अगस्त्येन ईरितं वाक्यं श्रुत्वा रामः विस्मयम् आगतः — ‘पुरा लङ्कायां रक्षसां सम्भवः कथम् आसीत्?’ ततः त्रेताग्निसमविग्रहं तम् अगस्त्यं शिरः कम्पयित्वा मुहुः दृष्ट्वा स्मयमानः सः अभ्यभाषत — ‘भगवन्, एषा लङ्का पूर्वम् अपि पिशिताशिनाम् आसीत् इति भगवतः वाक्यं श्रुत्वा मे परः विस्मयः जातः। राक्षसाः पुलस्त्यवंशात् उद्भूताः इति नः श्रुतम्; इदानीं तु त्वया अन्यतः अपि तेषां सम्भवः कीर्तितः। किं ते पूर्वे रावणात्, कुम्भकर्णात्, प्रहस्तात्, विकटात्, रावणस्य पुत्रेभ्यः अपि बलवत्तराः आसन्? हे ब्रह्मन्, एषां पूर्वकः कः, सः बलोत्कटः किंनामा, कं च अपराधं प्राप्य ते विष्णुना द्राविताः? एतत् सर्वं विस्तरतः कथयस्व, अनघ; भानुः तमः इव मम इदं कुतूहलं नुद।’ पूर्वसर्गे विश्रवसा ‘राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः’ इति उक्तम् आसीत्; तत् एव वाक्यं रामस्य नूतनस्य प्रश्नस्य मूलम्। ‘शिरः कम्पयित्वा’ इति चेष्टा विस्मयस्य सूचिका, हिन्दीभाष्यम् अपि शिरः चालयित्वा इति व्याचष्टे। ‘स्मयमानः’ इति पदेन रामस्य प्रसन्नता कौतुकं च। ‘त्रेताग्निसमविग्रहम्’ इति अगस्त्यस्य तेजः वर्ण्यते — गार्हपत्यः, आहवनीयः, दक्षिणाग्निः इति त्रयः अग्नयः इव सः दीप्यते। रामस्य प्रश्नाः क्रमबद्धाः — पूर्वजः कः, तस्य नाम किम्, तेषाम् अपराधः कः, विष्णुना कथं द्राविताः। अन्ते ‘नुद भानुर्यथा तमः’ इति उपमया सः ज्ञानस्य प्रकाशं याचते। मुद्रणे पञ्चमे ‘कुम्भकर्णाश्च’ इति दृश्यते, यत्र पञ्चमी अपेक्ष्यते; तत् टिप्पणीषु उक्तम्।

राघवस्य संस्कारालंकृतं शुभं वचः श्रुत्वा अगस्त्यः विस्मयमानः इव तं राघवम् आह — ‘पुरा सलिलसम्भवः पद्मसम्भवः प्रजापतिः अपः सृष्ट्वा तासां गोपायने सत्त्वान् असृजत्। ते सत्त्वाः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः विनीतवत् सत्त्वकर्तारम् उपस्थिताः, ‘किं कुर्मः’ इति भाषन्तः। प्रजापतिः तु तान् सर्वान् प्रहसन् इव प्रत्याह, वाचा आभाष्य — ‘हे मानदाः, यत्नेन रक्षध्वम्’ इति। तत्र क्षुधिताः अक्षुधिताः च केचित् ‘रक्षामः’ इति, अपरे ‘यक्षामः’ इति अवदन्। ततः भूतकृत् तान् आह — ‘यैः रक्षाम इति उक्तं, ते राक्षसाः भवन्तु; यैः यक्षाम इति उक्तं, ते यक्षाः एव भवन्तु।’ अत्र नाम्नोः निर्वचनं दृश्यते — ‘रक्ष्’ धातोः राक्षसाः, ‘यक्ष्’ (पूजायाम्) धातोः यक्षाः। हिन्दीभाष्यम् यक्षणं पूजनम् इति अर्थं ददाति। ‘संस्कारालंकृतम्’ इति पदं रामस्य वाण्याः गुणं वर्णयति — पदसंस्कारः, वाक्यसंस्कारः, अर्थसंस्कारः च इति हिन्दीभाष्यम्; अगस्त्यः विस्मितः यत् सर्वज्ञः रामः अपि अनभिज्ञः इव पृच्छति। एवं राक्षसाः मूलतः जलस्य रक्षकाः, न हिंसकाः; तेषां क्रूरता पश्चात् आगता। ‘भुक्षिताभुक्षितैः’ इति पदं द्विविधान् सत्त्वान् सूचयति — ये बुभुक्षिताः, ये च न। एतत् कथनं पूर्वसर्गेषु उक्तात् पुलस्त्यवंशात् भिन्नं प्राचीनतरं राक्षसानाम् उत्पत्तिस्थानं दर्शयति। दशमे ‘विनीतवत्’ इति पदं सत्त्वानां नम्रतां दर्शयति।

तत्र राक्षसेषु हेतिः प्रहेतिः च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ मधुकैटभसंकाशौ अरिंदमौ बभूवतुः। प्रहेतिः धार्मिकः तदा तपोवनगतः; हेतिः तु दारक्रियार्थे परं यत्नम् अकरोत्। सः अमेयात्मा महामतिः स्वयम् एव कालस्य भगिनीं महाभयां भयां नाम कन्याम् उदावहत्। पुत्रवतां श्रेष्ठः राक्षसपुंगवः हेतिः तस्यां विद्युत्केशः इति श्रुतं पुत्रं जनयामास। हेतिपुत्रः विद्युत्केशः दीप्तार्कसमप्रभः महातेजाः तोयमध्ये अम्बुजम् इव व्यवर्धत। भ्रात्रोः स्वभावभेदः अत्र स्पष्टः — एकः तपस्वी, अपरः गृहस्थः; वंशः गृहस्थेन हेतिना एव प्रवर्तते। ‘मधुकैटभसंकाशौ’ इति उपमा तयोः बलं सूचयति, यतः मधुकैटभौ विष्णुना हतौ महासुरौ। कालस्य भगिनी भया — नाम्ना एव भयङ्करी; हिन्दीभाष्यम् भया अतीव भयानका आसीत् इति वदति। ‘स्वयमेव’ इति पदेन सूच्यते यत् हेतिः स्वयं याचित्वा विवाहम् अकरोत्। विद्युत्केशस्य नाम तस्य तेजसः अनुरूपम् — विद्युत् इव केशाः यस्य। ‘तोयमध्य इवाम्बुजम्’ इति उपमया तस्य सौम्यं वर्धनं वर्ण्यते। सप्तदशे ‘पुत्रवतां श्रेष्ठः’ इति हेतेः प्रशंसा, यतः तस्य पुत्रः श्रेष्ठः। चतुर्दशे ‘अरिंदमौ’ इति विशेषणं द्वयोः भ्रात्रोः शौर्यं दर्शयति।

यदा सः निशाचरः भद्रं यौवनम् अनुप्राप्तः, तदा तस्य पिता हेतिः दारक्रियां कर्तुं व्यवसितः। सः राक्षसपुंगवः पुत्रार्थं प्रभावतः संध्यातुल्यां संध्यायाः दुहितरं वरयामास। ‘अवश्यम् एव सा परस्मै दातव्या’ इति चिन्तयित्वा संध्यया सुता विद्युत्केशाय दत्ता, राघव। संध्यायाः तनयां लब्ध्वा निशाचरः विद्युत्केशः पौलोम्या मघवान् इव तया सार्धं रमते। केनचित् तु कालेन, राम, सा सालकटङ्कटा अर्णवात् घनराजिः इव विद्युत्केशात् गर्भम् आप। ततः सा राक्षसी मन्दरं गत्वा घनगर्भसमप्रभं गर्भं प्रसूता — गङ्गा अग्निजं गर्भम् इव। तं गर्भं समुत्सृज्य विद्युत्केशरतार्थिनी सा आत्मजं सुतं विस्मृत्य पतिना सार्धं रेमे। तदा उत्सृष्टः गर्भः घनशब्दसमस्वनः अभवत्। संध्यायाः वचने लौकिकं सत्यं — कन्या अवश्यं कस्मैचित् दातव्या, अतः समीपे आगतः योग्यः वरः स्वीक्रियते। ‘पौलोम्या मघवानिव’ इति उपमा — शच्या सह इन्द्रः इव। ‘घनराजिरिवार्णवात्’ इति — समुद्रात् जलं गृह्णन्ती मेघपङ्क्तिः इव। ‘गङ्गा गर्भमिवाग्निजम्’ इति उपमा कार्तिकेयस्य जन्मकथां स्मारयति, यत्र गङ्गया अग्नेः तेजः धृतं त्यक्तं च; हिन्दीभाष्यम् कुमारः कार्तिकेयः इति स्पष्टयति। मातुः निर्ममता अत्र विशेषेण उच्यते — सा रतिलोभात् पुत्रं त्यजति। चतुर्विंशः श्लोकः षट्पादः। एषा निष्करुणता राक्षसस्वभावस्य प्रथमं चिह्नम्। एकोनविंशे ‘भद्रं यौवनम्’ इति पदेन कल्याणकरं यौवनं सूच्यते; पिता पुत्रस्य योग्ये काले एव विवाहं चिन्तयति। विंशे ‘संध्यातुल्यां प्रभावतः’ इति — कन्या मातुः संध्यायाः सदृशी तेजसा। द्वाविंशे दाम्पत्यस्य सुखं वर्ण्यते, यत् अग्रे सन्तानस्य त्यागे परिणमति; सुखस्य लोभः एव करुणायाः अभावस्य कारणम् इति कविः सूचयति। पञ्चविंशे ‘घनशब्दसमस्वनः’ इति शिशोः रोदनं मेघगर्जनवत् गम्भीरम्, तस्य भाविबलस्य सूचकम्।

तया उत्सृष्टः सः शरदर्कसमद्युतिः शिशुः स्वयम् आस्ये मुष्टिं निधाय शनकैः रुरोद। ततः पार्वत्या सहितः शिवः वृषभम् आस्थाय वायुमार्गेण गच्छन् रुदितस्वनं शुश्राव। उमया सार्धं सः त्रिपुरसूदनः भवः रुदन्तं तं राक्षसात्मजम् अपश्यत्; पार्वत्याः कारुण्यभावात् सः तं मातुः एव वयःसमं चक्रे। अक्षरः अव्ययः महादेवः तम् अमरं च कृत्वा पार्वत्याः प्रियकाम्यया आकाशगं पुरम् अपि प्रादात्। उमया अपि राक्षसीनां वरः दत्तः, नृपात्मज — ‘गर्भस्य सद्यः उपलब्धिः, सद्यः एव प्रसूतिः, सद्यः एव मातुः वयःसमं वयःप्राप्तिः’ इति। ततः वरदानगर्वितः सुकेशः प्रभोः हरस्य पार्श्वतः श्रियं प्राप्य, खगं पुरं च प्राप्य, पुरंदरः इव महान् महामतिः सर्वत्र चचार। ‘निधायास्ये स्वयं मुष्टिम्’ इति शिशोः चित्रं करुणम्। करुणायाः मूलं पार्वती, शिवः तस्याः प्रियार्थं वरं ददाति — एवं शिवपार्वत्योः दाम्पत्यं सूक्ष्मं चित्रितम्। पार्वत्याः वरः सर्वासां राक्षसीनां कृते — अतः राक्षसाः सद्यः जायन्ते सद्यः वर्धन्ते च इति लोकविश्वासस्य मूलम् अत्र उक्तम्। ‘खगं पुरम्’ इति आकाशगामि नगरं, यत् विमानसदृशम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तः; ‘वरदानगर्वितः’ इति पदेन भाविनः संघर्षस्य सूचना दीयते। अस्य शिशोः नाम ‘सुकेशः’ इति हिन्दीभाष्ये स्पष्टम्। सप्तविंशे ‘वायुमार्गेण’ इति — शिवपार्वत्यौ आकाशमार्गेण गच्छतः, अतः एव शिशोः स्वनः तयोः श्रोत्रं प्राप्नोति। अष्टाविंशे ‘भवः’ इति नाम — सः सर्वस्य उत्पत्तिकारणम्, अतः अनाथस्य शिशोः अपि रक्षकः। एकोनत्रिंशे ‘अक्षरोऽव्ययः’ इति विशेषणद्वयं शिवस्य अविनाशित्वं दर्शयति, यः अन्यम् अपि अमरं कर्तुं शक्नोति। त्रिंशे ‘नृपात्मज’ इति अगस्त्यस्य सम्बोधनं रामं प्रति। एकत्रिंशे पार्वत्याः वरस्य त्रयः अंशाः — सद्यः गर्भः, सद्यः प्रसवः, सद्यः वयःप्राप्तिः।

అగస్త్యుడు చెప్పిన మాట విని రాముడు ఆశ్చర్యపోయాడు — ‘పూర్వం లంకలో రాక్షసుల ఉద్భవం ఎలా జరిగింది?’ అని. తరువాత త్రేతాగ్నులతో సమానమైన శరీరం గల ఆ అగస్త్యుని తల ఊపుతూ మళ్ళీ మళ్ళీ చూచి, చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడా, ఈ లంక పూర్వం కూడా మాంసభక్షకులదే అని తమరి మాట విని నాకు పరమాశ్చర్యం కలిగింది. రాక్షసులు పులస్త్యవంశం నుండి పుట్టారని మేము విన్నాము; ఇప్పుడేమో వారి పుట్టుక మరొకచోటి నుండి కూడా అని తమరు చెప్పారు. ఆ పూర్వులు రావణుని కంటె, కుంభకర్ణుని కంటె, ప్రహస్తుని కంటె, వికటుని కంటె, రావణుని కుమారుల కంటె కూడా బలవంతులా? బ్రహ్మర్షీ, వీరి పూర్వుడెవరు, బలంతో ఉద్ధతుడైన అతని పేరేమిటి, ఏ అపరాధం చేసినందుకు వారు విష్ణువుచేత తరిమివేయబడ్డారు? పాపరహితుడా, ఇదంతా విస్తారంగా చెప్పు; సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్లు నా ఈ కుతూహలాన్ని పోగొట్టు.’ పూర్వసర్గలో విశ్రవసుడు ‘పూర్వం విష్ణువు భయంతో బాధపడిన రాక్షసులు దానిని విడిచిపెట్టారు’ అని చెప్పాడు; ఆ వాక్యమే రాముని కొత్త ప్రశ్నకు మూలం. ‘తల ఊపడం’ అనే చేష్ట విస్మయాన్ని సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తల ఊపుతూ’ అని వివరిస్తుంది. ‘స్మయమానః’ (చిరునవ్వుతో) అనే పదంచేత రాముని ప్రసన్నతా కౌతుకమూ సూచించబడతాయి. ‘త్రేతాగ్నిసమవిగ్రహమ్’ అనే పదంతో అగస్త్యుని తేజస్సు వర్ణించబడుతుంది — గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని అనే మూడు అగ్నులలాగా అతడు ప్రకాశిస్తాడు. రాముని ప్రశ్నలు క్రమబద్ధంగా ఉన్నాయి — పూర్వుడెవరు, అతని పేరేమిటి, వారి అపరాధమేమిటి, విష్ణువుచేత ఎలా తరిమివేయబడ్డారు. చివర ‘నుద భానుర్యథా తమః’ (సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్లు పోగొట్టు) అనే ఉపమతో అతడు జ్ఞానప్రకాశాన్ని యాచిస్తాడు.

రాఘవుని సంస్కారాలంకృతమైన శుభవచనాన్ని విని అగస్త్యుడు ఆశ్చర్యపడుతున్నట్లుగా ఆ రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పూర్వం జలంనుండి పుట్టిన పద్మంలో జన్మించిన ప్రజాపతి జలాలను సృష్టించి, వాటిని కాపాడడానికి ప్రాణులను సృష్టించాడు. ఆకలి, దప్పిక, భయాలతో బాధపడుతున్న ఆ ప్రాణులు వినయంగా సృష్టికర్తను సమీపించి, ‘మేమేం చేయాలి?’ అని అడిగారు. ప్రజాపతి నవ్వుతున్నట్లుగా వారందరితో మాటాడుతూ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘గౌరవాన్నిచ్చేవారలారా, ప్రయత్నపూర్వకంగా రక్షించండి.’ అప్పుడు ఆకలిగొన్నవారిలోనూ ఆకలిగొననివారిలోనూ కొందరు ‘రక్షామః’ (రక్షిస్తాము) అని, మరికొందరు ‘యక్షామః’ (పూజిస్తాము) అని అన్నారు. అప్పుడు భూతసృష్టికర్త వారితో ఇలా అన్నాడు — ‘రక్షామః అని ఎవరు అన్నారో వారు రాక్షసులవుదురుగాక; యక్షామః అని ఎవరు అన్నారో వారు యక్షులే అవుదురుగాక.’ ఇక్కడ రెండు పేర్లకూ నిర్వచనం కనిపిస్తుంది — ‘రక్ష్’ (రక్షించు) అనే ధాతువు నుండి రాక్షసులు, ‘యక్ష్’ (పూజించు) అనే ధాతువు నుండి యక్షులు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యక్షణం (పూజనం)’ అని అర్థం ఇస్తుంది. ‘సంస్కారాలంకృతమ్’ అనే పదం రాముని వాక్కు గుణాన్ని వర్ణిస్తుంది — పదసంస్కారం, వాక్యసంస్కారం, అర్థసంస్కారం అని హిందీ వ్యాఖ్యానం; సర్వజ్ఞుడైన రాముడు కూడా తెలియనివానిలా అడుగుతున్నాడని అగస్త్యుడు ఆశ్చర్యపడతాడు. ఈ విధంగా రాక్షసులు మూలంలో జలానికి రక్షకులు, హింసకులు కారు; వారి క్రూరత్వం తరువాత వచ్చింది. ‘భుక్షితాభుక్షితైః’ అనే పదం రెండు రకాల ప్రాణులను సూచిస్తుంది — ఆకలిగొన్నవారు, ఆకలిగొననివారు. ఈ కథనం పూర్వసర్గలలో చెప్పిన పులస్త్యవంశం కంటె భిన్నమైన, ప్రాచీనతరమైన రాక్షసుల ఉద్భవస్థానాన్ని చూపిస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో ‘వినీతవత్’ (వినయంగా) అనే పదం ఆ ప్రాణుల నమ్రతను చూపిస్తుంది.

అక్కడ రాక్షసులలో హేతి, ప్రహేతి అనే సోదరులు రాక్షసాధిపతులయ్యారు; వారు మధుకైటభులతో సమానులు, శత్రువులను అణచేవారు. ధార్మికుడైన ప్రహేతి అప్పుడు తపోవనానికి వెళ్ళాడు; హేతి మాత్రం వివాహం కోసం గొప్ప ప్రయత్నం చేశాడు. అపరిమితమైన మనస్సు గల ఆ మహామేధావి స్వయంగా కాలుని సోదరి, మహాభయంకరి అయిన భయ అనే కన్యను వివాహమాడాడు. పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, రాక్షసపుంగవుడు అయిన హేతి ఆమెయందు విద్యుత్కేశుడనే ప్రసిద్ధుడైన కుమారుని కన్నాడు. హేతి కుమారుడైన విద్యుత్కేశుడు ప్రకాశించే సూర్యునితో సమానమైన కాంతి గలవాడై, మహాతేజస్వియై, నీటిలో పద్మంలా పెరిగాడు. సోదరుల స్వభావభేదం ఇక్కడ స్పష్టం — ఒకడు తపస్వి, మరొకడు గృహస్థుడు; వంశం గృహస్థుడైన హేతి ద్వారానే కొనసాగుతుంది. ‘మధుకైటభసంకాశౌ’ (మధుకైటభులతో సమానులు) అనే ఉపమ వారి బలాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే మధుకైటభులు విష్ణువుచేత చంపబడిన మహాసురులు. కాలుని సోదరి భయ — పేరులోనే భయంకరి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘భయ చాలా భయంకరమైనది’ అని చెబుతుంది. ‘స్వయమేవ’ (స్వయంగా) అనే పదంచేత హేతి స్వయంగా యాచించి వివాహం చేసుకున్నాడని సూచించబడుతుంది. విద్యుత్కేశుని పేరు అతని తేజస్సుకు తగినది — మెరుపులాంటి కేశాలు గలవాడు. ‘తోయమధ్య ఇవాంబుజమ్’ (నీటిలో పద్మంలా) అనే ఉపమతో అతని సౌమ్యమైన ఎదుగుదల వర్ణించబడుతుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘పుత్రవతాం శ్రేష్ఠః’ (పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడు) అనేది హేతికి ప్రశంస, ఎందుకంటే అతని కుమారుడు శ్రేష్ఠుడు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘అరిందమౌ’ (శత్రువులను అణచేవారు) అనే విశేషణం ఇద్దరు సోదరుల శౌర్యాన్ని చూపిస్తుంది.

ఆ నిశాచరుడు శుభకరమైన యౌవనానికి చేరుకున్నప్పుడు, అతని తండ్రి హేతి అతనికి వివాహం చేయాలని నిశ్చయించాడు. ఆ రాక్షసపుంగవుడు కుమారుని కోసం, ప్రభావంలో సంధ్యతో సమానమైన సంధ్య కుమార్తెను వరించాడు. రాఘవా, ‘ఆమెను తప్పనిసరిగా మరొకరికి ఇవ్వవలసిందే కదా’ అని ఆలోచించి సంధ్య తన కుమార్తెను విద్యుత్కేశునికి ఇచ్చింది. సంధ్య కుమార్తెను పొంది నిశాచరుడైన విద్యుత్కేశుడు పౌలోమి (శచీదేవి)తో ఇంద్రునిలా ఆమెతో కలిసి విహరించాడు. రామా, కొంతకాలానికి సాలకటంకట అనే ఆమె, సముద్రం నుండి మేఘపంక్తి జలాన్ని గ్రహించినట్లు, విద్యుత్కేశుని నుండి గర్భం ధరించింది. అప్పుడు ఆ రాక్షసి మందరపర్వతానికి వెళ్ళి, మేఘగర్భంతో సమానమైన కాంతి గల గర్భాన్ని ప్రసవించింది — గంగ అగ్నిజనితమైన గర్భాన్ని ప్రసవించినట్లు. ఆ గర్భాన్ని విడిచిపెట్టి, విద్యుత్కేశునితో రతిని కోరుతూ, తన కుమారుని మరచిపోయి ఆమె భర్తతో కలిసి విహరించింది. అప్పుడు విడిచిపెట్టబడిన ఆ శిశువు మేఘగర్జనతో సమానమైన ధ్వని చేశాడు. సంధ్య మాటలో లౌకిక సత్యం ఉంది — కన్యను తప్పనిసరిగా ఎవరికో ఒకరికి ఇవ్వవలసిందే, కాబట్టి సమీపానికి వచ్చిన యోగ్యుడైన వరుడు అంగీకరించబడతాడు. ‘పౌలోమ్యా మఘవానివ’ అనే ఉపమ — శచీదేవితో ఇంద్రునిలా. ‘ఘనరాజిరివార్ణవాత్’ — సముద్రం నుండి జలాన్ని గ్రహించే మేఘపంక్తిలా. ‘గంగా గర్భమివాగ్నిజమ్’ (గంగ అగ్నిజనిత గర్భాన్ని ప్రసవించినట్లు) అనే ఉపమ కార్తికేయుని జన్మకథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ అగ్ని తేజస్సు గంగచేత ధరించబడి విడువబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కుమార కార్తికేయుడు’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. తల్లి నిర్మమత ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పబడుతుంది — రతి లోభంతో ఆమె కుమారుని విడిచిపెడుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. ఈ నిష్కరుణత్వం రాక్షసస్వభావానికి మొదటి చిహ్నం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భద్రం యౌవనమ్’ అనే పదంచేత శుభకరమైన యౌవనం సూచించబడుతుంది; తండ్రి కుమారునికి తగిన సమయంలోనే వివాహం గురించి ఆలోచిస్తాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘సంధ్యాతుల్యాం ప్రభావతః’ — కన్య తేజస్సులో తల్లి అయిన సంధ్యను పోలినది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో దాంపత్యసుఖం వర్ణించబడుతుంది, అదే ముందు సంతానపరిత్యాగంగా పరిణమిస్తుంది; సుఖలోభమే కరుణ లోపించడానికి కారణమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఘనశబ్దసమస్వనః’ (మేఘగర్జనతో సమానమైన ధ్వని గలవాడు) — శిశువు ఏడుపు మేఘగర్జనలా గంభీరమైనది, అతని భావి బలానికి సూచకం.

ఆమెచేత విడిచిపెట్టబడిన శరత్కాల సూర్యునితో సమానమైన కాంతి గల ఆ శిశువు తన పిడికిలిని తానే నోటిలో పెట్టుకొని మెల్లగా ఏడ్చాడు. అప్పుడు పార్వతితో కలిసి వృషభాన్ని అధిరోహించి వాయుమార్గంలో వెళుతున్న శివుడు ఆ ఏడుపు ధ్వనిని విన్నాడు. ఉమతో కలిసి త్రిపురాసురసంహారి అయిన భవుడు ఏడుస్తున్న ఆ రాక్షసపుత్రుని చూచాడు; పార్వతి కరుణాభావం వల్ల అతడు ఆ శిశువును తల్లి వయస్సుతో సమానమైన వయస్సు గలవానిగా చేశాడు. అక్షరుడు, అవ్యయుడు అయిన మహాదేవుడు అతనిని అమరునిగా కూడా చేసి, పార్వతికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఆకాశంలో సంచరించే పురాన్ని కూడా ఇచ్చాడు. రాజకుమారా, ఉమ కూడా రాక్షసస్త్రీలకు ఈ వరం ఇచ్చింది — ‘గర్భం వెంటనే కలుగుతుంది, వెంటనే ప్రసవం జరుగుతుంది, శిశువు వెంటనే తల్లి వయస్సుకు సమానమైన వయస్సు పొందుతాడు.’ అప్పుడు వరదానంతో గర్వించిన సుకేశుడు ప్రభువైన హరుని నుండి సంపదను పొంది, ఆకాశగామి అయిన పురాన్ని కూడా పొంది, పురందరునిలా (ఇంద్రునిలా) గొప్పవాడై, మహామేధావియై అన్నిచోట్లా సంచరించాడు. ‘నిధాయాస్యే స్వయం ముష్టిమ్’ (పిడికిలిని తానే నోటిలో పెట్టుకొని) అనే శిశువు చిత్రం కరుణాజనకమైనది. కరుణకు మూలం పార్వతి; ఆమెకు ప్రియం చేయడానికి శివుడు వరం ఇస్తాడు — ఈ విధంగా శివపార్వతుల దాంపత్యం సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది. పార్వతి వరం రాక్షసస్త్రీలందరికీ వర్తిస్తుంది — కాబట్టి రాక్షసులు వెంటనే పుడతారు, వెంటనే పెరుగుతారు అనే లోకవిశ్వాసానికి మూలం ఇక్కడ చెప్పబడింది. ‘ఖగం పురమ్’ అంటే ఆకాశంలో సంచరించే నగరం, విమానం వంటిది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తం; ‘వరదానగర్వితః’ (వరదానంతో గర్వించినవాడు) అనే పదంచేత రాబోయే సంఘర్షణ సూచించబడుతుంది. ఈ శిశువు పేరు ‘సుకేశుడు’ అని హిందీ వ్యాఖ్యానంలో స్పష్టంగా ఉంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘వాయుమార్గేణ’ (వాయుమార్గంలో) — శివపార్వతులు ఆకాశమార్గంలో వెళుతున్నారు, అందుకే శిశువు ధ్వని వారి చెవులకు చేరుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘భవః’ అనే పేరు — అతడు సమస్తానికీ ఉత్పత్తికారణం, కాబట్టి అనాథ శిశువుకు కూడా రక్షకుడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘అక్షరోఽవ్యయః’ (నాశరహితుడు, వ్యయరహితుడు) అనే రెండు విశేషణాలు శివుని అవినాశిత్వాన్ని చూపిస్తాయి; అతడు ఇతరులను కూడా అమరులుగా చేయగలడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘నృపాత్మజ’ (రాజకుమారా) అనేది రాముని ఉద్దేశించి అగస్త్యుని సంబోధన. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో పార్వతి వరంలో మూడు అంశాలు — వెంటనే గర్భం, వెంటనే ప్రసవం, వెంటనే వయఃప్రాప్తి.

அகஸ்தியர் சொன்ன சொல்லைக் கேட்டு ராமன் வியப்படைந்தான் — ‘முன்பு இலங்கையில் ராக்ஷசர்கள் எப்படித் தோன்றினர்?’ பிறகு மூன்று வேள்வித் தீக்களுக்கு நிகரான உருவமுடைய அகஸ்தியரைத் தலையசைத்தவாறு மீண்டும் மீண்டும் நோக்கி, புன்முறுவலுடன் சொன்னான் — ‘பகவானே, இந்த இலங்கை முன்பும் ஊனுண்பவர்களுடையதாக இருந்தது என்ற தங்கள் சொல்லைக் கேட்டு எனக்குப் பெரும் வியப்பு உண்டாயிற்று. ராக்ஷசர்கள் புலஸ்தியர் வம்சத்திலிருந்து தோன்றியவர்கள் என்று நாங்கள் கேள்விப்பட்டிருக்கிறோம்; இப்போதோ தாங்கள் வேறொரு மூலத்திலிருந்தும் அவர்கள் தோன்றியதாகச் சொல்கிறீர்கள். அந்த முன்னோர்கள் ராவணன், கும்பகர்ணன், பிரஹஸ்தன், விகடன், ராவணனின் மைந்தர்கள் ஆகியோரைவிடவும் வலிமை மிக்கவர்களாக இருந்தனரா? அந்தணரே, இவர்களுடைய மூதாதை யார், வலிமை மிகுந்த அவன் பெயர் என்ன, எந்தக் குற்றம் செய்ததால் அவர்கள் விஷ்ணுவால் துரத்தப்பட்டனர்? குற்றமற்றவரே, இவை அனைத்தையும் விரிவாகச் சொல்வீராக; சூரியன் இருளைப் போக்குவது போல என் இந்த ஆவலைப் போக்குவீராக.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் விஶ்ரவஸ், ‘முன்பு விஷ்ணுவுக்கு அஞ்சி வருந்திய ராக்ஷசர்கள் அதைக் கைவிட்டனர்’ என்று சொல்லியிருந்தான்; அந்த வாக்கியமே ராமனின் புதிய கேள்விக்கு மூலம். ‘தலையசைத்து’ என்ற செய்கை வியப்பைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் ‘தலையை அசைத்து’ என்றே விளக்குகிறது. ‘ஸ்மயமான:’ (புன்முறுவலுடன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் மகிழ்ச்சியும் ஆர்வமும் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘த்ரேதாக்னிஸமவிக்ரஹம்’ என்ற சொல்லால் அகஸ்தியரின் ஒளி வர்ணிக்கப்படுகிறது — கார்ஹபத்யம், ஆஹவனீயம், தக்ஷிணாக்னி என்ற மூன்று தீக்களைப் போல அவர் ஒளிர்கிறார். ராமனின் கேள்விகள் ஒழுங்கானவை — மூதாதை யார், அவன் பெயர் என்ன, அவர்களுடைய குற்றம் என்ன, விஷ்ணுவால் எப்படித் துரத்தப்பட்டனர். இறுதியில் ‘சூரியன் இருளைப் போக்குவது போல’ என்ற உவமையால் அவன் ஞான ஒளியை வேண்டுகிறான். அச்சுப் பதிப்பில் ஐந்தாவது சுலோகத்தில் ‘கும்பகர்ணாஶ்ச’ என்று காணப்படுகிறது; அங்கே ஐந்தாம் வேற்றுமை (‘கும்பகர்ணனைவிட’) எதிர்பார்க்கப்படுகிறது; அது குறிப்புகளில் சொல்லப்பட்டுள்ளது.

ராகவனின் செம்மையால் அணிசெய்யப்பட்ட நல்ல சொல்லைக் கேட்டு, அகஸ்தியர் வியந்தவர் போல அந்த ராகவனிடம் சொன்னார் — ‘முன்பு நீரிலிருந்து தோன்றிய தாமரையில் பிறந்த பிரஜாபதி நீரைப் படைத்து, அதைக் காப்பதற்காக உயிர்களைப் படைத்தார். அந்த உயிர்கள் பசி, தாகம், அச்சம் ஆகியவற்றால் வருந்தி, பணிவுடன் தங்களைப் படைத்தவரிடம் சென்று ‘நாங்கள் என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்று கேட்டன. பிரஜாபதியோ அவை அனைத்தையும் நோக்கிச் சிரிப்பவர் போல, ‘மானம் காப்பவர்களே, முயற்சியுடன் காப்பாற்றுங்கள்’ என்று சொன்னார். அங்கே பசித்திருந்தவர்களும் பசியில்லாதவர்களுமாகிய சிலர் ‘ரக்ஷாம:’ (காப்போம்) என்றனர், மற்றவர்கள் ‘யக்ஷாம:’ (பூஜிப்போம்) என்றனர். அப்போது உயிர்களைப் படைத்தவர் அவர்களிடம், ‘‘ரக்ஷாம:’ என்று சொன்னவர்கள் ராக்ஷசர்கள் ஆகட்டும்; ‘யக்ஷாம:’ என்று சொன்னவர்கள் யக்ஷர்களே ஆகட்டும்’ என்றார். இங்கே இரண்டு பெயர்களின் சொல்லாக்கம் காணப்படுகிறது — ‘ரக்ஷ்’ (காத்தல்) என்ற வினையடியிலிருந்து ராக்ஷசர்கள், ‘யக்ஷ்’ (பூஜித்தல்) என்ற வினையடியிலிருந்து யக்ஷர்கள். இந்தி உரை ‘யக்ஷணம் (பூஜை)’ என்று பொருள் தருகிறது. ‘ஸம்ஸ்காராலங்க்ருதம்’ என்ற சொல் ராமனின் பேச்சின் சிறப்பை வர்ணிக்கிறது — சொல்லின் செம்மை, வாக்கியத்தின் செம்மை, பொருளின் செம்மை என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது; எல்லாம் அறிந்த ராமனும் அறியாதவன் போலக் கேட்கிறானே என்று அகஸ்தியர் வியக்கிறார். இவ்வாறு ராக்ஷசர்கள் முதலில் நீரைக் காப்பவர்களே, கொடியவர்கள் அல்லர்; அவர்களுடைய கொடுமை பின்னால் வந்தது. ‘புக்ஷிதாபுக்ஷிதை:’ என்ற சொல் இருவகை உயிர்களைக் குறிக்கிறது — பசித்தவை, பசிக்காதவை. இந்தக் கூற்று, முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்ட புலஸ்தியர் வம்சத்திலிருந்து வேறுபட்ட, அதைவிடப் பழைமையான ஒரு மூலத்தை ராக்ஷசர்களுக்குக் காட்டுகிறது. பத்தாவதில் ‘விநீதவத்’ (பணிவுடன்) என்ற சொல் அந்த உயிர்களின் பணிவைக் காட்டுகிறது.

அங்கே ராக்ஷசர்களிடையே ஹேதி, பிரஹேதி என்ற இரு சகோதரர்கள் ராக்ஷசத் தலைவர்களாக இருந்தனர்; அவர்கள் மது கைடபர்களைப் போன்றவர்கள், பகைவர்களை அடக்குபவர்கள். அறவழி நின்ற பிரஹேதி அப்போது தவவனத்துக்குச் சென்றுவிட்டான்; ஹேதியோ மனைவியை அடைவதில் பெரும் முயற்சி செய்தான். அளவிட முடியாத ஆற்றலும் பேரறிவும் கொண்ட அவன், தானே காலனின் சகோதரியும் மிகுந்த அச்சம் தருபவளுமான பயா என்ற கன்னியை மணந்தான். மக்கட்பேறு உடையவர்களில் சிறந்தவனும் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனுமான ஹேதி அவளிடம் வித்யுத்கேசன் என்று புகழ்பெற்ற மகனைப் பெற்றான். ஹேதியின் மகனான வித்யுத்கேசன், கொழுந்துவிட்டு எரியும் சூரியனுக்கு நிகரான ஒளியுடன், பெருந்தேஜஸ் கொண்டவனாக, நீரின் நடுவே தாமரையைப் போல வளர்ந்தான். சகோதரர்களின் இயல்பு வேறுபாடு இங்கே தெளிவாகிறது — ஒருவன் தவசி, மற்றவன் இல்லறத்தான்; வம்சம் இல்லறத்தானான ஹேதியாலேயே தொடர்கிறது. ‘மது கைடபர்களைப் போன்றவர்கள்’ என்ற உவமை அவர்களுடைய வலிமையைக் குறிக்கிறது; ஏனெனில் மது கைடபர்கள் விஷ்ணுவால் கொல்லப்பட்ட மாபெரும் அசுரர்கள். காலனின் சகோதரி பயா — பெயரிலேயே அச்சம் தருபவள்; இந்தி உரை ‘பயா மிகவும் பயங்கரமானவள்’ என்று சொல்கிறது. ‘ஸ்வயமேவ’ (தானே) என்ற சொல்லால், ஹேதி தானே பெண் கேட்டுத் திருமணம் செய்துகொண்டான் என்பது குறிக்கப்படுகிறது. வித்யுத்கேசனின் பெயர் அவனுடைய ஒளிக்கு ஏற்றது — மின்னலைப் போன்ற கேசம் உடையவன். ‘நீரின் நடுவே தாமரையைப் போல’ என்ற உவமையால் அவனுடைய இனிய வளர்ச்சி வர்ணிக்கப்படுகிறது. பதினேழாவதில் ‘மக்கட்பேறு உடையவர்களில் சிறந்தவன்’ என்பது ஹேதியின் புகழ்ச்சி, ஏனெனில் அவனுடைய மகன் சிறந்தவன். பதினான்காவதில் ‘அரிந்தமௌ’ (பகைவர்களை அடக்குபவர்கள்) என்ற அடைமொழி இரு சகோதரர்களின் வீரத்தையும் காட்டுகிறது.

இரவில் திரியும் அவன் நல்ல இளமைப் பருவத்தை அடைந்தபோது, அவனுடைய தந்தை ஹேதி அவனுக்குத் திருமணம் செய்விக்கத் தீர்மானித்தான். ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அவன், தன் மகனுக்காக, ஒளியில் சந்தியையை ஒத்த சந்தியையின் மகளைப் பெண் கேட்டான். ‘அவளை எப்படியும் வேறொருவருக்குக் கொடுத்தே ஆக வேண்டும்’ என்று எண்ணி, ராகவா, சந்தியை தன் மகளை வித்யுத்கேசனுக்குக் கொடுத்தாள். சந்தியையின் மகளைப் பெற்ற இரவில் திரியும் வித்யுத்கேசன், புலோமனின் மகளோடு (சசியோடு) மகவான் (இந்திரன்) இன்புறுவது போல அவளோடு இன்புற்றான். ராமா, சில காலத்துக்குப் பிறகு, சாலகடங்கடை என்ற அவள், கடலிலிருந்து நீரை உறிஞ்சும் மேகவரிசையைப் போல வித்யுத்கேசனிடமிருந்து கருவுற்றாள். பிறகு அந்த ராக்ஷசி மந்தர மலைக்குச் சென்று, மேகம் சுமக்கும் கருவைப் போல ஒளிர்ந்த கருவை ஈன்றாள் — கங்கை அக்கினியிடமிருந்து உண்டான கருவை ஈன்றது போல. அந்தக் கருவைக் கைவிட்டு, வித்யுத்கேசனோடு இன்புறுவதையே விரும்பிய அவள், தான் பெற்ற மகனை மறந்து கணவனோடு களித்தாள். அப்போது கைவிடப்பட்ட அந்தக் குழந்தை மேக முழக்கத்துக்கு நிகரான ஒலியுடன் அழுதது. சந்தியையின் சொல்லில் உலகியல் உண்மை உள்ளது — கன்னியை யாருக்காவது கொடுத்தே ஆக வேண்டும்; ஆகவே அருகில் வந்த தகுதியான மணமகன் ஏற்றுக்கொள்ளப்படுகிறான். ‘பௌலோம்யா மகவானிவ’ என்ற உவமை — சசியோடு இந்திரன் போல. ‘கனராஜிரிவார்ணவாத்’ — கடலிலிருந்து நீரைப் பெறும் மேகவரிசை போல. ‘கங்கா கர்பமிவாக்னிஜம்’ என்ற உவமை கார்த்திகேயனின் பிறப்புக் கதையை நினைவூட்டுகிறது; அங்கே கங்கை அக்கினியின் தேஜஸைத் தாங்கி, பின் கைவிட்டாள்; இந்தி உரை ‘குமார கார்த்திகேயன்’ என்று தெளிவுபடுத்துகிறது. தாயின் பரிவின்மை இங்கே சிறப்பாகச் சொல்லப்படுகிறது — இன்பத்தின் மீதுள்ள ஆசையால் அவள் மகனைக் கைவிடுகிறாள். இருபத்து நான்காவது சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது. இந்த இரக்கமின்மையே ராக்ஷச இயல்பின் முதல் அடையாளம். பத்தொன்பதாவதில் ‘பத்ரம் யௌவனம்’ என்ற சொல்லால் நலம் தரும் இளமை குறிக்கப்படுகிறது; மகனுக்குத் தகுந்த பருவத்தில்தான் தந்தை திருமணத்தைப் பற்றிச் சிந்திக்கிறான். இருபதாவதில் ‘ஒளியில் சந்தியையை ஒத்தவள்’ — கன்னி தன் தாயான சந்தியையைப் போல ஒளி கொண்டவள். இருபத்திரண்டாவதில் தாம்பத்திய இன்பம் வர்ணிக்கப்படுகிறது; அதுவே பின்னர் மகவைக் கைவிடுவதில் முடிகிறது; இன்பத்தின் மீதான பேராசையே இரக்கமின்மைக்குக் காரணம் என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். இருபத்தைந்தாவதில் ‘மேக முழக்கத்துக்கு நிகரான ஒலி’ — குழந்தையின் அழுகை மேக இடிபோல ஆழ்ந்தது; அது அவனுடைய வருங்கால வலிமையைக் குறிக்கிறது.

அவளால் கைவிடப்பட்ட, இலையுதிர் காலச் சூரியனுக்கு நிகரான ஒளியுடைய அந்தக் குழந்தை, தானே தன் வாயில் முஷ்டியை வைத்துக்கொண்டு மெல்ல அழுதது. அப்போது பார்வதியோடு காளையின் மீது ஏறி வான்வழியே சென்றுகொண்டிருந்த சிவன் அந்த அழுகுரலைக் கேட்டார். திரிபுரத்தை அழித்தவரான பவன் உமையோடு அழுதுகொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசக் குழந்தையைக் கண்டார்; பார்வதியின் கருணையால் அவனை உடனே அவன் தாயின் வயதுக்குச் சமமானவனாக ஆக்கினார். அழிவற்றவரும் மாறாதவருமான மகாதேவர் அவனை அமரனாகவும் ஆக்கி, பார்வதிக்கு மகிழ்ச்சி தர விரும்பி, வானில் செல்லும் ஒரு நகரத்தையும் அளித்தார். அரசிளங்குமரனே, உமையும் ராக்ஷசிகளுக்கு ஒரு வரம் அளித்தாள் — ‘கருவுற்றவுடனே கரு உண்டாகும், உடனே பிரசவம் நிகழும், உடனே தாயின் வயதுக்குச் சமமான வயதை அடைவர்’ என்று. அதன்பின் வரம் பெற்ற செருக்குடன் சுகேசன், பிரபுவான ஹரனின் அருகிலிருந்து செல்வத்தைப் பெற்று, வானில் செல்லும் நகரத்தையும் பெற்று, புரந்தரனைப் (இந்திரனைப்) போலப் பெருமையுடனும் பேரறிவுடனும் எங்கும் உலவினான். ‘தானே தன் வாயில் முஷ்டியை வைத்து’ என்ற குழந்தையின் சித்திரம் இரக்கம் தூண்டுவது. கருணையின் மூலம் பார்வதி; அவளுக்கு மகிழ்ச்சி தரவே சிவன் வரம் தருகிறார் — இவ்வாறு சிவ பார்வதியரின் தாம்பத்தியம் நுட்பமாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது. பார்வதியின் வரம் எல்லா ராக்ஷசிகளுக்கும் உரியது — ஆகவே ராக்ஷசர்கள் உடனே பிறந்து உடனே வளர்கிறார்கள் என்ற மக்கள் நம்பிக்கையின் மூலம் இங்கே சொல்லப்படுகிறது. ‘கக: புர:’ (வானில் செல்லும் நகரம்) என்பது விமானம் போன்ற, ஆகாயத்தில் செல்லும் நகரம். கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் உள்ளது; ‘வரம் பெற்ற செருக்குடன்’ என்ற சொல்லால் வரப்போகும் மோதலுக்கான அறிகுறி தரப்படுகிறது. இந்தக் குழந்தையின் பெயர் ‘சுகேசன்’ என்று இந்தி உரையில் தெளிவாக உள்ளது. இருபத்தேழாவதில் ‘வான்வழியே’ — சிவனும் பார்வதியும் ஆகாய வழியே செல்கின்றனர்; அதனால்தான் குழந்தையின் குரல் அவர்கள் காதுகளை எட்டுகிறது. இருபத்தெட்டாவதில் ‘பவன்’ என்ற பெயர் — அவர் எல்லாவற்றின் தோற்றத்துக்கும் காரணம்; ஆகவே அநாதையான குழந்தைக்கும் காவலர். இருபத்தொன்பதாவதில் ‘அக்ஷரோ(அ)வ்யய:’ (அழிவற்றவர், மாறாதவர்) என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் சிவனின் அழியாமையைக் காட்டுகின்றன; அவரால் பிறரையும் அமரராக்க முடியும். முப்பதாவதில் ‘ந்ருபாத்மஜ’ (அரசிளங்குமரனே) என்பது அகஸ்தியர் ராமனை விளிப்பது. முப்பத்தொன்றாவதில் பார்வதியின் வரத்துக்கு மூன்று பகுதிகள் — உடனே கரு, உடனே பிரசவம், உடனே வயது நிறைவு.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು — ‘ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಗಾಯಿತು?’ ಅನಂತರ ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ದೇಹಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು, ತಲೆಯಾಡಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಈ ಲಂಕೆಯು ಹಿಂದೆಯೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಈಗಲಾದರೋ ನೀವು ಬೇರೆ ಮೂಲದಿಂದಲೂ ಅವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಆ ಹಿಂದಿನವರು ರಾವಣ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿಕಟ, ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು ಇವರಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರೇ? ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಇವರ ಮೂಲಪುರುಷನು ಯಾರು, ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯ ಹೆಸರೇನು, ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ, ಪಾಪರಹಿತರೇ; ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನನ್ನ ಈ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿರಿ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ‘ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆ ವಾಕ್ಯವೇ ರಾಮನ ಈ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮೂಲ. ‘ಶಿರಃ ಕಂಪಯಿತ್ವಾ’ (ತಲೆಯಾಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಚೇಷ್ಟೆಯು ವಿಸ್ಮಯದ ಸೂಚಕ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ತಲೆಯಾಡಿಸಿ’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಮಯಮಾನಃ’ (ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಕೌತುಕವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಸಮವಿಗ್ರಹಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಅವರು ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿವೆ — ಮೂಲಪುರುಷನು ಯಾರು, ಅವನ ಹೆಸರೇನು, ಅವರ ಅಪರಾಧವೇನು, ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನುದ ಭಾನುರ್ಯಥಾ ತಮಃ’ (ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಿವಾರಿಸು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುಂಭಕರ್ಣಾಶ್ಚ’ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ (‘ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಿಂತ’) ಅಪೇಕ್ಷಿತ; ಅದನ್ನು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾಘವನ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದವರಂತೆ ಆ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಹಿಂದೆ ಜಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಜಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಭಯಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ಜೀವಿಗಳು ವಿನಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ನಾವೇನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದರೋ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವರೇ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ (ಜಲವನ್ನು) ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.’ ಆಗ ಹಸಿದವರಲ್ಲಿಯೂ ಹಸಿಯದವರಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವರು ‘ರಕ್ಷಾಮಃ’ (ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ಯಕ್ಷಾಮಃ’ (ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂದರು. ಆಗ ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾರು ‘ರಕ್ಷಾಮಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೋ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ; ಯಾರು ‘ಯಕ್ಷಾಮಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೋ ಅವರು ಯಕ್ಷರೇ ಆಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ನಿರ್ವಚನವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ರಕ್ಷ್’ (ರಕ್ಷಿಸು) ಧಾತುವಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಪೂಜೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ‘ಯಕ್ಷ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಯಕ್ಷರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಯಕ್ಷಣ (ಪೂಜನ)’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಸ್ಕಾರಾಲಂಕೃತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ವಾಣಿಯ ಗುಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಪದಸಂಸ್ಕಾರ, ವಾಕ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ, ಅರ್ಥಸಂಸ್ಕಾರ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ರಾಮನೂ ಏನೂ ಅರಿಯದವನಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನಲ್ಲ ಎಂದು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂಲತಃ ಜಲದ ರಕ್ಷಕರು, ಹಿಂಸಕರಲ್ಲ; ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯವು ಅನಂತರ ಬಂದುದು. ‘ಭುಕ್ಷಿತಾಭುಕ್ಷಿತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಸಿದವರು ಮತ್ತು ಹಸಿಯದವರು. ಈ ಕಥನವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ, ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತವತ್’ (ವಿನಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಜೀವಿಗಳ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಹೇತಿ ಎಂಬ ಸಹೋದರರು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗಳಾದರು; ಅವರು ಮಧು-ಕೈಟಭರಂತೆ ಇದ್ದರು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಪ್ರಹೇತಿಯು ಆಗ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು; ಹೇತಿಯಾದರೋ ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಅಪರಿಮಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆ ಮಹಾಮತಿಯು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಕಾಲನ ತಂಗಿಯಾದ, ಮಹಾಭಯಂಕರಿಯಾದ ಭಯಾ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದನು. ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವ ಹೇತಿಯು ಅವಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದನು. ಹೇತಿಯ ಮಗನಾದ ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ, ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಕಮಲದಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಸ್ವಭಾವಭೇದವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ತಪಸ್ವಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಗೃಹಸ್ಥ; ವಂಶವು ಗೃಹಸ್ಥನಾದ ಹೇತಿಯಿಂದಲೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಧುಕೈಟಭಸಂಕಾಶೌ’ (ಮಧು-ಕೈಟಭರಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಧು-ಕೈಟಭರು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತರಾದ ಮಹಾಸುರರು. ಕಾಲನ ತಂಗಿ ಭಯಾ — ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಭಯಂಕರಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಭಯಾ ಬಹಳ ಭಯಾನಕಳಾಗಿದ್ದಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಮೇವ’ (ತಾನೇ ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇತಿಯು ತಾನೇ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಿ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡನೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನ ಹೆಸರು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ಮಿಂಚಿನಂತಹ ಕೂದಲುಳ್ಳವನು. ‘ತೋಯಮಧ್ಯ ಇವಾಂಬುಜಮ್’ (ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಕಮಲದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರವತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬುದು ಹೇತಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮಗನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಿಂದಮೌ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಅವನ ತಂದೆ ಹೇತಿಯು ಅವನ ವಿವಾಹ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವನು ಮಗನಿಗಾಗಿ, ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಗಳನ್ನು ವರಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ‘ಅವಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೆಯು ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನು, ಪೌಲೋಮಿಯೊಡನೆ ಮಘವಂತನು (ಇಂದ್ರನು) ರಮಿಸುವಂತೆ, ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸಿದನು. ರಾಮ, ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಆ ಸಾಲಕಟಂಕಟೆಯು, ಮೇಘಪಂಕ್ತಿಯು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಜಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ, ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನಿಂದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಮಂದರಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮೇಘದ ಗರ್ಭದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಗಂಗೆಯು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೆತ್ತಂತೆ. ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು, ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನೊಡನೆ ರತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮರೆತು ಪತಿಯೊಡನೆ ರಮಿಸಿದಳು. ಆಗ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶಿಶುವು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅಳತೊಡಗಿತು. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಸತ್ಯವಿದೆ — ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕೊಡಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ಯೋಗ್ಯ ವರನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೌಲೋಮ್ಯಾ ಮಘವಾನಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಚಿಯೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ. ‘ಘನರಾಜಿರಿವಾರ್ಣವಾತ್’ ಎಂಬುದು — ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಜಲವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೇಘಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ. ‘ಗಂಗಾ ಗರ್ಭಮಿವಾಗ್ನಿಜಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯು ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ತ್ಯಜಿಸಿದಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯ ನಿರ್ಮಮತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರತಿಯ ಲೋಭದಿಂದ ಅವಳು ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಈ ನಿಷ್ಕರುಣತೆಯು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭದ್ರಂ ಯೌವನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕರವಾದ ಯೌವನವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ತಂದೆಯು ಮಗನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ವಿವಾಹವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಧ್ಯಾತುಲ್ಯಾಂ ಪ್ರಭಾವತಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಕನ್ಯೆಯು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಸಂಧ್ಯೆಯಂತೆಯೇ ಇದ್ದಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯದ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಸಂತಾನದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಸುಖದ ಲೋಭವೇ ಕರುಣೆಯ ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಘನಶಬ್ದಸಮಸ್ವನಃ’ (ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ) ಎಂಬುದು — ಶಿಶುವಿನ ಅಳು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ, ಅದು ಅವನ ಮುಂದಿನ ಬಲದ ಸೂಚಕ.

ಅವಳಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಶಿಶುವು ತಾನೇ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲನೆ ಅಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಪಾರ್ವತಿಯೊಡನೆ ವೃಷಭವನ್ನೇರಿ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಶಿವನು ಆ ಅಳುವಿನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಉಮೆಯೊಡನೆ ಇದ್ದ ತ್ರಿಪುರಸಂಹಾರಿಯಾದ ಭವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶಿಶುವನ್ನು ಕಂಡನು; ಪಾರ್ವತಿಯ ಕರುಣೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ತಾಯಿಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನ ವಯಸ್ಸಿನವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಅಕ್ಷರನೂ ಅವ್ಯಯನೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನು ಅವನನ್ನು ಅಮರನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿ, ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಒಂದು ಪುರವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಉಮೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ತಕ್ಷಣವೇ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ, ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಸವ, ತಕ್ಷಣವೇ ತಾಯಿಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ.’ ಅನಂತರ ವರದಾನದಿಂದ ಗರ್ವಿತನಾದ ಸುಕೇಶನು ಪ್ರಭುವಾದ ಹರನ ಬಳಿಯಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಆಕಾಶಗಾಮಿಯಾದ ಪುರವನ್ನೂ ಪಡೆದು, ಪುರಂದರನಂತೆ ಮಹಾನನೂ ಮಹಾಮತಿಯೂ ಆಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ‘ನಿಧಾಯಾಸ್ಯೇ ಸ್ವಯಂ ಮುಷ್ಟಿಮ್’ (ತಾನೇ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಶಿಶುವಿನ ಚಿತ್ರವು ಕರುಣಾಜನಕ. ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ ಪಾರ್ವತಿ; ಶಿವನು ಅವಳ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ದಾಂಪತ್ಯವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ವರವು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗಾಗಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ತಕ್ಷಣ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ತಕ್ಷಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಲೋಕವಿಶ್ವಾಸದ ಮೂಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಖಗಂ ಪುರಮ್’ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಗರ, ವಿಮಾನದಂತಹುದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ವರದಾನಗರ್ವಿತಃ’ (ವರದಾನದಿಂದ ಗರ್ವಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಂಘರ್ಷದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಿಶುವಿನ ಹೆಸರು ‘ಸುಕೇಶ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಾಯುಮಾರ್ಗೇಣ’ ಎಂದಿದೆ — ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಶಿಶುವಿನ ಧ್ವನಿ ಅವರ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು — ಅವನು ಎಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಾಥ ಶಿಶುವಿಗೂ ರಕ್ಷಕ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರೋಽವ್ಯಯಃ’ (ನಾಶವಿಲ್ಲದವನು, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶಿವನ ಅವಿನಾಶಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೂ ಅಮರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೃಪಾತ್ಮಜ’ (ರಾಜಕುಮಾರ) ಎಂಬುದು ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸಂಬೋಧನೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ವರಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ತಕ್ಷಣ ಗರ್ಭ, ತಕ್ಷಣ ಪ್ರಸವ, ತಕ್ಷಣ ವಯಃಪ್ರಾಪ್ತಿ.

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ വിസ്മയിച്ചു — ‘പണ്ട് ലങ്കയിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ഉത്പത്തി എങ്ങനെയായിരുന്നു?’ പിന്നീട് ത്രേതാഗ്നികൾക്കു തുല്യമായ ശരീരകാന്തിയുള്ള ആ അഗസ്ത്യനെ, തല കുലുക്കിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഈ ലങ്ക മുമ്പും മാംസഭോജികളുടേതായിരുന്നു എന്ന അങ്ങയുടെ വാക്കു കേട്ട് എനിക്ക് അത്യധികം വിസ്മയമുണ്ടായി. രാക്ഷസന്മാർ പുലസ്ത്യവംശത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചവരാണെന്നാണ് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുള്ളത്; ഇപ്പോഴാകട്ടെ മറ്റൊരിടത്തുനിന്നും അവരുടെ ഉത്പത്തി അങ്ങ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആ പൂർവികർ രാവണനെക്കാളും കുംഭകർണനെക്കാളും പ്രഹസ്തനെക്കാളും വികടനെക്കാളും രാവണപുത്രന്മാരെക്കാളും ബലവാന്മാരായിരുന്നോ? ബ്രഹ്മർഷേ, ഇവരുടെ പൂർവികൻ ആരായിരുന്നു, ബലംകൊണ്ട് ഉഗ്രനായ അവന്റെ പേരെന്തായിരുന്നു, എന്തപരാധം ചെയ്തതിനാലാണ് അവരെ വിഷ്ണു ഓടിച്ചത്? പാപരഹിതനായ അങ്ങ് ഇതെല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞാലും; സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ എന്റെ ഈ കൗതുകത്തെ അകറ്റിയാലും.’ മുൻസർഗത്തിൽ വിശ്രവസ്സ് ‘പണ്ട് വിഷ്ണുഭയത്താൽ പീഡിതരായ രാക്ഷസന്മാർ അത് ഉപേക്ഷിച്ചു’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ആ വാക്യംതന്നെയാണ് രാമന്റെ പുതിയ ചോദ്യത്തിന്റെ മൂലം. ‘തല കുലുക്കി’ എന്ന ചേഷ്ട വിസ്മയത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘തല കുലുക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘സ്മയമാനഃ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ പ്രസന്നതയും കൗതുകവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ത്രേതാഗ്നിസമവിഗ്രഹം’ എന്നതിൽ അഗസ്ത്യന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ മൂന്ന് അഗ്നികളെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ ക്രമബദ്ധമാണ് — പൂർവികൻ ആര്, അവന്റെ പേരെന്ത്, അവരുടെ അപരാധമെന്ത്, വിഷ്ണു അവരെ എങ്ങനെ ഓടിച്ചു. ഒടുവിൽ ‘നുദ ഭാനുർയഥാ തമഃ’ (സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ അകറ്റുക) എന്ന ഉപമയിലൂടെ അദ്ദേഹം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശം യാചിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കുംഭകർണാശ്ച’ എന്നു കാണുന്നു; അവിടെ പഞ്ചമീവിഭക്തിയാണ് (‘കുംഭകർണനെക്കാൾ’ എന്ന അർഥത്തിൽ) പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്; അതു കുറിപ്പുകളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

രാഘവന്റെ സംസ്കാരത്താൽ അലംകൃതമായ ശുഭവചനം കേട്ട് അഗസ്ത്യൻ വിസ്മയിക്കുന്നവനെപ്പോലെ ആ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘പണ്ട് ജലത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച പദ്മത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച പ്രജാപതി ജലം സൃഷ്ടിച്ച്, അതിനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കാനായി ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചു. വിശപ്പും ദാഹവും ഭയവും കൊണ്ടു വലഞ്ഞ ആ ജീവികൾ വിനീതരായി തങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് “ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യണം?” എന്നു ചോദിച്ചു. പ്രജാപതിയാകട്ടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അവരോടെല്ലാം വാക്കാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: “മാനം നൽകുന്നവരേ, പ്രയത്നപൂർവം രക്ഷിക്കുവിൻ.” അപ്പോൾ അവരിൽ വിശന്നവരും വിശക്കാത്തവരുമായ ചിലർ “ഞങ്ങൾ രക്ഷിക്കാം” (രക്ഷാമഃ) എന്നും, മറ്റുചിലർ “ഞങ്ങൾ പൂജിക്കാം” (യക്ഷാമഃ) എന്നും പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഭൂതങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവൻ അവരോടു പറഞ്ഞു: “ആർ ‘രക്ഷാമഃ’ എന്നു പറഞ്ഞുവോ, അവർ രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ; ആർ ‘യക്ഷാമഃ’ എന്നു പറഞ്ഞുവോ, അവർ യക്ഷന്മാർതന്നെയാകട്ടെ.”’ ഇവിടെ രണ്ടു പേരുകളുടെയും നിർവചനം കാണാം — ‘രക്ഷ്’ (രക്ഷിക്കുക) എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന് രാക്ഷസന്മാർ, ‘യക്ഷ്’ (പൂജിക്കുക) എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന് യക്ഷന്മാർ. ‘യക്ഷണം (പൂജനം)’ എന്ന അർഥം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം നൽകുന്നു. ‘സംസ്കാരാലംകൃതം’ എന്ന പദം രാമന്റെ വാക്കിന്റെ ഗുണം വർണിക്കുന്നു — പദസംസ്കാരം, വാക്യസംസ്കാരം, അർഥസംസ്കാരം എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം; സർവജ്ഞനായ രാമൻപോലും ഒന്നുമറിയാത്തവനെപ്പോലെ ചോദിക്കുന്നതിൽ അഗസ്ത്യൻ വിസ്മയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാർ മൂലത്തിൽ ജലത്തിന്റെ രക്ഷകരായിരുന്നു, ഹിംസകരായിരുന്നില്ല; അവരുടെ ക്രൂരത പിന്നീടാണു വന്നത്. ‘ഭുക്ഷിതാഭുക്ഷിതൈഃ’ (വിശന്നവരും വിശക്കാത്തവരും) എന്ന പദം രണ്ടുതരം ജീവികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിശപ്പുള്ളവരും ഇല്ലാത്തവരും. ഈ കഥനം മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ പുലസ്ത്യവംശത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തവും അതിനെക്കാൾ പ്രാചീനവുമായ ഒരു ഉത്പത്തിസ്ഥാനം രാക്ഷസന്മാർക്കു കാണിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിനീതവത്’ (വിനീതരായി) എന്ന പദം ജീവികളുടെ നമ്രത കാണിക്കുന്നു.

ആ രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ ഹേതി, പ്രഹേതി എന്നീ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ രാക്ഷസാധിപന്മാരായി ഉണ്ടായി; മധുകൈടഭന്മാരെപ്പോലെ ശക്തരും ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവരുമായിരുന്നു അവർ. ധാർമികനായ പ്രഹേതി അന്ന് തപോവനത്തിലേക്കു പോയി; ഹേതിയാകട്ടെ വിവാഹം ചെയ്യാനായി വലിയ പ്രയത്നം നടത്തി. അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള ആ മഹാമതി സ്വയംതന്നെ കാലന്റെ സഹോദരിയും മഹാഭയങ്കരിയുമായ ഭയ എന്ന കന്യകയെ വിവാഹം ചെയ്തു. പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും രാക്ഷസപ്രമുഖനുമായ ഹേതി അവളിൽ വിദ്യുത്കേശൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു. ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള, മഹാതേജസ്വിയായ ഹേതിപുത്രൻ വിദ്യുത്കേശൻ ജലമധ്യത്തിലെ താമരയെന്നപോലെ വളർന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ സ്വഭാവവ്യത്യാസം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ഒരാൾ തപസ്വി, മറ്റേയാൾ ഗൃഹസ്ഥൻ; വംശം തുടരുന്നത് ഗൃഹസ്ഥനായ ഹേതിയിലൂടെയാണ്. ‘മധുകൈടഭസംകാശൗ’ (മധുകൈടഭന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ അവരുടെ ബലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം മധുവും കൈടഭനും വിഷ്ണുവിനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട മഹാസുരന്മാരാണ്. കാലന്റെ സഹോദരിയായ ഭയ പേരുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയങ്കരിയാണ്; ‘ഭയ വളരെ ഭയാനകയായിരുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. ‘സ്വയമേവ’ (സ്വയംതന്നെ) എന്ന പദം ഹേതി സ്വയം ആവശ്യപ്പെട്ടാണ് വിവാഹം ചെയ്തതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിദ്യുത്കേശന്റെ പേര് അവന്റെ തേജസ്സിന് അനുരൂപമാണ് — മിന്നൽപോലെയുള്ള കേശങ്ങളുള്ളവൻ. ‘തോയമധ്യ ഇവാംബുജം’ (ജലമധ്യത്തിലെ താമരയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ സൗമ്യമായ വളർച്ച വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പുത്രവതാം ശ്രേഷ്ഠഃ’ (പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നത് ഹേതിക്കുള്ള പ്രശംസയാണ്, കാരണം അവന്റെ പുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അരിന്ദമൗ’ (ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും ശൗര്യം കാണിക്കുന്നു.

ആ നിശാചരൻ മംഗളകരമായ യൗവനത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, അവന്റെ പിതാവ് ഹേതി അവന്റെ വിവാഹം നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ആ രാക്ഷസപ്രമുഖൻ പുത്രനുവേണ്ടി, പ്രഭാവത്തിൽ സന്ധ്യയ്ക്കു തുല്യയായ സന്ധ്യയുടെ പുത്രിയെ വരിച്ചു. ‘അവളെ എന്തായാലും മറ്റൊരാൾക്കു നൽകേണ്ടതാണല്ലോ’ എന്നു ചിന്തിച്ച് സന്ധ്യ തന്റെ പുത്രിയെ വിദ്യുത്കേശനു നൽകി, രാഘവാ. സന്ധ്യയുടെ പുത്രിയെ ലഭിച്ച നിശാചരനായ വിദ്യുത്കേശൻ, പൗലോമിയോടൊപ്പം (ശചിയോടൊപ്പം) ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ അവളോടൊപ്പം രമിച്ചു. കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമാ, ആ സാലകടങ്കട സമുദ്രത്തിൽനിന്നു മേഘനിര ജലം ഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ വിദ്യുത്കേശനിൽനിന്നു ഗർഭം ധരിച്ചു. പിന്നീട് ആ രാക്ഷസി മന്ദരപർവതത്തിൽ ചെന്ന്, മേഘത്തിനുള്ളിലെ ജലംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ഗർഭം പ്രസവിച്ചു — ഗംഗ അഗ്നിജനായ ഗർഭത്തെ എന്നപോലെ. ആ ശിശുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, വിദ്യുത്കേശനോടൊത്തുള്ള രതിയെ ആഗ്രഹിച്ച അവൾ സ്വന്തം പുത്രനെ മറന്ന് ഭർത്താവിനോടൊപ്പം രമിച്ചു. അപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ ശിശു മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ശബ്ദത്തിൽ കരഞ്ഞു. സന്ധ്യയുടെ വാക്കിൽ ഒരു ലൗകികസത്യമുണ്ട് — കന്യകയെ എന്തായാലും ആർക്കെങ്കിലും നൽകേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ അടുത്തുവന്ന യോഗ്യനായ വരനെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പൗലോമ്യാ മഘവാനിവ’ എന്ന ഉപമ — ശചിയോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ. ‘ഘനരാജിരിവാർണവാത്’ — സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലം ഗ്രഹിക്കുന്ന മേഘപംക്തിയെപ്പോലെ. ‘ഗംഗാ ഗർഭമിവാഗ്നിജം’ (ഗംഗ അഗ്നിജനായ ഗർഭത്തെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ, ഗംഗ അഗ്നിയുടെ തേജസ്സു ധരിക്കുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്ത കാർത്തികേയന്റെ ജനനകഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘കുമാരൻ കാർത്തികേയൻ’ എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. മാതാവിന്റെ നിർമമത ഇവിടെ പ്രത്യേകം പറയപ്പെടുന്നു — രതിമോഹത്താൽ അവൾ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഈ നിഷ്കരുണതയാണ് രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടയാളം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭദ്രം യൗവനം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മംഗളകരമായ യൗവനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രനു യോജിച്ച സമയത്തുതന്നെയാണ് പിതാവ് വിവാഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നത്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സന്ധ്യാതുല്യാം പ്രഭാവതഃ’ (പ്രഭാവത്തിൽ സന്ധ്യയ്ക്കു തുല്യ) — കന്യക തേജസ്സിൽ മാതാവായ സന്ധ്യയെപ്പോലെയാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ദാമ്പത്യസുഖം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതാണ് മുന്നോട്ട് സന്താനത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിൽ കലാശിക്കുന്നത്; സുഖലോഭംതന്നെയാണ് കരുണയില്ലായ്മയുടെ കാരണം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഘനശബ്ദസമസ്വനഃ’ (മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ശബ്ദമുള്ളവൻ) — ശിശുവിന്റെ കരച്ചിൽ മേഘഗർജനംപോലെ ഗംഭീരമാണ്; അത് അവന്റെ ഭാവിബലത്തിന്റെ സൂചനയാണ്.

അവളാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശരത്കാലസൂര്യനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള ആ ശിശു സ്വയം മുഷ്ടി വായിൽ വെച്ച് പതുക്കെ കരഞ്ഞു. അപ്പോൾ പാർവതിയോടൊപ്പം വൃഷഭത്തിൽ കയറി ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകുകയായിരുന്ന ശിവൻ ആ കരച്ചിൽ കേട്ടു. ഉമയോടൊപ്പം ത്രിപുരന്മാരെ നശിപ്പിച്ചവനായ ആ ഭവൻ കരയുന്ന ആ രാക്ഷസപുത്രനെ കണ്ടു; പാർവതിയുടെ കാരുണ്യഭാവം കാരണം അദ്ദേഹം അവനെ അവന്റെ മാതാവിന്റെ പ്രായത്തിനു തുല്യനാക്കി. അക്ഷരനും അവ്യയനുമായ മഹാദേവൻ പാർവതിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അവനെ അമരനാക്കുകയും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു നഗരംകൂടി നൽകുകയും ചെയ്തു. രാജകുമാരാ, ഉമയും രാക്ഷസിമാർക്ക് ഒരു വരം നൽകി — ‘ഗർഭം ഉടനെ ലഭിക്കും, പ്രസവവും ഉടനെ, ജനിച്ചയുടൻ മാതാവിന്റെ പ്രായത്തിനു തുല്യമായ പ്രായമെത്തുകയും ചെയ്യും’ എന്ന്. അപ്പോൾ വരദാനത്താൽ ഗർവിതനായ സുകേശൻ പ്രഭുവായ ഹരന്റെ പക്കൽനിന്ന് ഐശ്വര്യവും ആകാശഗാമിയായ നഗരവും നേടി, പുരന്ദരനെ (ഇന്ദ്രനെ)പ്പോലെ മഹാനും മഹാമതിയുമായി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചു. ‘നിധായാസ്യേ സ്വയം മുഷ്ടിം’ (സ്വയം മുഷ്ടി വായിൽ വെച്ച്) എന്ന ശിശുവിന്റെ ചിത്രം കരുണാർദ്രമാണ്. കരുണയുടെ മൂലം പാർവതിയാണ്; അവൾക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനാണ് ശിവൻ വരം നൽകുന്നത് — ഇങ്ങനെ ശിവപാർവതിമാരുടെ ദാമ്പത്യം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പാർവതിയുടെ വരം എല്ലാ രാക്ഷസിമാർക്കുംവേണ്ടിയുള്ളതാണ് — അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർ ഉടനടി ജനിക്കുകയും ഉടനടി വളരുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന ലോകവിശ്വാസത്തിന്റെ മൂലം ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഖഗം പുരം’ എന്നത് ആകാശഗാമിയായ നഗരമാണ്, വിമാനംപോലെയുള്ളത്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; ‘വരദാനഗർവിതഃ’ (വരദാനത്താൽ ഗർവിതൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന സംഘർഷത്തിന്റെ സൂചന നൽകപ്പെടുന്നു. ഈ ശിശുവിന്റെ പേര് ‘സുകേശൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വായുമാർഗേണ’ (ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ) — ശിവപാർവതിമാർ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകുകയായിരുന്നു; അതിനാലാണ് ശിശുവിന്റെ കരച്ചിൽ അവരുടെ ചെവിയിലെത്തിയത്. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭവൻ’ എന്ന പേര് — അദ്ദേഹം എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉത്പത്തികാരണമാണ്; അതിനാൽ അനാഥനായ ശിശുവിന്റെയും രക്ഷകനാണ്. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അക്ഷരോഽവ്യയഃ’ (നാശമില്ലാത്തവനും മാറ്റമില്ലാത്തവനും) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ, മറ്റൊരാളെയും അമരനാക്കാൻ കഴിവുള്ള ശിവന്റെ അവിനാശിത്വം കാണിക്കുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നൃപാത്മജ’ (രാജകുമാരാ) എന്നത് രാമനോടുള്ള അഗസ്ത്യന്റെ സംബോധനയാണ്. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പാർവതിയുടെ വരത്തിനു മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — ഉടനടി ഗർഭം, ഉടനടി പ്രസവം, ഉടനടി പ്രായപൂർത്തി.

Hearing what Agastya had said, Rāma was filled with wonder and asked how rākṣasas had come to be in Laṅkā long ago. It was Viśravas's remark in the previous sarga, that the rākṣasas had once abandoned Laṅkā out of fear of Viṣṇu, that gave rise to this new question. Shaking his head in amazement and gazing again and again at Agastya, whose body shone like the three sacred fires of the household, the offering and the south, Rāma spoke with a smile of pleasure and curiosity. "Holy one, when you said that this Laṅkā belonged to flesh-eaters even before, I was greatly astonished. We had heard that the rākṣasas sprang from the line of Pulastya, but now you speak of their origin from some other source. Were those earlier ones mightier than Rāvaṇa, Kumbhakarṇa, Prahasta and Vikaṭa, and than Rāvaṇa's sons? Who was their forefather, brahmin, and what was the name of that mighty one? For what offence did Viṣṇu drive them away, and how? Tell me all of it in full, sinless one, and dispel my curiosity as the sun dispels the darkness." His questions come in order: who was their ancestor, what was his name, what was their offence, and how did Viṣṇu drive them off. And he closes by asking for the light of knowledge, as the sun drives away darkness.

Hearing Rāghava's fair speech, polished in every word and phrase, Agastya answered him as though marvelling, for it surprised him that Rāma, who knew all things, should ask as if he did not know. "Long ago," he said, "the lotus-born Prajāpati, who himself arose from the waters, created the waters, and to guard them he created living beings. Tormented by hunger, thirst and fear, those beings came humbly before their creator and asked, 'What shall we do?' Prajāpati smiled and said to them all, 'Guard the waters with care, you who give honour.' Some of them, the hungry and the not-hungry, said 'We will guard,' and others said 'We will worship.' Then the maker of beings said to them: 'Those of you who said "We will guard" shall be rākṣasas, and those who said "We will worship" shall be yakṣas.'" Here the two names are explained from their roots: rākṣasa from the root meaning "to guard", yakṣa from the root meaning "to worship". So the rākṣasas were in the beginning guardians of the waters, not killers; their cruelty came later. And this account gives the rākṣasas an origin older than, and separate from, the line of Pulastya told in the earlier sargas.

Among these rākṣasas were two brothers, Heti and Praheti, lords of the rākṣasas and subduers of their foes, as strong as Madhu and Kaiṭabha. Praheti was righteous and went off to the ascetics' forest, but Heti took great pains to find a wife. That great-minded one of boundless spirit sought out and married, of his own accord, Bhayā, sister of Kāla, who was a most fearsome maiden. On her Heti, bull among rākṣasas and best of fathers, begot a son who was known as Vidyutkeśa. Heti's son Vidyutkeśa, bright as the blazing sun and of great splendour, grew like a lotus in the midst of the waters. The two brothers are unlike in nature: one became an ascetic, the other a householder, and the line continued through Heti the householder. Comparing them to Madhu and Kaiṭabha, the great demons slain by Viṣṇu, conveys their strength, and the poet also calls both of them subduers of their foes. Bhayā, the sister of Time, was fearsome by her very name, which means "fear". The name Vidyutkeśa, "lightning-haired", suits the boy's brilliance, and the lotus in the waters pictures his gentle growth. Heti is called "best of fathers" because his son was so excellent.

When that night-ranger reached the bloom of youth, his father Heti resolved to see him married, as was right at that time of his son's life. That bull among rākṣasas sought for his son the daughter of Sandhyā, who was like Sandhyā in splendour. Thinking, "She must certainly be given to someone," Sandhyā gave her daughter to Vidyutkeśa, Rāghava. Having won Sandhyā's daughter, the night-ranger Vidyutkeśa took his pleasure with her as Indra did with Śacī, daughter of Puloman. After some time, Rāma, Sālakaṭaṅkaṭā conceived by Vidyutkeśa, as a bank of clouds draws water from the ocean. Then the rākṣasī went to Mount Mandara and brought forth a child as bright as a cloud-born flash, as Gaṅgā once brought forth the child born of Fire. Eager to be with Vidyutkeśa, she abandoned the child, and forgetting her own son she went off to sport with her husband. The abandoned infant cried out with a sound like thunder. Sandhyā's thought reflects a worldly truth: a daughter must be given to someone, so a suitable groom who comes near is accepted. The simile of Gaṅgā recalls the birth of Kārttikeya, when Gaṅgā bore the fiery seed of Agni and then cast it off. The poet dwells on the mother's heartlessness: out of desire for pleasure she abandons her son. This lack of pity is the first sign of the rākṣasa nature, and the poet suggests that the craving for pleasure is what drove out compassion; the couple's happiness ends in the casting away of their child. The infant's cry, deep as the thunder of clouds, foretells the strength he would one day have.

Abandoned by her, the infant, bright as the autumn sun, put his own fist in his mouth and wept softly. Just then Śiva, riding his bull with Pārvatī and travelling along the path of the wind, heard the sound of crying. With Umā beside him, Bhava, destroyer of the Triple City, saw the rākṣasa child weeping. Moved by Pārvatī's compassion, he made the child at once as old as his mother; and the imperishable, undecaying Mahādeva also made him immortal and, to please Pārvatī, gave him a city that moved through the sky. Umā too, prince, granted a boon to the rākṣasīs: that they should conceive at once, give birth at once, and that the child should at once grow to its mother's age. Then Sukeśa, proud of the boon, having won good fortune at the side of the lord Hara and gained his sky-going city, roamed everywhere, great and wise, like Purandara. The picture of the infant with his fist in his mouth is a pitiful one. It is because Śiva and Pārvatī were travelling through the sky that the child's cry reached them. The source of the kindness is Pārvatī, and Śiva grants the boon to please her; the love between the divine couple is quietly drawn here. Śiva is called Bhava, the source of all that exists, and so the protector even of an orphaned child; he is imperishable himself and can make another immortal. Agastya addresses Rāma as "prince". Pārvatī's boon has three parts, immediate conception, immediate birth and immediate growth, and it applies to all rākṣasīs; this is the root of the common belief that rākṣasas are born and grow up at once. The sky-going city was a kind of aerial chariot. The child was Sukeśa, and the words "proud of the boon" in the closing verse already hint at the conflict to come.