पुलस्त्यस्य पुत्रः मुनिपुङ्गवः विश्रवाः अचिरेण एव कालेन पितेव तपसि स्थितः। सः सत्यवान्, शीलवान्, दान्तः, स्वाध्यायनिरतः, शुचिः, सर्वभोगेषु असंसक्तः, नित्यं धर्मपरायणः च आसीत्। तस्य तत् वृत्तं ज्ञात्वा महामुनिः भरद्वाजः देववर्णिनीं स्वसुतां विश्रवसे भार्यां ददौ। धर्मेण भरद्वाजसुतां प्रतिगृह्य प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या अस्य लोकस्य श्रेयः विचिन्तयन् मुनिपुङ्गवः विश्रवाः परमया मुदा युक्तः अभवत्। सः धर्मज्ञः तस्यां वीर्यसम्पन्नं परमाद्भुतं सर्वैः ब्रह्मगुणैः वृतम् अपत्यं जनयामास। तस्मिन् जाते पितामहः पुलस्त्यः संहृष्टः बभूव। अत्र विश्रवसः गुणानां दीर्घा सूची दृश्यते — सत्यं, शीलं, दमः, स्वाध्यायः, शौचं, भोगेषु अनासक्तिः, धर्मपरायणता च; एतैः गुणैः एव भरद्वाजः आकृष्टः। ‘प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या’ इति पदस्य भावः — विश्रवाः केवलं स्वसुखाय न, अपितु लोकहिताय सत्सन्ततिम् इच्छति; हिन्दीभाष्यम् अपि प्रजाहितचिन्तनपरा बुद्धिः इति व्याचष्टे। पूर्वसर्गे पुलस्त्यः स्वयं विवाहं न इष्टवान्, शापेन एव कन्या प्राप्ता; अत्र तु विश्रवसः विवाहः धर्मानुसारं कन्यादानेन सम्पन्नः। अतः वैश्रवणस्य जन्म शुद्धे ब्राह्मणकुले, पूर्णैः ब्रह्मगुणैः सह अभवत् — एषः विषयः अग्रे रावणस्य जन्मना सह तुलनीयः, यत्र राक्षसी माता भविष्यति। ‘पितामहः’ इति अत्र पुलस्त्यः, न ब्रह्मा — बालकस्य पितुः पिता। भरद्वाजः स्वयं महामुनिः, सः योग्यं वरं दृष्ट्वा एव कन्यां ददाति; एषा कन्यादानस्य आदर्शपद्धतिः। पञ्चमे ‘वीर्यसम्पन्नम्’ इति पदं पुत्रस्य बलं, ‘परमाद्भुतम्’ इति च तस्य अलौकिकत्वं सूचयति।

तस्य बालकस्य श्रेयस्करीं बुद्धिं दृष्ट्वा ‘अयं धनाध्यक्षः भविष्यति’ इति ज्ञात्वा पुलस्त्यः प्रीतः देवर्षिभिः सार्धं तस्य नाम अकरोत्। ‘यस्मात् विश्रवसः अपत्यम् अयं विश्रवाः इव सादृश्यात्, तस्मात् एषः वैश्रवणः नाम विश्रुतः भविष्यति।’ सः वैश्रवणः तदा तत्र तपोवनगतः आहुतिहुतः अनलः इव महातेजाः अवर्धत। आश्रमपदस्थस्य तस्य महात्मनः बुद्धिः जज्ञे — ‘परमं धर्मं चरिष्ये, धर्मः हि परमा गतिः।’ सः सहस्राणि वर्षाणि महावने तपः तप्त्वा उग्रैः नियमैः यन्त्रितः सुमहत् तपः चकार। पूर्णे वर्षसहस्रान्ते सः तं तं विधिम् अकल्पयत् — प्रथमं जलाशी, ततः मारुताहारः, ततः निराहारः अभवत्। ‘वैश्रवणः’ इति नाम तद्धितेन निर्मितम् — विश्रवसः अपत्यम्; अत्र कविः नामस्य हेतुं साक्षात् वदति। ‘आहुतिहुतः अनलः इव’ इति उपमा बालकस्य वृद्धेः वेगं तेजः च दर्शयति — यथा घृताहुत्या अग्निः सहसा प्रज्वलति, तथा सः अवर्धत। तस्य तपसः क्रमः अपि ध्यातव्यः — सहस्रवर्षाणाम् अन्ते एव नियमः कठिनतरः क्रियते, आहारस्य क्रमशः त्यागः। धनाध्यक्षत्वस्य भविष्यवाणी जन्मकाले एव कृता, पश्चात् ब्रह्मणः वरेण सिद्धा भविष्यति। वैश्रवणः कुबेरः एव, हिन्दीभाष्यस्य शीर्षके अपि ‘वैश्रवणः (कुबेरः)’ इति लिखितम्। सप्तमे ‘सार्धं देवर्षिभिः’ इति पदेन नामकरणसंस्कारे देवर्षीणाम् उपस्थितिः सूच्यते, यत् बालकस्य भाविमहत्त्वं दर्शयति। दशमे वैश्रवणस्य निश्चयः बाल्ये एव धर्मे दृढः; तस्य वाक्यं ‘धर्मो हि परमा गतिः’ इति सर्वस्य काण्डस्य एकं मूलसूत्रम् इव। द्वादशे त्रिविधः आहारत्यागः क्रमेण कठिनः — जलं, वायुः, ततः किमपि न।

एवं सहस्राणि वर्षाणि एकवर्षवत् जग्मुः। अथ महातेजाः ब्रह्मा प्रीतः सेन्द्रैः सुरगणैः सह तस्य आश्रमपदं गत्वा इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वत्स सुव्रत, अनेन कर्मणा ते परितुष्टः अस्मि। वरं वृणीष्व, भद्रं ते; त्वं वरार्हः असि, महामते।’ अथ उपस्थितं पितामहं वैश्रवणः अब्रवीत् — ‘भगवन्, अहं लोकपालत्वं लोकरक्षणं च इच्छेयम्।’ ततः परितुष्टेन चेतसा ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं हृष्टवत् ‘बाढम्’ इति वैश्रवणम् अब्रवीत् — ‘अहं वै चतुर्थं लोकपालं स्रष्टुम् उद्यतः आसम्। यमेन्द्रवरुणानां यत् पदं, तत् तव अपि ईप्सितं भवतु। तत् गच्छ, धर्मज्ञ, निधीशत्वम् अवाप्नुहि। शक्राम्बुपयमानां चतुर्थः त्वं भविष्यसि। इदं सूर्यसंनिभं पुष्पकं नाम विमानं यानार्थं प्रतिगृह्णीष्व, त्रिदशैः समतां व्रज। स्वस्ति ते अस्तु; वयं सर्वे यथागतं गमिष्यामः। तव वरद्वयं दत्त्वा वयं कृतकृत्याः, तात।’ इति उक्त्वा ब्रह्मा त्रिदशैः सह स्वस्थानं गतः। ‘वर्षसहस्राणि एकवर्षवत्’ इति वाक्ये तपस्विनः एकाग्रता दृश्यते — दीर्घः कालः अपि तस्मै अल्पः इव भासते। वैश्रवणस्य याचना अपि निःस्वार्था — सः लोकस्य रक्षणं याचते, न स्वसुखम्। ब्रह्मा तं द्विविधं वरं ददाति — लोकपालत्वं निधीनां स्वामित्वं च; अतः ‘वरद्वयम्’ इति उक्तम्। पुष्पकं विमानं तृतीयं दानम् इव, यत् अग्रे रावणेन अपहृतं युद्धकाण्डे च रामस्य यानं भविष्यति। ‘शक्राम्बुपयमानाम्’ इति समासे इन्द्रः, वरुणः (अम्बुपः), यमः च त्रयः लोकपालाः; तेषां चतुर्थः कुबेरः। त्रयोदशे ब्रह्मा ‘सेन्द्रैः सुरगणैः सह’ आगच्छति — देवाः सर्वे तस्य तपसः साक्षिणः। चतुर्दशे ‘वत्स’ इति सम्बोधनं स्नेहं सूचयति, ‘सुव्रत’ इति च तपसः प्रशंसाम्। सप्तदशे ब्रह्मणः वचनात् ज्ञायते यत् चतुर्थः लोकपालः पूर्वम् एव तस्य मनसि आसीत्; वैश्रवणस्य याचना तस्य सङ्कल्पेन सह सङ्गता। विंशे ‘त्रिदशैः समतां व्रज’ इति वचनेन वैश्रवणः देवसमः क्रियते, यद्यपि सः पुलस्त्यवंशजः। अष्टादशे ‘बत’ इति अव्ययं ब्रह्मणः हर्षं सूचयति।

ब्रह्मपूर्वेषु देवेषु नभस्तलं गतेषु प्रयतात्मवान् धनेशः प्राञ्जलिः पितरं प्राह — ‘भगवन्, पितामहात् इष्टं वरं लब्धवान् अस्मि; किन्तु सः प्रजापतिः देवः मम निवासनं न विदधे। तत्, भगवन् प्रभो, कञ्चित् साधुं निवासं मे पश्य, यत्र कस्यचित् प्राणिनः पीडा न भवेत्।’ पुत्रेण एवम् उक्तः मुनिपुंगवः विश्रवाः ‘हे धर्मज्ञ सत्तम, श्रूयताम्’ इति वचनं प्राह — ‘दक्षिणस्य उदधेः तीरे त्रिकूटः नाम पर्वतः अस्ति। तस्य अग्रे महेन्द्रस्य पुरी इव विशाला लङ्का नाम रम्या पुरी विश्वकर्मणा निर्मिता — राक्षसानां निवासार्थं, इन्द्रस्य अमरावती इव। तत्र त्वं वस, भद्रं ते, लङ्कायां नात्र संशयः। सा हेमप्राकारपरिखा, यन्त्रशस्त्रसमावृता, रुक्मवैदूर्यतोरणा, रमणीया पुरी। पुरा विष्णुभयार्दितैः राक्षसैः सा परित्यक्ता। सर्वैः रक्षोगणैः रसातलतलं गतैः सा शून्या; सम्प्रति लङ्का शून्या, तस्याः प्रभुः न विद्यते। स त्वं तत्र निवासाय यथासुखं गच्छ, पुत्र; तत्र ते वासः निर्दोषः, तत्र कस्यचित् बाधः न।’ धनेशस्य याचनायां पुनः अहिंसा दृश्यते — सः ईदृशं स्थानम् इच्छति यत्र अन्यस्य पीडा न स्यात्। विश्रवसः उत्तरं लङ्कायाः इतिहासं सूचयति — सा मूलतः राक्षसानाम् एव कृते निर्मिता, विष्णोः भयात् तैः त्यक्ता च; एषा कथा चतुर्थात् सर्गात् आरभ्य विस्तरेण कथयिष्यते। अतः कुबेरस्य लङ्कावासः अपि ‘निर्दोषः’ — सः किमपि न अपहरति, शून्यं स्थानम् एव गृह्णाति। अग्रे रावणः एताम् एव लङ्कां भ्रातुः हस्तात् ग्रहीष्यति, अतः अत्र भविष्यत्कथायाः बीजम् उप्तम्। हिन्दीभाष्यम् ‘रुक्मवैदूर्यतोरणा’ इति पदं तस्याः तोरणानि सुवर्णेन नीलमणिभिः च निर्मितानि इति व्याचष्टे। द्वाविंशे ‘प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान्’ इति वर्णनं कुबेरस्य विनयं पुनः दर्शयति — वरं प्राप्य अपि सः पितुः आज्ञां याचते। त्रयोविंशे ‘निवासनं न मे देवो विदधे’ इति वचनेन ब्रह्मणः दानस्य एकः अभावः सूच्यते, यं पिता पूरयति। षड्विंशे ‘महेन्द्रस्य पुरी यथा’ सप्तविंशे च ‘यथेन्द्रस्यामरावती’ इति उपमाद्वयं लङ्कायाः वैभवं दर्शयति। एकत्रिंशे ‘निर्दोषः’ इति पदं पुनः अहिंसां स्मारयति।

पितुः एतत् धर्मिष्ठं वचनं श्रुत्वा सः धर्मात्मा पर्वतमूर्धनि लङ्कां तदा निवासयामास। अचिरेण एव कालेन तस्य शासनात् सा पुरी हृष्टैः प्रमुदितैः नैर्ऋतानां सहस्रैः सदा सम्पूर्णा अभवत्। सः धर्मात्मा नैर्ऋतर्षभः विश्रवात्मजः समुद्रपरिखायां लङ्कायां प्रीतः अवसत्। धर्मात्मा धनेश्वरः काले काले विनीतात्मा पुष्पकेण पितरं मातरं च अभ्यागच्छत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन उपसंहरति — देवगन्धर्वगणैः अभिष्टुतः, अप्सरसां नृत्यैः विभूषितालयः सः वित्तपः गभस्तिभिः सूर्यः इव अवभासयन् पितुः समीपं प्रययौ। ‘समुद्रपरिखायाम्’ इति पदेन लङ्कायाः दुर्गत्वं सूच्यते — समुद्रः एव तस्याः परिखा। नैर्ऋताः राक्षसाः एव; अतः कुबेरः अपि राक्षसानां राजा अभवत् इति हिन्दीभाष्यम् वदति। कुबेरस्य विनयः पुनः पुनः वर्ण्यते — ऐश्वर्यं प्राप्य अपि सः पितरौ सेवितुं गच्छति। एतत् चित्रम् अग्रिमसर्गेषु रावणस्य चरितेन सह विपरीतं भविष्यति। ‘वित्तपः’ इति कुबेरस्य नाम — वित्तं पाति इति। त्रयस्त्रिंशे ‘तस्य शासनात्’ इति पदेन कुबेरस्य सुशासनं सूच्यते; प्रजाः ‘हृष्टाः प्रमुदिताः’ इति तस्य राज्यस्य सुखं दर्शयति। पञ्चत्रिंशे ‘विनीतात्मा’ इति पदं तस्य स्वभावस्य सारः; षट्त्रिंशे दीर्घवृत्तं सर्गस्य समाप्तिं सूचयति।

పులస్త్యుని కుమారుడు, మునిపుంగవుడు అయిన విశ్రవసుడు అచిరకాలంలోనే తండ్రిలాగే తపస్సులో నిలిచాడు. అతడు సత్యవంతుడు, శీలవంతుడు, దాంతుడు, స్వాధ్యాయనిరతుడు, శుచి, సమస్త భోగాలపట్ల ఆసక్తి లేనివాడు, నిత్యం ధర్మపరాయణుడు. అతని ఆ నడవడిని తెలుసుకొని మహాముని భరద్వాజుడు దేవతల వంటి వర్ణం గల తన కుమార్తెను విశ్రవసునికి భార్యగా ఇచ్చాడు. ధర్మబద్ధంగా భరద్వాజుని కుమార్తెను స్వీకరించి, సంతానాన్ని కోరే బుద్ధితో ఈ లోకపు శ్రేయస్సును ఆలోచిస్తూ, మునిపుంగవుడైన విశ్రవసుడు పరమానందం పొందాడు. ఆ ధర్మజ్ఞుడు ఆమెయందు పరాక్రమసంపన్నుడైన, పరమాద్భుతుడైన, సమస్త బ్రాహ్మణగుణాలతో కూడిన సంతానాన్ని కన్నాడు. అతడు పుట్టగానే తాత అయిన పులస్త్యుడు ఎంతో సంతోషించాడు. ఇక్కడ విశ్రవసుని గుణాల పొడవైన జాబితా కనిపిస్తుంది — సత్యం, శీలం, దమం, స్వాధ్యాయం, శౌచం, భోగాలపట్ల అనాసక్తి, ధర్మపరాయణత్వం; ఈ గుణాలచేతనే భరద్వాజుడు ఆకర్షితుడయ్యాడు. ‘ప్రజాన్వేషికయా బుద్ధ్యా’ (సంతానాన్ని కోరే బుద్ధితో) అనే పదానికి భావం — విశ్రవసుడు కేవలం తన సుఖం కోసం కాక లోకహితం కోసం సత్సంతానాన్ని కోరుతున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ప్రజల హితాన్ని ఆలోచించే బుద్ధి’ అని వివరిస్తుంది. పూర్వసర్గలో పులస్త్యుడు స్వయంగా వివాహాన్ని కోరలేదు, శాపం వల్లనే కన్య లభించింది; ఇక్కడ మాత్రం విశ్రవసుని వివాహం ధర్మానుసారంగా కన్యాదానంతో జరిగింది. కాబట్టి వైశ్రవణుని జననం శుద్ధమైన బ్రాహ్మణవంశంలో, సంపూర్ణ బ్రాహ్మణగుణాలతో జరిగింది — ఈ విషయాన్ని ముందు రావణుని జననంతో పోల్చి చూడాలి, అక్కడ తల్లి రాక్షసి అవుతుంది. ఇక్కడ ‘పితామహః’ (తాత) అంటే పులస్త్యుడు, బ్రహ్మ కాదు — బాలుని తండ్రికి తండ్రి. భరద్వాజుడు స్వయంగా మహాముని; యోగ్యుడైన వరుని చూచిన తరువాతనే అతడు కన్యను ఇస్తాడు; ఇది కన్యాదానానికి ఆదర్శపద్ధతి. ఐదవ శ్లోకంలో ‘వీర్యసంపన్నమ్’ (పరాక్రమసంపన్నుడు) అనే పదం కుమారుని బలాన్ని, ‘పరమాద్భుతమ్’ (పరమాద్భుతుడు) అనే పదం అతని అలౌకికత్వాన్ని సూచిస్తాయి.

ఆ బాలుని శ్రేయస్కరమైన బుద్ధిని చూచి, ‘ఇతడు ధనాధ్యక్షుడవుతాడు’ అని తెలుసుకొని, పులస్త్యుడు ప్రీతుడై దేవర్షులతో కలిసి అతనికి నామకరణం చేశాడు. ‘ఇతడు విశ్రవసుని సంతానం, విశ్రవసుని పోలి ఉన్నాడు కాబట్టి, ఇతడు వైశ్రవణుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడవుతాడు.’ ఆ వైశ్రవణుడు అప్పుడు తపోవనంలో ఉంటూ, ఆహుతులతో వేల్చబడిన అగ్నిలా మహాతేజస్సుతో పెరిగాడు. ఆశ్రమంలో ఉంటున్న ఆ మహాత్మునికి ఈ బుద్ధి పుట్టింది — ‘పరమధర్మాన్ని ఆచరిస్తాను, ధర్మమే పరమగతి కదా.’ అతడు మహారణ్యంలో వేలాది సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ఉగ్రమైన నియమాలతో తనను తాను నియంత్రించుకొని మహత్తరమైన తపస్సు చేశాడు. ప్రతి వేయి సంవత్సరాలు పూర్తయినప్పుడు అతడు ఒక్కొక్క విధిని ఏర్పరచుకున్నాడు — మొదట జలాహారి, తరువాత వాయుభక్షకుడు, ఆ తరువాత నిరాహారి అయ్యాడు. ‘వైశ్రవణః’ అనే పేరు తద్ధిత ప్రత్యయంతో ఏర్పడింది — విశ్రవసుని సంతానం అని; ఇక్కడ కవి పేరుకు కారణాన్ని నేరుగా చెబుతున్నాడు. ‘ఆహుతులతో వేల్చబడిన అగ్నిలా’ అనే ఉపమ బాలుని ఎదుగుదల వేగాన్నీ తేజస్సునూ చూపిస్తుంది — నేతి ఆహుతితో అగ్ని హఠాత్తుగా ప్రజ్వరిల్లినట్లే అతడు పెరిగాడు. అతని తపస్సు క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — ప్రతి వేయి సంవత్సరాల చివరలోనే నియమం మరింత కఠినం చేయబడుతుంది, ఆహారం క్రమంగా త్యజించబడుతుంది. ధనాధ్యక్షత్వాన్ని గురించిన భవిష్యవాణి జన్మసమయంలోనే చెప్పబడింది, తరువాత బ్రహ్మ వరంచేత అది సిద్ధిస్తుంది. వైశ్రవణుడంటే కుబేరుడే; హిందీ వ్యాఖ్యానపు శీర్షికలో కూడా ‘వైశ్రవణ (కుబేర)’ అని వ్రాయబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘సార్ధం దేవర్షిభిః’ (దేవర్షులతో కలిసి) అనే పదంచేత నామకరణ సంస్కారంలో దేవర్షుల ఉనికి సూచించబడుతుంది; ఇది బాలుని భావి మహత్త్వాన్ని చూపిస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో వైశ్రవణుని నిశ్చయం బాల్యంలోనే ధర్మంలో దృఢమైనది; అతని మాట ‘ధర్మో హి పరమా గతిః’ (ధర్మమే పరమగతి) కాండ అంతటికీ ఒక మూలసూత్రం వంటిది. పన్నెండవ శ్లోకంలో మూడు విధాల ఆహారత్యాగం క్రమంగా కఠినమవుతుంది — నీరు, గాలి, ఆ తరువాత ఏదీ లేదు.

ఈ విధంగా వేలాది సంవత్సరాలు ఒక్క సంవత్సరంలా గడిచిపోయాయి. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన బ్రహ్మ ప్రీతుడై, ఇంద్రునితో సహా దేవగణాలతో కలిసి అతని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు — ‘నాయనా, సువ్రతా, నీ ఈ కర్మకు నేను సంతోషించాను. వరం కోరుకో, నీకు శుభమగుగాక; మహామతీ, నీవు వరానికి అర్హుడవు.’ అప్పుడు ఎదుట నిలిచిన పితామహునితో వైశ్రవణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, నేను లోకపాలత్వాన్నీ లోకరక్షణనూ కోరుకుంటున్నాను.’ అప్పుడు సంతుష్టమైన మనస్సుతో బ్రహ్మ దేవగణాలతో కలిసి హర్షంతో ‘బాఢమ్’ (సరే) అని వైశ్రవణునితో అన్నాడు — ‘నేను నాల్గవ లోకపాలుని సృష్టించడానికి సిద్ధంగానే ఉన్నాను. యముడు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు — వారి పదవి ఏదో అదే నీకూ కోరదగినదగుగాక. కాబట్టి ధర్మజ్ఞా, వెళ్ళు, నిధులకు అధిపతిత్వాన్ని పొందు. ఇంద్రుడు, వరుణుడు, యముడు — వారికి నీవు నాల్గవవాడవవుతావు. సూర్యునితో సమానమైన ఈ పుష్పకమనే విమానాన్ని వాహనంగా స్వీకరించు, దేవతలతో సమానత్వాన్ని పొందు. నీకు స్వస్తి కలుగుగాక; మేమందరం వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోతాము. నాయనా, నీకు రెండు వరాలనూ ఇచ్చి మేము కృతార్థులమయ్యాము.’ అని చెప్పి బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి తన స్థానానికి వెళ్ళిపోయాడు. ‘వేలాది సంవత్సరాలు ఒక్క సంవత్సరంలా’ అనే వాక్యంలో తపస్వి ఏకాగ్రత కనిపిస్తుంది — దీర్ఘకాలం కూడా అతనికి స్వల్పంగానే తోస్తుంది. వైశ్రవణుని యాచన కూడా నిస్స్వార్థమైనది — అతడు లోకరక్షణను కోరుతాడు, తన సుఖాన్ని కాదు. బ్రహ్మ అతనికి రెండు విధాల వరం ఇస్తాడు — లోకపాలత్వమూ నిధులపై ఆధిపత్యమూ; అందుకే ‘వరద్వయమ్’ (రెండు వరాలు) అని చెప్పబడింది. పుష్పకవిమానం మూడవ దానం వంటిది; అది ముందు రావణునిచేత అపహరించబడుతుంది, యుద్ధకాండలో రాముని వాహనమవుతుంది. ‘శక్రాంబుపయమానామ్’ అనే సమాసంలో ఇంద్రుడు, వరుణుడు (అంబుపః — జలాలను పాలించేవాడు), యముడు అనే ముగ్గురు లోకపాలులు; వారికి నాల్గవవాడు కుబేరుడు. పదమూడవ శ్లోకంలో బ్రహ్మ ‘సేంద్రైః సురగణైః సహ’ (ఇంద్రునితో కూడిన దేవగణాలతో) వస్తాడు — దేవతలందరూ అతని తపస్సుకు సాక్షులు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వత్స’ (నాయనా) అనే సంబోధన స్నేహాన్నీ, ‘సువ్రత’ (మంచి వ్రతం గలవాడా) అనే సంబోధన తపస్సుపై ప్రశంసనూ సూచిస్తాయి. పదిహేడవ శ్లోకంలో బ్రహ్మ మాటల ద్వారా నాల్గవ లోకపాలుని ఆలోచన ముందే అతని మనస్సులో ఉందని తెలుస్తుంది; వైశ్రవణుని యాచన అతని సంకల్పంతో కలిసిపోయింది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘త్రిదశైః సమతాం వ్రజ’ (దేవతలతో సమానత్వాన్ని పొందు) అనే మాటతో వైశ్రవణుడు పులస్త్యవంశీయుడైనప్పటికీ దేవసముడుగా చేయబడ్డాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘బత’ అనే అవ్యయం బ్రహ్మ హర్షాన్ని సూచిస్తుంది.

బ్రహ్మను ముందుంచుకొని దేవతలు ఆకాశానికి వెళ్ళిపోయిన తరువాత, సంయమితచిత్తుడైన ధనేశుడు చేతులు జోడించి తండ్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడా, పితామహుని నుండి కోరిన వరాన్ని పొందాను; కాని ఆ ప్రజాపతి దేవుడు నాకు నివాసస్థానాన్ని నిర్ణయించలేదు. కాబట్టి పూజ్యుడా, ప్రభూ, ఏ ప్రాణికీ పీడ కలగని ఒక మంచి నివాసాన్ని నాకోసం చూడు.’ కుమారుడు ఇలా అనగా మునిపుంగవుడైన విశ్రవసుడు ‘ధర్మజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడా, విను’ అని ఈ మాట చెప్పాడు — ‘దక్షిణ సముద్రతీరంలో త్రికూటమనే పర్వతం ఉంది. దాని శిఖరంపై మహేంద్రుని పురంలాంటి విశాలమైన లంక అనే రమ్యమైన పురి విశ్వకర్మచేత నిర్మించబడింది — రాక్షసుల నివాసం కోసం, ఇంద్రుని అమరావతిలాగా. నీకు శుభమగుగాక, నీవు ఆ లంకలోనే నివసించు, ఇందులో సందేహం లేదు. అది బంగారు ప్రాకారాలూ అగడ్తలూ గలది, యంత్రాలతోనూ శస్త్రాలతోనూ నిండినది, బంగారు, వైడూర్య తోరణాలు గలది, రమణీయమైన పురి. పూర్వం విష్ణువు భయంతో బాధపడిన రాక్షసులు దానిని విడిచిపెట్టారు. రాక్షసగణాలన్నీ రసాతలానికి వెళ్ళిపోవడంతో అది శూన్యమయింది; ప్రస్తుతం లంక శూన్యంగా ఉంది, దానికి ప్రభువు లేడు. కాబట్టి కుమారా, నీవు నివసించడానికి సుఖంగా అక్కడికి వెళ్ళు; అక్కడ నీ నివాసం నిర్దోషమైనది, అక్కడ ఎవరికీ బాధ కలగదు.’ ధనేశుని యాచనలో మళ్ళీ అహింస కనిపిస్తుంది — ఇతరులకు పీడ కలగని స్థానాన్నే అతడు కోరుతాడు. విశ్రవసుని జవాబు లంక చరిత్రను సూచిస్తుంది — అది మూలంలో రాక్షసుల కోసమే నిర్మించబడింది, విష్ణువు భయం వల్ల వారిచేత విడిచిపెట్టబడింది; ఈ కథ నాల్గవ సర్గ నుండి విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. కాబట్టి కుబేరుని లంకానివాసం కూడా ‘నిర్దోషమైనది’ — అతడు దేనినీ అపహరించడం లేదు, శూన్యమైన స్థానాన్నే స్వీకరిస్తున్నాడు. ముందు రావణుడు ఇదే లంకను సోదరుని చేతినుండి లాక్కుంటాడు, కాబట్టి ఇక్కడ భవిష్యత్కథకు బీజం వేయబడింది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రుక్మవైదూర్యతోరణా’ అనే పదాన్ని ‘దాని ద్వారాలు బంగారంతోనూ నీలమణులతోనూ చేయబడినవి’ అని వివరిస్తుంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రాంజలిః ప్రయతాత్మవాన్’ (చేతులు జోడించి, సంయమితచిత్తుడై) అనే వర్ణన కుబేరుని వినయాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది — వరం పొందిన తరువాత కూడా అతడు తండ్రి ఆజ్ఞను యాచిస్తాడు. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘నివాసనం న మే దేవో విదధే’ (దేవుడు నాకు నివాసాన్ని నిర్ణయించలేదు) అనే మాటచేత బ్రహ్మ దానంలోని ఒక లోటు సూచించబడుతుంది, దానిని తండ్రి పూరిస్తాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘మహేంద్రస్య పురీ యథా’ (మహేంద్రుని పురంలా), ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘యథేంద్రస్యామరావతీ’ (ఇంద్రుని అమరావతిలా) అనే రెండు ఉపమలు లంక వైభవాన్ని చూపిస్తాయి. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నిర్దోషః’ (నిర్దోషమైనది) అనే పదం మళ్ళీ అహింసను గుర్తుచేస్తుంది.

తండ్రి చెప్పిన ఈ ధర్మయుక్తమైన మాటను విని, ఆ ధర్మాత్ముడు అప్పుడు పర్వతశిఖరంపై ఉన్న లంకలో జనులను నివసింపజేశాడు. అచిరకాలంలోనే అతని పాలన వల్ల ఆ పురి హర్షంతో, ఆనందంతో ఉన్న వేలాది నైరృతులతో ఎప్పుడూ నిండి ఉండేది. ఆ ధర్మాత్ముడు, నైరృతులలో శ్రేష్ఠుడు, విశ్రవసుని కుమారుడు సముద్రమే అగడ్తగా గల లంకలో ప్రీతితో నివసించాడు. ధర్మాత్ముడు, వినయశీలుడు అయిన ధనేశ్వరుడు అప్పుడప్పుడు పుష్పకంలో తండ్రిని, తల్లిని దర్శించడానికి వస్తుండేవాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉపసంహరిస్తుంది — దేవగంధర్వగణాలచేత స్తుతించబడుతూ, అప్సరసల నృత్యాలతో అలంకృతమైన భవనం గల ఆ విత్తపతి, కిరణాలతో సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ తండ్రి వద్దకు వెళ్ళాడు. ‘సముద్రపరిఖాయామ్’ (సముద్రమే అగడ్తగా గల) అనే పదంచేత లంక దుర్గమత్వం సూచించబడుతుంది — సముద్రమే దానికి అగడ్త. నైరృతులంటే రాక్షసులే; కాబట్టి కుబేరుడు కూడా రాక్షసులకు రాజయ్యాడని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రాక్షసులకు రాజై’ అని చెబుతుంది. కుబేరుని వినయం మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది — ఐశ్వర్యం పొందిన తరువాత కూడా అతడు తల్లిదండ్రులను సేవించడానికి వెళతాడు. ఈ చిత్రం తరువాతి సర్గలలో రావణుని చరిత్రకు పూర్తిగా విరుద్ధంగా ఉంటుంది. ‘విత్తపః’ అనేది కుబేరుని పేరు — విత్తాన్ని (ధనాన్ని) పాలించేవాడు. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో ‘తస్య శాసనాత్’ (అతని పాలన వల్ల) అనే పదంచేత కుబేరుని సుపరిపాలన సూచించబడుతుంది; ప్రజలు ‘హృష్టాః ప్రముదితాః’ (హర్షంతో, ఆనందంతో) ఉన్నారనే మాట అతని రాజ్యపు సుఖాన్ని చూపిస్తుంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘వినీతాత్మా’ (వినయశీలుడు) అనే పదం అతని స్వభావపు సారం; ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలోని దీర్ఘవృత్తం సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది.

புலஸ்தியரின் மகனும் முனிவர்களில் சிறந்தவனுமான விஶ்ரவஸ், சிறிது காலத்திலேயே தந்தையைப் போலத் தவத்தில் நிலைபெற்றான். அவன் வாய்மையுடையவன், நன்னடத்தையுடையவன், அடக்கமுடையவன், வேதம் ஓதுவதில் ஈடுபட்டவன், தூயவன், எல்லா இன்பங்களிலும் பற்றற்றவன், எப்போதும் அறத்தையே குறிக்கோளாகக் கொண்டவன். அவனுடைய அந்த ஒழுக்கத்தை அறிந்து, மாமுனிவரான பரத்வாஜர் தேவமகளிரைப் போன்ற அழகுடைய தம் மகளை விஶ்ரவஸுக்கு மனைவியாக அளித்தார். அறமுறைப்படி பரத்வாஜரின் மகளை ஏற்று, மக்கட்பேற்றை நாடும் அறிவோடு இவ்வுலகின் நன்மையைச் சிந்தித்த முனிவர்களில் சிறந்த விஶ்ரவஸ் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தான். அறமறிந்த அவன் அவளிடம் வீரம் நிறைந்த, மிக அற்புதமான, எல்லா அந்தண குணங்களும் கொண்ட ஒரு மகனைப் பெற்றான். அவன் பிறந்ததும் பாட்டனாரான புலஸ்தியர் பெரிதும் மகிழ்ந்தார். இங்கே விஶ்ரவஸின் குணங்களின் நீண்ட பட்டியல் காணப்படுகிறது — வாய்மை, நன்னடத்தை, அடக்கம், வேதம் ஓதுதல், தூய்மை, இன்பங்களில் பற்றின்மை, அறத்தில் ஈடுபாடு; இந்தக் குணங்களாலேயே பரத்வாஜர் ஈர்க்கப்பட்டார். ‘ப்ரஜாந்வேஷிகயா புத்த்யா’ (மக்கட்பேற்றை நாடும் அறிவால்) என்ற சொல்லின் கருத்து — விஶ்ரவஸ் தன் சொந்த இன்பத்துக்காக அல்ல, உலக நன்மைக்காகவே நல்ல சந்ததியை விரும்புகிறான்; இந்தி உரையும் ‘மக்களின் நலனைச் சிந்திக்கும் அறிவு’ என்று விளக்குகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் புலஸ்தியர் தாமாகத் திருமணத்தை விரும்பவில்லை; சாபத்தின் மூலமே கன்னி கிடைத்தாள்; இங்கேயோ விஶ்ரவஸின் திருமணம் அறமுறைப்படி கன்னிகாதானத்தால் நிறைவேறியது. ஆகவே வைஶ்ரவணனின் பிறப்பு தூய அந்தணர் குலத்தில், முழுமையான அந்தண குணங்களோடு நிகழ்ந்தது — இந்த விஷயம் பின்னர் ராவணனின் பிறப்போடு ஒப்பிடத்தக்கது; அங்கே தாய் ராக்ஷசியாக இருப்பாள். இங்கே ‘பிதாமஹ:’ (பாட்டனார்) என்பது புலஸ்தியரைக் குறிக்கிறது, பிரம்மாவை அல்ல — குழந்தையின் தந்தையின் தந்தை. பரத்வாஜரே மாமுனிவர்; தகுதியான மணமகனைக் கண்டுதான் அவர் கன்னியைக் கொடுக்கிறார்; இதுவே கன்னிகாதானத்தின் இலட்சிய முறை. ஐந்தாவதில் ‘வீர்யஸம்பன்னம்’ என்ற சொல் மகனின் வலிமையையும், ‘பரமாத்புதம்’ என்பது அவனுடைய உலகியலைக் கடந்த தன்மையையும் குறிக்கின்றன.

அந்தக் குழந்தையின் நலம் தரும் அறிவைக் கண்டு, ‘இவன் செல்வத்துக்குத் தலைவனாவான்’ என்று அறிந்து, மகிழ்ந்த புலஸ்தியர் தேவரிஷிகளோடு சேர்ந்து அவனுக்குப் பெயர் சூட்டினார். ‘விஶ்ரவஸின் மகனான இவன் விஶ்ரவஸைப் போலவே இருப்பதால், இவன் வைஶ்ரவணன் என்ற பெயரால் புகழ்பெறுவான்.’ அந்த வைஶ்ரவணன் அப்போது அங்கே தவவனத்தில், ஆகுதி சொரியப்பட்ட அக்கினியைப் போலப் பெரும் ஒளியுடன் வளர்ந்தான். ஆசிரமத்தில் இருந்த அந்த மகாத்மாவுக்கு ஓர் எண்ணம் தோன்றியது — ‘மேலான அறத்தைக் கடைப்பிடிப்பேன்; அறமே மேலான புகலிடம்.’ அவன் பெருங்கானகத்தில் ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் தவம் செய்து, கடுமையான நியமங்களால் கட்டுப்படுத்தப்பட்டு, மிகப் பெரிய தவம் புரிந்தான். ஒவ்வோர் ஆயிரம் ஆண்டுகள் முடிந்தபோதும் அவன் ஒவ்வொரு விதிமுறையை மேற்கொண்டான் — முதலில் நீரை மட்டும் உண்டான், பிறகு காற்றையே உணவாகக் கொண்டான், அதன்பின் உணவே இன்றி இருந்தான். ‘வைஶ்ரவணன்’ என்ற பெயர் தத்தித விகுதியால் அமைந்தது — விஶ்ரவஸின் மகன் என்ற பொருளில்; இங்கே கவி பெயருக்கான காரணத்தை நேரடியாகச் சொல்கிறார். ‘ஆகுதி சொரியப்பட்ட அக்கினியைப் போல’ என்ற உவமை குழந்தையின் வளர்ச்சியின் வேகத்தையும் ஒளியையும் காட்டுகிறது — நெய் ஆகுதியால் தீ சட்டென்று கொழுந்துவிட்டு எரிவது போல அவன் வளர்ந்தான். அவனுடைய தவத்தின் படிமுறையையும் கவனிக்க வேண்டும் — ஆயிரம் ஆண்டுகள் முடிந்த பின்னரே நியமம் மேலும் கடுமையாக்கப்படுகிறது; உணவு படிப்படியாகக் கைவிடப்படுகிறது. செல்வத் தலைவனாவான் என்ற முன்னறிவிப்பு பிறந்தபோதே செய்யப்பட்டது; பின்னர் பிரம்மாவின் வரத்தால் அது நிறைவேறும். வைஶ்ரவணன் குபேரனே; இந்தி உரையின் தலைப்பிலும் ‘வைஶ்ரவணன் (குபேரன்)’ என்றே எழுதப்பட்டுள்ளது. ஏழாவதில் ‘தேவரிஷிகளோடு சேர்ந்து’ என்ற சொல்லால் பெயர்சூட்டு விழாவில் தேவரிஷிகள் இருந்தது குறிக்கப்படுகிறது; இது குழந்தையின் வருங்காலப் பெருமையைக் காட்டுகிறது. பத்தாவதில் வைஶ்ரவணனின் உறுதி இளமையிலேயே அறத்தில் நிலைத்திருக்கிறது; ‘அறமே மேலான புகலிடம்’ என்ற அவனுடைய வாக்கியம் இந்தக் காண்டம் முழுவதற்கும் ஓர் அடிப்படைச் சூத்திரம் போன்றது. பன்னிரண்டாவதில் மூவகை உணவுத் துறப்பு படிப்படியாகக் கடுமையாகிறது — நீர், காற்று, பிறகு எதுவுமே இல்லை.

இவ்வாறு ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் ஓர் ஆண்டைப் போலக் கழிந்தன. அப்போது பெரும் ஒளியுடைய பிரம்மா மகிழ்ந்து, இந்திரனோடு கூடிய தேவர் கூட்டங்களுடன் அவனுடைய ஆசிரமத்துக்கு வந்து இவ்வாறு சொன்னார் — ‘நல்ல விரதமுடைய குழந்தாய், உன் இந்தச் செயலால் நான் மிகவும் மகிழ்ந்தேன். வரம் கேள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; பேரறிவாளனே, நீ வரம் பெறத் தகுதியானவன்.’ அப்போது எதிரே வந்து நின்ற பிதாமகனிடம் வைஶ்ரவணன் சொன்னான் — ‘பகவானே, நான் உலகக் காவலனாக இருக்கவும் உலகைக் காக்கவும் விரும்புகிறேன்.’ அதைக் கேட்டு மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன் பிரம்மா தேவர் கூட்டங்களோடு களிப்புற்று, வைஶ்ரவணனிடம் ‘நல்லது’ என்று சொன்னார் — ‘நானே நான்காவது உலகக் காவலனைப் படைக்க முனைந்திருந்தேன். யமன், இந்திரன், வருணன் ஆகியோருக்கு உரிய பதவி உனக்கும் விருப்பமானதாக அமையட்டும். ஆகவே அறமறிந்தவனே, சென்று நிதிகளுக்குத் தலைமையைப் பெறுவாயாக. இந்திரன், வருணன், யமன் ஆகியோருக்கு நீ நான்காமவனாவாய். சூரியனுக்கு நிகரான இந்தப் புஷ்பகம் என்ற விமானத்தை வாகனமாக ஏற்றுக்கொள்; தேவர்களுக்குச் சமமானவனாவாய். உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நாங்கள் அனைவரும் வந்தவாறே திரும்பிச் செல்வோம். குழந்தாய், உனக்கு இரண்டு வரங்களைக் கொடுத்து நாங்கள் கடமையை நிறைவேற்றியவர்களானோம்.’ இவ்வாறு சொல்லிப் பிரம்மா தேவர்களோடு தம் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றார். ‘ஆயிரம் ஆண்டுகள் ஓர் ஆண்டைப் போல’ என்ற வாக்கியத்தில் தவசியின் மனஒருமை தெரிகிறது — நீண்ட காலமும் அவனுக்குச் சிறிதாகவே தோன்றுகிறது. வைஶ்ரவணனின் வேண்டுகோளும் தன்னலமற்றது — அவன் உலகைக் காப்பதையே வேண்டுகிறான், தன் சுகத்தை அல்ல. பிரம்மா அவனுக்கு இருவகை வரம் தருகிறார் — உலகக் காவலன் பதவியும் நிதிகளின் தலைமையும்; ஆகவே ‘இரண்டு வரங்கள்’ என்று சொல்லப்பட்டது. புஷ்பக விமானம் மூன்றாவது கொடை போன்றது; அது பின்னர் ராவணனால் கவரப்பட்டு, யுத்த காண்டத்தில் ராமனின் வாகனமாகும். ‘ஶக்ராம்புபயமானாம்’ என்ற தொகைச்சொல்லில் இந்திரன், வருணன் (நீரைக் காப்பவன்), யமன் என்ற மூன்று உலகக் காவலர்கள்; அவர்களுக்கு நான்காமவன் குபேரன். பதின்மூன்றாவதில் பிரம்மா ‘இந்திரனோடு கூடிய தேவர் கூட்டங்களுடன்’ வருகிறார் — தேவர்கள் அனைவரும் அவனுடைய தவத்துக்குச் சாட்சிகள். பதினான்காவதில் ‘வத்ஸ’ (குழந்தாய்) என்ற விளி அன்பைக் குறிக்கிறது, ‘ஸுவ்ரத’ (நல்ல விரதமுடையவனே) என்பது தவத்தின் புகழ்ச்சியைக் குறிக்கிறது. பதினேழாவதில் பிரம்மாவின் சொல்லிலிருந்து, நான்காவது உலகக் காவலன் பற்றிய எண்ணம் முன்பே அவர் மனத்தில் இருந்தது என்று அறிகிறோம்; வைஶ்ரவணனின் வேண்டுகோள் அவருடைய சங்கல்பத்தோடு இயைந்தது. இருபதாவதில் ‘தேவர்களுக்குச் சமமானவனாவாய்’ என்ற சொல்லால், புலஸ்தியர் வம்சத்தில் பிறந்தவனாக இருந்தும் வைஶ்ரவணன் தேவர்களுக்கு நிகரானவனாக ஆக்கப்படுகிறான். பதினெட்டாவதில் ‘பத’ என்ற இடைச்சொல் பிரம்மாவின் மகிழ்ச்சியைக் குறிக்கிறது.

பிரம்மா முதலான தேவர்கள் வானத்துக்குச் சென்றபின், அடக்கமுடைய செல்வத் தலைவன் கைகூப்பித் தந்தையிடம் சொன்னான் — ‘பகவானே, பிதாமகனிடமிருந்து விரும்பிய வரத்தைப் பெற்றேன்; ஆனால் அந்தப் பிரஜாபதி தேவன் எனக்கு வசிக்கும் இடத்தை அமைத்துத் தரவில்லை. ஆகவே பகவானே, பிரபுவே, எந்த உயிருக்கும் துன்பம் இல்லாத ஒரு நல்ல இருப்பிடத்தை எனக்காகப் பார்த்துத் தாருங்கள்.’ மகனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட முனிவர்களில் சிறந்த விஶ்ரவஸ், ‘அறமறிந்தவர்களில் சிறந்தவனே, கேள்’ என்று சொல்லத் தொடங்கினான் — ‘தென்கடலின் கரையில் திரிகூடம் என்ற மலை இருக்கிறது. அதன் உச்சியில், மகேந்திரனின் நகரத்தைப் போல விசாலமான, இலங்கை என்ற அழகிய நகரம் விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்டுள்ளது — இந்திரனுக்கு அமராவதி போல, ராக்ஷசர்கள் வசிப்பதற்காக. உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும், நீ அங்கே இலங்கையில் வசிப்பாயாக; இதில் ஐயமில்லை. அது பொன் மதில்களும் அகழிகளும் கொண்டது, பொறிகளாலும் ஆயுதங்களாலும் சூழப்பட்டது, பொன்னாலும் வைடூரியத்தாலும் ஆன தோரணவாயில்களை உடையது, இனிமையான நகரம். முன்பு விஷ்ணுவுக்கு அஞ்சி வருந்திய ராக்ஷசர்கள் அதைக் கைவிட்டனர். ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் அனைத்தும் ரசாதலத்தின் அடிக்குச் சென்றுவிட்டதால் அது வெறுமையாக இருக்கிறது; இப்போது இலங்கை வெறுமையாக உள்ளது, அதற்குத் தலைவன் இல்லை. ஆகவே மகனே, நீ அங்கே வசிப்பதற்கு உன் விருப்பப்படி செல்; அங்கே நீ வசிப்பது குற்றமற்றது, அங்கே யாருக்கும் இடையூறு இல்லை.’ செல்வத் தலைவனின் வேண்டுகோளில் மீண்டும் அகிம்சை தெரிகிறது — பிறருக்குத் துன்பம் இல்லாத இடத்தையே அவன் விரும்புகிறான். விஶ்ரவஸின் மறுமொழி இலங்கையின் வரலாற்றைக் குறிப்பிடுகிறது — அது முதலில் ராக்ஷசர்களுக்காகவே கட்டப்பட்டது, விஷ்ணுவுக்கு அஞ்சி அவர்களால் கைவிடப்பட்டது; இந்தக் கதை நான்காவது சர்க்கம் முதல் விரிவாகச் சொல்லப்படும். ஆகவே குபேரன் இலங்கையில் வசிப்பதும் ‘குற்றமற்றது’ — அவன் எதையும் பறிக்கவில்லை, வெறுமையான இடத்தையே எடுத்துக்கொள்கிறான். பின்னர் ராவணன் இதே இலங்கையைச் சகோதரனின் கையிலிருந்து பறிப்பான்; ஆகவே இங்கே வரப்போகும் கதைக்கு வித்து ஊன்றப்படுகிறது. இந்தி உரை ‘ருக்மவைடூர்யதோரணா’ என்ற சொல்லை ‘அதன் வாயில்கள் பொன்னாலும் நீலமணியாலும் ஆனவை’ என்று விளக்குகிறது. இருபத்திரண்டாவதில் ‘கைகூப்பி, அடக்கமுடையவனாக’ என்ற வர்ணனை குபேரனின் பணிவை மீண்டும் காட்டுகிறது — வரம் பெற்ற பிறகும் அவன் தந்தையின் ஆணையை வேண்டுகிறான். இருபத்து மூன்றாவதில் ‘தேவன் எனக்கு இருப்பிடத்தை அமைத்துத் தரவில்லை’ என்ற சொல்லால் பிரம்மாவின் கொடையில் இருந்த ஒரு குறை சுட்டப்படுகிறது; அதைத் தந்தை நிறைவு செய்கிறார். இருபத்தாறாவதில் ‘மகேந்திரனின் நகரம் போல’, இருபத்தேழாவதில் ‘இந்திரனுக்கு அமராவதி போல’ என்ற இரண்டு உவமைகள் இலங்கையின் செல்வச் சிறப்பைக் காட்டுகின்றன. முப்பத்தொன்றாவதில் ‘நிர்தோஷ:’ (குற்றமற்றது) என்ற சொல் மீண்டும் அகிம்சையை நினைவூட்டுகிறது.

தந்தையின் அறம் நிறைந்த இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அந்தத் தர்மாத்மா அப்போது மலையுச்சியில் இருந்த இலங்கையில் குடியேறினான். சிறிது காலத்திலேயே அவனுடைய ஆட்சியால் அந்த நகரம் மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் கொண்ட ஆயிரக்கணக்கான நைர்ருதர்களால் எப்போதும் நிறைந்திருந்தது. நைர்ருதர்களில் சிறந்தவனும் விஶ்ரவஸின் மகனுமான அந்தத் தர்மாத்மா, கடலையே அகழியாகக் கொண்ட இலங்கையில் மகிழ்ச்சியுடன் வசித்தான். தர்மாத்மாவும் பணிவுள்ளவனுமான செல்வத் தலைவன் அவ்வப்போது புஷ்பகத்தில் ஏறித் தந்தையையும் தாயையும் காண வந்தான். கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் நிறைவு செய்கிறது — தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் போற்ற, அப்சரஸ்களின் நடனங்களால் அவனுடைய மாளிகை அணிசெய்யப்பட, செல்வத்தைக் காப்பவனான அவன் கதிர்களால் ஒளிரும் சூரியனைப் போலப் பிரகாசித்தவாறு தந்தையிடம் சென்றான். ‘ஸமுத்ரபரிகாயாம்’ (கடலை அகழியாகக் கொண்ட) என்ற சொல்லால் இலங்கையின் அரண் வலிமை குறிக்கப்படுகிறது — கடலே அதன் அகழி. நைர்ருதர்கள் ராக்ஷசர்களே; ஆகவே குபேரனும் ராக்ஷசர்களுக்கு அரசனானான் என்று இந்தி உரை ‘ராக்ஷசர்களின் அரசனாக இரு’ என்று சொல்கிறது. குபேரனின் பணிவு மீண்டும் மீண்டும் வர்ணிக்கப்படுகிறது — செல்வம் அடைந்த பிறகும் அவன் பெற்றோருக்குப் பணிவிடை செய்யச் செல்கிறான். இந்தச் சித்திரம் அடுத்த சர்க்கங்களில் ராவணனின் சரிதத்தோடு நேர் எதிராக அமையும். ‘வித்தப:’ என்பது குபேரனின் பெயர் — செல்வத்தைக் காப்பவன் என்று பொருள். முப்பத்து மூன்றாவதில் ‘அவனுடைய ஆட்சியால்’ என்ற சொல்லால் குபேரனின் நல்லாட்சி குறிக்கப்படுகிறது; மக்கள் ‘மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் கொண்டவர்கள்’ என்பது அவனுடைய அரசின் இன்பத்தைக் காட்டுகிறது. முப்பத்தைந்தாவதில் ‘விநீதாத்மா’ (பணிவுள்ளவன்) என்ற சொல் அவனுடைய இயல்பின் சாரம்; முப்பத்தாறாவதில் நீண்ட யாப்பு சர்க்கத்தின் முடிவைக் குறிக்கிறது.

ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಗನಾದ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಬಹುಬೇಗನೆ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತನು. ಅವನು ಸತ್ಯವಂತನು, ಶೀಲವಂತನು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯನಿರತನು, ಶುಚಿಯು, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವನು, ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣನು ಆಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಆ ನಡತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ತಮ್ಮ ಮಗಳನ್ನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಈ ಲೋಕದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಪರಮ ಆನಂದದಿಂದ ಕೂಡಿದನು. ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಅವಳಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ, ಪರಮಾದ್ಭುತನಾದ, ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅಜ್ಜ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ — ಸತ್ಯ, ಶೀಲ, ದಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಶೌಚ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತಿ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆ; ಈ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಭರದ್ವಾಜರು ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ‘ಪ್ರಜಾನ್ವೇಷಿಕಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವ — ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ತಾವಾಗಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಶಾಪದಿಂದಲೇ ಕನ್ಯೆ ದೊರೆತಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ವಿವಾಹವು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕನ್ಯಾದಾನದಿಂದ ನೆರವೇರಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವೈಶ್ರವಣನ ಜನನವು ಶುದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುಣಗಳೊಡನೆ ಆಯಿತು — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಜನನದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು, ಅಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿರುವಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಿತಾಮಹಃ’ ಎಂದರೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲ — ಬಾಲಕನ ತಂದೆಯ ತಂದೆ. ಭರದ್ವಾಜರು ಸ್ವತಃ ಮಹಾಮುನಿಗಳು; ಯೋಗ್ಯ ವರನನ್ನು ಕಂಡೇ ಅವರು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಕನ್ಯಾದಾನದ ಆದರ್ಶ ಪದ್ಧತಿ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಗನ ಬಲವನ್ನೂ, ‘ಪರಮಾದ್ಭುತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಆ ಬಾಲಕನ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ‘ಇವನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರೀತರಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ದೇವರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಅವನಿಗೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು. ‘ಇವನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನಂತೆಯೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೂ, ಇವನು ವೈಶ್ರವಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು.’ ಆ ವೈಶ್ರವಣನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ನಾನು ಪರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವೇ ಪರಮ ಗತಿ.’ ಅವನು ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿ, ಉಗ್ರವಾದ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಒಂದೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದೊಂದು ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು — ಮೊದಲು ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುವವನಾದನು, ಅನಂತರ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು, ಅನಂತರ ನಿರಾಹಾರಿಯಾದನು. ‘ವೈಶ್ರವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತದ್ಧಿತ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು — ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಸಂತಾನ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಹುತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಬಾಲಕನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಬೆಳೆದನು. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಹಾರವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನೆಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯು ಜನನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಅನಂತರ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿದೆ. ವೈಶ್ರವಣನೆಂದರೆ ಕುಬೇರನೇ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ)’ ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾರ್ಧಂ ದೇವರ್ಷಿಭಿಃ’ (ದೇವರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಮಕರಣಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಬಾಲಕನ ಮುಂದಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ರವಣನ ನಿಶ್ಚಯವು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ; ಅವನ ‘ಧರ್ಮೋ ಹಿ ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ಧರ್ಮವೇ ಪರಮ ಗತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಒಂದು ಮೂಲಸೂತ್ರದಂತಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಆಹಾರತ್ಯಾಗವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ — ನೀರು, ಗಾಳಿ, ಅನಂತರ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ ಕಳೆದವು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ಸುವ್ರತನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಕರ್ಮದಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವರವನ್ನು ಬೇಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನೀನು ವರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ಆಗ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ವೈಶ್ರವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ನಾನು ಲೋಕಪಾಲತ್ವವನ್ನೂ ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ವೈಶ್ರವಣನಿಗೆ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಲೋಕಪಾಲನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೆ. ಯಮ, ಇಂದ್ರ, ವರುಣರಿಗಿರುವ ಪದವಿಯೇ ನಿನಗೂ ಇಷ್ಟವಾದುದು ಆಗಲಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೋಗು, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿಧಿಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆ. ಶಕ್ರ, ಅಂಬುಪ (ವರುಣ), ಯಮರಿಗೆ ನೀನು ನಾಲ್ಕನೆಯವನಾಗುವೆ. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪುಷ್ಪಕ ಎಂಬ ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ವಾಹನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗು. ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತೇವೆ. ಮಗೂ, ನಿನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘ ಕಾಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ವೈಶ್ರವಣನ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥವಾದುದು — ಅವನು ಲೋಕದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕಪಾಲತ್ವ ಮತ್ತು ನಿಧಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿತ್ವ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ವರದ್ವಯಮ್’ (ಎರಡು ವರಗಳು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವು ಮೂರನೆಯ ದಾನದಂತಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಾಹನವಾಗಲಿದೆ. ‘ಶಕ್ರಾಂಬುಪಯಮಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ (ಅಂಬುಪ — ಜಲಾಧಿಪತಿ), ಯಮ ಎಂಬ ಮೂವರು ಲೋಕಪಾಲರು; ಅವರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯವನು ಕುಬೇರ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಸೇಂದ್ರೈಃ ಸುರಗಣೈಃ ಸಹ’ (ಇಂದ್ರನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ) ಬರುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೂ, ‘ಸುವ್ರತ’ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಲೋಕಪಾಲನ ವಿಚಾರ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ವೈಶ್ರವಣನ ಬೇಡಿಕೆಯು ಅವನ ಸಂಕಲ್ಪದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿದಶೈಃ ಸಮತಾಂ ವ್ರಜ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವೈಶ್ರವಣನು ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದವನಾದರೂ ದೇವಸಮಾನನಾಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬತ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ಧನೇಶನು ಕೈಮುಗಿದು ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಜಾಪತಿ ದೇವನು ನನಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೂಜ್ಯ ಪ್ರಭುವೇ, ಯಾವ ಜೀವಿಗೂ ಪೀಡೆಯಾಗದಂತಹ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ನಿವಾಸವನ್ನು ನನಗಾಗಿ ನೋಡಿರಿ.’ ಮಗನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕೇಳು’ ಎಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನ ಪುರಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಲಂಕಾ ಎಂಬ ರಮ್ಯ ಪುರಿ ಇದೆ; ಅದನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾಸಕ್ಕಾಗಿ, ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರವೂ ಕಂದಕವೂ ಇವೆ, ಅದು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ, ಅದರ ತೋರಣಗಳು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದವು; ಅದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪುರಿ. ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದುದರಿಂದ ಅದು ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆ; ಈಗ ಲಂಕೆಯು ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ. ಮಗೂ, ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲು ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಾಸವು ನಿರ್ದೋಷವಾದುದು, ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧೆಯಿಲ್ಲ.’ ಧನೇಶನ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಹಿಂಸೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗದಂತಹ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಉತ್ತರವು ಲಂಕೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಮೂಲತಃ ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾಗಿಯೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು; ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಬೇರನ ಲಂಕಾವಾಸವೂ ‘ನಿರ್ದೋಷ’ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬರಿದಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ರಾವಣನು ಇದೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಅಣ್ಣನ ಕೈಯಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಕಥೆಯ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ರುಕ್ಮವೈಡೂರ್ಯತೋರಣಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಅದರ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ನೀಲಮಣಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಪ್ರಯತಾತ್ಮವಾನ್’ (ಕೈಮುಗಿದು, ಸಂಯಮಿಯಾಗಿ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಕುಬೇರನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವನು ತಂದೆಯ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿವಾಸನಂ ನ ಮೇ ದೇವೋ ವಿದಧೇ’ (ದೇವನು ನನಗೆ ನಿವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ತಂದೆ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೇಂದ್ರಸ್ಯ ಪುರೀ ಯಥಾ’ (ಮಹೇಂದ್ರನ ಪುರಿಯಂತೆ) ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥೇಂದ್ರಸ್ಯಾಮರಾವತೀ’ (ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಲಂಕೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ದೋಷಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮತ್ತೆ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ತಂದೆಯ ಈ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆಗ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರುವ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಬಹುಬೇಗನೆ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಪುರಿಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಆನಂದಿತರಾದ ಸಾವಿರಾರು ನೈರ್ಋತರಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ನೈರ್ಋತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನು ಸಮುದ್ರವೇ ಕಂದಕವಾಗಿರುವ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ವಿನಯಶೀಲನೂ ಆದ ಧನೇಶ್ವರನು ಆಗಾಗ ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವ-ಗಂಧರ್ವಗಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಭವನವುಳ್ಳ ಆ ವಿತ್ತಪನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ‘ಸಮುದ್ರಪರಿಖಾಯಾಮ್’ (ಸಮುದ್ರವೇ ಕಂದಕವಾಗಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರವೇ ಅದರ ಕಂದಕ. ನೈರ್ಋತರೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಬೇರನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾಗಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕುಬೇರನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವನು ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಸೇವೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಲಿದೆ. ‘ವಿತ್ತಪ’ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನ ಹೆಸರು — ವಿತ್ತವನ್ನು (ಸಂಪತ್ತನ್ನು) ಕಾಪಾಡುವವನು. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಯ ಶಾಸನಾತ್’ (ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಬೇರನ ಸುಶಾಸನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಮುದಿತಾಃ’ (ಹರ್ಷಿತರು, ಆನಂದಿತರು) ಎಂಬುದು ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಸುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತಾತ್ಮಾ’ (ವಿನಯಶೀಲ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಸಾರ; ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

പുലസ്ത്യന്റെ പുത്രനും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ വിശ്രവസ്സ് അധികം താമസിയാതെ പിതാവിനെപ്പോലെ തപസ്സിൽ ഉറച്ചുനിന്നു. അദ്ദേഹം സത്യവാനും ശീലവാനും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവനും സ്വാധ്യായനിരതനും ശുദ്ധനും എല്ലാ ഭോഗങ്ങളിലും ആസക്തിയില്ലാത്തവനും നിത്യം ധർമപരായണനുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ ചര്യ അറിഞ്ഞ് മഹാമുനിയായ ഭരദ്വാജൻ ദേവവർണിനി എന്ന തന്റെ പുത്രിയെ വിശ്രവസ്സിനു ഭാര്യയായി നൽകി. ധർമപ്രകാരം ഭരദ്വാജപുത്രിയെ സ്വീകരിച്ച്, സന്തതിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധിയോടെ ഈ ലോകത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്രവസ്സ് പരമാനന്ദം പൂണ്ടു. ആ ധർമജ്ഞൻ അവളിൽ വീര്യസമ്പന്നനും പരമാദ്ഭുതനും എല്ലാ ബ്രഹ്മഗുണങ്ങളോടും കൂടിയവനുമായ ഒരു പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു. അവൻ ജനിച്ചപ്പോൾ പിതാമഹനായ പുലസ്ത്യൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. ഇവിടെ വിശ്രവസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ നീണ്ട ഒരു പട്ടിക കാണാം — സത്യം, ശീലം, ദമം, സ്വാധ്യായം, ശൗചം, ഭോഗങ്ങളിലുള്ള അനാസക്തി, ധർമപരായണത; ഈ ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഭരദ്വാജൻ ആകൃഷ്ടനായത്. ‘പ്രജാന്വേഷികയാ ബുദ്ധ്യാ’ (സന്തതിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധിയോടെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ഭാവം ഇതാണ് — വിശ്രവസ്സ് സ്വന്തം സുഖത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, ലോകഹിതത്തിനുവേണ്ടിയാണ് സത്സന്തതിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ‘പ്രജകളുടെ ഹിതം ചിന്തിക്കുന്ന ബുദ്ധി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ പുലസ്ത്യൻ സ്വയം വിവാഹം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല, ശാപംമൂലമാണ് കന്യകയെ ലഭിച്ചത്; ഇവിടെയാകട്ടെ വിശ്രവസ്സിന്റെ വിവാഹം ധർമാനുസാരം കന്യാദാനത്തിലൂടെ നടന്നു. അതിനാൽ വൈശ്രവണന്റെ ജനനം ശുദ്ധമായ ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ, പൂർണമായ ബ്രഹ്മഗുണങ്ങളോടെയാണ് സംഭവിച്ചത് — ഈ വിഷയം മുന്നോട്ട്, രാക്ഷസി മാതാവാകുന്ന രാവണന്റെ ജനനവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ഇവിടെ ‘പിതാമഹൻ’ എന്നതു പുലസ്ത്യനാണ്, ബ്രഹ്മാവല്ല — കുട്ടിയുടെ പിതാവിന്റെ പിതാവ്. ഭരദ്വാജൻ സ്വയം മഹാമുനിയാണ്; യോഗ്യനായ വരനെ കണ്ടതിനുശേഷം മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം കന്യകയെ നൽകുന്നത്; ഇതാണ് കന്യാദാനത്തിന്റെ ആദർശരീതി. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വീര്യസമ്പന്നം’ എന്ന പദം പുത്രന്റെ ബലത്തെയും ‘പരമാദ്ഭുതം’ എന്നത് അവന്റെ അലൗകികതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആ ബാലന്റെ ശ്രേയസ്കരമായ ബുദ്ധി കണ്ട്, ‘ഇവൻ ധനാധ്യക്ഷനാകും’ എന്നറിഞ്ഞ് പ്രീതനായ പുലസ്ത്യൻ ദേവർഷിമാരോടൊപ്പം അവനു പേരിട്ടു: ‘ഇവൻ വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനും, സാദൃശ്യത്താൽ വിശ്രവസ്സിനെപ്പോലെയുള്ളവനും ആയതിനാൽ വൈശ്രവണൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാകും.’ ആ വൈശ്രവണൻ അന്ന് തപോവനത്തിൽ ആഹുതി ഹോമിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ മഹാതേജസ്സോടെ വളർന്നു. ആശ്രമത്തിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാത്മാവിന് ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി: ‘ഞാൻ പരമമായ ധർമം അനുഷ്ഠിക്കും; ധർമമാണല്ലോ പരമമായ ഗതി.’ അദ്ദേഹം മഹാവനത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം തപസ്സുചെയ്ത്, ഉഗ്രമായ നിയമങ്ങളാൽ ബന്ധിതനായി അതിമഹത്തായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഓരോ ആയിരം വർഷവും തികയുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ഓരോ പുതിയ വിധി സ്വീകരിച്ചു — ആദ്യം ജലം മാത്രം ആഹാരമാക്കി, പിന്നീട് വായു മാത്രം ആഹാരമാക്കി, പിന്നീട് ആഹാരമേ ഇല്ലാതെയായി. ‘വൈശ്രവണൻ’ എന്ന പേര് തദ്ധിതപ്രത്യയംകൊണ്ടു നിർമിച്ചതാണ് — വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രൻ; ഇവിടെ കവി പേരിന്റെ കാരണം നേരിട്ടു പറയുന്നു. ‘ആഹുതി ഹോമിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ബാലന്റെ വളർച്ചയുടെ വേഗവും തേജസ്സും കാണിക്കുന്നു — നെയ്യ് ആഹുതി ചെയ്യുമ്പോൾ അഗ്നി പെട്ടെന്ന് ആളിക്കത്തുന്നതുപോലെ അവൻ വളർന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഓരോ ആയിരം വർഷത്തിന്റെയും അവസാനം നിയമം കൂടുതൽ കഠിനമാക്കുന്നു, ആഹാരം ക്രമേണ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ധനാധ്യക്ഷനാകുമെന്ന പ്രവചനം ജനനസമയത്തുതന്നെ ചെയ്യപ്പെട്ടു; പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അതു സഫലമാകും. വൈശ്രവണൻ കുബേരൻതന്നെയാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ശീർഷകത്തിലും ‘വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ)’ എന്ന് എഴുതിയിരിക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാർധം ദേവർഷിഭിഃ’ (ദേവർഷിമാരോടൊപ്പം) എന്ന പദം നാമകരണസംസ്കാരത്തിൽ ദേവർഷിമാരുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു ബാലന്റെ ഭാവിമഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ വൈശ്രവണന്റെ നിശ്ചയം ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ ധർമത്തിൽ ദൃഢമാണ്; ‘ധർമോ ഹി പരമാ ഗതിഃ’ (ധർമമാണല്ലോ പരമമായ ഗതി) എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്യം ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഒരു മൂലസൂത്രംപോലെയാണ്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നുവിധമായ ആഹാരത്യാഗം ക്രമേണ കഠിനമാകുന്നു — ജലം, വായു, പിന്നെ ഒന്നുമില്ലാതെ.

ഇങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ ഒരു വർഷംപോലെ കടന്നുപോയി. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രീതനായി ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സുവ്രതനായ വത്സാ, നിന്റെ ഈ കർമത്താൽ ഞാൻ സംതൃപ്തനായിരിക്കുന്നു. വരം ആവശ്യപ്പെട്ടുകൊള്ളുക, നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; മഹാമതേ, നീ വരത്തിന് അർഹനാണ്.’ അപ്പോൾ മുന്നിൽ വന്നുനിന്ന പിതാമഹനോടു വൈശ്രവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ലോകപാലകത്വവും ലോകരക്ഷണവും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അപ്പോൾ സംതൃപ്തമായ മനസ്സോടെ ബ്രഹ്മാവ് ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ വൈശ്രവണനോട് ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻതന്നെ നാലാമതൊരു ലോകപാലനെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഒരുങ്ങുകയായിരുന്നു. യമനും ഇന്ദ്രനും വരുണനും ഉള്ള പദവി നിനക്കും ഇഷ്ടമാകട്ടെ. അതിനാൽ ധർമജ്ഞാ, പോകുക, നിധികളുടെ അധിപത്യം നേടുക. ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ, യമൻ എന്നിവർക്കു നാലാമനായി നീ ഭവിക്കും. സൂര്യനു തുല്യമായ ഈ പുഷ്പകം എന്ന വിമാനം യാത്രയ്ക്കായി സ്വീകരിക്കുക; ദേവന്മാർക്കു തുല്യനാകുക. നിനക്കു സ്വസ്തി; ഞങ്ങളെല്ലാവരും വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോകാം. നിനക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി ഞങ്ങൾ കൃതാർഥരായി, വത്സാ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടൊപ്പം സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു പോയി. ‘ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ ഒരു വർഷംപോലെ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ തപസ്വിയുടെ ഏകാഗ്രത കാണാം — ദീർഘമായ കാലവും അദ്ദേഹത്തിന് അല്പമായി തോന്നുന്നു. വൈശ്രവണന്റെ യാചനയും നിസ്സ്വാർഥമാണ് — അദ്ദേഹം ലോകരക്ഷണമാണു യാചിക്കുന്നത്, സ്വന്തം സുഖമല്ല. ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തിനു രണ്ടുവിധമായ വരം നൽകുന്നു — ലോകപാലകത്വവും നിധികളുടെ അധിപത്യവും; അതിനാലാണ് ‘വരദ്വയം’ (രണ്ടു വരങ്ങൾ) എന്നു പറഞ്ഞത്. പുഷ്പകവിമാനം മൂന്നാമതൊരു ദാനംപോലെയാണ്; അതു മുന്നോട്ട് രാവണൻ അപഹരിക്കുകയും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ യാനമാകുകയും ചെയ്യും. ‘ശക്രാംബുപയമാനാം’ എന്ന സമാസത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ (അംബുപൻ — ജലത്തെ പാലിക്കുന്നവൻ), യമൻ എന്നീ മൂന്നു ലോകപാലകരുണ്ട്; അവർക്കു നാലാമനാണ് കുബേരൻ. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ‘ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം’ വരുന്നു — ദേവന്മാരെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിനു സാക്ഷികളാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വത്സ’ എന്ന സംബോധന സ്നേഹത്തെയും ‘സുവ്രത’ എന്നത് തപസ്സിനുള്ള പ്രശംസയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിൽനിന്ന്, നാലാമതൊരു ലോകപാലൻ മുമ്പുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്നു എന്നറിയാം; വൈശ്രവണന്റെ യാചന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സങ്കല്പവുമായി ഒത്തുചേർന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ത്രിദശൈഃ സമതാം വ്രജ’ (ദേവന്മാർക്കു തുല്യനാകുക) എന്ന വാക്കിനാൽ, പുലസ്ത്യവംശജനായിട്ടും, വൈശ്രവണൻ ദേവതുല്യനാക്കപ്പെടുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബത’ എന്ന അവ്യയം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഹർഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ബ്രഹ്മാവു മുതലായ ദേവന്മാർ ആകാശത്തേക്കു പോയപ്പോൾ, സംയമിതാത്മാവായ ധനേശൻ കൈകൂപ്പി പിതാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, പിതാമഹനിൽനിന്ന് ആഗ്രഹിച്ച വരം ഞാൻ നേടി; എന്നാൽ ആ പ്രജാപതിദേവൻ എനിക്കു വാസസ്ഥലം നിശ്ചയിച്ചുതന്നില്ല. അതിനാൽ ഭഗവാനേ, പ്രഭോ, ഒരു പ്രാണിക്കും പീഡയുണ്ടാകാത്ത നല്ലൊരു വാസസ്ഥലം എനിക്കായി കണ്ടെത്തിത്തന്നാലും.’ പുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്രവസ്സ് ‘ധർമജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, കേട്ടാലും’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു: ‘തെക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ത്രികൂടം എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്. അതിന്റെ മുകളിൽ, മഹേന്ദ്രന്റെ നഗരിപോലെ വിശാലമായ, ലങ്ക എന്ന രമണീയമായ നഗരി വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചിട്ടുണ്ട് — ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസത്തിനായി. നിനക്കു മംഗളം; നീ അവിടെ, ലങ്കയിൽ, വസിക്കുക; ഇതിൽ സംശയമില്ല. സ്വർണപ്രാകാരവും കിടങ്ങും ഉള്ളതും യന്ത്രങ്ങളും ശസ്ത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞതും സ്വർണവും വൈഡൂര്യവുംകൊണ്ടുള്ള തോരണങ്ങളുള്ളതുമായ രമണീയനഗരിയാണത്. പണ്ട് വിഷ്ണുവിനെ ഭയന്ന രാക്ഷസന്മാർ അത് ഉപേക്ഷിച്ചുപോയി. രാക്ഷസഗണങ്ങളെല്ലാം രസാതലത്തിലേക്കു പോയതിനാൽ അതു ശൂന്യമാണ്; ഇപ്പോൾ ലങ്ക ശൂന്യമാണ്, അതിന് ഒരു അധിപനില്ല. അതിനാൽ മകനേ, നീ അവിടെ വസിക്കാനായി സുഖമായി പോകുക; അവിടെ നിന്റെ വാസം നിർദോഷമാണ്, അവിടെ ആർക്കും ഉപദ്രവമുണ്ടാകില്ല.’ ധനേശന്റെ യാചനയിൽ വീണ്ടും അഹിംസ കാണാം — മറ്റൊരാൾക്കു പീഡയുണ്ടാകാത്ത സ്ഥലമാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. വിശ്രവസ്സിന്റെ മറുപടി ലങ്കയുടെ ചരിത്രത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതു മൂലത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ നിർമിച്ചതാണ്; വിഷ്ണുവിനെ ഭയന്ന് അവർ അത് ഉപേക്ഷിച്ചു; ഈ കഥ നാലാം സർഗംമുതൽ വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടും. അതിനാൽ കുബേരന്റെ ലങ്കാവാസവും ‘നിർദോഷ’മാണ് — അദ്ദേഹം ഒന്നും അപഹരിക്കുന്നില്ല, ശൂന്യമായ സ്ഥലം മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് രാവണൻ ഈ ലങ്കതന്നെ സഹോദരന്റെ കൈയിൽനിന്നു പിടിച്ചെടുക്കും; അതിനാൽ ഭാവികഥയുടെ വിത്ത് ഇവിടെ വിതയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘രുക്മവൈഡൂര്യതോരണാ’ എന്ന പദത്തെ ‘അതിന്റെ കവാടങ്ങൾ സ്വർണവും ഇന്ദ്രനീലവുംകൊണ്ടു നിർമിച്ചവയാണ്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രയതാത്മവാൻ’ (കൈകൂപ്പി, സംയമിതാത്മാവായി) എന്ന വർണന കുബേരന്റെ വിനയം വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു — വരം നേടിയശേഷവും അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ യാചിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിവാസനം ന മേ ദേവോ വിദധേ’ (ദേവൻ എനിക്കു വാസസ്ഥലം നിശ്ചയിച്ചില്ല) എന്ന വാക്കിനാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദാനത്തിലെ ഒരു കുറവു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു പിതാവു നികത്തുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മഹേന്ദ്രസ്യ പുരീ യഥാ’ (മഹേന്ദ്രന്റെ നഗരിപോലെ), ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യഥേന്ദ്രസ്യാമരാവതീ’ (ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ) എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ ലങ്കയുടെ വൈഭവം കാണിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിർദോഷഃ’ എന്ന പദം വീണ്ടും അഹിംസയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

പിതാവിന്റെ ധർമനിഷ്ഠമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് ആ ധർമാത്മാവ് അന്ന് പർവതശിഖരത്തിലെ ലങ്കയിൽ വാസമുറപ്പിച്ചു. അധികം താമസിയാതെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണത്താൽ ആ നഗരി സന്തുഷ്ടരും ആഹ്ലാദഭരിതരുമായ ആയിരക്കണക്കിനു നൈരൃതന്മാരാൽ എപ്പോഴും നിറഞ്ഞു. നൈരൃതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവുമായ ആ വിശ്രവസ്പുത്രൻ സമുദ്രം കിടങ്ങായുള്ള ലങ്കയിൽ സന്തോഷത്തോടെ വസിച്ചു. ധർമാത്മാവും വിനീതനുമായ ധനേശ്വരൻ കാലാകാലങ്ങളിൽ പുഷ്പകത്തിലേറി പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും സന്ദർശിക്കാൻ ചെന്നിരുന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ദേവഗന്ധർവഗണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടവനും, അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ഭവനമുള്ളവനുമായ ആ വിത്തപൻ, കിരണങ്ങളാൽ സൂര്യനെന്നപോലെ പ്രകാശം പരത്തിക്കൊണ്ട് പിതാവിന്റെ സമീപത്തേക്കു പോയി. ‘സമുദ്രപരിഖായാം’ (സമുദ്രം കിടങ്ങായുള്ള) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലങ്കയുടെ ദുർഗത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സമുദ്രംതന്നെയാണ് അതിന്റെ കിടങ്ങ്. നൈരൃതന്മാർ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ; അതിനാൽ കുബേരനും രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജാവായി എന്ന് ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജാവായി’ എന്ന വാക്കുകളിലൂടെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. കുബേരന്റെ വിനയം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഐശ്വര്യം നേടിയിട്ടും അദ്ദേഹം മാതാപിതാക്കളെ സേവിക്കാൻ പോകുന്നു. ഈ ചിത്രം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ രാവണന്റെ ചരിതവുമായി വിപരീതമായിത്തീരും. ‘വിത്തപൻ’ എന്നതു കുബേരന്റെ പേരാണ് — വിത്തത്തെ (ധനത്തെ) പാലിക്കുന്നവൻ. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തസ്യ ശാസനാത്’ (അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണത്താൽ) എന്ന പദം കുബേരന്റെ സദ്ഭരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പ്രജകൾ ‘ഹൃഷ്ടാഃ പ്രമുദിതാഃ’ (സന്തുഷ്ടരും ആഹ്ലാദഭരിതരും) എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ സുഖം കാണിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിനീതാത്മാ’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ സാരമാണ്; മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ദീർഘവൃത്തം സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Pulastya's son, Viśravas, that bull among sages, very soon became as steadfast in austerity as his father. He was truthful and virtuous, self-controlled, devoted to the study of the Veda, pure, unattached to every pleasure and always intent on dharma. Hearing of his conduct, the great sage Bharadvāja gave him his own daughter, fair as a goddess, to be his wife. Viśravas received Bharadvāja's daughter lawfully, and pondering the good of the world with a mind that sought offspring, he was filled with great joy. On her that knower of dharma begot a son of great valour, most wonderful, endowed with every brahminical virtue, and when the child was born his grandfather Pulastya was delighted. The long list of Viśravas's virtues, truthfulness, character, self-restraint, study, purity, detachment from pleasure and devotion to dharma, explains why Bharadvāja was drawn to him, and Bharadvāja, himself a great sage, gives his daughter only on seeing a worthy groom, which is the ideal way of giving a daughter in marriage. Viśravas wanted children not for his own pleasure but for the good of the world. There is a contrast with the previous sarga: Pulastya had not sought a wife and received one through his curse, whereas Viśravas's marriage was made lawfully, by the father's gift of the bride. So Vaiśravaṇa was born into a pure brahmin family, endowed with every brahminical virtue, and this should be set beside Rāvaṇa's birth to come, whose mother will be a rākṣasī. The "grandfather" here is Pulastya, the child's father's father, not Brahmā. The child is called "of great valour" for his strength and "most wonderful" for something beyond the ordinary in him.

Seeing that the child's mind was bent on the good and knowing that he would become lord of wealth, Pulastya joyfully named him in the company of the divine seers. "Because he is the son of Viśravas and resembles Viśravas, he shall be renowned by the name Vaiśravaṇa." Living there in the ascetics' forest, Vaiśravaṇa grew in splendour like a fire fed with oblations. As the great-souled boy lived in the hermitage, a resolve arose in him: "I shall practise the highest dharma, for dharma is the highest goal." For thousands of years in the great forest he practised austerities, bound by fierce vows, and performed a very great penance. At the end of each full thousand years he took up a new discipline: first he lived on water, then on air, and then on nothing at all. The poet gives the reason for the name directly: Vaiśravaṇa means "son of Viśravas". Vaiśravaṇa is Kubera, and the prophecy made at his birth that he would be lord of wealth will be fulfilled by Brahmā's boon. That divine seers were present at the naming shows how great the child was to become. The simile of the fire shows how fast and how brightly he grew, as a fire leaps up suddenly when ghee is poured on it. Even as a child his resolve was firm in dharma, and his words, "dharma is the highest goal," read like one of the guiding threads of the whole kāṇḍa. The order of his penance matters too: only at the end of each thousand years did he make his discipline harder, giving up food step by step, water, then air, then nothing.

So thousands of years went by like a single year. Then Brahmā of great splendour, well pleased, came to his hermitage with Indra and the hosts of gods and said, "I am pleased with you, child, for what you have done, you of good vows. Choose a boon, and blessings on you, for you are worthy of one, great-minded one." Vaiśravaṇa said to the Grandsire standing before him, "Lord, I wish to be a guardian of the world and to protect the world." Brahmā was delighted, and with the gods about him he said joyfully, "So be it. I was indeed about to create a fourth guardian of the worlds. Take the station you desire, like that of Yama, Indra and Varuṇa. Go, knower of dharma, and become lord of treasures. You shall be the fourth beside Śakra, Varuṇa lord of the waters, and Yama. And this aerial chariot named Puṣpaka, bright as the sun, accept it as your vehicle and become the equal of the gods. Blessings on you; we shall all go back as we came. We have done what we came to do, child, in giving you these two boons." So saying, Brahmā went back to his own abode with the gods. That thousands of years seemed like one shows the ascetic's absorption: even a vast stretch of time felt short to him. The gods all came with Brahmā as witnesses of his penance, and Brahmā calls him "child" with affection and "you of good vows" in praise. Vaiśravaṇa's request is selfless: he asks to protect the world, not for his own comfort. Brahmā's words reveal that a fourth guardian had already been in his mind, so the request fell in with his own intention. He grants a twofold boon, the guardianship of a quarter and the lordship of treasures, which is why he speaks of "two boons"; and Puṣpaka comes as a third gift, the chariot that Rāvaṇa would later seize and that in the Yuddha Kāṇḍa would carry Rāma. By these gifts Vaiśravaṇa, though of Pulastya's line, was made the equal of the gods.

When the gods led by Brahmā had gone up into the sky, the lord of wealth, self-controlled, joined his palms and said to his father: "Lord, I have obtained the boon I desired from the Grandsire, but the divine Prajāpati appointed me no place to live. So find me, lord and master, some good dwelling where no creature whatever would suffer harm." The bull among sages Viśravas answered his son: "Hear me, best of the righteous. On the shore of the southern ocean there is a mountain named Trikūṭa. On its summit stands a lovely city named Laṅkā, vast as the city of great Indra, built by Viśvakarman as a dwelling for the rākṣasas, like Indra's Amarāvatī. Live there in Laṅkā, and blessings on you; have no doubt about it. It has golden ramparts and moats, it is furnished with engines of war and weapons, and its gateways are of gold and beryl. Long ago the rākṣasas abandoned it, tormented by fear of Viṣṇu. All the rākṣasa hosts have gone down to the depths of Rasātala, and Laṅkā now stands empty with no lord. Go there and live as you please, my son. Your dwelling there will be blameless, and no one will be harmed." Even after gaining his boon Vaiśravaṇa humbly asks his father's direction, and his request again shows his care for others: he wants a place where no one would suffer. Brahmā's gift had lacked only a home, and the father supplies it. Viśravas's reply hints at Laṅkā's history: it was built for the rākṣasas in the first place and left by them for fear of Viṣṇu, a story that will be told at length from the fourth sarga on. So Kubera's settling there was "blameless": he took nothing from anyone, only an empty place. The two comparisons with Indra's city show Laṅkā's splendour. And since Rāvaṇa will later take this same Laṅkā from his brother, the seed of what is to come is sown here.

Hearing this righteous counsel from his father, the righteous Vaiśravaṇa settled Laṅkā on the mountain top. In a short time, under his rule, the city was filled with thousands of joyful and contented nairṛtas. There the righteous son of Viśravas, bull among the nairṛtas, lived happily in Laṅkā, whose moat is the ocean. And from time to time the righteous lord of wealth, humble in spirit, came in Puṣpaka to visit his father and mother. Praised by hosts of gods and gandharvas, his palace graced by the dances of apsarases, lighting everything with his rays like the sun, the lord of riches would go to his father's side. The ocean itself serving as the city's moat shows how strong a fortress Laṅkā was. The nairṛtas are rākṣasas, so Kubera became the king of the rākṣasas there. That his subjects were joyful and contented speaks of his good rule, and the name "lord of riches" means the one who guards wealth. Again and again the poet stresses his humility: for all his glory he still goes to wait on his parents, and "humble in spirit" is the heart of his nature. In the sargas that follow this picture will be set against the conduct of Rāvaṇa, which is its opposite. A final verse in a longer metre closes the sarga.