धार्मिकं वरलब्धं च राक्षसं सुकेशं दृष्ट्वा विश्वावसुसमप्रभः ग्रामणीः नाम गन्धर्वः अचिन्तयत्। तस्य देववती नाम कन्या आसीत् — द्वितीया श्रीः इव, त्रिषु लोकेषु विख्याता, रूपयौवनशालिनी। धर्मात्मा सः तां रक्षःश्रियम् इव सुकेशाय ददौ। वरदानकृतैश्वर्यं प्रियं तं पतिं प्राप्य देववती तुष्टा आसीत् — निर्धनः धनं प्राप्य इव। तया सह संयुक्तः सः रजनीचरः अञ्जनात् दिग्गजात् अभिनिष्क्रान्तः महागजः करेण्वा इव रराज। ततः काले सुकेशः, राघव, पुत्रान् जनयामास। अगस्त्यः अत्र सुकेशं ‘धार्मिकम्’ इति वर्णयति — सः राक्षसः अपि धर्मिष्ठः, अतः गन्धर्वः तस्मै कन्यां ददाति। ‘रक्षःश्रियं यथा’ इति उपमया देववती राक्षसानां राजलक्ष्मीः इव मूर्तिमती इति हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। ‘धनं प्राप्येव निर्धनः’ इति उपमा लौकिकी सरला च — दरिद्रस्य धनलाभे यः हर्षः, तादृशः तस्याः हर्षः। अञ्जनः दिशागजः; तस्मात् उत्पन्नः गजः हस्तिन्या सह यथा शोभते, तथा सुकेशः देववत्या सह। पूर्वसर्गस्य अन्ते सुकेशः वरगर्वितः इति उक्तम्, अत्र तु धार्मिकः इति — तस्य स्वभावे उभयं दृश्यते। ग्रामणीः विश्वावसुसमप्रभः इति गन्धर्वराजस्य सदृशः; अतः सम्बन्धः उभयोः कुलयोः योग्यः।

सुकेशः त्रेताग्निसमविग्रहान् त्रीन् पुत्रान् जनयामास — माल्यवन्तं, सुमालिं, बलिनां वरं मालिं च। राक्षसाधिपः त्रिनेत्रसमान् तान् त्रीन् राक्षसान् पुत्रान् दृष्ट्वा प्रीतः अभवत्। ते त्रयः लोकाः इव अव्यग्राः, त्रयः अग्नयः इव स्थिताः, त्रयः मन्त्राः इव अत्युग्राः, त्रयः घोराः आमयाः इव आसन्। सुकेशस्य त्रयः सुताः त्रेताग्निसमतेजसः उपेक्षिताः व्याधयः इव तत्र वृद्धिम् अगमन्। पितुः वरप्राप्तिं तपोबलात् ऐश्वर्यं च ज्ञात्वा ते भ्रातरः कृतनिश्चयाः तपः तप्तुं मेरुं गताः। तत्र घोरान् नियमान् प्रगृह्य, नृपसत्तम, ते राक्षसाः तपः अकुर्वन्। अत्र ‘त्रयः’ इति सङ्ख्यायाः उपमाः क्रमेण आवर्तन्ते — त्रयः लोकाः, त्रयः अग्नयः, त्रयः मन्त्राः, त्रयः आमयाः। पादटिप्पणीषु हिन्दीभाष्यम् एताः उपमाः स्पष्टयति — अग्नयः गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नयः, मन्त्राः प्रभुशक्तिः उत्साहशक्तिः मन्त्रशक्तिः इति तिस्रः शक्तयः अथवा ऋग्यजुःसामवेदाः, आमयाः वातपित्तकफजाः रोगाः। उपमानां क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं स्थैर्यं तेजः च, अन्ते रोगवत् भयङ्करता। ‘व्याधयोपेक्षिता इव’ इति उपमा तीव्रा — यथा अचिकित्सितः रोगः वर्धते, तथा ते वर्धिताः, अर्थात् लोकस्य अनिष्टाय। पितुः वरं दृष्ट्वा तेषां अपि वरलोभः जातः — एषा प्रवृत्तिः राक्षसवंशे पुनः पुनः दृश्यते। अष्टमे ‘त्रेताग्निसमतेजसः’ इति षष्ठस्य उपमा पुनः आवर्तते, बलस्य दृढीकरणाय।

ते सर्वभूतभयावहं घोरं तपः विचेरुः — भुवि दुर्लभैः सत्यार्जवशमोपेतैः तपोभिः सदेवासुरमानुषान् त्रीन् लोकान् संतापयन्तः। ततः चतुर्वक्त्रः विभुः ब्रह्मा विमानवरम् आश्रितः सुकेशपुत्रान् आमन्त्र्य ‘वरदः अस्मि’ इति अभाषत। सेन्द्रैः देवगणैः वृतं वरदं ब्रह्माणं ज्ञात्वा ते सर्वे द्रुमाः इव वेपमानाः प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘देव, तपसा आराधितः त्वं यदि नः वरं दिशसि, तर्हि वयम् अजेयाः, शत्रुहन्तारः, चिरजीविनः, प्रभविष्णवः, परस्परम् अनुव्रताः च भवाम।’ ‘एवं भविष्यथ’ इति उक्त्वा ब्राह्मणवत्सलः विभुः ब्रह्मा ब्रह्मलोकं ययौ। वरं लब्ध्वा ते सर्वे रात्रिंचराः, राम, वरदानसुनिर्भयाः सुरासुरान् प्रबाधन्ते। तैः बाध्यमानाः त्रिदशाः सर्षिसङ्घाः सचारणाः निरयस्थाः नराः इव त्रातारं न अधिगच्छन्ति। अत्र आश्चर्यम् — राक्षसानां तपः अपि ‘सत्यार्जवशमोपेतम्’; तपसः गुणाः सात्त्विकाः, किन्तु प्रयोजनं तामसम्। ‘वेपमाना इव द्रुमाः’ इति — वरं याचमानाः ते अपि भयेन कम्पन्ते, हिन्दीभाष्ये वृक्षाः इव कम्पमानाः इति। तेषां याचना पञ्चविधा — अजेयत्वं, शत्रुनाशः, दीर्घायुः, प्रभुत्वं, परस्परस्नेहः। अन्तिमः अंशः ‘परस्परमनुव्रताः’ विशिष्टः — भ्रातृषु ऐक्यं याचन्ते। ‘ब्राह्मणवत्सलः’ इति ब्रह्मणः विशेषणं सूचयति यत् तपसा तुष्टः सः सर्वेभ्यः वरं ददाति। ‘निरयस्था यथा नराः’ इति उपमया देवानां दुर्दशा वर्ण्यते — नरकस्थाः यथा रक्षकं न लभन्ते। एकादशे ‘सर्वभूतभयावहम्’ इति तपसः विशेषणं विरोधं दर्शयति — तपः सर्वभूतानां भयम् उत्पादयति, यतः तस्य लक्ष्यं परपीडा। द्वादशे ब्रह्मा ‘विमानवरमाश्रितः’ आगच्छति, न पद्भ्याम्; त्रयोदशे ‘वरदोऽस्मि’ इति तस्य प्रथमं वचनम्। पञ्चदशे ‘भवामेति’ इति लोट् याचनायाः दृढतां दर्शयति। सप्तदशे ‘वरदानसुनिर्भयाः’ इति पदं सूचयति यत् वरः एव तेषां निर्भयतायाः हेतुः, न तु स्वकीयं धैर्यम्। चतुर्दशे ‘ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे’ इति — त्रयः अपि एकस्वरेण याचन्ते, यत् तेषां परस्परैक्यं सूचयति।

अथ ते राक्षसाः संहृष्टाः समेत्य शिल्पिनां वरम् अव्ययं विश्वकर्माणम् ऊचुः, रघुसत्तम — ‘ओजस्तेजोबलवतां महतां देवानाम् आत्मतेजसा हृदयेप्सितं गृहं त्वम् एव करोषि। अस्माकम् अपि तावत् हिमवन्तं, मेरुं, मन्दरं वा उपाश्रित्य, महामते, महेश्वरगृहप्रख्यं महत् गृहं क्रियताम्।’ ततः महाभुजः विश्वकर्मा तेषां राक्षसानां शक्रस्य अमरावतीम् इव निवासं कथयामास — ‘दक्षिणस्य उदधेः तीरे त्रिकूटः नाम पर्वतः, अन्यः द्वितीयः सुवेलः इति च, हे राक्षसेश्वराः। तस्य शैलस्य मध्यमे अम्बुदसंनिभे शिखरे, शकुनैः अपि दुष्प्रापे, टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा शतयोजनम् आयता, स्वर्णप्राकारसंवीता, हेमतोरणसंवृता लङ्का इति नगरी मया शक्राज्ञप्तेन निर्मिता। तस्यां, दुर्धर्षाः राक्षसपुंगवाः, यूयं वसत — सेन्द्राः दिवौकसः अमरावतीं समासाद्य इव। लङ्कादुर्गं समासाद्य बहुभिः राक्षसैः वृताः यूयं शत्रूणां दुराधर्षाः शत्रुसूदनाः भविष्यथ।’ विश्वकर्मणः वचः श्रुत्वा ते राक्षसोत्तमाः सहस्रानुचराः भूत्वा तां पुरीं गत्वा अवसन्। दृढप्राकारपरिखां हैमैः गृहशतैः वृतां लङ्काम् अवाप्य ते रजनीचराः हृष्टाः न्यवसन्। अत्र लङ्कायाः मूलकथा — तृतीये सर्गे विश्रवसा ‘विश्वकर्मणा निर्मिता’ इति उक्तम्, अत्र तस्य कारणं स्पष्टम्। ‘शक्राज्ञप्तेन’ इति पदं विचित्रम् — इन्द्रस्य आज्ञया निर्मिता पुरी राक्षसेभ्यः दीयते। ‘टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि’ इति — शिखरस्य चत्वारः पार्श्वाः टङ्केन छिन्नाः, अतः आरोहणं दुष्करम्; हिन्दीभाष्यम् टङ्केन छिन्नाः इति वदति। ‘महेश्वरगृहप्रख्यम्’ इति याचना राक्षसानां महत्त्वाकाङ्क्षां दर्शयति — ते शिवस्य कैलासतुल्यं गृहम् इच्छन्ति। एकोनविंशे ‘शिल्पिनां वरमव्ययम्’ इति विश्वकर्मणः विशेषणद्वयं — सः शिल्पिषु श्रेष्ठः, अविनाशी च। विंशे राक्षसाः तस्य प्रशंसां कृत्वा एव याचन्ते — ‘त्वम् एव देवानां गृहकर्ता’ इति; एषा चाटूक्तिः अपि। एकविंशे त्रयः पर्वताः विकल्परूपेण उक्ताः — हिमवान्, मेरुः, मन्दरः — सर्वे देवानां प्रियाः। त्रयोविंशे विश्वकर्मा पर्वतद्वयं निर्दिशति — त्रिकूटं सुवेलं च; लङ्का त्रिकूटस्य मध्यमे शिखरे। पञ्चविंशे लङ्कायाः परिमाणं — त्रिंशत् योजनानि विस्तारः, शतं योजनानि आयामः — तस्याः विशालतां दर्शयति। सप्तविंशे ‘सेन्द्रा इव दिवौकसः’ इति उपमा राक्षसान् देवैः सह तोलयति, यत् तेषां महत्त्वाकाङ्क्षायाः पोषणम्। अष्टाविंशे ‘लङ्कादुर्गम्’ इति पदेन लङ्का दुर्गरूपा इति सूच्यते; ‘शत्रुसूदनाः’ इति विश्वकर्मणः आशीर्वादः इव। एकोनत्रिंशे ‘सहस्रानुचराः’ — ते सहस्रैः अनुचरैः सह गताः, अतः लङ्का सहसा पूर्णा अभवत्। त्रिंशे ‘हैमैर्गृहशतैर्वृताम्’ इति नगर्याः ऐश्वर्यं पुनः वर्ण्यते। चतुर्विंशे ‘मध्यमेऽम्बुदसंनिभे’ इति — शिखरं मेघसदृशं नीलम् उन्नतं च, हिन्दीभाष्ये मध्यमे शिखरे, यत् हरितत्वात् मेघवत् नीलं दृश्यते इति। षड्विंशे ‘स्वर्णप्राकारसंवीता हेमतोरणसंवृता’ इति सुवर्णस्य द्विवारम् उल्लेखः।

एतस्मिन् एव काले, राघव, यथाकामं नर्मदा नाम गन्धर्वी बभूव, रघुनन्दन। तस्याः ह्रीश्रीकीर्तिसमद्युति कन्यात्रयम् आसीत्। अराक्षसी अपि सा ज्येष्ठक्रमेण ताः पूर्णचन्द्रनिभाननाः कन्याः हृष्टा त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां ददौ — तिस्रः गन्धर्वकन्यकाः। भगदैवते नक्षत्रे मात्रा दत्ताः ताः महाभागाः; एवं कृतदाराः सुकेशतनयाः अप्सरोभिः अमराः इव भार्याभिः सह चिक्रीडुः। माल्यवतः भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी; सः तस्यां यत् अपत्यं जनयामास, तत् निबोध — वज्रमुष्टिः, विरूपाक्षः, राक्षसः दुर्मुखः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, मत्तः, उन्मत्तः च; सुन्दर्यां सुन्दरी अनला नाम कन्या अपि अभवत्। सुमालिनः अपि पूर्णचन्द्रनिभानना भार्या आसीत् — नाम्ना केतुमती, प्राणेभ्यः अपि गरीयसी। सुमाली निशाचरः केतुमत्यां यत् अपत्यं जनयामास, तत् अनुपूर्वशः निबोध, महाराज — प्रहस्तः, अकम्पनः, विकटः, कालिकामुखः, धूम्राक्षः, दण्डः, महाबलः सुपार्श्वः, संह्रादिः, प्रघसः, राक्षसः भासकर्णः च; राका, पुष्पोत्कटा, शुचिस्मिता कैकसी, कुम्भीनसी च — एते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः। मालेः तु रूपशालिनी वसुदा नाम गन्धर्वी पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा भार्या आसीत्। सुमालेः अनुजः तस्यां यत् अपत्यं जनयामास, तत् मया कथ्यमानं शृणु, राघव — अनलः, अनिलः, हरः, सम्पातिः च; एते मालेयाः निशाचराः अधुना विभीषणस्य अमात्याः। ‘भगदैवते नक्षत्रे’ इति उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रम्, यस्य देवता भगः; हिन्दीभाष्यम् एतत् स्पष्टयति। ह्रीः श्रीः कीर्तिः इति तिस्रः देव्यः लज्जाशोभाकीर्तीनाम् अधिष्ठात्र्यः इति पादटिप्पणी। अत्र रावणस्य मातृकुलं प्रथमवारं दृश्यते — सुमालेः कन्या कैकसी रावणस्य माता भविष्यति; प्रहस्तः तस्य सेनापतिः मातुलः च। मालेः पुत्राः विभीषणस्य अमात्याः इति वचनं रामस्य कालं यावत् कथां सम्बध्नाति। द्विचत्वारिंशः श्लोकः एकार्धः — ‘कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः’। एकत्रिंशे ‘यथाकामम्’ इति पदेन नर्मदायाः स्वतन्त्रता सूच्यते — सा स्वेच्छया वसति। द्वात्रिंशे ‘अराक्षसी’ इति — नर्मदा राक्षसी न आसीत्, तथापि सा स्वकन्याः राक्षसेभ्यः ददौ; हिन्दीभाष्यम् स्वरुच्यनुसारम् इति व्याचष्टे। ‘ज्येष्ठक्रमेण’ इति — ज्येष्ठा कन्या ज्येष्ठाय माल्यवते, मध्यमा सुमालये, कनिष्ठा मालये। चतुस्त्रिंशे शुभनक्षत्रे विवाहः — राक्षसानाम् अपि विवाहः शास्त्रविधिना सम्पन्नः। पञ्चत्रिंशे ‘सुन्दरी नाम सुन्दरी’ इति यमकम्, नाम्ना रूपेण च सुन्दरी। सप्तत्रिंशे माल्यवतः सप्त पुत्राः गण्यन्ते; तेषु केचित् युद्धकाण्डे प्रथमसर्गे च पुनः दृष्टाः — मत्तः, युद्धोन्मत्तः, यज्ञकोपः। अष्टात्रिंशे ‘प्राणेभ्योऽपि गरीयसी’ इति सुमालेः पत्न्यां स्नेहः। चत्वारिंशे एकचत्वारिंशे च सुमालेः दश पुत्राः — प्रहस्तः, अकम्पनः, विकटः, धूम्राक्षः इत्यादयः रावणस्य सेनापतयः भविष्यन्ति। चतुश्चत्वारिंशे ‘मया त्वं शृणु राघव’ इति अगस्त्यस्य कथनशैली — सः रामं पुनः पुनः सम्बोधयति। पञ्चचत्वारिंशे सम्पातिः गृध्रराजात् भिन्नः राक्षसः इति ज्ञेयम्। एतस्याः वंशावल्याः प्रयोजनम् अपि ध्यातव्यम् — युद्धकाण्डे येषां राक्षसानां नामानि श्रुतानि, तेषां मूलम् अत्र दर्श्यते; एवं रामः स्वयं हतानां शत्रूणां पूर्वजान् जानाति। कैकस्याः नाम ‘शुचिस्मिता’ इति विशेषणेन सह उक्तम्, यतः सा अग्रिमसर्गेषु मुख्या भविष्यति। कुम्भीनसी अपि पश्चात् मधुनाम्ना राक्षसेन अपहृता इति कथा आगमिष्यति। त्रयाणां भ्रातॄणां सन्ततिः क्रमेण वर्ण्यते — ज्येष्ठस्य, मध्यमस्य, कनिष्ठस्य — यथा विवाहः अपि ज्येष्ठक्रमेण अभवत्। ‘पद्मपत्राक्षी स्वक्षी’ इति वसुदायाः नेत्रयोः द्विवारं प्रशंसा।

ततः ते त्रयः राक्षसपुङ्गवाः निशाचरैः पुत्रशतैः च संवृताः बहुवीर्यदर्पिताः सहेन्द्रान् सुरान् ऋषिनागयक्षान् च बबाधिरे। ते अनिलवत् जगत् भ्रमन्तः दुरासदाः, रणेषु मृत्युप्रतिमानतेजसः, वरप्रदानात् भृशं गर्विताः, सदा क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः आसन्। द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ सर्गं समापयतः, अग्रिमस्य सर्गस्य विषयं च सूचयतः — देवानां शिवं प्रति, ततः विष्णुं प्रति शरणागतिः। ‘क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः’ इति पदेन यज्ञविनाशः राक्षसानां मुख्यः अपराधः इति ज्ञायते, यः रामस्य प्रश्नस्य ‘कं च अपराधं प्राप्य विष्णुना द्राविताः’ इत्यस्य उत्तरम्। ‘सहेन्द्रान्’ इति पदेन इन्द्रः अपि पीडितः इति ज्ञायते।

ధార్మికుడైన, వరం పొందిన రాక్షసుడు సుకేశుని చూచి, విశ్వావసునితో సమానమైన కాంతి గల గ్రామణి అనే గంధర్వుడు ఆలోచించాడు. అతనికి దేవవతి అనే కుమార్తె ఉంది — రెండవ లక్ష్మిలాంటిది, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధురాలు, రూపయౌవనాలతో శోభించేది. ధర్మాత్ముడైన అతడు రాక్షసుల రాజ్యలక్ష్మిలాంటి ఆమెను సుకేశునికి ఇచ్చాడు. వరదానం వల్ల ఐశ్వర్యం పొందిన ఆ ప్రియమైన భర్తను పొంది, దేవవతి — నిర్ధనుడు ధనాన్ని పొందినట్లు — సంతృప్తురాలయింది. ఆమెతో కూడిన ఆ రజనీచరుడు, అంజనమనే దిగ్గజం నుండి పుట్టిన మహాగజం ఆడేనుగుతో శోభించినట్లు శోభించాడు. రాఘవా, తరువాత కాలక్రమంలో సుకేశుడు పుత్రులను కన్నాడు. అగస్త్యుడు ఇక్కడ సుకేశుని ‘ధార్మికుడు’ అని వర్ణిస్తున్నాడు — రాక్షసుడైనా అతడు ధర్మిష్ఠుడు, అందుకే గంధర్వుడు అతనికి కుమార్తెను ఇస్తాడు. ‘రక్షఃశ్రియం యథా’ (రాక్షసుల రాజ్యలక్ష్మిలా) అనే ఉపమతో దేవవతి రాక్షసుల రాజ్యలక్ష్మి మూర్తీభవించినట్లుందని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వివరిస్తుంది. ‘ధనం ప్రాప్యేవ నిర్ధనః’ (నిర్ధనుడు ధనాన్ని పొందినట్లు) అనే ఉపమ లౌకికమైనది, సరళమైనది — దరిద్రునికి ధనం లభించినప్పుడు కలిగే హర్షం ఎలాంటిదో ఆమె హర్షం అలాంటిది. అంజనం ఒక దిగ్గజం; దాని నుండి పుట్టిన ఏనుగు ఆడేనుగుతో ఎలా శోభిస్తుందో, సుకేశుడు దేవవతితో అలా శోభించాడు. పూర్వసర్గ చివర సుకేశుడు వరగర్వితుడని చెప్పబడింది, ఇక్కడ ధార్మికుడని — అతని స్వభావంలో రెండూ కనిపిస్తాయి. గ్రామణి విశ్వావసునితో సమానమైన కాంతి గలవాడు, అంటే గంధర్వరాజు వంటివాడు; కాబట్టి ఈ సంబంధం రెండు కులాలకూ తగినది.

సుకేశుడు త్రేతాగ్నులతో సమానమైన శరీరాలు గల ముగ్గురు పుత్రులను కన్నాడు — మాల్యవంతుడు, సుమాలి, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన మాలి. ముక్కంటితో సమానులైన ఆ ముగ్గురు రాక్షసపుత్రులను చూచి రాక్షసాధిపతి సంతోషించాడు. వారు మూడు లోకాలలా నిశ్చలంగా, మూడు అగ్నులలా స్థిరంగా, మూడు మంత్రాలలా అత్యుగ్రంగా, మూడు ఘోరమైన రోగాలలా ఉండేవారు. త్రేతాగ్నులతో సమానమైన తేజస్సు గల సుకేశుని ముగ్గురు కుమారులు, ఉపేక్షించబడిన రోగాలలా అక్కడ వృద్ధిపొందారు. తండ్రి వరప్రాప్తినీ తపోబలం వల్ల కలిగిన ఐశ్వర్యాన్నీ తెలుసుకొని ఆ సోదరులు దృఢనిశ్చయంతో తపస్సు చేయడానికి మేరువుకు వెళ్ళారు. నృపశ్రేష్ఠా, అక్కడ ఘోరమైన నియమాలను స్వీకరించి ఆ రాక్షసులు తపస్సు చేశారు. ఇక్కడ ‘మూడు’ అనే సంఖ్యతో ఉపమలు క్రమంగా ఆవృత్తమవుతాయి — మూడు లోకాలు, మూడు అగ్నులు, మూడు మంత్రాలు, మూడు రోగాలు. పాదటిప్పణులలో హిందీ వ్యాఖ్యానం ఈ ఉపమలను స్పష్టం చేస్తుంది — అగ్నులు గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని; మంత్రాలు ప్రభుశక్తి, ఉత్సాహశక్తి, మంత్రశక్తి అనే మూడు శక్తులు, లేదా ఋగ్యజుస్సామవేదాలు; రోగాలు వాత, పిత్త, కఫాల నుండి పుట్టే రోగాలు. ఉపమల క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట స్థైర్యమూ తేజస్సూ, చివర రోగంలాంటి భయంకరత్వం. ‘వ్యాధయోపేక్షితా ఇవ’ (ఉపేక్షించబడిన రోగాలలా) అనే ఉపమ తీవ్రమైనది — చికిత్స చేయని రోగం పెరిగినట్లు వారు పెరిగారు, అంటే లోకానికి అనిష్టం కలిగించడానికి. తండ్రి వరాన్ని చూచి వారికీ వరలోభం పుట్టింది — ఈ ప్రవృత్తి రాక్షసవంశంలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘త్రేతాగ్నిసమతేజసః’ (త్రేతాగ్నులతో సమానమైన తేజస్సు గలవారు) అనే ఆరవ శ్లోకపు ఉపమ బలాన్ని దృఢపరచడానికి మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది.

వారు సమస్త ప్రాణులకూ భయం కలిగించే ఘోరమైన తపస్సు చేశారు — భూమిపై దుర్లభమైన, సత్యం, ఆర్జవం, శమం గల తపస్సులతో దేవతలు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన మూడు లోకాలనూ తపింపజేస్తూ. అప్పుడు నాలుగు ముఖాల ప్రభువు బ్రహ్మ శ్రేష్ఠమైన విమానాన్ని అధిరోహించి వచ్చి, సుకేశుని కుమారులను పిలిచి ‘నేను వరమిస్తాను’ అని పలికాడు. ఇంద్రునితో కూడిన దేవగణాలతో పరివేష్టితుడైన వరదాత బ్రహ్మ అని తెలుసుకొని, వారందరూ చెట్లలా వణుకుతూ చేతులు జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘దేవా, తపస్సుచేత ఆరాధించబడిన నీవు మాకు వరం ఇవ్వదలచుకుంటే, మేము అజేయులమూ, శత్రుసంహారకులమూ, చిరంజీవులమూ, ప్రభావశాలులమూ, పరస్పరం అనురక్తులమూ అవుదుముగాక.’ ‘అలాగే అవుతారు’ అని చెప్పి బ్రాహ్మణవత్సలుడైన ప్రభువు బ్రహ్మ బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళిపోయాడు. రామా, వరం పొందిన ఆ రాత్రించరులందరూ వరదానం వల్ల పూర్తిగా నిర్భయులై దేవతలనూ అసురులనూ బాధించసాగారు. వారిచేత బాధించబడుతున్న దేవతలు, ఋషిసంఘాలతోనూ చారణులతోనూ కలిసి, నరకంలో ఉన్న మనుష్యులలా రక్షకుని పొందలేకపోయారు. ఇక్కడ ఆశ్చర్యం — రాక్షసుల తపస్సు కూడా ‘సత్యార్జవశమోపేతమ్’ (సత్యం, ఆర్జవం, శమం గలది); తపస్సు గుణాలు సాత్త్వికమైనవి, కాని ప్రయోజనం తామసమైనది. ‘వేపమానా ఇవ ద్రుమాః’ (చెట్లలా వణుకుతూ) — వరం యాచిస్తున్నప్పుడు వారు కూడా భయంతో వణుకుతారు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘వృక్షాలలా వణుకుతూ’ అని ఉంది. వారి యాచన ఐదు విధాలు — అజేయత్వం, శత్రునాశం, దీర్ఘాయుస్సు, ప్రభుత్వం, పరస్పరస్నేహం. చివరి అంశం ‘పరస్పరమనువ్రతాః’ (పరస్పరం అనురక్తులు) విశిష్టమైనది — వారు సోదరులలో ఐక్యాన్ని యాచిస్తారు. ‘బ్రాహ్మణవత్సలః’ అనే బ్రహ్మ విశేషణం తపస్సుకు సంతుష్టుడై అతడు అందరికీ వరమిస్తాడని సూచిస్తుంది. ‘నిరయస్థా యథా నరాః’ (నరకంలో ఉన్న మనుష్యులలా) అనే ఉపమతో దేవతల దుర్దశ వర్ణించబడుతుంది — నరకంలో ఉన్నవారు రక్షకుని పొందలేనట్లే. పదకొండవ శ్లోకంలో ‘సర్వభూతభయావహమ్’ (సమస్త ప్రాణులకూ భయం కలిగించేది) అనే తపస్సు విశేషణం విరోధాన్ని చూపిస్తుంది — తపస్సు సమస్త ప్రాణులకూ భయం పుట్టిస్తుంది, ఎందుకంటే దాని లక్ష్యం పరపీడ. పన్నెండవ శ్లోకంలో బ్రహ్మ ‘విమానవరమాశ్రితః’ (శ్రేష్ఠమైన విమానాన్ని అధిరోహించి) వస్తాడు, కాలినడకన కాదు; పదమూడవ శ్లోకంలో ‘వరదోఽస్మి’ (వరమిస్తాను) అనేది అతని మొదటి మాట. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘భవామేతి’ అనే లోట్ (ఆశీరర్థక) రూపం యాచనలోని దృఢత్వాన్ని చూపిస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘వరదానసునిర్భయాః’ (వరదానం వల్ల పూర్తిగా నిర్భయులు) అనే పదం వరమే వారి నిర్భయత్వానికి కారణమని, తమ స్వంత ధైర్యం కాదని సూచిస్తుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ఊచుః ప్రాంజలయః సర్వే’ (అందరూ చేతులు జోడించి అన్నారు) — ముగ్గురూ ఒకే స్వరంతో యాచిస్తారు, ఇది వారి పరస్పర ఐక్యాన్ని సూచిస్తుంది.

రఘుశ్రేష్ఠా, అప్పుడు ఆ రాక్షసులు సంతోషించి, కలిసి శిల్పులలో శ్రేష్ఠుడు, అవినాశి అయిన విశ్వకర్మతో ఇలా అన్నారు — ‘ఓజస్సు, తేజస్సు, బలం గల మహాదేవతలకు మనసుకు నచ్చిన గృహాన్ని నీవే నీ తేజస్సుతో నిర్మిస్తావు. మహామతీ, మాకు కూడా హిమవంతుని గాని, మేరువును గాని, మందరాన్ని గాని ఆశ్రయించి, మహేశ్వరుని గృహంతో సమానమైన ఒక గొప్ప గృహాన్ని నిర్మించు.’ అప్పుడు మహాబాహువైన విశ్వకర్మ ఆ రాక్షసులకు ఇంద్రుని అమరావతి వంటి నివాసాన్ని గురించి చెప్పాడు — ‘రాక్షసేశ్వరులారా, దక్షిణ సముద్రతీరంలో త్రికూటమనే పర్వతం ఉంది, మరొకటి సువేలమనే రెండవ పర్వతం కూడా ఉంది. ఆ పర్వతపు మధ్యభాగంలో మేఘంలాంటి శిఖరంపై, పక్షులకు కూడా చేరశక్యం కానిదీ, నాలుగు వైపులా ఉలితో చెక్కబడినదీ అయిన చోట, ముప్పై యోజనాల వెడల్పు, నూరు యోజనాల పొడవు గల, బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడిన, బంగారు తోరణాలతో కూడిన లంక అనే నగరి ఇంద్రుని ఆజ్ఞపై నాచేత నిర్మించబడింది. దుర్ధర్షులైన రాక్షసపుంగవులారా, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు అమరావతిని చేరి నివసించినట్లు మీరు అందులో నివసించండి. లంకాదుర్గాన్ని చేరి, అనేక రాక్షసులతో పరివేష్టితులై మీరు శత్రువులకు దుర్జయులూ శత్రుసంహారకులూ అవుతారు.’ విశ్వకర్మ మాట విని ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠులు వేలాది అనుచరులతో కలిసి ఆ పురికి వెళ్ళి నివసించారు. దృఢమైన ప్రాకారాలూ అగడ్తలూ గల, వందలాది బంగారు గృహాలతో నిండిన లంకను పొంది ఆ రజనీచరులు సంతోషంగా నివసించారు. ఇక్కడ లంక మూలకథ ఉంది — మూడవ సర్గలో విశ్రవసుడు ‘విశ్వకర్మచేత నిర్మించబడింది’ అని చెప్పాడు, ఇక్కడ దానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది. ‘శక్రాజ్ఞప్తేన’ (ఇంద్రుని ఆజ్ఞపై) అనే పదం విచిత్రమైనది — ఇంద్రుని ఆజ్ఞతో నిర్మించబడిన పురి రాక్షసులకు ఇవ్వబడుతుంది. ‘టంకచ్ఛిన్నచతుర్దిశి’ — శిఖరపు నాలుగు పార్శ్వాలూ ఉలితో చెక్కబడ్డాయి, కాబట్టి ఎక్కడం దుష్కరం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఉలితో కోయబడ్డాయి’ అని చెబుతుంది. ‘మహేశ్వరగృహప్రఖ్యమ్’ (మహేశ్వరుని గృహంతో సమానమైనది) అనే యాచన రాక్షసుల మహత్త్వాకాంక్షను చూపిస్తుంది — వారు శివుని కైలాసంతో సమానమైన గృహాన్ని కోరుతారు. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘శిల్పినాం వరమవ్యయమ్’ అనేవి విశ్వకర్మకు రెండు విశేషణాలు — అతడు శిల్పులలో శ్రేష్ఠుడు, అవినాశి. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో రాక్షసులు అతనిని ప్రశంసించిన తరువాతనే యాచిస్తారు — ‘దేవతల గృహాలను నిర్మించేవాడవు నీవే’ అని; ఇది ముఖస్తుతి కూడా. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో మూడు పర్వతాలు ప్రత్యామ్నాయాలుగా చెప్పబడ్డాయి — హిమవంతుడు, మేరువు, మందరం — అన్నీ దేవతలకు ప్రియమైనవి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో విశ్వకర్మ రెండు పర్వతాలను నిర్దేశిస్తాడు — త్రికూటం, సువేలం; లంక త్రికూటపు మధ్య శిఖరంపై ఉంది. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో లంక పరిమాణం — ముప్పై యోజనాల వెడల్పు, నూరు యోజనాల పొడవు — దాని విశాలతను చూపిస్తుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘సేంద్రా ఇవ దివౌకసః’ (ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలలా) అనే ఉపమ రాక్షసులను దేవతలతో తూచుతుంది, ఇది వారి మహత్త్వాకాంక్షను పోషిస్తుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘లంకాదుర్గమ్’ అనే పదంచేత లంక దుర్గరూపమైనదని సూచించబడుతుంది; ‘శత్రుసూదనాః’ (శత్రుసంహారకులు) అనేది విశ్వకర్మ ఆశీర్వాదం వంటిది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సహస్రానుచరాః’ — వారు వేలాది అనుచరులతో వెళ్ళారు, కాబట్టి లంక హఠాత్తుగా నిండిపోయింది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘హైమైర్గృహశతైర్వృతామ్’ (వందలాది బంగారు గృహాలతో నిండినది) అనే మాటతో నగరి ఐశ్వర్యం మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘మధ్యమేఽంబుదసంనిభే’ — శిఖరం మేఘంలా నీలంగా, ఉన్నతంగా ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘పచ్చగా ఉండడం వల్ల మేఘంలా నీలంగా కనిపించే మధ్య శిఖరంపై’ అని ఉంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘స్వర్ణప్రాకారసంవీతా హేమతోరణసంవృతా’ (బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడినది, బంగారు తోరణాలతో కూడినది) అని బంగారం రెండుసార్లు ప్రస్తావించబడింది.

రాఘవా, రఘునందనా, ఇదే సమయంలో తన ఇష్టానుసారం నివసించే నర్మద అనే గంధర్వి ఉండేది. ఆమెకు హ్రీ, శ్రీ, కీర్తి దేవతలతో సమానమైన కాంతి గల ముగ్గురు కుమార్తెలు ఉన్నారు. రాక్షసి కాకపోయినా, ఆమె సంతోషంతో పెద్దవారి క్రమం ప్రకారం పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖాలు గల ఆ ముగ్గురు గంధర్వకన్యలను ముగ్గురు రాక్షసేంద్రులకు ఇచ్చింది. భగుడు దేవతగా గల నక్షత్రంలో ఆ మహాభాగ్యవతులు తల్లిచేత ఇవ్వబడ్డారు; ఈ విధంగా వివాహం చేసుకున్న సుకేశుని కుమారులు, అప్సరసలతో దేవతలలా, భార్యలతో కలిసి విహరించారు. మాల్యవంతుని భార్య సుందరి అనే సుందరి; ఆమెయందు అతడు కన్న సంతానాన్ని గురించి విను — వజ్రముష్టి, విరూపాక్షుడు, రాక్షసుడు దుర్ముఖుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, మత్తుడు, ఉన్మత్తుడు; సుందరియందు అనల అనే సుందరమైన కుమార్తె కూడా పుట్టింది. సుమాలికి కూడా పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం గల భార్య ఉంది — పేరు కేతుమతి, అతనికి ప్రాణాల కంటె కూడా ప్రియమైనది. మహారాజా, నిశాచరుడైన సుమాలి కేతుమతియందు కన్న సంతానాన్ని వరుసగా విను — ప్రహస్తుడు, అకంపనుడు, వికటుడు, కాలికాముఖుడు, ధూమ్రాక్షుడు, దండుడు, మహాబలుడైన సుపార్శ్వుడు, సంహ్రాది, ప్రఘసుడు, రాక్షసుడు భాసకర్ణుడు; రాక, పుష్పోత్కట, శుచిస్మిత అయిన కైకసి, కుంభీనసి — వీరు సుమాలి సంతానమని ప్రసిద్ధి. మాలికి వసుద అనే గంధర్వి భార్యగా ఉంది; ఆమె రూపవతి, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గలది, అందమైన కన్నులు గలది, శ్రేష్ఠమైన యక్షిణితో సమానమైనది. రాఘవా, సుమాలి తమ్ముడు ఆమెయందు కన్న సంతానాన్ని నేను చెబుతుండగా విను — అనలుడు, అనిలుడు, హరుడు, సంపాతి; మాలి కుమారులైన ఈ నిశాచరులు ఇప్పుడు విభీషణుని మంత్రులు. ‘భగదైవతే నక్షత్రే’ అంటే ఉత్తరఫల్గుణీ నక్షత్రం, దాని దేవత భగుడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని స్పష్టం చేస్తుంది. హ్రీ, శ్రీ, కీర్తి అనే ముగ్గురు దేవతలు లజ్జ, శోభ, కీర్తులకు అధిష్ఠాన దేవతలని పాదటిప్పణి. ఇక్కడ రావణుని మాతృవంశం మొదటిసారి కనిపిస్తుంది — సుమాలి కుమార్తె కైకసి రావణుని తల్లి అవుతుంది; ప్రహస్తుడు అతని సేనాపతి, మేనమామ. మాలి కుమారులు విభీషణుని మంత్రులనే మాట కథను రాముని కాలం వరకూ కలుపుతుంది. నలభై రెండవ శ్లోకం అర్ధశ్లోకం మాత్రమే — ‘కుంభీనసీ చ ఇత్యేతే సుమాలేః ప్రసవాః స్మృతాః’ (కుంభీనసి కూడా — వీరు సుమాలి సంతానమని ప్రసిద్ధి). ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘యథాకామమ్’ (తన ఇష్టానుసారం) అనే పదంచేత నర్మద స్వాతంత్ర్యం సూచించబడుతుంది — ఆమె స్వేచ్ఛగా నివసిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘అరాక్షసీ’ — నర్మద రాక్షసి కాదు, అయినా ఆమె తన కుమార్తెలను రాక్షసులకు ఇచ్చింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘తన అభిరుచి ప్రకారం’ అని వివరిస్తుంది. ‘జ్యేష్ఠక్రమేణ’ (పెద్దవారి క్రమం ప్రకారం) — పెద్ద కుమార్తె పెద్దవాడైన మాల్యవంతునికి, నడిమి కుమార్తె సుమాలికి, చిన్న కుమార్తె మాలికి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో శుభనక్షత్రంలో వివాహం — రాక్షసుల వివాహం కూడా శాస్త్రవిధి ప్రకారం జరిగింది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘సుందరీ నామ సుందరీ’ (సుందరి అనే సుందరి) అనేది యమకం; పేరులోనూ రూపంలోనూ సుందరి. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో మాల్యవంతుని ఏడుగురు కుమారులు లెక్కించబడ్డారు; వారిలో కొందరు యుద్ధకాండలోనూ ఈ కాండ మొదటి సర్గలోనూ మళ్ళీ కనిపించారు — మత్తుడు, యుద్ధోన్మత్తుడు, యజ్ఞకోపుడు. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీ’ (ప్రాణాల కంటె కూడా ప్రియమైనది) అనేది సుమాలికి భార్యపట్ల గల స్నేహం. నలభయ్యవ, నలభై ఒకటవ శ్లోకాలలో సుమాలి పదిమంది కుమారులు — ప్రహస్తుడు, అకంపనుడు, వికటుడు, ధూమ్రాక్షుడు మొదలైనవారు రావణుని సేనాపతులవుతారు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘మయా త్వం శృణు రాఘవ’ (రాఘవా, నేను చెబుతుండగా విను) అనేది అగస్త్యుని కథనశైలి — అతడు రాముని మళ్ళీ మళ్ళీ సంబోధిస్తాడు. నలభై ఐదవ శ్లోకంలోని సంపాతి గృధ్రరాజు కంటె భిన్నుడైన రాక్షసుడని తెలుసుకోవాలి. ఈ వంశావళి ప్రయోజనాన్ని కూడా గమనించాలి — యుద్ధకాండలో ఏ రాక్షసుల పేర్లు విన్నామో, వారి మూలం ఇక్కడ చూపబడుతుంది; ఈ విధంగా రాముడు తాను సంహరించిన శత్రువుల పూర్వులను తెలుసుకుంటాడు. కైకసి పేరు ‘శుచిస్మిత’ (నిర్మలమైన చిరునవ్వు గలది) అనే విశేషణంతో చెప్పబడింది, ఎందుకంటే ఆమె తరువాతి సర్గలలో ముఖ్యమైనది అవుతుంది. కుంభీనసి కూడా తరువాత మధు అనే రాక్షసునిచేత అపహరించబడిందనే కథ వస్తుంది. ముగ్గురు సోదరుల సంతానం క్రమంగా వర్ణించబడుతుంది — పెద్దవాని, నడిమివాని, చిన్నవాని — వివాహం కూడా పెద్దవారి క్రమంలో జరిగినట్లే. ‘పద్మపత్రాక్షీ స్వక్షీ’ (పద్మదళాల వంటి కన్నులు గలది, అందమైన కన్నులు గలది) అని వసుద కన్నులు రెండుసార్లు ప్రశంసించబడ్డాయి.

అప్పుడు ఆ ముగ్గురు రాక్షసపుంగవులు నిశాచరులతోనూ వందలాది పుత్రులతోనూ కూడి, అధిక పరాక్రమంతో గర్వించి, ఇంద్రునితో సహా దేవతలనూ, ఋషులనూ, నాగులనూ, యక్షులనూ బాధించారు. గాలిలా జగత్తంతా సంచరిస్తూ, ఎదుర్కొనశక్యం కానివారై, యుద్ధాలలో మృత్యువుతో సమానమైన తేజస్సు గలవారై, వరప్రదానం వల్ల అమితంగా గర్వించి, వారు ఎప్పుడూ యజ్ఞక్రియలను భంగపరచేవారుగా ఉండేవారు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు; అవి సర్గను సమాప్తం చేస్తాయి, తరువాతి సర్గ విషయాన్ని కూడా సూచిస్తాయి — దేవతలు శివుని, తరువాత విష్ణువును శరణువేడడం. ‘క్రతుక్రియాణాం ప్రశమంకరాః’ (యజ్ఞక్రియలను భంగపరచేవారు) అనే పదంచేత యజ్ఞవినాశనమే రాక్షసుల ముఖ్య అపరాధమని తెలుస్తుంది; ఇది ‘ఏ అపరాధం చేసినందుకు వారు విష్ణువుచేత తరిమివేయబడ్డారు’ అనే రాముని ప్రశ్నకు జవాబు. ‘సహేంద్రాన్’ (ఇంద్రునితో సహా) అనే పదంచేత ఇంద్రుడు కూడా పీడించబడ్డాడని తెలుస్తుంది.

அறவழி நின்றவனும் வரம் பெற்றவனுமான ராக்ஷசன் சுகேசனைக் கண்டு, விசுவாவசுவுக்கு நிகரான ஒளியுடைய கிராமணி என்ற கந்தர்வன் சிந்தித்தான். அவனுக்குத் தேவவதி என்ற மகள் இருந்தாள் — இரண்டாவது லக்ஷ்மியைப் போன்றவள், மூவுலகங்களிலும் புகழ்பெற்றவள், அழகும் இளமையும் நிறைந்தவள். தர்மாத்மாவான அவன், ராக்ஷசர்களின் அரசத் திருமகளைப் போன்ற அவளைச் சுகேசனுக்குக் கொடுத்தான். வரத்தால் செல்வம் பெற்ற, அன்புக்குரிய அந்தக் கணவனை அடைந்து தேவவதி மகிழ்ந்திருந்தாள் — ஏழை செல்வத்தைப் பெற்றது போல. அவளோடு இணைந்த அந்த இரவில் திரிவோன், அஞ்சனம் என்ற திசையானையிடமிருந்து தோன்றிய பெரும் யானை பெண் யானையோடு விளங்குவது போல விளங்கினான். பிறகு உரிய காலத்தில், ராகவா, சுகேசன் மைந்தர்களைப் பெற்றான். அகஸ்தியர் இங்கே சுகேசனை ‘தார்மிகன்’ (அறவழி நின்றவன்) என்று வர்ணிக்கிறார் — அவன் ராக்ஷசனாக இருந்தும் அறத்தில் நிலைத்தவன்; ஆகவே கந்தர்வன் அவனுக்குத் தன் மகளைக் கொடுக்கிறான். ‘ரக்ஷ:ஶ்ரியம் யதா’ என்ற உவமையால் தேவவதி ராக்ஷசர்களின் அரசத் திருமகளே உருவெடுத்து வந்தவள் போன்றவள் என்று இந்தி உரையும் விளக்குகிறது. ‘ஏழை செல்வத்தைப் பெற்றது போல’ என்ற உவமை உலகியலானது, எளிமையானது — வறியவனுக்குச் செல்வம் கிடைத்தால் உண்டாகும் மகிழ்ச்சியைப் போன்றது அவளுடைய மகிழ்ச்சி. அஞ்சனம் ஒரு திசையானை; அதிலிருந்து தோன்றிய யானை பெண் யானையோடு எப்படி விளங்குமோ, அப்படிச் சுகேசன் தேவவதியோடு விளங்கினான். முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் சுகேசன் வரம் பெற்ற செருக்குடையவன் என்று சொல்லப்பட்டது, இங்கேயோ அறவழி நின்றவன் என்று — அவனுடைய இயல்பில் இரண்டுமே காணப்படுகின்றன. கிராமணி விசுவாவசுவுக்கு நிகரான ஒளியுடையவன், அதாவது கந்தர்வ அரசனைப் போன்றவன்; ஆகவே இந்த உறவு இரு குலங்களுக்கும் தகுதியானது.

சுகேசன் மூன்று வேள்வித் தீக்களுக்கு நிகரான உருவமுடைய மூன்று மைந்தர்களைப் பெற்றான் — மால்யவான், சுமாலி, வலியோரில் சிறந்த மாலி. முக்கண்ணனான சிவனைப் போன்ற அந்த மூன்று ராக்ஷச மைந்தர்களையும் கண்டு ராக்ஷசத் தலைவன் மகிழ்ந்தான். அவர்கள் மூன்று உலகங்களைப் போலக் கலக்கமற்றவர்களாகவும், மூன்று அக்கினிகளைப் போல நிலைபெற்றவர்களாகவும், மூன்று மந்திரங்களைப் போல மிகக் கடுமையானவர்களாகவும், மூன்று கொடிய நோய்களைப் போலவும் இருந்தனர். மூன்று வேள்வித் தீக்களுக்கு நிகரான ஒளியுடைய சுகேசனின் மூன்று மைந்தர்களும், கவனிக்கப்படாமல் விடப்பட்ட நோய்களைப் போல அங்கே வளர்ந்தனர். தந்தை வரம் பெற்றதையும், தவ வலிமையால் அவன் அடைந்த செல்வத்தையும் அறிந்து, அந்தச் சகோதரர்கள் உறுதியான தீர்மானத்துடன் தவம் செய்ய மேரு மலைக்குச் சென்றனர். அரசர்களில் சிறந்தவனே, அங்கே கடுமையான நியமங்களை மேற்கொண்டு அந்த ராக்ஷசர்கள் தவம் செய்தனர். இங்கே ‘மூன்று’ என்ற எண்ணைக் கொண்ட உவமைகள் வரிசையாகத் திரும்பத் திரும்ப வருகின்றன — மூன்று உலகங்கள், மூன்று அக்கினிகள், மூன்று மந்திரங்கள், மூன்று நோய்கள். அடிக்குறிப்புகளில் இந்தி உரை இந்த உவமைகளைத் தெளிவுபடுத்துகிறது — அக்கினிகள் கார்ஹபத்யம், ஆஹவனீயம், தக்ஷிணாக்னி; மந்திரங்கள் பிரபு சக்தி, உத்ஸாக சக்தி, மந்திர சக்தி என்ற மூன்று ஆற்றல்கள், அல்லது ரிக், யஜுர், சாம வேதங்கள்; நோய்கள் வாதம், பித்தம், கபம் ஆகியவற்றால் உண்டாகும் பிணிகள். உவமைகளின் வரிசையும் பொருளுடையது — முதலில் உறுதியும் ஒளியும், இறுதியில் நோயைப் போன்ற பயங்கரம். ‘கவனிக்கப்படாமல் விடப்பட்ட நோய்களைப் போல’ என்ற உவமை கூர்மையானது — மருத்துவம் செய்யப்படாத நோய் வளர்வது போல அவர்கள் வளர்ந்தனர், அதாவது உலகுக்குத் தீங்கு செய்வதற்காக. தந்தையின் வரத்தைக் கண்டு அவர்களுக்கும் வரத்தின் மீது ஆசை பிறந்தது — இந்தப் போக்கு ராக்ஷச வம்சத்தில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. எட்டாவதில் ‘மூன்று வேள்வித் தீக்களுக்கு நிகரான ஒளியுடையவர்கள்’ என்று ஆறாவதின் உவமை மீண்டும் வருகிறது; வலிமையை உறுதிப்படுத்துவதற்காக.

அவர்கள் எல்லா உயிர்களுக்கும் அச்சம் தரும் கொடிய தவம் புரிந்தனர் — உலகில் அரிதான, வாய்மையும் நேர்மையும் அமைதியும் கொண்ட தவங்களால், தேவர்கள், அசுரர்கள், மனிதர்களோடு கூடிய மூன்று உலகங்களையும் வெம்பச் செய்தனர். அப்போது நான்கு முகங்களையுடைய பெருமானான பிரம்மா சிறந்த விமானத்தில் ஏறி வந்து, சுகேசனின் மைந்தர்களை அழைத்து, ‘நான் வரம் தருபவன்’ என்றார். இந்திரனோடு கூடிய தேவர் கூட்டங்கள் சூழ, வரம் தரும் பிரம்மா வந்திருப்பதை அறிந்து, அவர்கள் அனைவரும் மரங்களைப் போல நடுங்கியவாறு கைகூப்பிச் சொன்னார்கள் — ‘தேவனே, தவத்தால் ஆராதிக்கப்பட்ட நீர் எங்களுக்கு வரம் அளிப்பதானால், நாங்கள் வெல்லப்பட முடியாதவர்களாகவும், பகைவர்களைக் கொல்பவர்களாகவும், நீண்ட ஆயுள் உடையவர்களாகவும், ஆற்றல் மிக்கவர்களாகவும், ஒருவரையொருவர் பின்பற்றுபவர்களாகவும் ஆவோமாக.’ ‘அப்படியே ஆவீர்கள்’ என்று சொல்லிவிட்டு, அந்தணர்களிடம் அன்புடைய பெருமானான பிரம்மா பிரம்மலோகம் சென்றார். ராமா, வரம் பெற்ற அந்த இரவில் திரிவோர் அனைவரும் வரத்தால் சிறிதும் அச்சமின்றி, தேவர்களையும் அசுரர்களையும் வருத்தினர். அவர்களால் வருத்தப்பட்ட தேவர்கள், ரிஷிக் கூட்டங்களோடும் சாரணர்களோடும் சேர்ந்து, நரகத்தில் இருக்கும் மனிதர்களைப் போலக் காப்பவர் எவரையும் காணவில்லை. இங்கே ஒரு வியப்பு — ராக்ஷசர்களின் தவமும் ‘வாய்மையும் நேர்மையும் அமைதியும் கொண்டது’; தவத்தின் பண்புகள் சாத்விகமானவை, ஆனால் நோக்கம் தாமசமானது. ‘மரங்களைப் போல நடுங்கியவாறு’ — வரம் கேட்கும்போதும் அவர்கள் அச்சத்தால் நடுங்குகின்றனர்; இந்தி உரையில் ‘மரங்களைப் போல நடுங்கிக்கொண்டு’ என்று உள்ளது. அவர்களுடைய வேண்டுகோள் ஐந்து வகையானது — வெல்லப்படாமை, பகைவர் அழிவு, நீண்ட ஆயுள், ஆற்றல், ஒருவருக்கொருவர் அன்பு. கடைசிப் பகுதியான ‘பரஸ்பரமனுவ்ரதா:’ (ஒருவரையொருவர் பின்பற்றுபவர்கள்) சிறப்பானது — சகோதரர்களிடையே ஒற்றுமையை வேண்டுகின்றனர். ‘ப்ராஹ்மணவத்ஸல:’ என்ற பிரம்மாவின் அடைமொழி, தவத்தால் மகிழ்ந்த அவர் எல்லோருக்கும் வரம் தருகிறார் என்பதைக் குறிக்கிறது. ‘நரகத்தில் இருக்கும் மனிதர்களைப் போல’ என்ற உவமையால் தேவர்களின் அவலநிலை வர்ணிக்கப்படுகிறது — நரகத்தில் இருப்பவர்கள் காப்பவரைப் பெறாதது போல. பதினொன்றாவதில் ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் அச்சம் தரும்’ என்ற தவத்தின் அடைமொழி முரணைக் காட்டுகிறது — தவம் எல்லா உயிர்களிடமும் அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது, ஏனெனில் அதன் இலக்கு பிறரை வருத்துவது. பன்னிரண்டாவதில் பிரம்மா ‘சிறந்த விமானத்தில் ஏறி’ வருகிறார், கால்நடையாக அல்ல; பதின்மூன்றாவதில் ‘நான் வரம் தருபவன்’ என்பது அவருடைய முதல் சொல். பதினைந்தாவதில் ‘பவாமேதி’ என்ற ஏவல் வடிவம் வேண்டுகோளின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. பதினேழாவதில் ‘வரத்தால் சிறிதும் அச்சமின்றி’ என்ற சொல், வரமே அவர்களுடைய அச்சமின்மைக்குக் காரணம், தங்கள் சொந்தத் துணிவு அல்ல என்பதைக் குறிக்கிறது. பதினான்காவதில் ‘அனைவரும் கைகூப்பிச் சொன்னார்கள்’ — மூவரும் ஒரே குரலில் வேண்டுகின்றனர்; இது அவர்களுடைய ஒற்றுமையைக் குறிக்கிறது.

பிறகு, ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, அந்த ராக்ஷசர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் ஒன்றுகூடிச் சிற்பிகளில் சிறந்தவரும் அழிவற்றவருமான விசுவகர்மாவிடம் சொன்னார்கள் — ‘ஓஜஸும் தேஜஸும் வலிமையும் கொண்ட மகத்தான தேவர்களுக்கு, அவர்கள் உள்ளம் விரும்பும் இல்லத்தை உம்முடைய ஆற்றலால் நீரே அமைக்கிறீர். பேரறிவாளரே, எங்களுக்கும் இமயமலையையோ, மேருவையோ, மந்தரத்தையோ சார்ந்து, மகேஸ்வரனின் இல்லத்தைப் போன்ற பெரிய இல்லம் ஒன்றை அமைத்துத் தருவீராக.’ அப்போது நீண்ட கைகளுடைய விசுவகர்மா அந்த ராக்ஷசர்களுக்கு இந்திரனின் அமராவதியைப் போன்ற ஒரு இருப்பிடத்தைச் சொன்னார் — ‘ராக்ஷசத் தலைவர்களே, தென்கடலின் கரையில் திரிகூடம் என்ற மலையும், சுவேலம் என்ற இரண்டாவது மலையும் உள்ளன. அந்த மலையின் நடு உச்சியில், மேகத்தைப் போன்ற, பறவைகளாலும் அடைய முடியாத, நான்கு பக்கங்களும் உளியால் செதுக்கப்பட்ட இடத்தில், முப்பது யோஜனை அகலமும் நூறு யோஜனை நீளமும் கொண்ட, பொன் மதில்களால் சூழப்பட்ட, பொன் தோரணங்களால் நிறைந்த இலங்கை என்ற நகரம் இந்திரனின் ஆணைப்படி என்னால் கட்டப்பட்டது. வெல்லற்கரிய ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்களே, இந்திரனோடு கூடிய தேவர்கள் அமராவதியை அடைந்து வசிப்பது போல, நீங்கள் அதில் வசியுங்கள். இலங்கைக் கோட்டையை அடைந்து பல ராக்ஷசர்கள் சூழ, நீங்கள் பகைவர்களால் அணுக முடியாதவர்களாகவும் பகைவர்களை அழிப்பவர்களாகவும் ஆவீர்கள்.’ விசுவகர்மாவின் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அவர்கள் ஆயிரக்கணக்கான பணியாட்களுடன் அந்த நகரத்துக்குச் சென்று வசித்தனர். உறுதியான மதில்களும் அகழிகளும் கொண்ட, நூற்றுக்கணக்கான பொன் மாளிகைகளால் சூழப்பட்ட இலங்கையை அடைந்து, அந்த இரவில் திரிவோர் மகிழ்ச்சியுடன் வசித்தனர். இங்கே இலங்கையின் மூலக் கதை உள்ளது — மூன்றாவது சர்க்கத்தில் விஶ்ரவஸ் ‘விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்டது’ என்று சொன்னான்; இங்கே அதற்கான காரணம் தெளிவாகிறது. ‘ஶக்ராஜ்ஞப்தேன’ (இந்திரனின் ஆணைப்படி) என்ற சொல் விந்தையானது — இந்திரனின் ஆணையால் கட்டப்பட்ட நகரம் ராக்ஷசர்களுக்குக் கொடுக்கப்படுகிறது. ‘டங்கச்சின்னசதுர்திஶி’ — உச்சியின் நான்கு பக்கங்களும் உளியால் செதுக்கப்பட்டவை; ஆகவே ஏறுவது கடினம்; இந்தி உரை ‘உளியால் வெட்டப்பட்டவை’ என்று சொல்கிறது. ‘மகேஸ்வரனின் இல்லத்தைப் போன்ற’ என்ற வேண்டுகோள் ராக்ஷசர்களின் பேராசையைக் காட்டுகிறது — சிவனின் கைலாயத்துக்கு இணையான இல்லத்தை அவர்கள் விரும்புகின்றனர். பத்தொன்பதாவதில் ‘சிற்பிகளில் சிறந்தவர், அழிவற்றவர்’ என்ற விசுவகர்மாவின் இரண்டு அடைமொழிகள் — அவர் சிற்பிகளில் தலைசிறந்தவர், அழியாதவர். இருபதாவதில் ராக்ஷசர்கள் அவரைப் புகழ்ந்த பின்னரே வேண்டுகின்றனர் — ‘தேவர்களுக்கு இல்லம் அமைப்பவர் நீரே’ என்று; இது முகஸ்துதியும் கூட. இருபத்தொன்றாவதில் மூன்று மலைகள் மாற்று வழிகளாகச் சொல்லப்படுகின்றன — இமயம், மேரு, மந்தரம் — எல்லாம் தேவர்களுக்குப் பிரியமானவை. இருபத்து மூன்றாவதில் விசுவகர்மா இரண்டு மலைகளைக் குறிப்பிடுகிறார் — திரிகூடம், சுவேலம்; இலங்கை திரிகூடத்தின் நடு உச்சியில் உள்ளது. இருபத்தைந்தாவதில் இலங்கையின் அளவு — முப்பது யோஜனை அகலம், நூறு யோஜனை நீளம் — அதன் பரப்பைக் காட்டுகிறது. இருபத்தேழாவதில் ‘இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களைப் போல’ என்ற உவமை ராக்ஷசர்களைத் தேவர்களோடு ஒப்பிடுகிறது; இது அவர்களுடைய பேராசைக்குத் தீனி போடுகிறது. இருபத்தெட்டாவதில் ‘இலங்கைக் கோட்டை’ என்ற சொல்லால் இலங்கை ஒரு கோட்டை வடிவானது என்பது குறிக்கப்படுகிறது; ‘பகைவர்களை அழிப்பவர்கள்’ என்பது விசுவகர்மாவின் ஆசீர்வாதம் போன்றது. இருபத்தொன்பதாவதில் ‘ஆயிரக்கணக்கான பணியாட்களுடன்’ — அவர்கள் ஆயிரக்கணக்கான பணியாட்களோடு சென்றதால் இலங்கை உடனே நிறைந்தது. முப்பதாவதில் ‘நூற்றுக்கணக்கான பொன் மாளிகைகளால் சூழப்பட்ட’ என்று நகரத்தின் செல்வச் சிறப்பு மீண்டும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. இருபத்து நான்காவதில் ‘மேகத்தைப் போன்ற நடு உச்சி’ — உச்சி மேகத்தைப் போல நீலமாகவும் உயர்ந்தும் இருந்தது; இந்தி உரையில் ‘பசுமை நிறைந்திருப்பதால் மேகம் போல நீலமாகத் தோன்றும் நடு உச்சியில்’ என்று உள்ளது. இருபத்தாறாவதில் ‘பொன் மதில்களால் சூழப்பட்ட, பொன் தோரணங்களால் நிறைந்த’ என்று பொன் இருமுறை குறிப்பிடப்படுகிறது.

ராகவா, ரகுநந்தனா, இதே காலத்தில் நர்மதை என்ற கந்தர்வப் பெண் தன் விருப்பப்படி வாழ்ந்து வந்தாள். அவளுக்கு நாணம், திருமகள், புகழ் ஆகிய தேவியருக்கு நிகரான ஒளியுடைய மூன்று மகள்கள் இருந்தனர். ராக்ஷசி அல்லாதவளாக இருந்தும் அவள், மூத்தவர் வரிசைப்படி, முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய அந்த மூன்று கந்தர்வக் கன்னியரையும் மகிழ்ச்சியுடன் மூன்று ராக்ஷசத் தலைவர்களுக்கும் கொடுத்தாள். பகனைத் தேவதையாகக் கொண்ட நட்சத்திரத்தில் தாயால் கொடுக்கப்பட்டவர்கள் அந்தப் பேறுபெற்ற பெண்கள்; இவ்வாறு மணம் புரிந்த சுகேசனின் மைந்தர்கள், அப்சரஸ்களோடு தேவர்கள் போலத் தம் மனைவியரோடு இன்புற்றனர். மால்யவானின் மனைவி சுந்தரி என்ற பெயருடைய அழகி; அவளிடம் அவன் பெற்ற மக்களைக் கேள் — வஜ்ரமுஷ்டி, விரூபாக்ஷன், ராக்ஷசன் துர்முகன், சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன், மத்தன், உன்மத்தன்; சுந்தரியிடம் அழகிய அனலா என்ற மகளும் பிறந்தாள். சுமாலிக்கும் முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய மனைவி இருந்தாள் — பெயர் கேதுமதி, அவனுக்கு உயிரைவிடவும் மேலானவள். மகாராஜனே, இரவில் திரிவோனான சுமாலி கேதுமதியிடம் பெற்ற மக்களை வரிசையாகக் கேள் — பிரஹஸ்தன், அகம்பனன், விகடன், காலிகாமுகன், தூம்ராக்ஷன், தண்டன், பெருவலிமை கொண்ட சுபார்ஸ்வன், சம்ஹ்ராதி, பிரகசன், ராக்ஷசன் பாசகர்ணன்; ராகா, புஷ்போத்கடை, தூய புன்னகையுடைய கைகசி, கும்பீநசி — இவர்களே சுமாலியின் மக்கள் என்று நினைவுகூரப்படுகின்றனர். மாலிக்கோ வசுதை என்ற கந்தர்வப் பெண் மனைவியாக இருந்தாள் — அழகு நிறைந்தவள், தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடையவள், அழகிய விழியாள், யக்ஷிகளில் சிறந்தவளுக்கு நிகரானவள். ராகவா, சுமாலியின் தம்பி அவளிடம் பெற்ற மக்களை நான் சொல்லக் கேள் — அனலன், அனிலன், ஹரன், சம்பாதி; மாலியின் மைந்தர்களான இந்த இரவில் திரிவோர் இப்போது விபீஷணனின் அமைச்சர்கள். ‘பகனைத் தேவதையாகக் கொண்ட நட்சத்திரம்’ என்பது உத்தரபல்குனி (உத்தரம்) நட்சத்திரம்; அதன் தேவதை பகன்; இந்தி உரை இதைத் தெளிவுபடுத்துகிறது. நாணம், திருமகள், புகழ் என்ற மூன்று தேவியர் முறையே வெட்கம், அழகு, புகழ் ஆகியவற்றின் அதிதேவதைகள் என்பது அடிக்குறிப்பு. இங்கே ராவணனின் தாய்வழிக் குலம் முதன்முறையாகக் காணப்படுகிறது — சுமாலியின் மகள் கைகசி ராவணனின் தாயாவாள்; பிரஹஸ்தன் அவனுடைய படைத்தலைவனும் தாய்மாமனும் ஆவான். மாலியின் மைந்தர்கள் விபீஷணனின் அமைச்சர்கள் என்ற கூற்று, கதையை ராமனின் காலம் வரை இணைக்கிறது. நாற்பத்திரண்டாவது சுலோகம் அரைச் சுலோகம் மட்டுமே — ‘கும்பீநசி — இவர்களே சுமாலியின் மக்கள் என்று நினைவுகூரப்படுகின்றனர்’. முப்பத்தொன்றாவதில் ‘யதாகாமம்’ (தன் விருப்பப்படி) என்ற சொல்லால் நர்மதையின் சுதந்திரம் குறிக்கப்படுகிறது — அவள் தன் விருப்பம் போல வாழ்கிறாள். முப்பத்திரண்டாவதில் ‘அராக்ஷஸீ’ — நர்மதை ராக்ஷசி அல்ல, இருந்தும் அவள் தன் மகள்களை ராக்ஷசர்களுக்குக் கொடுத்தாள்; இந்தி உரை ‘தன் விருப்பத்தின்படி’ என்று விளக்குகிறது. ‘மூத்தவர் வரிசைப்படி’ — மூத்த மகள் மூத்தவனான மால்யவானுக்கு, நடுவானவள் சுமாலிக்கு, இளையவள் மாலிக்கு. முப்பத்து நான்காவதில் நல்ல நட்சத்திரத்தில் திருமணம் — ராக்ஷசர்களின் திருமணமும் சாஸ்திர விதிப்படியே நிறைவேறியது. முப்பத்தைந்தாவதில் ‘ஸுந்தரீ நாம ஸுந்தரீ’ என்பது யமகம் (சொல் மீண்டுவரும் அணி) — பெயராலும் அழகாலும் சுந்தரி. முப்பத்தேழாவதில் மால்யவானின் ஏழு மைந்தர்கள் எண்ணப்படுகின்றனர்; அவர்களில் சிலர் — மத்தன், யுத்தோன்மத்தன், யஜ்ஞகோபன் — யுத்த காண்டத்திலும் முதல் சர்க்கத்திலும் மீண்டும் காணப்பட்டவர்கள். முப்பத்தெட்டாவதில் ‘உயிரைவிடவும் மேலானவள்’ என்பது மனைவியிடம் சுமாலி கொண்ட அன்பு. நாற்பதாவதிலும் நாற்பத்தொன்றாவதிலும் சுமாலியின் பத்து மைந்தர்கள் — பிரஹஸ்தன், அகம்பனன், விகடன், தூம்ராக்ஷன் முதலியோர் — ராவணனின் படைத்தலைவர்களாக ஆவார்கள். நாற்பத்து நான்காவதில் ‘ராகவா, நான் சொல்லக் கேள்’ என்பது அகஸ்தியரின் கதைசொல்லும் பாணி — அவர் ராமனை மீண்டும் மீண்டும் விளிக்கிறார். நாற்பத்தைந்தாவதில் வரும் சம்பாதி, கழுகரசனான சம்பாதியிலிருந்து வேறான ராக்ஷசன் என்று அறிய வேண்டும். இந்த வம்சாவளியின் நோக்கத்தையும் கவனிக்க வேண்டும் — யுத்த காண்டத்தில் எந்த ராக்ஷசர்களின் பெயர்கள் கேட்கப்பட்டனவோ, அவர்களின் மூலம் இங்கே காட்டப்படுகிறது; இவ்வாறு தான் கொன்ற பகைவர்களின் முன்னோர்களை ராமன் அறிகிறான். கைகசியின் பெயர் ‘தூய புன்னகையுடையவள்’ என்ற அடைமொழியோடு சொல்லப்படுகிறது, ஏனெனில் அடுத்த சர்க்கங்களில் அவள் முதன்மையானவளாக இருப்பாள். கும்பீநசியும் பின்னர் மது என்ற ராக்ஷசனால் கவரப்பட்டாள் என்ற கதை வரும். மூன்று சகோதரர்களின் சந்ததியும் வரிசைப்படி வர்ணிக்கப்படுகிறது — மூத்தவன், நடுவானவன், இளையவன் — திருமணமும் மூத்தவர் வரிசைப்படி நடந்தது போல. ‘தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடையவள், அழகிய விழியாள்’ என்று வசுதையின் கண்கள் இருமுறை புகழப்படுகின்றன.

பிறகு ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அந்த மூவரும், இரவில் திரிவோராலும் நூற்றுக்கணக்கான மைந்தர்களாலும் சூழப்பட்டு, மிகுந்த வீரத்தால் செருக்குற்று, இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களையும், ரிஷிகளையும், நாகர்களையும், யக்ஷர்களையும் வருத்தினர். காற்றைப் போல உலகெங்கும் திரிந்த அவர்கள் அணுகுவதற்கு அரியவர்களாகவும், போர்களில் மரணத்துக்கு நிகரான ஒளியுடையவர்களாகவும், வரம் பெற்றதால் பெரிதும் செருக்குற்றவர்களாகவும், எப்போதும் வேள்விச் சடங்குகளை அழிப்பவர்களாகவும் இருந்தனர். கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கின்றன; அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருளையும் குறிப்பிடுகின்றன — தேவர்கள் சிவனிடமும் பின்னர் விஷ்ணுவிடமும் அடைக்கலம் புகுவது. ‘வேள்விச் சடங்குகளை அழிப்பவர்கள்’ என்ற சொல்லால், வேள்விகளை அழிப்பதே ராக்ஷசர்களின் முதன்மையான குற்றம் என்று அறிகிறோம்; இதுவே ‘எந்தக் குற்றம் செய்ததால் அவர்கள் விஷ்ணுவால் துரத்தப்பட்டனர்?’ என்ற ராமனின் கேள்விக்கு விடை. ‘இந்திரனோடு கூடிய’ என்ற சொல்லால் இந்திரனும் வருத்தப்பட்டான் என்று அறிகிறோம்.

ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ವರವನ್ನು ಪಡೆದವನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸ ಸುಕೇಶನನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಗ್ರಾಮಣಿ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ದೇವವತಿ ಎಂಬ ಮಗಳಿದ್ದಳು — ಎರಡನೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತಳು, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವಳು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಸುಕೇಶನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ವರದಾನದಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ದೇವವತಿಯು ಸಂತುಷ್ಟಳಾದಳು — ಬಡವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ. ಅವಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆ ನಿಶಾಚರನು, ಅಂಜನ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಗಜವು ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಡನೆ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ಅನಂತರ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸುಕೇಶನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಸುಕೇಶನನ್ನು ‘ಧಾರ್ಮಿಕ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಧರ್ವನು ಅವನಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ರಕ್ಷಃಶ್ರಿಯಂ ಯಥಾ’ (ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೇವವತಿಯು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯೇವ ನಿರ್ಧನಃ’ (ಬಡವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಲೌಕಿಕವೂ ಸರಳವೂ ಆದುದು — ದರಿದ್ರನಿಗೆ ಧನ ದೊರೆತಾಗ ಎಂತಹ ಹರ್ಷವೋ ಅಂತಹ ಹರ್ಷ ಅವಳದು. ಅಂಜನವು ದಿಗ್ಗಜ; ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆನೆಯು ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಸುಕೇಶನು ದೇವವತಿಯೊಡನೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಕೇಶನು ವರಗರ್ವಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಧಾರ್ಮಿಕನೆಂದು — ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮಣಿಯು ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಅಂದರೆ ಗಂಧರ್ವರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಎರಡೂ ಕುಲಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು.

ಸುಕೇಶನು ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ದೇಹಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದನು — ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾಲಿ. ಮುಕ್ಕಣ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಪ್ರೀತನಾದನು. ಅವರು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಂತೆ ಅಚಲರಾಗಿದ್ದರು, ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದರು, ಮೂರು ಮಂತ್ರಗಳಂತೆ ಅತ್ಯುಗ್ರರಾಗಿದ್ದರು, ಮೂರು ಘೋರ ರೋಗಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು. ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಸುಕೇಶನ ಆ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಾಧಿಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ತಂದೆಯ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಬಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಅರಿತು, ಆ ಸಹೋದರರು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಮೇರುವಿಗೆ ಹೋದರು. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು, ಮೂರು ಮಂತ್ರಗಳು, ಮೂರು ರೋಗಗಳು. ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಈ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಗಳು ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ; ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರಭುಶಕ್ತಿ, ಉತ್ಸಾಹಶಕ್ತಿ, ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದಗಳು; ರೋಗಗಳು ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವವು. ಉಪಮೆಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗದಂತಹ ಭಯಂಕರತೆ. ‘ವ್ಯಾಧಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾ ಇವ’ (ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಾಧಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡದ ರೋಗವು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಅವರು ಬೆಳೆದರು, ಅಂದರೆ ಲೋಕದ ಅನಿಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ. ತಂದೆಯ ವರವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರಿಗೂ ವರದ ಲೋಭ ಹುಟ್ಟಿತು — ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ರಾಕ್ಷಸವಂಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಸಮತೇಜಸಃ’ ಎಂಬ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯು ಬಲವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಸತ್ಯ, ಆರ್ಜವ (ಋಜುತ್ವ), ಶಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದ ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯರೊಡನೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಾ. ಆಗ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ವಿಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಬಂದು ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ‘ನಾನು ವರವನ್ನು ಕೊಡುವವನು’ ಎಂದನು. ಇಂದ್ರನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವರದನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅರಿತು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮರಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು — ‘ದೇವ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿತನಾದ ನೀನು ನಮಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾದರೆ, ನಾವು ಅಜೇಯರೂ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರೂ, ಚಿರಂಜೀವಿಗಳೂ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳೂ, ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಕ್ತರೂ ಆಗೋಣ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಸಲನಾದ ವಿಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ರಾಮ, ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರೂ ವರದಾನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ದೇವಾಸುರರನ್ನು ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರಣರು, ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ, ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ — ರಾಕ್ಷಸರ ತಪಸ್ಸೂ ‘ಸತ್ಯಾರ್ಜವಶಮೋಪೇತಮ್’ (ಸತ್ಯ, ಋಜುತ್ವ, ಶಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು); ತಪಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ತಾಮಸ. ‘ವೇಪಮಾನಾ ಇವ ದ್ರುಮಾಃ’ (ಮರಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ) — ವರವನ್ನು ಬೇಡುವಾಗ ಅವರೂ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮರಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಅವರ ಬೇಡಿಕೆ ಐದು ಬಗೆಯದು — ಅಜೇಯತ್ವ, ಶತ್ರುನಾಶ, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಪ್ರಭುತ್ವ, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹ. ಕೊನೆಯ ಅಂಶವಾದ ‘ಪರಸ್ಪರಮನುವ್ರತಾಃ’ (ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಕ್ತರು) ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಅವರು ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಸಲಃ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಶೇಷಣವು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಯಸ್ಥಾ ಯಥಾ ನರಾಃ’ (ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನರಕದಲ್ಲಿರುವವರು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಪಡೆಯರೋ ಹಾಗೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ‘ಸರ್ವಭೂತಭಯಾವಹಮ್’ (ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ಸು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಗುರಿ ಪರಪೀಡೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ವಿಮಾನವರಮಾಶ್ರಿತಃ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ) ಬರುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಲ್ಲ; ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರದೋಽಸ್ಮಿ’ (ನಾನು ವರವನ್ನು ಕೊಡುವವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭವಾಮೇತಿ’ (ಆಗೋಣ) ಎಂಬ ಲೋಟ್ ರೂಪವು ಬೇಡಿಕೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರದಾನಸುನಿರ್ಭಯಾಃ’ (ವರದಾನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಭಯರು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಗೆ ವರವೇ ಕಾರಣ, ಅವರದೇ ಆದ ಧೈರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಊಚುಃ ಪ್ರಾಂಜಲಯಃ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು) ಎಂದಿದೆ — ಮೂವರೂ ಒಂದೇ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ, ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓಜಸ್ಸು, ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾನ್ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನೇ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನಮಗೂ ಹಿಮವಂತ, ಮೇರು ಅಥವಾ ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಹೇಶ್ವರನ ಮನೆಯಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು.’ ಆಗ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಶಕ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಹ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರರೇ, ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ, ಸುವೇಲ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತವೂ ಇದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ನಡುವಿನ, ಮೇಘದಂತಿರುವ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳೂ ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲವಾದ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾ ಎಂಬ ನಗರಿಯನ್ನು ಶಕ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೇನೆ. ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವರೇ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ನೀವು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿರಿ. ಲಂಕಾದುರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ನೀವು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ದುರಾಧರ್ಷರೂ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರೂ ಆಗುವಿರಿ.’ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮರು ಸಾವಿರಾರು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಆ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ದೃಢವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವೂ ಕಂದಕವೂ ಉಳ್ಳ, ನೂರಾರು ಚಿನ್ನದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ನಿಶಾಚರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಮೂಲಕಥೆ ಇದೆ — ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ‘ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಕ್ರಾಜ್ಞಪ್ತೇನ’ (ಶಕ್ರನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಟಂಕಚ್ಛಿನ್ನಚತುರ್ದಿಶಿ’ ಎಂದರೆ — ಶಿಖರದ ನಾಲ್ಕು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳೂ ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತುವುದು ಕಷ್ಟ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಮಹೇಶ್ವರಗೃಹಪ್ರಖ್ಯಮ್’ (ಮಹೇಶ್ವರನ ಮನೆಯಂತಹ) ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶಿವನ ಕೈಲಾಸದಂತಹ ಮನೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಿಲ್ಪಿನಾಂ ವರಮವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬುದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅವನು ಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿಯೇ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ — ‘ದೇವತೆಗಳ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವವನು ನೀನೇ’ ಎಂದು; ಇದು ಮುಖಸ್ತುತಿಯೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹಿಮವಂತ, ಮೇರು, ಮಂದರ — ಎಲ್ಲವೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದವು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತ್ರಿಕೂಟ ಮತ್ತು ಸುವೇಲ; ಲಂಕೆಯು ತ್ರಿಕೂಟದ ನಡುವಿನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಪರಿಮಾಣ — ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ — ಅದರ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೇಂದ್ರಾ ಇವ ದಿವೌಕಸಃ’ (ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ತೂಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವರ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗೆ ಪೋಷಣೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಂಕಾದುರ್ಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯು ದುರ್ಗರೂಪದ್ದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಶತ್ರುಸೂದನಾಃ’ (ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರು) ಎಂಬುದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಆಶೀರ್ವಾದದಂತಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರಾನುಚರಾಃ’ — ಅವರು ಸಾವಿರಾರು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಹೋದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹೈಮೈರ್ಗೃಹಶತೈರ್ವೃತಾಮ್’ (ನೂರಾರು ಚಿನ್ನದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂದು ನಗರಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಧ್ಯಮೇಽಂಬುದಸಂನಿಭೇ’ ಎಂದಿದೆ — ಶಿಖರವು ಮೇಘದಂತೆ ನೀಲವೂ ಎತ್ತರವೂ ಆಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ ಮೇಘದಂತೆ ನೀಲವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಡುವಿನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರಸಂವೀತಾ ಹೇಮತೋರಣಸಂವೃತಾ’ ಎಂದು ಚಿನ್ನದ ಉಲ್ಲೇಖ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ.

ರಾಘವ, ರಘುನಂದನನೇ, ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಬಾಳುತ್ತಿದ್ದ ನರ್ಮದಾ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವಿ ಇದ್ದಳು. ಅವಳಿಗೆ ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿಯರಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮೂವರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು — ಮೂವರು ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರನ್ನು — ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಭಗನು ದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟರು ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿಯರು; ಹೀಗೆ ವಿವಾಹವಾದ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ವಿಹರಿಸಿದರು. ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಪತ್ನಿ ಸುಂದರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸುಂದರಿ; ಅವನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂತಾನವನ್ನು ತಿಳಿ — ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ದುರ್ಮುಖ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಉನ್ಮತ್ತ; ಸುಂದರಿಯಲ್ಲಿ ಅನಲಾ ಎಂಬ ಸುಂದರ ಮಗಳೂ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಸುಮಾಲಿಗೂ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಪತ್ನಿ ಇದ್ದಳು — ಹೆಸರು ಕೇತುಮತಿ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳು. ಮಹಾರಾಜ, ನಿಶಾಚರ ಸುಮಾಲಿಯು ಕೇತುಮತಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅಕಂಪನ, ವಿಕಟ, ಕಾಲಿಕಾಮುಖ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ದಂಡ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಪಾರ್ಶ್ವ, ಸಂಹ್ರಾದಿ, ಪ್ರಘಸ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಭಾಸಕರ್ಣ; ರಾಕಾ, ಪುಷ್ಪೋತ್ಕಟಾ, ಶುಭ್ರವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಕೈಕಸಿ ಮತ್ತು ಕುಂಭೀನಸಿ — ಇವರು ಸುಮಾಲಿಯ ಸಂತಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಲಿಗಾದರೋ ರೂಪಶಾಲಿನಿಯಾದ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ನಯನಗಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಕ್ಷಿಯಂತಿರುವ ವಸುದಾ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವಿ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ರಾಘವ, ಸುಮಾಲಿಯ ತಮ್ಮನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂತಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು — ಅನಲ, ಅನಿಲ, ಹರ ಮತ್ತು ಸಂಪಾತಿ; ಮಾಲಿಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಈ ನಿಶಾಚರರು ಈಗ ವಿಭೀಷಣನ ಅಮಾತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಭಗದೈವತೇ ನಕ್ಷತ್ರೇ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುಣೀ ನಕ್ಷತ್ರ, ಅದರ ದೇವತೆ ಭಗ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂವರು ದೇವಿಯರು ಲಜ್ಜೆ, ಶೋಭೆ, ಕೀರ್ತಿಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿಯರು ಎಂದು ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಾಯಿಯ ಕುಲವು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಸುಮಾಲಿಯ ಮಗಳು ಕೈಕಸಿ ರಾವಣನ ತಾಯಿಯಾಗಲಿದ್ದಾಳೆ; ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಸೋದರಮಾವನೂ ಆಗುವನು. ಮಾಲಿಯ ಮಕ್ಕಳು ವಿಭೀಷಣನ ಅಮಾತ್ಯರು ಎಂಬ ಮಾತು ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಮಾತ್ರ — ‘ಕುಂಭೀನಸೀ ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಸುಮಾಲೇಃ ಪ್ರಸವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ’ (ಕುಂಭೀನಸಿ — ಇವರು ಸುಮಾಲಿಯ ಸಂತಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ). ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಕಾಮಮ್’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನರ್ಮದೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಾಕ್ಷಸೀ’ ಎಂದಿದೆ — ನರ್ಮದೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ತನ್ನ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ತನ್ನ ರುಚಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಕ್ರಮೇಣ’ (ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ) ಎಂದರೆ — ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಹಿರಿಯವನಾದ ಮಾಲ್ಯವಂತನಿಗೆ, ನಡುವಿನವಳು ಸುಮಾಲಿಗೆ, ಕಿರಿಯವಳು ಮಾಲಿಗೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ — ರಾಕ್ಷಸರ ವಿವಾಹವೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ನೆರವೇರಿತು. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಂದರೀ ನಾಮ ಸುಂದರೀ’ ಎಂಬುದು ಯಮಕ — ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಂದರಿ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಏಳು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು — ಮತ್ತ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಯಜ್ಞಕೋಪ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗರೀಯಸೀ’ (ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳು) ಎಂಬುದು ಸುಮಾಲಿಗೆ ಪತ್ನಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ನೇಹ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲಿಯ ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳು — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅಕಂಪನ, ವಿಕಟ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾ ತ್ವಂ ಶೃಣು ರಾಘವ’ (ರಾಘವ, ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳು) ಎಂಬುದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕಥನಶೈಲಿ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಪಾತಿಯು ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ವಂಶಾವಳಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆಯೋ ಅವರ ಮೂಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ಕೊಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕಸಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಶುಚಿಸ್ಮಿತಾ’ (ಶುಭ್ರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮುಖ್ಯಳಾಗಲಿದ್ದಾಳೆ. ಕುಂಭೀನಸಿಯೂ ಅನಂತರ ಮಧು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು ಎಂಬ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿದೆ. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿರಿಯವನದು, ನಡುವಿನವನದು, ಕಿರಿಯವನದು — ವಿವಾಹವೂ ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆದಂತೆ. ‘ಪದ್ಮಪತ್ರಾಕ್ಷೀ ಸ್ವಕ್ಷೀ’ (ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು) ಎಂದು ವಸುದೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವರು ನಿಶಾಚರರಿಂದಲೂ ನೂರಾರು ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಅಪಾರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾಗಿ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ನಾಗಗಳನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು, ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ಬಹಳ ಗರ್ವಿತರಾಗಿದ್ದರು, ಸದಾ ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನಿಗೆ, ಅನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು. ‘ಕ್ರತುಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಶಮಂಕರಾಃ’ (ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞನಾಶವೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ಅಪರಾಧ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ರಾಮನ ‘ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ. ‘ಸಹೇಂದ್ರಾನ್’ (ಇಂದ್ರನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನೂ ಪೀಡಿತನಾದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ധാർമികനും വരം ലഭിച്ചവനുമായ രാക്ഷസൻ സുകേശനെ കണ്ട്, വിശ്വാവസുവിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഗ്രാമണി എന്ന ഗന്ധർവൻ ആലോചിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് ദേവവതി എന്നൊരു പുത്രിയുണ്ടായിരുന്നു — രണ്ടാമതൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധയും രൂപയൗവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവളും. ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജലക്ഷ്മിയെന്നപോലെയുള്ള അവളെ സുകേശനു നൽകി. വരദാനത്താൽ ഐശ്വര്യം നേടിയ, പ്രിയനായ ആ ഭർത്താവിനെ ലഭിച്ച് ദേവവതി സംതൃപ്തയായി — ദരിദ്രൻ ധനം ലഭിച്ചാലെന്നപോലെ. അവളോടു ചേർന്ന ആ നിശാചരൻ, അഞ്ജനം എന്ന ദിഗ്ഗജത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച മഹാഗജം പിടിയാനയോടൊപ്പമെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നീട് യഥാകാലം, രാഘവാ, സുകേശൻ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. അഗസ്ത്യൻ ഇവിടെ സുകേശനെ ‘ധാർമികൻ’ എന്നു വർണിക്കുന്നു — രാക്ഷസനായിരുന്നിട്ടും അവൻ ധർമനിഷ്ഠനായിരുന്നു; അതിനാലാണ് ഗന്ധർവൻ അവനു കന്യകയെ നൽകുന്നത്. ‘രക്ഷഃശ്രിയം യഥാ’ (രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജലക്ഷ്മിയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ ദേവവതി രാക്ഷസന്മാരുടെ മൂർത്തിമതിയായ രാജലക്ഷ്മിയെപ്പോലെയാണെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ധനം പ്രാപ്യേവ നിർധനഃ’ (ദരിദ്രൻ ധനം ലഭിച്ചാലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ലൗകികവും ലളിതവുമാണ് — ദരിദ്രനു ധനം കിട്ടുമ്പോഴുള്ള ഹർഷംപോലെയായിരുന്നു അവളുടെ ഹർഷം. അഞ്ജനം ഒരു ദിഗ്ഗജമാണ്; അതിൽനിന്നു ജനിച്ച ആന പിടിയാനയോടൊപ്പം ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ സുകേശൻ ദേവവതിയോടൊപ്പം ശോഭിച്ചു. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം സുകേശൻ വരഗർവിതനാണെന്നു പറഞ്ഞു; ഇവിടെയാകട്ടെ ധാർമികനെന്നും — അവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ രണ്ടും കാണാം. ഗ്രാമണി വിശ്വാവസുവിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവൻ, അതായത് ഗന്ധർവരാജനെപ്പോലെയുള്ളവൻ; അതിനാൽ ഈ ബന്ധം ഇരുകുലങ്ങൾക്കും യോഗ്യമാണ്.

ത്രേതാഗ്നികൾക്കു തുല്യമായ ശരീരകാന്തിയുള്ള മൂന്നു പുത്രന്മാരെ സുകേശൻ ജനിപ്പിച്ചു — മാല്യവാൻ, സുമാലി, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മാലി. ത്രിനേത്രനായ ശിവനു തുല്യരായ ആ മൂന്നു രാക്ഷസപുത്രന്മാരെ കണ്ട് രാക്ഷസാധിപൻ പ്രീതനായി. അവർ മൂന്നു ലോകങ്ങളെപ്പോലെ അചഞ്ചലരും, മൂന്ന് അഗ്നികളെപ്പോലെ സുസ്ഥിരരും, മൂന്നു മന്ത്രങ്ങളെപ്പോലെ അത്യുഗ്രരും, മൂന്നു ഘോരരോഗങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരരുമായിരുന്നു. ത്രേതാഗ്നികൾക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള സുകേശന്റെ ആ മൂന്നു പുത്രന്മാർ ചികിത്സിക്കാതെ വിട്ട രോഗങ്ങളെപ്പോലെ അവിടെ വളർന്നു. പിതാവിനു വരം ലഭിച്ചതും തപോബലത്താൽ ഐശ്വര്യം നേടിയതും അറിഞ്ഞ് ആ സഹോദരന്മാർ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ തപസ്സുചെയ്യാനായി മേരുവിലേക്കു പോയി. രാജശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ ഘോരമായ നിയമങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ആ രാക്ഷസന്മാർ തപസ്സുചെയ്തു. ഇവിടെ ‘മൂന്ന്’ എന്ന സംഖ്യയോടുകൂടിയ ഉപമകൾ ക്രമമായി ആവർത്തിക്കുന്നു — മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, മൂന്ന് അഗ്നികൾ, മൂന്നു മന്ത്രങ്ങൾ, മൂന്നു രോഗങ്ങൾ. അടിക്കുറിപ്പുകളിൽ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഈ ഉപമകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു — അഗ്നികൾ ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി; മന്ത്രങ്ങൾ പ്രഭുശക്തി, ഉത്സാഹശക്തി, മന്ത്രശക്തി എന്നീ മൂന്നു ശക്തികൾ, അല്ലെങ്കിൽ ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം; രോഗങ്ങൾ വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവയിൽനിന്നുണ്ടാകുന്നവ. ഉപമകളുടെ ക്രമവും അർഥവത്താണ് — ആദ്യം സ്ഥൈര്യവും തേജസ്സും, ഒടുവിൽ രോഗംപോലെയുള്ള ഭയങ്കരത. ‘വ്യാധയോപേക്ഷിതാ ഇവ’ (ചികിത്സിക്കാതെ വിട്ട രോഗങ്ങളെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ തീവ്രമാണ് — ചികിത്സിക്കാത്ത രോഗം വളരുന്നതുപോലെ അവർ വളർന്നു, അതായത് ലോകത്തിന്റെ അനിഷ്ടത്തിനായി. പിതാവിന്റെ വരം കണ്ട് അവർക്കും വരലോഭമുണ്ടായി — ഈ പ്രവണത രാക്ഷസവംശത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ത്രേതാഗ്നിസമതേജസഃ’ എന്ന ആറാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ ബലം ഉറപ്പിക്കാനായി വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.

സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയമുളവാക്കുന്ന ഘോരമായ തപസ്സ് അവർ അനുഷ്ഠിച്ചു — ഭൂമിയിൽ ദുർലഭമായ, സത്യവും ആർജവവും ശമവും ചേർന്ന തപസ്സുകൊണ്ട് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും അടങ്ങിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും തപിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. അപ്പോൾ നാലു മുഖങ്ങളുള്ള വിഭുവായ ബ്രഹ്മാവ് ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിലേറി വന്ന്, സുകേശപുത്രന്മാരെ വിളിച്ച് ‘ഞാൻ വരം നൽകാൻ വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, വരദനായ ബ്രഹ്മാവിനെ അറിഞ്ഞ് അവരെല്ലാവരും മരങ്ങളെപ്പോലെ വിറച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, തപസ്സുകൊണ്ട് ആരാധിക്കപ്പെട്ട അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്കു വരം നൽകുന്നുവെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾ അജയ്യരും ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവരും ചിരജീവികളും പ്രഭുക്കളും പരസ്പരം അനുകൂലരും ആയിത്തീരണം.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ ആകും’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണവത്സലനായ വിഭു ബ്രഹ്മാവ് ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയി. രാമാ, വരം ലഭിച്ച് വരദാനത്താൽ തികച്ചും നിർഭയരായ ആ നിശാചരന്മാരെല്ലാം ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും പീഡിപ്പിച്ചു. അവരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ദേവന്മാരും ഋഷിസംഘങ്ങളും ചാരണന്മാരും, നരകത്തിൽ കിടക്കുന്ന മനുഷ്യരെപ്പോലെ, ഒരു രക്ഷകനെയും കണ്ടെത്തിയില്ല. ഇവിടെ ഒരു ആശ്ചര്യമുണ്ട് — രാക്ഷസന്മാരുടെ തപസ്സും ‘സത്യാർജവശമോപേതം’ (സത്യവും ആർജവവും ശമവും ചേർന്നത്) ആണ്; തപസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങൾ സാത്ത്വികമാണ്, എന്നാൽ ലക്ഷ്യം താമസമാണ്. ‘വേപമാനാ ഇവ ദ്രുമാഃ’ (മരങ്ങളെപ്പോലെ വിറച്ചുകൊണ്ട്) — വരം യാചിക്കുമ്പോൾ അവരും ഭയംകൊണ്ടു വിറയ്ക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘മരങ്ങളെപ്പോലെ വിറച്ചുകൊണ്ട്’ എന്നുതന്നെ. അവരുടെ യാചന അഞ്ചുവിധമാണ് — അജയ്യത, ശത്രുനാശം, ദീർഘായുസ്സ്, പ്രഭുത്വം, പരസ്പരസ്നേഹം. അവസാനത്തെ ഭാഗമായ ‘പരസ്പരമനുവ്രതാഃ’ (പരസ്പരം അനുകൂലർ) ശ്രദ്ധേയമാണ് — സഹോദരന്മാർക്കിടയിലുള്ള ഐക്യമാണ് അവർ യാചിക്കുന്നത്. ‘ബ്രാഹ്മണവത്സലഃ’ എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിശേഷണം, തപസ്സിനാൽ സംതൃപ്തനായ അദ്ദേഹം എല്ലാവർക്കും വരം നൽകുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിരയസ്ഥാ യഥാ നരാഃ’ (നരകത്തിൽ കിടക്കുന്ന മനുഷ്യരെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ ദേവന്മാരുടെ ദുർദശ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — നരകവാസികൾക്ക് ഒരു രക്ഷകനെ ലഭിക്കാത്തതുപോലെ. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സർവഭൂതഭയാവഹം’ (സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയമുളവാക്കുന്ന) എന്ന തപസ്സിന്റെ വിശേഷണം ഒരു വൈരുധ്യം കാണിക്കുന്നു — തപസ്സ് സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നു, കാരണം അതിന്റെ ലക്ഷ്യം പരപീഡയാണ്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ‘വിമാനവരമാശ്രിതഃ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിലേറി) വരുന്നു, കാൽനടയായല്ല; പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വരദോഽസ്മി’ (ഞാൻ വരം നൽകുന്നവനാണ്) എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യവചനം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭവാമേതി’ എന്ന ലോട്ലകാരരൂപം യാചനയുടെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വരദാനസുനിർഭയാഃ’ (വരദാനത്താൽ തികച്ചും നിർഭയർ) എന്ന പദം, വരംതന്നെയാണ് അവരുടെ നിർഭയതയ്ക്കു കാരണം, സ്വന്തം ധൈര്യമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഊചുഃ പ്രാഞ്ജലയഃ സർവേ’ (എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു) — മൂന്നുപേരും ഒരേ സ്വരത്തിൽ യാചിക്കുന്നു; ഇത് അവരുടെ പരസ്പരൈക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നീട്, രഘുശ്രേഷ്ഠാ, ആ രാക്ഷസന്മാർ സന്തുഷ്ടരായി ഒത്തുചേർന്ന് ശില്പികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അവിനാശിയുമായ വിശ്വകർമാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഓജസ്സും തേജസ്സും ബലവുമുള്ള മഹാന്മാരായ ദേവന്മാർക്ക്, അവരുടെ ഹൃദയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഗൃഹം അങ്ങ് സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചുകൊടുക്കുന്നുവല്ലോ. മഹാമതേ, ഞങ്ങൾക്കും ഹിമവാനെയോ മേരുവിനെയോ മന്ദരത്തെയോ ആശ്രയിച്ച്, മഹേശ്വരന്റെ ഗൃഹംപോലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു വലിയ ഗൃഹം നിർമിച്ചുതരിക.’ അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ വിശ്വകർമാവ് ആ രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെയുള്ള ഒരു വാസസ്ഥലത്തെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേശ്വരന്മാരേ, തെക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ത്രികൂടം എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്; സുവേലം എന്ന മറ്റൊരു പർവതവുമുണ്ട്. ആ ശൈലത്തിന്റെ മധ്യത്തിലുള്ള, മേഘംപോലെയുള്ള ശിഖരത്തിൽ, പക്ഷികൾക്കുപോലും എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ള, നാലു ഭാഗവും ഉളികൊണ്ടു ചെത്തിയെടുത്ത ഇടത്ത്, മുപ്പതു യോജന വീതിയും നൂറു യോജന നീളവുമുള്ള, സ്വർണപ്രാകാരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, സ്വർണതോരണങ്ങളുള്ള ലങ്ക എന്ന നഗരി ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ നിർമിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദുർജയരായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ അമരാവതിയിൽ എന്നപോലെ നിങ്ങൾ അതിൽ വസിക്കുവിൻ. ലങ്കാദുർഗത്തിലെത്തി, അനേകം രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നിങ്ങൾ ശത്രുക്കൾക്ക് അജയ്യരും ശത്രുസംഹാരകരുമായിത്തീരും.’ വിശ്വകർമാവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ രാക്ഷസോത്തമന്മാർ ആയിരക്കണക്കിന് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ആ നഗരിയിൽ ചെന്നു വസിച്ചു. ദൃഢമായ പ്രാകാരവും കിടങ്ങുമുള്ള, നൂറുകണക്കിനു സ്വർണഗൃഹങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ലങ്കയിലെത്തി ആ നിശാചരന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ വസിച്ചു. ഇവിടെയാണ് ലങ്കയുടെ മൂലകഥ — മൂന്നാം സർഗത്തിൽ വിശ്രവസ്സ് ‘വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചത്’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അതിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാകുന്നു. ‘ശക്രാജ്ഞപ്തേന’ (ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം) എന്ന പദം വിചിത്രമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞയാൽ നിർമിച്ച നഗരി രാക്ഷസന്മാർക്കു നൽകപ്പെടുന്നു. ‘ടങ്കച്ഛിന്നചതുർദിശി’ — ശിഖരത്തിന്റെ നാലു വശങ്ങളും ഉളികൊണ്ടു ചെത്തിയിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ കയറുക ദുഷ്കരമാണ്; ‘ഉളികൊണ്ടു ചെത്തിമുറിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. ‘മഹേശ്വരഗൃഹപ്രഖ്യം’ (മഹേശ്വരന്റെ ഗൃഹംപോലെ പ്രസിദ്ധം) എന്ന യാചന രാക്ഷസന്മാരുടെ മഹത്ത്വാകാംക്ഷ കാണിക്കുന്നു — ശിവന്റെ കൈലാസത്തിനു തുല്യമായ ഗൃഹമാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശില്പിനാം വരമവ്യയം’ എന്ന വിശ്വകർമാവിന്റെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — അദ്ദേഹം ശില്പികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അവിനാശിയുമാണ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചശേഷമാണ് യാചിക്കുന്നത് — ‘ദേവന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങൾ നിർമിക്കുന്നത് അങ്ങുതന്നെ’ എന്ന്; ഇതൊരു മുഖസ്തുതികൂടിയാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു പർവതങ്ങൾ വികല്പങ്ങളായി പറയപ്പെടുന്നു — ഹിമവാൻ, മേരു, മന്ദരം — എല്ലാം ദേവന്മാർക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വിശ്വകർമാവ് രണ്ടു പർവതങ്ങളെ നിർദേശിക്കുന്നു — ത്രികൂടവും സുവേലവും; ലങ്ക ത്രികൂടത്തിന്റെ മധ്യശിഖരത്തിലാണ്. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ലങ്കയുടെ അളവ് — മുപ്പതു യോജന വീതി, നൂറു യോജന നീളം — അതിന്റെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സേന്ദ്രാ ഇവ ദിവൗകസഃ’ (ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്മാരെ ദേവന്മാരോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു; ഇത് അവരുടെ മഹത്ത്വാകാംക്ഷയെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ലങ്കാദുർഗം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ലങ്ക ഒരു കോട്ടയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശത്രുസൂദനാഃ’ (ശത്രുസംഹാരകർ) എന്നത് വിശ്വകർമാവിന്റെ ഒരു ആശീർവാദംപോലെയാണ്. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സഹസ്രാനുചരാഃ’ — അവർ ആയിരക്കണക്കിന് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം പോയി; അതിനാൽ ലങ്ക പെട്ടെന്നു നിറഞ്ഞു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഹൈമൈർഗൃഹശതൈർവൃതാം’ (നൂറുകണക്കിനു സ്വർണഗൃഹങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട) എന്നതിൽ നഗരിയുടെ ഐശ്വര്യം വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മധ്യമേഽംബുദസംനിഭേ’ (മധ്യത്തിലുള്ള മേഘംപോലെയുള്ള) — ശിഖരം മേഘംപോലെ നീലവും ഉയർന്നതുമാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘പച്ചപ്പുനിറഞ്ഞതിനാൽ മേഘംപോലെ നീലനിറത്തിൽ കാണുന്ന മധ്യശിഖരത്തിൽ’ എന്ന്. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വർണപ്രാകാരസംവീതാ ഹേമതോരണസംവൃതാ’ എന്നതിൽ സ്വർണം രണ്ടുതവണ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതേ കാലത്തുതന്നെ, രാഘവാ, രഘുനന്ദനാ, ഇഷ്ടംപോലെ കഴിഞ്ഞിരുന്ന നർമദ എന്നൊരു ഗന്ധർവി ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൾക്ക് ലജ്ജ, ലക്ഷ്മി, കീർത്തി എന്നീ ദേവിമാർക്കു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള മൂന്നു പുത്രിമാരുണ്ടായിരുന്നു. രാക്ഷസിയല്ലാതിരുന്നിട്ടും അവൾ പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ മുഖമുള്ള ആ മൂന്നു ഗന്ധർവകന്യകമാരെ മൂപ്പുമുറയനുസരിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ആ മൂന്നു രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാർക്കു നൽകി. ഭഗൻ ദേവതയായ നക്ഷത്രത്തിൽ മാതാവു നൽകിയ ആ മഹാഭാഗകളെ വിവാഹം ചെയ്ത സുകേശപുത്രന്മാർ, അപ്സരസ്സുകളോടൊപ്പം ദേവന്മാരെന്നപോലെ, ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു. മാല്യവാന്റെ ഭാര്യ സുന്ദരി എന്ന പേരുള്ള സുന്ദരിയായിരുന്നു; അവളിൽ അവൻ ജനിപ്പിച്ച സന്തതികളെ അറിഞ്ഞാലും — വജ്രമുഷ്ടി, വിരൂപാക്ഷൻ, രാക്ഷസനായ ദുർമുഖൻ, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ, മത്തൻ, ഉന്മത്തൻ; സുന്ദരിയിൽ സുന്ദരിയായ അനല എന്നൊരു പുത്രിയും ജനിച്ചു. സുമാലിക്കും പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ മുഖമുള്ള ഒരു ഭാര്യയുണ്ടായിരുന്നു — കേതുമതി എന്ന പേരുള്ളവൾ, പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവൾ. മഹാരാജാവേ, നിശാചരനായ സുമാലി കേതുമതിയിൽ ജനിപ്പിച്ച സന്തതികളെ ക്രമമായി അറിഞ്ഞാലും — പ്രഹസ്തൻ, അകമ്പനൻ, വികടൻ, കാലികാമുഖൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, ദണ്ഡൻ, മഹാബലനായ സുപാർശ്വൻ, സംഹ്രാദി, പ്രഘസൻ, രാക്ഷസനായ ഭാസകർണൻ; രാക, പുഷ്പോത്കട, പുഞ്ചിരിതൂകുന്ന കൈകസി, കുംഭീനസി — ഇവരാണ് സുമാലിയുടെ സന്തതികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്. മാലിക്കാകട്ടെ, രൂപവതിയും താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളും സുന്ദരനയനയും ശ്രേഷ്ഠയായ യക്ഷിക്കു തുല്യയുമായ വസുദ എന്ന ഗന്ധർവി ഭാര്യയായിരുന്നു. രാഘവാ, സുമാലിയുടെ അനുജൻ അവളിൽ ജനിപ്പിച്ച സന്തതികളെക്കുറിച്ചു ഞാൻ പറയുന്നതു കേട്ടാലും — അനലൻ, അനിലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി; മാലിയുടെ പുത്രന്മാരായ ഈ നിശാചരന്മാർ ഇപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ അമാത്യന്മാരാണ്. ‘ഭഗദൈവതേ നക്ഷത്രേ’ (ഭഗൻ ദേവതയായ നക്ഷത്രത്തിൽ) എന്നത് ഉത്രം (ഉത്തരഫൽഗുനി) നക്ഷത്രമാണ്; അതിന്റെ ദേവത ഭഗനാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇതു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഹ്രീ, ശ്രീ, കീർത്തി എന്നീ മൂന്നു ദേവിമാർ ലജ്ജ, ശോഭ, കീർത്തി എന്നിവയുടെ അധിഷ്ഠാനദേവതകളാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പ്. ഇവിടെ രാവണന്റെ മാതൃകുലം ആദ്യമായി കാണാം — സുമാലിയുടെ പുത്രി കൈകസി രാവണന്റെ മാതാവാകും; പ്രഹസ്തൻ അവന്റെ സേനാപതിയും മാതുലനുമാണ്. മാലിയുടെ പുത്രന്മാർ വിഭീഷണന്റെ അമാത്യന്മാരാണ് എന്ന വാക്ക് കഥയെ രാമന്റെ കാലവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ഒരു അർധശ്ലോകം മാത്രമാണ് — ‘കുംഭീനസീ ച ഇത്യേതേ സുമാലേഃ പ്രസവാഃ സ്മൃതാഃ’ (കുംഭീനസിയും — ഇവരാണ് സുമാലിയുടെ സന്തതികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്). മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യഥാകാമം’ (ഇഷ്ടംപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് നർമദയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ സ്വേച്ഛയനുസരിച്ചു വസിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അരാക്ഷസീ’ — നർമദ രാക്ഷസിയായിരുന്നില്ല, എന്നിട്ടും അവൾ തന്റെ പുത്രിമാരെ രാക്ഷസന്മാർക്കു നൽകി; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇതിനെ ‘തന്റെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ച്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ജ്യേഷ്ഠക്രമേണ’ (മൂപ്പുമുറയനുസരിച്ച്) — മൂത്ത പുത്രി മൂത്തവനായ മാല്യവാന്, മധ്യമ സുമാലിക്ക്, ഇളയവൾ മാലിക്ക്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ശുഭനക്ഷത്രത്തിൽ വിവാഹം — രാക്ഷസന്മാരുടെ വിവാഹവും ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നടന്നു. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സുന്ദരീ നാമ സുന്ദരീ’ ഒരു യമകമാണ് — പേരുകൊണ്ടും രൂപംകൊണ്ടും സുന്ദരി. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ മാല്യവാന്റെ ഏഴു പുത്രന്മാർ എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവരിൽ ചിലർ — മത്തൻ, യുദ്ധോന്മത്തൻ, യജ്ഞകോപൻ — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും ഈ കാണ്ഡത്തിലെ ഒന്നാം സർഗത്തിലും വീണ്ടും കാണപ്പെട്ടവരാണ്. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രാണേഭ്യോഽപി ഗരീയസീ’ (പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവൾ) എന്നത് സുമാലിക്കു ഭാര്യയോടുള്ള സ്നേഹമാണ്. നാല്പതും നാല്പത്തിയൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ സുമാലിയുടെ പത്തു പുത്രന്മാർ — പ്രഹസ്തൻ, അകമ്പനൻ, വികടൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ മുതലായവർ രാവണന്റെ സേനാപതികളാകും. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മയാ ത്വം ശൃണു രാഘവ’ (രാഘവാ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേട്ടാലും) എന്നത് അഗസ്ത്യന്റെ കഥനശൈലിയാണ് — അദ്ദേഹം രാമനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സംബോധന ചെയ്യുന്നു. നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ സമ്പാതി ഗൃധ്രരാജനിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനായ ഒരു രാക്ഷസനാണെന്നറിയണം. ഈ വംശാവലിയുടെ ഉദ്ദേശ്യവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ കേട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ പേരുകളുടെ മൂലം ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ രാമൻ താൻ വധിച്ച ശത്രുക്കളുടെ പൂർവികരെ അറിയുന്നു. കൈകസിയുടെ പേര് ‘ശുചിസ്മിതാ’ (നിർമലമായി പുഞ്ചിരിക്കുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തോടെയാണു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, കാരണം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ അവൾ മുഖ്യകഥാപാത്രമാകും. കുംഭീനസിയെ പിന്നീട് മധു എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു എന്ന കഥയും വരാനുണ്ട്. മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെയും സന്തതി ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മൂത്തവന്റെ, മധ്യമന്റെ, ഇളയവന്റെ — വിവാഹവും മൂപ്പുമുറയനുസരിച്ചു നടന്നതുപോലെ. ‘പദ്മപത്രാക്ഷീ സ്വക്ഷീ’ എന്നതിൽ വസുദയുടെ കണ്ണുകൾ രണ്ടുതവണ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നീട് ആ മൂന്നു രാക്ഷസപ്രമുഖന്മാർ നിശാചരന്മാരാലും നൂറുകണക്കിനു പുത്രന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, അത്യധികമായ വീര്യത്താൽ ദർപ്പിതരായി, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും നാഗങ്ങളെയും യക്ഷന്മാരെയും പീഡിപ്പിച്ചു. കാറ്റിനെപ്പോലെ ലോകമെങ്ങും ചുറ്റിനടന്ന അവർ സമീപിക്കാൻ കഴിയാത്തവരും, യുദ്ധങ്ങളിൽ മൃത്യുവിനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവരും, വരദാനത്താൽ അത്യധികം ഗർവിതരും, എപ്പോഴും യജ്ഞകർമങ്ങളെ മുടക്കുന്നവരുമായിരുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അവ സർഗം ഉപസംഹരിക്കുകയും അടുത്ത സർഗത്തിലെ വിഷയം — ദേവന്മാർ ആദ്യം ശിവനെയും പിന്നീടു വിഷ്ണുവിനെയും ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത് — സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ക്രതുക്രിയാണാം പ്രശമങ്കരാഃ’ (യജ്ഞകർമങ്ങളെ മുടക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് യജ്ഞനാശമാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖ്യാപരാധം എന്നറിയാം; ‘എന്തപരാധം ചെയ്തതിനാലാണ് അവരെ വിഷ്ണു ഓടിച്ചത്?’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം ഇതാണ്. ‘സഹേന്ദ്രാൻ’ (ഇന്ദ്രനോടുകൂടി) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് ഇന്ദ്രനും പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു എന്നറിയാം.

Seeing that the rākṣasa Sukeśa was righteous and had been granted a boon, a gandharva named Grāmaṇī, as splendid as the gandharva king Viśvāvasu, turned his thoughts to him. Grāmaṇī had a daughter named Devavatī, like a second Śrī, famous in the three worlds and rich in beauty and youth. The righteous gandharva gave her to Sukeśa, as though she were the royal fortune of the rākṣasas in bodily form. Having won that dear husband, whose power came from a boon, Devavatī was as content as a poor man who has come into wealth. United with her, the night-ranger shone like a great elephant sprung from Añjana, the elephant of the quarters, beside his mate. And in time, Rāghava, Sukeśa begot sons. Agastya calls Sukeśa righteous here: though a rākṣasa he was devoted to dharma, and that is why the gandharva gave him his daughter. At the end of the previous sarga he was called proud of his boon, and here righteous; both sides are seen in his nature. Grāmaṇī, being like the king of the gandharvas, made the match a fitting one for both families. The simile of the poor man is a plain, homely one: her joy was the joy of a pauper who suddenly finds wealth.

Sukeśa begot three sons, bright as the three sacred fires: Mālyavān, Sumāli, and Māli, best of the strong. The lord of the rākṣasas rejoiced to see his three sons, who were like the three-eyed god. They were as steady as the three worlds, like the three fires, as fierce as the three mantras and as dreadful as the three diseases. Bright as the three fires, Sukeśa's three sons grew there like diseases left untended. Learning that their father had won a boon and lordship through the power of austerity, the brothers made up their minds and went to Meru to practise austerities, and there, best of kings, the rākṣasas took up fierce vows. The number three runs through a chain of comparisons: three worlds, three fires, three mantras, three diseases. The three fires are those of the household, the offering and the south; the three mantras may be the three powers of a king, his majesty, his energy and his counsel, or the three Vedas; the three diseases are those arising from wind, bile and phlegm. The order of the images carries meaning too: first steadiness and brilliance, and at the end a disease-like menace. The image of illness left untreated is a sharp one: as an untended disease grows, so did they, to the harm of the world. Seeing their father's boon, they too came to crave boons, a pattern that recurs again and again in the rākṣasa line.

They practised a terrible penance that struck fear into all beings, with austerities rare on earth, marked by truth, uprightness and calm, and they scorched the three worlds, gods, asuras and men alike. Then the four-faced lord Brahmā came in his fine chariot, addressed Sukeśa's sons and said, "I am the giver of boons." Knowing that Brahmā, the giver of boons, had come, surrounded by Indra and the hosts of gods, they all joined their palms and, trembling like trees, spoke with one voice: "Lord, if you are pleased by our austerity and will grant us a boon, may we be unconquerable, slayers of our enemies, long-lived and powerful, and devoted to one another." "So it shall be," said the lord, and Brahmā, ever kind to brahmins, went back to his own world. Having won the boon, Rāma, all those night-rangers, made fearless by it, harassed gods and asuras alike. The gods, with the hosts of seers and the celestial singers, harassed by them, could find no protector, like men in hell. There is something striking here: even the rākṣasas' austerity was marked by truth, uprightness and calm. The qualities of the penance were pure, but its purpose was dark, and so it frightened all creatures, for its aim was to harm others. Even as they begged for the boon they trembled with fear. They asked for five things, invincibility, the destruction of their enemies, long life, power and mutual loyalty, and the last is notable: they asked for unity among the brothers, and they made their request with one voice, as though already one. Brahmā is called kind to brahmins because, pleased by austerity, he gives boons to all. They were fearless because of the boon, not from any courage of their own. And the gods in their plight were like men in hell who find no one to save them.

Then the rākṣasas came together in high spirits and spoke to Viśvakarman, the imperishable, best of craftsmen, O best of the Raghus: "By your own power you build the homes the great gods desire in their hearts, gods full of vigour, splendour and strength. Build a great house for us too, great-minded one, on the Himālaya, on Meru or on Mandara, a house like the house of Maheśvara." Then mighty-armed Viśvakarman told the rākṣasas of a dwelling like Śakra's Amarāvatī. "On the shore of the southern ocean there is a mountain named Trikūṭa, and another beside it named Suvela, lords of the rākṣasas. On the middle peak of that mountain, blue-green as a cloud, unreachable even by birds, its four sides cut sheer as though by a chisel, stands a city called Laṅkā, thirty leagues wide and a hundred long, girt with golden ramparts and golden gateways, which I built at Śakra's command. Live there, invincible bulls among rākṣasas, as the gods with Indra live in Amarāvatī. Holding the fortress of Laṅkā, surrounded by many rākṣasas, you will be beyond your enemies' reach and will destroy them." Hearing Viśvakarman's words, those best of rākṣasas went with thousands of followers and settled in that city. Reaching Laṅkā, with its strong ramparts and moats and its hundreds of golden houses, the night-rangers lived there happily. This is the origin of Laṅkā. In the third sarga Viśravas had said only that Viśvakarman built it; here the story behind that is told. It is curious that a city built at Indra's own command should be handed to rākṣasas. They flatter Viśvakarman before they ask, saying he alone builds the homes of the gods, and the mountains they propose are the gods' own favourites; asking for a house like Śiva's shows the size of their ambition, and Viśvakarman's comparison of them to Indra and the gods feeds it further. His words about their destroying enemies sound almost like a blessing. The peak's sheer sides made it hard to climb, its measure shows how vast the city was, and gold is mentioned twice in describing its walls and gates. Because they came with thousands of followers, Laṅkā was filled at once.

At that very time, Rāghava, delight of the Raghus, there lived a gandharvī named Narmadā who dwelt where she pleased. She had three daughters, radiant as the goddesses of modesty, fortune and fame. Though she was no rākṣasī herself, she gladly gave those full-moon-faced maidens, in order of their age, to the three lords of the rākṣasas. Their mother gave them away under the constellation of Uttarā Phalgunī, whose deity is Bhaga, and so, Rāma, Sukeśa's sons were married and sported with their wives like the immortals with the apsarases. Mālyavān's wife was Sundarī, as beautiful as her name. Hear the children he begot on her: Vajramuṣṭi, Virūpākṣa, the rākṣasa Durmukha, Suptaghna, Yajñakopa, Matta and Unmatta; and Sundarī also bore a lovely daughter, Analā. Sumāli too had a wife with a face like the full moon, named Ketumatī, dearer to him than his life. Hear in order, great king, the children the night-ranger Sumāli begot on her: Prahasta, Akampana, Vikaṭa, Kālikāmukha, Dhūmrākṣa, Daṇḍa, mighty Supārśva, Saṃhrādi, Praghasa and the rākṣasa Bhāsakarṇa; and the daughters Rākā, Puṣpotkaṭā, sweet-smiling Kaikasī and Kumbhīnasī. These are known as Sumāli's offspring. Māli's wife was a lovely gandharvī named Vasudā, with eyes like lotus petals, fair-eyed, like the finest of yakṣīs. Hear from me, Rāghava, the children Sumāli's younger brother begot on her: Anala, Anila, Hara and Sampāti. These sons of Māli are now Vibhīṣaṇa's ministers. The daughters were given in order of age, the eldest to Mālyavān the eldest, the middle one to Sumāli, the youngest to Māli, and the marriage took place under an auspicious star, so that even among rākṣasas it followed the rules of the scriptures. The three brothers' children are then listed in the same order of age. Here Rāvaṇa's mother's family appears for the first time: Sumāli's daughter Kaikasī, named with the epithet "sweet-smiling" because she will be central in the sargas to come, is to be Rāvaṇa's mother, and Prahasta, her brother, will be his general and his uncle. Several of these names, such as Matta, Unmatta and Yajñakopa, and Sumāli's sons Prahasta, Akampana, Vikaṭa and Dhūmrākṣa, were heard in the Yuddha Kāṇḍa and in the first sarga of this book, and the purpose of the genealogy is to show Rāma where the enemies he himself killed came from. Kumbhīnasī, it will later be told, was carried off by a rākṣasa named Madhu. This Sampāti is a rākṣasa, not the king of the vultures. And the remark that Māli's sons are now Vibhīṣaṇa's ministers links the ancient story to Rāma's own day.

Then those three bulls among rākṣasas, surrounded by night-rangers and by hundreds of their sons, and proud of their great valour, harassed the gods with Indra, the seers, the nāgas and the yakṣas. Roaming the world like the wind, hard to approach, as fiery as Death in battle and swollen with pride by their boon, they were forever wrecking the rites of sacrifice. Two verses in a longer metre close the sarga and point to what comes next, when the gods seek refuge first with Śiva and then with Viṣṇu. The destruction of sacrifices is named as the rākṣasas' chief offence, and this answers Rāma's question about what wrong they had done that Viṣṇu drove them away. Even Indra, it is made clear, was among those they harassed.