, శ్రేష్ఠులైన నాయకులు చంపబడినవారయ్యారు. గరుడుని రెక్కల గాలి పూర్వసర్గలో కూడా సేనను కంపింపజేసింది; ఇక్కడ అదే మాల్యవంతుని ఓడిస్తుంది — విష్ణువు వాహనం కూడా అతని కార్యంలో సహాయకం. ‘శుష్కపర్ణచయం యథా’ (ఎండుటాకుల కుప్పలా) అనే ఉపమ రాక్షసుని తేలికతనాన్ని చూపిస్తుంది — మహాబలుడైనా అతడు గరుడుని ఎదుట ఎండుటాకులాంటివాడే. ‘హ్రియా వృతః’ (సిగ్గుతో కప్పబడినవాడు) అనేది మాల్యవంతుని సిగ్గు — అతడు బ్రతికాడు, కాని ఓడిపోయాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సిగ్గుపడి’ అని చెబుతుంది. ‘పూర్వజమ్’ (అన్నను) — సుమాలి పెద్దన్న మాల్యవంతుని చూస్తాడు. ‘బహుశః’ (అనేకసార్లు) అనే పదంచేత ఒక్క యుద్ధమే కాక అనేక యుద్ధాలు జరిగాయని, అన్నిటిలోనూ రాక్షసులు ఓడిపోయారని సూచించబడుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అనేకసార్లు యుద్ధం జరిగింది’ అని చెబుతుంది. ‘హతప్రవరనాయకాః’ — వారి శ్రేష్ఠులైన నాయకులు చంపబడ్డారు, కాబట్టి సేన నిరాశ్రయమయింది. ఇక్కడ అగస్త్యుడు రాముని ‘కమలేక్షణ’ (కమలనేత్రుడా) అని సంబోధిస్తాడు; ఇది ఇంతకుముందు విష్ణువుకు విశేషణంగా ఉంది — రామ విష్ణువుల ఐక్యం సూక్ష్మంగా సూచించబడింది.

బలంచేత బాధించబడిన వారు విష్ణువుతో ఎదురుయుద్ధం చేయలేక, లంకను విడిచి భార్యలతో కలిసి పాతాళంలో నివసించడానికి వెళ్ళారు. రఘుశ్రేష్ఠా, రాక్షసుడైన సుమాలిని ఆశ్రయించి, ప్రసిద్ధపరాక్రమం గల వారు సాలకటంకట వంశంలో నిలిచారు. ‘నీవు సంహరించినవారు పౌలస్త్యులనే రాక్షసులు; సుమాలి, మాల్యవంతుడు, మాలి, వారి ముందు నడిచినవారు — వీరంతా మహాభాగులు, రావణుని కంటె బలవంతులు. దేవశత్రువులూ దేవకంటకులూ అయిన రాక్షసులను శంఖచక్రగదాధారి అయిన నారాయణదేవుడు తప్ప మరొక సంహర్త లేడు. నీవే నాలుగు భుజాల సనాతనదేవుడైన నారాయణుడవు, రాక్షసులను సంహరించడానికి అవతరించినవాడవు, అజేయుడవు, ప్రభుడవు, అవ్యయుడవు. ధర్మవ్యవస్థ నశించినప్పుడు, కాలానుగుణంగా ప్రజలను సృష్టించేవాడవూ శరణాగతవత్సలుడవూ అయిన నీవు దస్యువుల వధ కోసం అవతరిస్తావు.’ ఇక్కడ అగస్త్యుడు నాల్గవ సర్గలోని రాముని ప్రశ్నకు పాక్షికంగా జవాబిస్తాడు — ‘వారు బలవంతులా?’ అని అడిగితే, ‘అవును, రావణుని కంటె కూడా’ అని జవాబు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘పౌలస్త్యాః’ అనే పేరు విచిత్రమైనది — సుమాలి మొదలైనవారు సాలకటంకట వంశీయులు, పులస్త్యవంశీయులు కారు; అయినా ముద్రణలో ‘యే త్వయా నిహతాస్తే తు పౌలస్త్యా నామ రాక్షసాః’ (నీవు సంహరించినవారు పౌలస్త్యులనే రాక్షసులు) అనే పంక్తి రావణాదులను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది, ఆ తరువాత సుమాలి మొదలైనవారితో పోలిక వస్తుంది. ఇది ఆరు పాదాల శ్లోకం. తరువాత అగస్త్యుడు రాముని వాస్తవస్వరూపాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘నీవే నారాయణుడవు’; ఈ విధంగా పూర్వసర్గలలోని విష్ణువు పరాక్రమం రాముని పరాక్రమమే. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో అవతారసిద్ధాంతం స్పష్టం — ధర్మవ్యవస్థ నశించినప్పుడు భగవంతుడు దస్యువుల వధ కోసం కాలానుగుణంగా అవతరిస్తాడు; ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, గీతలోని ‘యదా యదా హి ధర్మస్య’ అనే వచనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘శరణాగతవత్సలః’ అనేది రాముని ప్రసిద్ధ విశేషణం.

‘నరాధిపా, రాక్షసుల ఈ ఉత్పత్తిని ఈనాడు నేను సమగ్రంగా యథాతథంగా చెప్పాను. రఘుశ్రేష్ఠా, ఇక కుమారులతో కూడిన రావణుని సాటిలేని జన్మప్రభావాన్ని అంతటినీ తెలుసుకో.’ విష్ణువు భయంతో బాధపడిన బలవంతుడైన రాక్షసుడు సుమాలి చాలాకాలం కుమారులతోనూ మనుమలతోనూ కలిసి రసాతలంలో సంచరించాడు; ఆ తరువాత ధనేశ్వరుడు లంకలో నివసించాడు. దీర్ఘవృత్తాలైన ఈ రెండు శ్లోకాలు ఉపసంహారానికి వారధి — పూర్వకథ ముగిసింది, రావణుని కథ ప్రారంభమవుతుంది. ఈ విధంగా మూడవ సర్గలో కుబేరుని లంకానివాసపు సందర్భం ఏదైతే ఉందో అది ఇక్కడ పూర్తవుతుంది — లంక ఎలా శూన్యమయిందో స్పష్టమయింది. ఈ రెండు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు.

பத்மநாபன் அந்தப் படையைப் பின்னாலிருந்து தாக்கிக்கொண்டிருந்தபோது, கடல் கரையை அடைந்து திரும்புவது போல மால்யவான் திரும்பினான். சினத்தால் கண்கள் சிவந்து, மணிமுடி அசைய, அந்த இரவில் திரிவோன் பத்மநாபனான புருஷோத்தமனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘நாராயணா, பழைமையான க்ஷத்திரிய தர்மத்தை நீ அறியவில்லை; போர் புரியும் எண்ணமின்றி அஞ்சி ஓடும் எங்களை ஒரு சாதாரண மனிதனைப் போலக் கொல்கிறாய். தேவர்களின் தலைவனே, புறமுதுகிட்டவனைக் கொல்லும் பாவத்தைச் செய்பவன், அப்படிக் கொன்றவன் சுவர்க்கத்துக்குச் சென்றாலும் புண்ணியம் செய்தோரின் உலகை அடையமாட்டான். சங்கு, சக்கரம், கதை ஏந்தியவனே, உனக்குப் போரில் நாட்டம் இருந்தால், இதோ நான் நிற்கிறேன்; பார்க்கிறேன், உன் வலிமை எதுவோ அதைக் காட்டு.’ ‘கரையை அடைந்த கடல் போல’ என்ற உவமை — கடல் கரையை அடைந்து திரும்புவது போல, ஓடிக்கொண்டிருந்த மால்யவான் சட்டென்று திரும்பி விஷ்ணுவை எதிர்கொண்டான்; இந்தி உரை ‘பெருங்கடல் தன் கரை வரை சென்று திரும்பியது போல’ என்கிறது. ‘சலன்மௌலி:’ (மணிமுடி அசைய) என்பது சினத்தின் புற அடையாளம் — மணிமுடி நடுங்குகிறது. மால்யவானின் குற்றச்சாட்டு தர்மசாஸ்திரத்தின் விதியைச் சார்ந்துள்ளது — ஓடுபவனைக் கொல்வது க்ஷத்திரியனுக்கு விலக்கப்பட்டது; ஆகவே அவன் விஷ்ணுவை அறத்துக்கு முரணாக நடப்பவர் போலப் பழிக்கிறான். இங்கே முரண்நகை தெளிவாகிறது — வேள்விகளை அழித்த ராக்ஷசனே இப்போது அறத்தை நினைவூட்டுகிறான். ‘இதர:’ — ஒரு சாதாரண மனிதனைப் போல; இந்தி உரை ‘சாதாரண மனிதனைப் போல’ என்கிறது. அவனுடைய அறைகூவல் வீரனுக்கு உரியது — ‘இதோ நான் நிற்கிறேன்’; ஓடுவதில் நாணம், நிலைத்து நிற்பதில் பெருமை. ஐந்தாவதில் ‘யுத்தஶ்ரத்தா’ என்ற சொல் சுவையானது — போரில் நம்பிக்கை, அதாவது ஆர்வம். இந்தக் கேள்வியுடன் ஐந்தாவது சுலோகம் முடிகிறது; விஷ்ணு அடுத்து மறுமொழி தருகிறார்.

மலையைப் போல அசையாமல் நின்ற மால்யவானைக் கண்டு, வலிமை மிக்கவரும் தேவராஜனின் தம்பியுமான விஷ்ணு அந்த ராக்ஷசத் தலைவனிடம் சொன்னார் — ‘உங்களால் அச்சமுற்ற தேவர்களுக்கு நான் அபயத்தையும் ராக்ஷசர்களை அழிப்பதாக வாக்கையும் அளித்திருக்கிறேன்; அதைத்தான் இப்போது நிறைவேற்றுகிறேன். உயிரைக் கொடுத்தாவது தேவர்களுக்குப் பிரியமான செயலை நான் எப்போதும் செய்ய வேண்டும்; ஆகவே ரசாதலத்துக்குச் சென்றாலும் உங்களைக் கொல்வேன்.’ விஷ்ணுவின் மறுமொழியில் அறத்தின் மற்றொரு பக்கம் தெரிகிறது — வாக்கைக் காப்பது. க்ஷத்திரிய தர்மத்தின் விதியை அவர் மறுக்கவில்லை; ஆனால் தம்முடைய சபதம் அதைவிடக் கனமானது என்கிறார் — தேவர்களுக்கு அளித்த அபயம் ராக்ஷசர்களை முழுமையாக அழிக்காமல் நிறைவேறாது. ‘ரசாதலத்துக்குச் சென்றாலும்’ என்ற சொல் வருங்காலத்தைக் குறிக்கிறது — ராக்ஷசர்கள் பின்னர் பாதாளத்துக்குச் செல்வார்கள், விஷ்ணு அங்கேயும் அவர்களைப் பின்தொடர்வார். ‘உயிரைக் கொடுத்தாவது பிரியமான செயல்’ என்பது அடைக்கலம் புகுந்தோரைக் காக்கும் விரதம் — யுத்த காண்டத்தில் விபீஷணன் அடைக்கலம் புகுந்தபோது சொல்லப்பட்ட ராமனின் விரதமும் இதுவே. இந்தி உரை ‘என் உயிரைக் கொடுத்தாவது எப்போதும் தேவர்களுக்குப் பிரியமான செயலைச் செய்ய வேண்டும்’ என்கிறது. ‘மால்யவந்தமிவாசலம்’ என்ற யமகம் முந்தைய சர்க்கத்திலும் காணப்பட்டது — ராக்ஷசன் மலையைப் போல அசையாமல் நிற்கிறான். ‘தேவராஜாநுஜ:’ (தேவராஜனின் தம்பி) என்பது விஷ்ணுவின் உபேந்திர வடிவத்தை நினைவூட்டுகிறது.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த, செந்தாமரைக் கண்களுடைய தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவரை, கடுஞ்சினமுற்ற ராக்ஷசத் தலைவன் சக்தி ஆயுதத்தால் மார்பில் பிளந்தான். மால்யவானின் கையிலிருந்து விடுபட்ட, மணியோசை போல ஒலித்த அந்தச் சக்தி ஹரியின் மார்பில் மேகத்தில் உள்ள மின்னலைப் போல ஒளிர்ந்தது. பிறகு சக்தி ஏந்தியவனுக்குப் (ஸ்கந்தனுக்குப்) பிரியமான தாமரைக் கண்ணர் அதே சக்தியைப் பிடுங்கி மால்யவானை நோக்கி எறிந்தார். கோவிந்தனின் கையிலிருந்து புறப்பட்ட அந்தச் சக்தி, ஸ்கந்தன் எறிந்தது போல, ராக்ஷசனைத் தேடிக்கொண்டு, அஞ்சன மலையை நோக்கிப் பெரும் எரிநட்சத்திரம் செல்வது போலச் சென்றது. அது முத்தாரங்களின் பளுவால் ஒளிர்ந்த அந்த ராக்ஷசத் தலைவனின் அகன்ற மார்பில், மலைச்சிகரத்தில் இடி விழுவது போல விழுந்தது. அதனால் கவசம் பிளக்கப்பட்ட மால்யவான் ஆழ்ந்த மயக்கத்தில் ஆழ்ந்தான்; மீண்டும் தெளிந்து மலையைப் போல அசையாமல் நின்றான். பிறகு பல முட்கள் பதிக்கப்பட்ட கருவிரும்புச் சூலத்தை எடுத்துத் தேவனின் மார்பின் நடுவே பலமாகத் தாக்கினான். அவ்வாறே போரில் களிப்புற்ற அந்த இரவில் திரிவோன் வாசவனின் தம்பியை முஷ்டியால் அடித்துவிட்டு ஒரு வில்லளவு தூரம் பின்வாங்கினான். அப்போது வானத்தில் ‘நன்று, நன்று!’ என்ற பெரும் ஒலி எழுந்தது; ராக்ஷசன் விஷ்ணுவை அடித்துவிட்டுக் கருடனையும் அடித்தான். போரின் வரிசை மூவகையானது — சக்தி, சூலம், முஷ்டி. முதல் ஆயுதத்தை விஷ்ணு தாமே திருப்பி அனுப்புகிறார் — பகைவனின் ஆயுதமே பகைவனைத் தாக்குவது அவருடைய ஆற்றலின் மேலான அடையாளம். ‘ஶக்திதரப்ரிய:’ என்ற அடைமொழி — சக்தி ஏந்தியவன் ஸ்கந்தன்; அவனுக்குப் பிரியமானவர், அல்லது அவனைப் பிரியமாகக் கொண்டவர்; இந்தி உரை இரண்டு பொருள்களையும் தருகிறது; ஆகவே ‘ஸ்கந்தன் எறிந்தது போல’ என்ற உவமை பொருந்துகிறது. ‘மேகத்தில் உள்ள மின்னல் போல’ — மேகத்தின் மடியில் மின்னல் போல, கருநிற மார்பில் ஒளிரும் சக்தி. மால்யவான் மயங்கியும் மீண்டும் எழுகிறான் — அவனுடைய வீரம் இங்கே ஏற்கப்படுகிறது. ‘தனுர்மாத்ரம்’ — ஒரு வில்லின் நீளமளவு தூரம்; இந்தி உரையில் ‘ஒரு வில்லளவு பின்வாங்கினான்’. பதினேழாவதில் ‘நன்று, நன்று’ என்ற முழக்கம் ராக்ஷசர்களுடையது; இந்தி உரையில் ‘ராக்ஷசர்களின் பெரும் மகிழ்ச்சி முழக்கம்’.

அப்போது சினமுற்ற வைனதேயன் (கருடன்), வலிய காற்று காய்ந்த இலைக் குவியலைத் தள்ளுவது போல, தன் இறக்கைக் காற்றால் அந்த ராக்ஷசனைத் தள்ளினான். பறவைகளின் அரசனுடைய இறக்கைக் காற்றால் தன் மூத்த சகோதரன் விரட்டப்பட்டதைக் கண்டு, சுமாலி தன் படைகளோடு இலங்கையை நோக்கிச் சென்றான். இறக்கைக் காற்றின் வலிமையால் தூக்கியெறியப்பட்ட ராக்ஷசன் மால்யவானும் தன் படையோடு சேர்ந்து, நாணத்தால் சூழப்பட்டவனாக இலங்கைக்குச் சென்றான். இவ்வாறு, தாமரைக் கண்ணனான ராமா, அந்த ராக்ஷசர்கள் ஹரியால் பலமுறை போரில் சிதைக்கப்பட்டு, சிறந்த தலைவர்களை இழந்தவர்களானார்கள். கருடனின் இறக்கைக் காற்று முந்தைய சர்க்கத்திலும் படையை நடுங்கச் செய்தது; இங்கே அதுவே மால்யவானைத் தோற்கடிக்கிறது — விஷ்ணுவின் வாகனமும் அவருடைய பணியில் துணைபுரிகிறது. ‘காய்ந்த இலைக் குவியல் போல’ என்ற உவமை ராக்ஷசனின் லேசான தன்மையைக் காட்டுகிறது — பெரும் வலிமையுடையவனாக இருந்தும் கருடனின் முன் அவன் காய்ந்த இலை போன்றவன். ‘நாணத்தால் சூழப்பட்டவனாக’ என்பது மால்யவானின் நாணம் — அவன் உயிரோடிருக்கிறான், ஆனால் தோற்றுவிட்டான்; இந்தி உரை ‘நாணமுற்று’ என்கிறது. ‘பூர்வஜம்’ (மூத்தவனை) — சுமாலி தன் மூத்த சகோதரன் மால்யவானைக் காண்கிறான். ‘பஹுஶ:’ (பலமுறை) என்ற சொல்லால், ஒரே போர் மட்டுமல்ல, பல போர்கள் நடந்தன, எல்லாவற்றிலும் ராக்ஷசர்கள் தோற்றனர் என்பது குறிக்கப்படுகிறது; இந்தி உரை ‘பலமுறை போர் நடந்தது’ என்கிறது. ‘ஹதப்ரவரநாயகா:’ — அவர்களுடைய சிறந்த தலைவர்கள் கொல்லப்பட்டனர்; ஆகவே படை ஆதரவற்றதானது. இங்கே அகஸ்தியர் ராமனை ‘தாமரைக் கண்ணனே’ என்று விளிக்கிறார்; இது முன்பு விஷ்ணுவின் அடைமொழியாக இருந்தது — ராமனும் விஷ்ணுவும் ஒன்றே என்பது நுட்பமாகக் குறிக்கப்படுகிறது.

வலிமையால் வருத்தப்பட்டு, விஷ்ணுவை எதிர்த்துப் போரிட முடியாமல், அவர்கள் இலங்கையை விட்டுத் தங்கள் மனைவியரோடு பாதாளத்தில் வசிக்கச் சென்றனர். ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, புகழ்பெற்ற வீரமுடைய அவர்கள் ராக்ஷசன் சுமாலியை அடைந்து, சாலகடங்கடையின் வம்சத்தில் நிலைபெற்றனர். ‘உன்னால் கொல்லப்பட்டவர்களோ புலஸ்தியர் வம்சத்தவரான ராக்ஷசர்கள்; சுமாலி, மால்யவான், மாலி, அவர்களுக்கு முன்னால் சென்றவர்கள் — இந்தப் பேறுபெற்றவர்கள் அனைவரும் ராவணனைவிட வலிமை மிக்கவர்களாக இருந்தனர். தேவர்களின் பகைவர்களும் தேவர்களுக்கு முள்ளானவர்களுமான ராக்ஷசர்களைச் சங்கு, சக்கரம், கதை ஏந்திய நாராயண தேவனைத் தவிர வேறு யாரும் கொல்ல முடியாது. நான்கு கைகளுடைய, என்றுமுள்ள தேவனான நாராயணன் நீரே; ராக்ஷசர்களைக் கொல்லத் தோன்றியவர், வெல்லப்பட முடியாதவர், பிரபு, அழிவற்றவர். அறத்தின் ஒழுங்கு அழியும்போதெல்லாம், காலந்தோறும், உயிர்களைக் காப்பவரும் அடைக்கலம் புகுந்தோரிடம் அன்புடையவருமான நீர் கள்வர்களைக் (தீயோரைக்) கொல்லத் தோன்றுகிறீர்.’ இங்கே அகஸ்தியர் நான்காவது சர்க்கத்தில் ராமன் கேட்ட கேள்விக்கு ஒரு பகுதி விடை தருகிறார் — ‘அவர்கள் வலிமை மிக்கவர்களாக இருந்தனரா?’ என்ற கேள்விக்கு, ‘ஆம், ராவணனைவிடவும்’ என்பது விடை. இருபத்து நான்காவதில் ‘பௌலஸ்த்யா:’ (புலஸ்தியர் வம்சத்தவர்) என்ற குறிப்பு விந்தையானது — சுமாலி முதலியோர் சாலகடங்கடையின் வம்சத்தவர், புலஸ்தியர் வம்சத்தவர் அல்லர்; இருந்தும் அச்சுப் பதிப்பில் ‘உன்னால் கொல்லப்பட்டவர்களோ புலஸ்தியர் வம்சத்தவரான ராக்ஷசர்கள்’ என்ற வரி ராவணன் முதலியோரைக் குறிக்கிறது; அதன்பின் சுமாலி முதலியோரோடு ஒப்பீடு வருகிறது. இது ஆறு அடிகள் கொண்ட சுலோகம். பிறகு அகஸ்தியர் ராமனின் உண்மையான வடிவத்தை வெளிப்படுத்துகிறார் — ‘நாராயணன் நீரே’; இவ்வாறு முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் வந்த விஷ்ணுவின் பராக்கிரமம் ராமனுடைய பராக்கிரமமே. இருபத்தேழாவதில் அவதாரக் கொள்கை தெளிவாகிறது — அறத்தின் ஒழுங்கு அழியும்போது பகவான் தீயோரைக் கொல்லக் காலந்தோறும் தோன்றுகிறார்; இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இது கீதையின் ‘யதா யதா ஹி தர்மஸ்ய’ என்ற வாக்கியத்தை நினைவூட்டுகிறது. ‘அடைக்கலம் புகுந்தோரிடம் அன்புடையவர்’ என்பது ராமனின் புகழ்பெற்ற அடைமொழி.

‘மன்னவனே, ராக்ஷசர்களின் தோற்றம் முழுவதையும் இன்று நான் உள்ளபடியே உனக்குச் சொன்னேன். ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, இனி மைந்தனோடு கூடிய ராவணனின் ஒப்பற்ற பிறப்பையும் ஆற்றலையும் முழுவதுமாகக் கேள்.’ விஷ்ணுவின் அச்சத்தால் வருந்திய அந்த ராக்ஷசன் சுமாலி, மக்களோடும் பேரர்களோடும் கூடி, வலிமையுடன், நீண்ட காலம் ரசாதலத்தில் திரிந்தான்; அதன்பிறகுதான் செல்வத் தலைவன் (குபேரன்) இலங்கையில் வசித்தான். நீண்ட யாப்பிலான இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் நிறைவுக்கான பாலம் — முந்தைய கதை முடிந்தது, ராவணனின் கதை தொடங்குகிறது. இவ்வாறு மூன்றாவது சர்க்கத்தில் குபேரன் இலங்கையில் வசித்ததைப் பற்றி வந்த குறிப்பு இங்கே நிறைவடைகிறது — இலங்கை எப்படி வெறுமையானது என்பது தெளிவாகிறது. இரண்டு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை.

ಪದ್ಮನಾಭನು ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸಮುದ್ರವು ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಹಿಂತಿರುಗುವಂತೆ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಿರೀಟ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಪದ್ಮನಾಭನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾರಾಯಣ, ಪುರಾತನವಾದ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯೆ; ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ, ಭಯಗೊಂಡ ನಮ್ಮನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವೆ. ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪಾಪವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುವನೋ ಆ ಕೊಲೆಗಾರನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ನೋಡುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಬಲವೇನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸು.’ ‘ವೇಲಾಮೇತ್ಯ ಇವಾರ್ಣವಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸಮುದ್ರವು ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಹಿಂತಿರುಗುವಂತೆ, ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತಿರುಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾದನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಸಾಗರವು ತನ್ನ ತೀರದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಚಲನ್ಮೌಲಿಃ’ (ಕಿರೀಟ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಕೋಪದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಕಿರೀಟವು ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಆಕ್ಷೇಪವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ — ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನಂತೆ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ವಿಡಂಬನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾನೇ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸನು ಈಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇತರಃ’ ಎಂದರೆ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಅವನ ಆಹ್ವಾನ ವೀರೋಚಿತವಾದುದು — ‘ನಾನು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ’; ಓಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಗೌರವ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಶ್ರದ್ಧಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಂದರೆ ಉತ್ಸಾಹ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಡನೆ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ವಿಷ್ಣುವು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಕಂಡು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದೇವರಾಜನ ತಮ್ಮನು ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮ್ಮಿಂದ ಭಯಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಾನು ಅಭಯವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರದ ಭರವಸೆಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನೇ ಈಗ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾದರೂ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸದಾ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು.’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ. ಅವನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ನಿಯಮವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುರುತರವಾದುದು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಭಯವು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಸಾತಲಗತಾನಪಿ’ (ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯಸೂಚಕ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮುಂದೆ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿದ್ದಾರೆ, ವಿಷ್ಣುವು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬತ್ತುವನು. ‘ಪ್ರಾಣೈರಪಿ ಪ್ರಿಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾದರೂ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ರತ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನ ವ್ರತವೂ ಅದೇ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾದರೂ ಸದಾ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಮಾಲ್ಯವಂತಮಿವಾಚಲಮ್’ ಎಂಬ ಯಮಕವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು — ರಾಕ್ಷಸನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವರಾಜಾನುಜಃ’ (ದೇವರಾಜನ ತಮ್ಮ) ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪೇಂದ್ರರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕೆಂದಾವರೆಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ದೇವದೇವನನ್ನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಂಟೆಗಳ ನಾದವುಳ್ಳ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಹರಿಯ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಮೇಘದಲ್ಲಿರುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಶಕ್ತಿಧರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಕಮಲನಯನನು ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು. ಗೋವಿಂದನ ಕೈಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಶಕ್ತಿಯು, ಸ್ಕಂದನು ಬಿಟ್ಟ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಅಂಜನಪರ್ವತದತ್ತ ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಸಾಗಿತು. ಅದು ಹಾರಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ, ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಅದರಿಂದ ಕವಚವು ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಗಾಢವಾದ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು; ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚೆತ್ತು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಅನಂತರ ಅನೇಕ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕರಿಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ದೇವನನ್ನು ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ವಾಸವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದು ಒಂದು ಧನುಸ್ಸಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು. ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ ಭಲೇ) ಎಂಬ ಮಹಾ ಶಬ್ದವೆದ್ದಿತು; ರಾಕ್ಷಸನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಹೊಡೆದು ಗರುಡನನ್ನೂ ಹೊಡೆದನು. ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಶಕ್ತಿ, ಶೂಲ, ಮುಷ್ಟಿ. ಮೊದಲ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವು ತಾನೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಆಯುಧವೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪರಮ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಶಕ್ತಿಧರಪ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಶಕ್ತಿಧರನೆಂದರೆ ಸ್ಕಂದ; ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನು ಅಥವಾ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದವನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ಕಂದೋತ್ಸೃಷ್ಟೇವ’ (ಸ್ಕಂದನು ಬಿಟ್ಟಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಮೇಘಸ್ಥೇವ ಶತಹ್ರದಾ’ — ಮೇಘದ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದರೂ ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಧನುರ್ಮಾತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ — ಒಂದು ಧನುಸ್ಸಿನ ಉದ್ದದಷ್ಟು ದೂರ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ಧನುಸ್ಸಿನಷ್ಟು ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು’ ಎಂದಿದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು ಸಾಧ್ವಿತಿ’ ಎಂಬ ಘೋಷ ರಾಕ್ಷಸರದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಹರ್ಷನಾದ’ ಎಂದಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವೈನತೇಯನು, ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಹಾರಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹಾರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಾಲಿಯು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯ ಬಲದಿಂದ ಹಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾಲ್ಯವಂತನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿ, ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು. ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗ್ನರಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಯಕರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಾದರು. ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಪಿಸಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನವೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ. ‘ಶುಷ್ಕಪರ್ಣಚಯಂ ಯಥಾ’ (ಒಣ ಎಲೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಲಘುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಅವನು ಗರುಡನ ಮುಂದೆ ಒಣ ಎಲೆಯಂತೆ. ‘ಹ್ರಿಯಾ ವೃತಃ’ (ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಆವೃತ) ಎಂಬುದು ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಲಜ್ಜೆ — ಅವನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಸೋತಿದ್ದಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಪೂರ್ವಜಮ್’ (ಅಣ್ಣನನ್ನು) ಎಂದರೆ ಸುಮಾಲಿಯು ತನ್ನ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಹುಶಃ’ (ಅನೇಕ ಬಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಒಂದೇ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೋತರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಹತಪ್ರವರನಾಯಕಾಃ’ — ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಯಕರು ಹತರಾದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೇನೆ ನಿರಾಶ್ರಯವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಕಮಲೇಕ್ಷಣ’ (ಕಮಲನಯನ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿತ್ತು — ರಾಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರದೆ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಹೋದರು. ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸ ಸುಮಾಲಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಾಲಕಟಂಕಟೆಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ‘ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದವರಾದರೋ ಪೌಲಸ್ತ್ಯರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು; ಸುಮಾಲಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಂದಾಳುಗಳು — ಈ ಮಹಾಭಾಗರೆಲ್ಲರೂ ರಾವಣನಿಗಿಂತ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ದೇವಶತ್ರುಗಳೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿಯಾದ ನಾರಾಯಣ ದೇವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರರು. ನೀನೇ ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳ ಸನಾತನ ದೇವನಾದ ನಾರಾಯಣ; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅವತರಿಸಿದವನು, ಅಜೇಯನು, ಪ್ರಭುವು, ಅವ್ಯಯನು. ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನೂ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನೂ ಆದ ನೀನು ದಸ್ಯುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತೀಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿನ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಭಾಗಶಃ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರೇ?’ ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ‘ಹೌದು, ರಾವಣನಿಗಿಂತಲೂ’ ಎಂಬುದು ಉತ್ತರ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪೌಲಸ್ತ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಸುಮಾಲಿ ಮೊದಲಾದವರು ಸಾಲಕಟಂಕಟೆಯ ವಂಶದವರು, ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದವರಲ್ಲ; ಆದರೂ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ತ್ವಯಾ ನಿಹತಾಸ್ತೇ ತು ಪೌಲಸ್ತ್ಯಾ ನಾಮ ರಾಕ್ಷಸಾಃ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದವರಾದರೋ ಪೌಲಸ್ತ್ಯರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು) ಎಂಬ ಸಾಲು ರಾವಣಾದಿಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಸುಮಾಲಿ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಅನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನೀನೇ ನಾರಾಯಣ’; ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮವು ರಾಮನದೇ ಪರಾಕ್ರಮ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವತಾರಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ದಸ್ಯುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಗೀತೆಯ ‘ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ’ (ಯಾವಾಗ ಯಾವಾಗ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗುವುದೋ) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಶೇಷಣ.

‘ನರಾಧಿಪ, ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇನ್ನು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ರಾವಣನ ಅತುಲವಾದ ಜನ್ಮವನ್ನೂ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿ.’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಸುಮಾಲಿಯು ಬಹುಕಾಲ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ರಸಾತಳದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಧನೇಶ್ವರನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಸಂಹಾರದ ಸೇತುವೆ — ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು, ರಾವಣನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಲಂಕಾನಿವಾಸದ ಯಾವ ಸಂದರ್ಭವಿತ್ತೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಲಂಕೆಯು ಹೇಗೆ ಬರಿದಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ.

ആ സേനയെ പദ്മനാഭൻ പിന്നിൽനിന്നു വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, തീരത്തെത്തിയ സമുദ്രമെന്നപോലെ മാല്യവാൻ തിരിഞ്ഞുനിന്നു. ക്രോധംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടും ഇളകുന്ന കിരീടത്തോടും കൂടി ആ നിശാചരൻ പുരുഷോത്തമനായ പദ്മനാഭനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നാരായണാ, പുരാതനമായ ക്ഷാത്രധർമം അങ്ങ് അറിയുന്നില്ല; യുദ്ധം ചെയ്യാൻ മനസ്സില്ലാത്ത, ഭയന്നിരിക്കുന്ന ഞങ്ങളെ ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ അങ്ങ് കൊല്ലുന്നു. സുരേശ്വരാ, പിന്തിരിഞ്ഞവനെ കൊല്ലുക എന്ന പാപം ചെയ്യുന്നവൻ, ആ ഘാതകൻ, സ്വർഗത്തിൽ ചെന്നാലും പുണ്യകർമികളുടെ ലോകം നേടുകയില്ല. ശംഖചക്രഗദാധാരീ, അങ്ങേക്കു യുദ്ധത്തിൽ താത്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ, ഇതാ ഞാൻ നിൽക്കുന്നു; ഞാൻ കാണട്ടെ, അങ്ങേക്കുള്ള ബലം കാണിച്ചാലും.’ ‘വേലാമേത്യ ഇവാർണവഃ’ (തീരത്തെത്തിയ സമുദ്രമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — സമുദ്രം തീരത്തെത്തി മടങ്ങുന്നതുപോലെ, ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന മാല്യവാൻ പെട്ടെന്നു തിരിഞ്ഞ് വിഷ്ണുവിന് അഭിമുഖനായി; ‘മഹാസമുദ്രം തന്റെ തീരഭൂമിവരെ ചെന്ന് മടങ്ങിയതുപോലെ’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം. ‘ചലന്മൗലിഃ’ (ഇളകുന്ന കിരീടമുള്ളവൻ) ക്രോധത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നമാണ് — കിരീടം വിറയ്ക്കുന്നു. മാല്യവാന്റെ ആക്ഷേപം ധർമശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു നിയമത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു — ഓടിപ്പോകുന്നവനെ കൊല്ലുന്നതു ക്ഷത്രിയനു നിഷിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അവൻ വിഷ്ണുവിനെ ധർമവിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെന്നപോലെ നിന്ദിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിരോധാഭാസം വ്യക്തമാണ് — സ്വയം യജ്ഞങ്ങൾ നശിപ്പിച്ച രാക്ഷസൻ ഇപ്പോൾ ധർമത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇതരഃ’ — ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ’ എന്ന്. അവന്റെ വെല്ലുവിളി വീരോചിതമാണ് — ‘ഇതാ ഞാൻ നിൽക്കുന്നു’; ഓടിപ്പോകുന്നതിൽ ലജ്ജ, ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതിൽ അഭിമാനം. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യുദ്ധശ്രദ്ധാ’ എന്ന പദം കൗതുകകരമാണ് — യുദ്ധത്തിലുള്ള ശ്രദ്ധ, അതായത് ഉത്സാഹം. ഈ ചോദ്യത്തോടെ അഞ്ചാം ശ്ലോകം അവസാനിക്കുന്നു; വിഷ്ണു തുടർന്നു മറുപടി നൽകുന്നു.

മാല്യവാൻ എന്ന പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിൽക്കുന്ന മാല്യവാനെ കണ്ട്, ബലവാനായ ദേവരാജാനുജൻ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളെ ഭയന്ന ദേവന്മാർക്ക് ഞാൻ അഭയവും രാക്ഷസന്മാരുടെ ഉന്മൂലനവും വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; അതാണ് ഇപ്പോൾ പാലിക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രാണൻ നൽകിയും ദേവന്മാർക്കു പ്രിയമായ കാര്യം ഞാൻ എപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്; അതിനാൽ നിങ്ങൾ രസാതലത്തിലേക്കു പോയാലും ഞാൻ നിങ്ങളെ വധിക്കും.’ വിഷ്ണുവിന്റെ മറുപടിയിൽ ധർമത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം കാണാം — പ്രതിജ്ഞാപാലനം. ക്ഷാത്രധർമത്തിന്റെ നിയമം അദ്ദേഹം നിരാകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ അതിനെക്കാളും ഗുരുതരമാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ദേവന്മാർക്കു നൽകിയ അഭയം രാക്ഷസന്മാരുടെ പൂർണനാശമില്ലാതെ സഫലമാകില്ല. ‘രസാതലഗതാനപി’ (രസാതലത്തിലേക്കു പോയാലും) എന്ന വാക്ക് ഭാവിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ മുന്നോട്ട് പാതാളത്തിലേക്കു പോകും, വിഷ്ണു അവിടെയും അവരെ പിന്തുടരും. ‘പ്രാണൈരപി പ്രിയം കാര്യം’ (പ്രാണൻ നൽകിയും പ്രിയം ചെയ്യണം) എന്നതു ശരണാഗതരക്ഷണമെന്ന വ്രതമാണ് — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗതിയുടെ സന്ദർഭത്തിൽ പറഞ്ഞ രാമന്റെ വ്രതവും അതുതന്നെ. ‘എന്റെ പ്രാണൻ നൽകിയും എപ്പോഴും ദേവന്മാർക്കു പ്രിയമായ കാര്യം ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം. ‘മാല്യവന്തമിവാചലം’ എന്ന യമകം മുൻസർഗത്തിലും കണ്ടതാണ് — രാക്ഷസൻ പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിൽക്കുന്നു. ‘ദേവരാജാനുജഃ’ (ദേവരാജന്റെ അനുജൻ) എന്നത് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപേന്ദ്രരൂപത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയുന്ന, ചെന്താമരക്കണ്ണുകളുള്ള ദേവദേവനെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ശക്തി എന്ന ആയുധംകൊണ്ട് മാറിടത്തിൽ പിളർത്തു. മാല്യവാന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട, മണിനാദം മുഴക്കുന്ന ആ ശക്തി ഹരിയുടെ മാറിടത്തിൽ മേഘത്തിലെ മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങി. അപ്പോൾ ശക്തിധരനു (സ്കന്ദനു) പ്രിയനായ താമരക്കണ്ണൻ അതേ ശക്തിതന്നെ വലിച്ചൂരി മാല്യവാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു. ഗോവിന്ദന്റെ കൈയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ശക്തി, സ്കന്ദൻ എറിഞ്ഞതുപോലെ, രാക്ഷസനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, അഞ്ജനപർവതത്തിലേക്കു മഹാ ഉൽക്കയെന്നപോലെ പാഞ്ഞു. മാലകളുടെ ഭാരത്താൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വിശാലമായ മാറിടത്തിൽ, പർവതശിഖരത്തിൽ ഇടിമിന്നലെന്നപോലെ, അതു പതിച്ചു. അതുകൊണ്ടു കവചം പിളർന്ന മാല്യവാൻ കടുത്ത മോഹാലസ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; വീണ്ടും ആശ്വാസം നേടി പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു. പിന്നീട് അനേകം മുള്ളുകൾ നിറഞ്ഞ, കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ശൂലമെടുത്ത് ദേവനെ മാറിടത്തിന്റെ നടുവിൽ ശക്തമായി പ്രഹരിച്ചു. അതുപോലെതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ രസിക്കുന്ന ആ നിശാചരൻ ഇന്ദ്രാനുജനെ മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിച്ച് ഒരു വില്ലിന്റെ ദൂരം പിന്നോട്ടു മാറി. അപ്പോൾ ആകാശത്ത് ‘സാധു സാധു’ (നന്നായി, നന്നായി) എന്നൊരു വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു; രാക്ഷസൻ വിഷ്ണുവിനെ പ്രഹരിച്ചശേഷം ഗരുഡനെയും പ്രഹരിച്ചു. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം മൂന്നുവിധമാണ് — ശക്തി, ശൂലം, മുഷ്ടി. ആദ്യത്തെ ശസ്ത്രം വിഷ്ണു സ്വയംതന്നെ തിരിച്ചയയ്ക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ആയുധംതന്നെ ശത്രുവിനെ പ്രഹരിക്കുന്നു എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ പരമലക്ഷണമാണ്. ‘ശക്തിധരപ്രിയഃ’ എന്ന വിശേഷണം — ശക്തിധരൻ സ്കന്ദനാണ്; അവനു പ്രിയനായവൻ, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ പ്രിയതമൻ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം രണ്ട് അർഥങ്ങളും നൽകുന്നു; അതിനാൽ ‘സ്കന്ദോത്സൃഷ്ടേവ’ (സ്കന്ദൻ എറിഞ്ഞതുപോലെ) എന്ന ഉപമ യോജിക്കുന്നു. ‘മേഘസ്ഥേവ ശതഹ്രദാ’ (മേഘത്തിലെ മിന്നൽപോലെ) — മേഘത്തിന്റെ മടിയിലെ മിന്നൽപോലെ, ശ്യാമവർണമായ മാറിടത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന ശക്തി. മോഹാലസ്യപ്പെട്ടിട്ടും മാല്യവാൻ വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുന്നു — അവന്റെ വീരത്വം ഇവിടെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധനുർമാത്രം’ — ഒരു വില്ലിന്റെ നീളം മാത്രം ദൂരം; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ഒരു വില്ലിന്റെ ദൂരം പിന്നോട്ടു മാറി’ എന്ന്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാധു സാധ്വിതി’ എന്ന ഘോഷം രാക്ഷസന്മാരുടേതാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ ഹർഷനാദം’ എന്ന്.

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ വൈനതേയൻ, ശക്തിയേറിയ കാറ്റ് ഉണക്കിലക്കൂട്ടത്തെയെന്നപോലെ, ചിറകടിക്കാറ്റുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസനെ പറപ്പിച്ചുകളഞ്ഞു. പക്ഷിരാജന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിൽ ജ്യേഷ്ഠൻ ഓടിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് സുമാലി തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം ലങ്കയുടെ നേരെ പോയി. ചിറകടിക്കാറ്റിന്റെ ശക്തിയാൽ പറത്തപ്പെട്ട രാക്ഷസനായ മാല്യവാനും തന്റെ സൈന്യത്തോടു ചേർന്ന്, ലജ്ജയാൽ മൂടപ്പെട്ട് ലങ്കയിലേക്കു പോയി. താമരക്കണ്ണനായ രാമാ, ഇങ്ങനെ ആ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഹരിയാൽ പലതവണ തകർക്കപ്പെട്ട്, ശ്രേഷ്ഠനായകന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടവരായിത്തീർന്നു. ഗരുഡന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റ് മുൻസർഗത്തിലും സേനയെ വിറപ്പിച്ചിരുന്നു; ഇവിടെ അതുതന്നെ മാല്യവാനെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു — വിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ സഹായിയാണ്. ‘ശുഷ്കപർണചയം യഥാ’ (ഉണക്കിലക്കൂട്ടത്തെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്റെ ലഘുത്വം കാണിക്കുന്നു — മഹാബലനായിരുന്നിട്ടും ഗരുഡന്റെ മുന്നിൽ അവൻ ഉണക്കിലപോലെ. ‘ഹ്രിയാ വൃതഃ’ (ലജ്ജയാൽ മൂടപ്പെട്ട്) എന്നതു മാല്യവാന്റെ ലജ്ജയാണ് — അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, പക്ഷേ പരാജിതനാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘ലജ്ജിതനായി’ എന്ന്. ‘പൂർവജം’ (ജ്യേഷ്ഠനെ) — സുമാലി മൂത്ത സഹോദരനായ മാല്യവാനെ കാണുന്നു. ‘ബഹുശഃ’ (പലതവണ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഒരു യുദ്ധം മാത്രമല്ല, അനേകം യുദ്ധങ്ങൾ നടന്നുവെന്നും എല്ലായിടത്തും രാക്ഷസന്മാർ പരാജയപ്പെട്ടുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘അനേകം തവണ യുദ്ധം നടന്നു’ എന്ന്. ‘ഹതപ്രവരനായകാഃ’ — അവരുടെ ശ്രേഷ്ഠനായകന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, അതിനാൽ സേന നിരാശ്രയമായി. ഇവിടെ അഗസ്ത്യൻ രാമനെ ‘കമലേക്ഷണ’ (താമരക്കണ്ണാ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; മുമ്പ് അതു വിഷ്ണുവിന്റെ വിശേഷണമായിരുന്നു — രാമനും വിഷ്ണുവും തമ്മിലുള്ള ഐക്യം സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ബലത്താൽ പീഡിതരായ അവർ വിഷ്ണുവിനോടു പൊരുതിനിൽക്കാൻ കഴിയാതെ ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ച് പത്നിമാരോടൊപ്പം പാതാളത്തിൽ വസിക്കാനായി പോയി. രഘുശ്രേഷ്ഠാ, രാക്ഷസനായ സുമാലിയെ ആശ്രയിച്ച്, പ്രസിദ്ധവീര്യരായ അവർ സാലകടങ്കടയുടെ വംശത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ‘അങ്ങ് വധിച്ചവർ പൗലസ്ത്യർ എന്ന രാക്ഷസന്മാരാണ്; സുമാലി, മാല്യവാൻ, മാലി, അവരുടെ മുൻനടന്നവർ — മഹാഭാഗരായ ഇവരെല്ലാം രാവണനെക്കാൾ ബലവാന്മാരായിരുന്നു. ദേവശത്രുക്കളും ദേവന്മാർക്കു മുള്ളുകളുമായ രാക്ഷസന്മാരെ, ശംഖചക്രഗദാധാരിയായ നാരായണദേവനല്ലാതെ മറ്റാരും വധിക്കുന്നവനായില്ല. നാലു കൈകളുള്ള സനാതനദേവനായ നാരായണൻ അങ്ങുതന്നെയാണ് — രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കാനായി അവതരിച്ചവനും, അജയ്യനും, പ്രഭുവും, അവ്യയനുമായവൻ. ധർമവ്യവസ്ഥ നശിക്കുമ്പോൾ കാലാകാലങ്ങളിൽ, പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും ശരണാഗതവത്സലനുമായ അങ്ങ് ദസ്യുക്കളുടെ വധത്തിനായി അവതരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ അഗസ്ത്യൻ നാലാം സർഗത്തിലെ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിന് ഭാഗികമായ ഉത്തരം നൽകുന്നു — ‘അവർ കൂടുതൽ ബലവാന്മാരായിരുന്നോ?’ എന്നു ചോദിച്ചതിന് ‘അതേ, രാവണനെക്കാളും’ എന്ന് ഉത്തരം. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പൗലസ്ത്യാഃ’ എന്ന സംബോധന വിചിത്രമാണ് — സുമാലി മുതലായവർ സാലകടങ്കടയുടെ വംശജരാണ്, പുലസ്ത്യവംശജരല്ല; എങ്കിലും അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ ‘യേ ത്വയാ നിഹതാസ്തേ തു പൗലസ്ത്യാ നാമ രാക്ഷസാഃ’ (അങ്ങ് വധിച്ചവർ പൗലസ്ത്യർ എന്ന രാക്ഷസന്മാരാണ്) എന്ന വരി രാവണാദികളെയാണ് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത്; തുടർന്നാണ് സുമാലി മുതലായവരുമായുള്ള താരതമ്യം. ഇത് ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകമാണ്. പിന്നീട് അഗസ്ത്യൻ രാമന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘അങ്ങുതന്നെയാണ് നാരായണൻ’; ഇങ്ങനെ കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ പരാക്രമം രാമന്റെതന്നെ പരാക്രമമാകുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അവതാരസിദ്ധാന്തം വ്യക്തമാണ് — ധർമവ്യവസ്ഥ നശിക്കുമ്പോൾ ഭഗവാൻ ദസ്യുക്കളുടെ വധത്തിനായി കാലാകാലങ്ങളിൽ അവതരിക്കുന്നു; ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഇതു ഗീതയിലെ ‘യദാ യദാ ഹി ധർമസ്യ’ എന്ന വചനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശരണാഗതവത്സലഃ’ എന്നതു രാമന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വിശേഷണമാണ്.

‘നരാധിപാ, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഈ ഉത്പത്തി മുഴുവൻ യഥാവിധി ഞാൻ ഇന്ന് അങ്ങയോടു പറഞ്ഞു. രഘുശ്രേഷ്ഠാ, ഇനി പുത്രനോടുകൂടിയ രാവണന്റെ അതുല്യമായ ജനനവും പ്രഭാവവും എല്ലാം അറിഞ്ഞാലും.’ വിഷ്ണുഭയത്താൽ പീഡിതനായ ആ ബലവാനായ രാക്ഷസൻ സുമാലി ദീർഘകാലം പുത്രന്മാരോടും പൗത്രന്മാരോടുമൊപ്പം രസാതലത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു; അതിനുശേഷമാണ് ധനേശ്വരൻ ലങ്കയിൽ വസിച്ചത്. ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലുള്ള ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപസംഹാരത്തിന്റെ സേതുവാണ് — പൂർവകഥ സമാപിച്ചു, രാവണന്റെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നാം സർഗത്തിലെ കുബേരന്റെ ലങ്കാവാസത്തിന്റെ സന്ദർഭം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു — ലങ്ക എങ്ങനെ ശൂന്യമായി എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല.

As his army was being cut down from behind by Padmanābha, Mālyavān turned back, as the ocean turns back on reaching the shore: the fleeing rākṣasa suddenly wheeled round to face Viṣṇu. His eyes red with anger and his crown trembling, the outward sign of his rage, the night-ranger said to Padmanābha, the Supreme Person: "Nārāyaṇa, you do not know the ancient code of warriors. Like a common man you strike us down when we are frightened and have no mind to fight. Lord of the gods, whoever commits the sin of killing those who have turned their backs does not reach the world of the righteous, even if he goes to heaven. But if you have a taste for battle, bearer of conch, discus and mace, here I stand. I am watching; show me what strength you have." Mālyavān's reproach rests on a rule of dharma: a warrior must not kill one who is fleeing, and so he condemns Viṣṇu as though he were acting against dharma. The irony is plain, for a rākṣasa who had himself wrecked sacrifices now lectures the god on dharma. Yet his challenge is a hero's challenge, "here I stand": there is shame in flight and honour in standing firm.

Seeing Mālyavān standing firm like the Mālyavān mountain, the mighty younger brother of the king of the gods said to the rākṣasa lord: "The gods were terrified of you, and I granted them freedom from fear and promised the destruction of the rākṣasas; that is what I am carrying out. I must always do what is dear to the gods, even at the cost of my life. So I shall slay you all, even if you go down to Rasātala." Viṣṇu's reply shows another side of dharma, the keeping of a promise. He does not deny the warrior's rule, but says his vow weighs more: the safety he had given the gods could not be made good without the rākṣasas' complete destruction. His words about Rasātala look ahead, for the rākṣasas will indeed flee to the underworld, and he will pursue them even there. To do what is dear to those who seek refuge even at the cost of one's life is the vow of protecting the refugee, the same vow Rāma declared in the Yuddha Kāṇḍa when Vibhīṣaṇa came to him for shelter. Calling Viṣṇu Indra's younger brother recalls his form as Upendra.

As the god of gods, his eyes like red lotuses, was speaking, the rākṣasa lord in fury drove a spear into his chest. Loosed from Mālyavān's arm and ringing with bells, the spear shone on Hari's dark breast like lightning in a cloud. Then the lotus-eyed one, beloved of Skanda the spear-bearer, pulled out that very spear and hurled it at Mālyavān. Like a spear flung by Skanda himself, it sped from Govinda's hand towards the rākṣasa, as a great meteor falls on the dark mountain Añjana. It struck the rākṣasa lord's broad chest, gleaming under its weight of necklaces, like a thunderbolt striking a mountain peak. His armour pierced, Mālyavān sank into a deep swoon; but he recovered and stood firm again like a mountain. Then he seized an iron pike studded with many spikes and struck the god hard between the breasts. In the same way, the battle-loving night-ranger struck Indra's younger brother with his fist and drew back a bow's length. A great shout of "Well done! Well done!" went up from the rākṣasas in the sky, and having struck Viṣṇu, Mālyavān struck Garuḍa too. The fight goes in three stages, spear, pike and fist. The first weapon Viṣṇu simply sends back, and this is the surest sign of his might, that an enemy's own weapon kills the enemy. Because he is dear to Skanda the spear-bearer, the spear he throws is fittingly likened to one thrown by Skanda. The poet grants Mālyavān his courage: struck down, he rises again.

Then Vinatā's son in his fury swept the rākṣasa away with the wind of his wings, as a strong wind sweeps away a heap of dry leaves. Seeing his elder brother routed by the wind of the king of birds' wings, Sumālī set off with his forces for Laṅkā. Buffeted by the force of that wind, Mālyavān too rejoined his army and went to Laṅkā, covered in shame, alive but beaten. "Thus, lotus-eyed Rāma," said Agastya, "those rākṣasas were routed many times in battle by Hari, and their foremost leaders were slain." The wind of Garuḍa's wings had shaken the army in the previous sarga; here it defeats Mālyavān himself, so that even Viṣṇu's mount serves his purpose. Mighty as he was, the rākṣasa was like a dry leaf before Garuḍa. "Many times" shows there was not one battle but many, and the rākṣasas lost them all; with their best leaders dead, the army had nothing left to lean on. And Agastya addresses Rāma as "lotus-eyed," the very epithet used a moment before for Viṣṇu, quietly hinting that Rāma and Viṣṇu are one.

Tormented by his might and unable to stand against Viṣṇu, they abandoned Laṅkā and went with their wives to live in Pātāla. Gathered round the rākṣasa Sumālī, best of the Raghus, those heroes of renowned valour remained in the line of Sālakaṭaṅkaṭā. "Those whom you have slain," Agastya told Rāma, "were the rākṣasas called Paulastyas, Rāvaṇa's people. But Sumālī, Mālyavān and Mālī, and those who went before them, all of them illustrious, were mightier than Rāvaṇa. No one could slay those rākṣasas, enemies and thorns of the gods, except the god Nārāyaṇa who bears conch, discus and mace. And you are that four-armed god Nārāyaṇa, the eternal, born to slay the rākṣasas, unconquerable, the lord, the imperishable. Whenever the order of dharma is destroyed, you, maker of creatures, tender to those who seek your refuge, are born from age to age to slay the destroyers." Here Agastya partly answers the question Rāma asked in the fourth sarga, whether those earlier rākṣasas had been mightier: yes, mightier even than Rāvaṇa. Then he reveals Rāma's true nature: "You are Nārāyaṇa." So Viṣṇu's deeds in the last two sargas were Rāma's own deeds. The last verse states the teaching of the incarnations, that when dharma decays the Lord is born from age to age to destroy the wicked, and it echoes the Gītā's "whenever dharma declines". "Tender to those who seek refuge" is Rāma's well-known epithet.

"This, lord of men, is the origin of the rākṣasas, which I have told you today fully and as it happened. Now hear further, best of the Raghus, the whole story of Rāvaṇa's birth and his matchless power, and of his sons." For a long time Sumālī, mighty yet tormented by fear of Viṣṇu, wandered in Rasātala with his sons and grandsons, and meanwhile the lord of wealth lived in Laṅkā. These two closing verses are the bridge: the older story is finished and the story of Rāvaṇa begins. And the mention in the third sarga of Kubera's settling in Laṅkā is now fully explained, for we know how Laṅkā came to be empty.