महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः कुम्भयोनिः अगस्त्यः इदं वाक्यम् उवाच। ‘कुम्भयोनिः’ इति नाम अगस्त्यस्य जन्मकथां सूचयति — सः कलशात् उत्पन्नः इति प्रसिद्धम्। ‘हे राम, तस्य इन्द्रजितः महत् तेजोबलं यथा वृत्तं तत् शृणु — येन सः शत्रून् जघान, स्वयं च शत्रुभिः न वध्यः अभवत्। तत् वक्तुं पूर्वं तावत् ते रावणस्य कुलं, जन्म, तस्मै दत्तं वरप्रदानं च ब्रवीमि।’ अगस्त्यः रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं साक्षात् न ददाति, अपितु मूलात् आरभते, यतः इन्द्रजितः बलं तस्य कुलस्य वरस्य च परिणामः। एषा शैली पुराणकथानां स्वभावः — कथायाः मूलं ज्ञात्वा एव फलं सम्यक् ज्ञायते। ‘तावत्’ इति पदेन सूच्यते यत् एषा दीर्घा कथा बहुषु सर्गेषु विस्तरिष्यते; वस्तुतः रावणस्य चरितं बहुभिः सर्गैः अनन्तरम् एव इन्द्रजितः विषयं प्राप्स्यति। अगस्त्यः स्वयं ऋषिः, अतः ऋषिवंशस्य कथनं तस्य उचितम्।

पुरा कृतयुगे प्रजापतेः ब्रह्मणः सुतः प्रभुः पुलस्त्यः नाम ब्रह्मर्षिः आसीत्, साक्षात् पितामहः इव। तस्य धर्मतः शीलतः च गुणाः अनुकीर्तयितुं न शक्याः; ‘प्रजापतेः पुत्रः’ इति नाम्ना एव तस्य परिचयः वक्तुं शक्यः — हिन्दीभाष्यम् अपि एतावान् एव परिचयः पर्याप्तः इति व्याचष्टे। प्रजापतिसुतत्वेन सः देवानां वल्लभः आसीत्; शुभ्रैः गुणैः च सः महामतिः सर्वस्य लोकस्य इष्टः आसीत्। सः धर्मप्रसङ्गेन महागिरेः मेरोः पार्श्वे तृणबिन्दोः आश्रमं गत्वा अवसत्। अत्र रावणस्य पितामहस्य महत्त्वं विशेषेण वर्ण्यते, येन स्पष्टं भवति यत् राक्षसराजस्य कुलम् अपि मूले पवित्रं ब्राह्मणकुलम् एव। ‘अनुकीर्त्याः न’ इति अत्युक्तिः गुणानाम् अनन्तत्वं दर्शयति। तृणबिन्दुः राजर्षिः; तस्य आश्रमः मेरुपर्वतस्य समीपे, यत्र देवाः अपि विचरन्ति। पुलस्त्यस्य धर्मप्रसङ्गः अर्थात् धर्माचरणस्य प्रयोजनम् — तपः कर्तुं सः तत्र गतः, न विहारार्थम्। सप्तमे ‘मुनिपुङ्गवः’ इति विशेषणं तस्य श्रेष्ठतां पुनः दर्शयति।

सः धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः तत्र तपः तेपे। किन्तु तस्य आश्रमपदं गत्वा कन्यकाः विघ्नं कुर्वन्ति। ऋषीणां पन्नगानां च कन्याः, राजर्षीणां तनयाः, अप्सरसः च क्रीडन्त्यः तं देशम् उपपेदिरे। सर्वेषु ऋतुषु उपभोग्यत्वात्, काननस्य रम्यत्वात् च ताः कन्याः नित्यशः तं देशं गत्वा क्रीडन्ति। यत्र द्विजः पुलस्त्यः वसति, तस्य देशस्य रमणीयत्वात् ताः गायन्त्यः, वादयन्त्यः, लासयन्त्यः च — अनिन्दिताः अपि ताः तपस्विनः मुनेः तपसि विघ्नं चक्रुः। अथ महातेजाः महामुनिः रुष्टः व्याजहार — ‘या मे दर्शनम् आगच्छेत्, सा गर्भं धारयिष्यति।’ महात्मनः तस्य वाक्यं प्रतिश्रुत्य ताः सर्वाः ब्रह्मशापभयात् भीताः तं देशं न उपचक्रमुः। किन्तु राजर्षेः तृणबिन्दोः तनया तत् न शृणोति। ‘अनिन्दिताः’ इति विशेषणं सूचयति यत् कन्यानां दोषः न आसीत् — ताः केवलं क्रीडार्थम् आगताः, तथापि तपस्विनः एकाग्रतायाः भङ्गः अभवत्। पुलस्त्यस्य शापः अपि विचित्रः — सः न शपति यत् ताः नश्यन्तु, अपितु तासां गर्भधारणं यथा लज्जाकारणं भवेत् तथा व्यवस्थापयति, येन ताः स्वयं दूरं तिष्ठेयुः। एषः शापः एव पुलस्त्यवंशस्य विस्तारस्य कारणं भविष्यति — विधेः गतिः एवं विचित्रा। तृणबिन्दुकन्यायाः अश्रवणम् अपि दैवस्य योजना इव भासते। अष्टमे श्लोके ‘स्वाध्यायनियतेन्द्रियः’ इति पदेन पुलस्त्यस्य तपसः स्वरूपं सूच्यते — वेदाध्ययनम् इन्द्रियनिग्रहः च तस्य मुख्यं कर्म। नवमे कन्यानां त्रयः वर्गाः गण्यन्ते — ऋषिकन्याः, नागकन्याः, राजर्षिकन्याः, तासां सह अप्सरसः अपि; एवं सर्वेषां लोकानां कुमार्यः तत्र आगच्छन्ति। दशमे एकादशे च तासां आगमनस्य कारणं द्विधा उक्तम् — ऋतूनां सौख्यं काननस्य रम्यता च, तथा पुलस्त्यस्य निवासस्थानस्य विशेषा रमणीयता। द्वादशे ‘व्याजहार’ इति पदं शापस्य गाम्भीर्यं दर्शयति।

सा आश्रमपदं गत्वा सुनिर्भया विचचार, किन्तु तत्र काञ्चित् अभ्यागतां सखीं न अपश्यत्। तस्मिन् काले महातेजाः प्राजापत्यः महानृषिः पुलस्त्यः तपसा भावितः स्वयं तत्र स्वाध्यायम् अकरोत्। सा वेदश्रुतिं श्रुत्वा तपसः निधिं तं दृष्ट्वा च पाण्डुदेहा सुव्यञ्जितशरीरजा अभवत् — तस्याः शरीरे गर्भस्य लक्षणानि प्रकटानि जातानि। आत्मनः तं दोषं दृष्ट्वा सा समुद्विग्ना बभूव, ‘इदं मे किं नु’ इति चिन्तयन्ती पितुः आश्रमे गत्वा स्थिता। तथाभूतां तां दृष्ट्वा तृणबिन्दुः अब्रवीत् — ‘किं त्वम् एतत् असदृशं वपुः आत्मनः धारयसि?’ सा दीना कृताञ्जलिः तपोधनं पितरम् उवाच — ‘तात, येन मे ईदृशं रूपं तत् कारणं न जाने। किं तु पूर्वं स्वसखीजनम् अन्वेष्टुं महर्षेः भावितात्मनः पुलस्त्यस्य दिव्यम् आश्रमम् एका गतास्मि। तत्र काञ्चित् सखीं न पश्यामि; रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासात् इह आगता।’ अत्र ‘वेदश्रुतिम्’ इति पदं मुख्यम् — दर्शनेन सह वेदध्वनेः श्रवणम् अपि गर्भस्य कारणम्, अतः एव पुत्रस्य नाम ‘विश्रवाः’ इति अग्रे वक्ष्यते। कन्यायाः वचने निर्दोषता स्पष्टा — सा न जानाति किं जातम्, केवलं सखीः अन्विष्यन्ती गता। ‘पाण्डुदेहा’ इति पदं गर्भिण्याः स्त्रियः पाण्डुवर्णं सूचयति, हिन्दीभाष्यम् अपि पाण्डुता व्याप्ता इति व्याचष्टे। पितुः प्रश्ने कोपः नास्ति, चिन्ता एव; कन्या अपि भीता अपि सत्यं वदति। सप्तदशे ‘तपसो निधिम्’ इति रूपकेण पुलस्त्यः तपसः कोशः इव वर्ण्यते। अष्टादशे ‘पितुर्गत्वाऽऽश्रमे स्थिता’ इति वाक्यं कन्यायाः भीतिं विनयं च दर्शयति — सा पितुः समीपे मौनेन तिष्ठति, स्वयं किमपि न वदति, पिता एव प्रथमं पृच्छति। एकोनविंशे पितुः ‘असदृशम्’ इति पदं तस्याः कुमारीत्वस्य विरुद्धं रूपं सूचयति। विंशे कन्या ‘तात’ इति सम्बोधनेन पितरं शरणं गच्छति।

तपसा द्योतितप्रभः राजर्षिः तृणबिन्दुः ध्यानं विवेश, तत् च ऋषिकर्मजम् अपश्यत् — सः ज्ञातवान् यत् एषा अवस्था पुलस्त्यस्य शापात् जाता। भावितात्मनः महर्षेः तं शापं विज्ञाय सः तनयां गृहीत्वा पुलस्त्यं गत्वा इदम् अब्रवीत् — ‘भगवन्, स्वैः एव गुणैः भूषिताम् इमां मम तनयां स्वयम् उद्यतां भिक्षां प्रतिगृहाण, महर्षे। तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते एषा नित्यं शुश्रूषणपरा भविष्यति, न संशयः।’ तथा ब्रुवाणं धार्मिकं राजर्षिं दृष्ट्वा कन्यां जिघृक्षुः सः द्विजः ‘बाढम्’ इति अब्रवीत्। तनयां दत्त्वा राजा स्वम् आश्रमपदं गतः। सा अपि कन्या तत्र अवसत्, गुणैः पतिं तोषयन्ती। तस्याः शीलवृत्ताभ्यां मुनिपुङ्गवः तुतोष, प्रीतः सः महातेजाः इदं वाक्यम् उवाच। अत्र ‘भिक्षाम्’ इति पदं विशिष्टम् — तपस्विने कन्या भिक्षारूपेण दीयते, येन दाने अपि विनयः रक्ष्यते। तृणबिन्दुः कोपं न करोति, अपितु ध्यानेन सत्यं ज्ञात्वा धर्ममार्गं चिनोति — कन्यायाः सम्मानं रक्षितुं विवाहः एव उपायः। ‘श्रम्यमाणेन्द्रियस्य’ इति पदेन तपसा क्लान्तानाम् इन्द्रियाणां सेवायाः आवश्यकता सूच्यते। पुलस्त्यस्य ‘बाढम्’ इति एकपदम् उत्तरं तस्य स्वीकारस्य सरलतां दर्शयति। त्रयोविंशे ‘ध्यानं विवेश’ इति पदेन राजर्षेः अपि तपोबलं दर्शितम् — सः अन्तर्दृष्ट्या कारणं जानाति। चतुर्विंशे ‘गृहीत्वा तनयाम्’ इति, सः स्वयं कन्यां नयति, दूतं न प्रेषयति — एतत् तस्य आदरस्य लक्षणम्। पञ्चविंशे ‘स्वैरेव गुणैर्भूषिताम्’ इति वचनेन पिता पुत्र्याः निर्दोषतां पुनः प्रतिपादयति, अलंकारैः विना अपि सा गुणैः शोभते। अष्टाविंशे राजा स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्तः, कन्या पत्युः गृहे स्थिता — विवाहस्य विधिः सरलः तपस्विनाम् उचितः च।

‘सुश्रोणि, तव गुणानां सम्पदा अहं भृशं परितुष्टः अस्मि। तस्मात्, देवि, अद्य तव आत्मसमं पुत्रं ददामि — उभयोः वंशकर्तारं, पौलस्त्यः इति विश्रुतम्। यस्मात् इह अध्ययतः मम वेदः त्वया विश्रुतः, तस्मात् सः विश्रवाः नाम भविष्यति, न संशयः।’ एवम् उक्ता सा देवी प्रहृष्टेन अन्तरात्मना अचिरेण एव कालेन विश्रवसं सुतम् असूत — त्रिषु लोकेषु विख्यातं, यशोधर्मसमन्वितम्। सः श्रुतिमान्, समदर्शी, व्रताचाररतः च अभवत्; पिता इव तपसा युक्तः विश्रवाः मुनिः अभवत्। नामनिर्वचनम् अत्र स्पष्टम् — ‘वि + श्रु’ इति धातुतः, विशेषेण श्रुतः वेदः इति; हिन्दीभाष्यम् ‘विश्रवाः’ ‘विश्रवणः’ इति वा नामद्वयं ददाति। ‘उभयोर्वंशकर्तारम्’ इति पदेन पुत्रः पितृकुलं मातृकुलं च वर्धयिष्यति इति सूच्यते। विश्रवाः रावणस्य कुबेरस्य च पिता भविष्यति; अतः अस्य सर्गस्य अन्ते रावणवंशस्य द्वितीया पीढी स्थापिता। विश्रवसः गुणाः — वेदज्ञानं, समदर्शित्वं, व्रतपालनं च — पुलस्त्यस्य गुणानाम् अनुरूपाः; अतः पुत्रः पितुः सदृशः इति उक्तिः सार्थका। त्रिंशे ‘देवि’ इति सम्बोधनं पत्न्याः प्रति पुलस्त्यस्य आदरं सूचयति। द्वात्रिंशे ‘प्रहृष्टेनान्तरात्मना’ इति तस्याः हर्षः, यतः पूर्वं लज्जाकारणं यत् आसीत् तत् अधुना गौरवस्य कारणं जातम्।

మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాట విని మహాతేజస్వి, కుంభయోని అయిన అగస్త్యుడు ఈ మాట పలికాడు. ‘కుంభయోని’ అనే పేరు అగస్త్యుని జన్మకథను సూచిస్తుంది — అతడు కలశం నుండి పుట్టాడని ప్రసిద్ధి. ‘రామా, ఆ ఇంద్రజిత్తు గొప్ప తేజోబలం ఎలా కలిగిందో విను — దేనిచేత అతడు శత్రువులను చంపాడో, తాను మాత్రం శత్రువులచేత చంపబడలేనివాడయ్యాడో. అది చెప్పే ముందు, మొదట నీకు రావణుని వంశాన్ని, జన్మను, అతనికి ఇవ్వబడిన వరప్రదానాన్ని చెబుతాను.’ అగస్త్యుడు రాముని ప్రశ్నకు నేరుగా జవాబివ్వడు, మూలం నుండి ప్రారంభిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు బలం అతని వంశానికీ వరానికీ పరిణామం. ఈ శైలి పురాణకథల స్వభావం — కథ మూలాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడే ఫలం సరిగ్గా తెలుస్తుంది. ‘తావత్’ (మొదట) అనే పదంచేత ఈ దీర్ఘకథ అనేక సర్గలలో విస్తరిస్తుందని సూచించబడుతుంది; నిజానికి రావణుని చరిత్ర అనేక సర్గల తరువాతనే ఇంద్రజిత్తు విషయానికి చేరుతుంది. అగస్త్యుడు స్వయంగా ఋషి, కాబట్టి ఋషివంశాన్ని వివరించడం అతనికి తగినదే.

పూర్వం కృతయుగంలో ప్రజాపతి అయిన బ్రహ్మకు కుమారుడు, ప్రభువు అయిన పులస్త్యుడనే బ్రహ్మర్షి ఉండేవాడు; అతడు సాక్షాత్తు పితామహునిలాంటివాడు. ధర్మం దృష్ట్యా, శీలం దృష్ట్యా అతని గుణాలను వర్ణించడం సాధ్యం కాదు; ‘ప్రజాపతి కుమారుడు’ అనే మాటతోనే అతని పరిచయం చెప్పవచ్చు — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఇంత పరిచయం ఇస్తే చాలు’ అని వివరిస్తుంది. ప్రజాపతి కుమారుడు కావడం వల్ల అతడు దేవతలకు ప్రియుడు; నిర్మలమైన గుణాల వల్ల ఆ మహామేధావి లోకమంతటికీ ఇష్టుడు. అతడు ధర్మాచరణ నిమిత్తం మహాపర్వతమైన మేరువు పార్శ్వంలో ఉన్న తృణబిందుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నివసించాడు. ఇక్కడ రావణుని తాతగారి మహత్త్వం ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడుతుంది, దీనివల్ల రాక్షసరాజు వంశం కూడా మూలంలో పవిత్రమైన బ్రాహ్మణవంశమేనని స్పష్టమవుతుంది. ‘అనుకీర్త్యాః న’ (వర్ణించశక్యం కానివి) అనే అతిశయోక్తి గుణాల అనంతత్వాన్ని చూపిస్తుంది. తృణబిందుడు రాజర్షి; అతని ఆశ్రమం మేరుపర్వత సమీపంలో ఉంది, అక్కడ దేవతలు కూడా సంచరిస్తారు. పులస్త్యుని ‘ధర్మప్రసంగం’ అంటే ధర్మాచరణ ప్రయోజనం — తపస్సు చేయడానికే అతడు అక్కడికి వెళ్ళాడు, విహారానికి కాదు. ఏడవ శ్లోకంలో ‘మునిపుంగవః’ (మునిశ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం అతని శ్రేష్ఠత్వాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది.

స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించుకొన్న ఆ ధర్మాత్ముడు అక్కడ తపస్సు చేశాడు. కాని కన్యలు అతని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి విఘ్నం కలిగిస్తూ ఉండేవారు. ఋషుల కన్యలు, నాగకన్యలు, రాజర్షుల కుమార్తెలు, అప్సరసలు ఆటలాడుకుంటూ ఆ ప్రదేశానికి వచ్చేవారు. అన్ని ఋతువులలోనూ అనుభవించదగినది కావడం వల్ల, అడవి రమణీయంగా ఉండడం వల్ల ఆ కన్యలు ప్రతిరోజూ ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళి క్రీడించేవారు. ద్విజుడైన పులస్త్యుడు నివసించే ప్రదేశం రమణీయంగా ఉండడం వల్ల వారు పాడుతూ, వాయిస్తూ, నాట్యం చేస్తూ — నిందార్హులు కాకపోయినా — తపస్వి అయిన ముని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించారు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన ఆ మహాముని కోపించి ఇలా పలికాడు — ‘నా దృష్టికి వచ్చిన కన్య గర్భం ధరిస్తుంది.’ ఆ మహాత్ముని మాట విని, బ్రహ్మశాప భయంతో వారందరూ భయపడి ఆ ప్రదేశానికి రావడం మానుకున్నారు. కాని రాజర్షి తృణబిందుని కుమార్తె ఆ మాట వినలేదు. ‘అనిందితాః’ (నిందార్హులు కానివారు) అనే విశేషణం కన్యల తప్పు లేదని సూచిస్తుంది — వారు కేవలం ఆటలాడుకోవడానికే వచ్చారు, అయినా తపస్వి ఏకాగ్రతకు భంగం కలిగింది. పులస్త్యుని శాపం కూడా విచిత్రమైనది — వారు నశించిపోవాలని అతడు శపించడు, వారి గర్భధారణ వారికే సిగ్గుకు కారణమయ్యేలా ఏర్పాటుచేస్తాడు, దానివల్ల వారు తమంత తామే దూరంగా ఉంటారు. ఈ శాపమే పులస్త్యవంశ విస్తరణకు కారణమవుతుంది — విధి గతి ఇంత విచిత్రమైనది. తృణబిందుని కుమార్తె ఆ మాట వినకపోవడం కూడా దైవ యోజనలాగే తోస్తుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘స్వాధ్యాయనియతేంద్రియః’ అనే పదంచేత పులస్త్యుని తపస్సు స్వరూపం సూచించబడుతుంది — వేదాధ్యయనమూ ఇంద్రియనిగ్రహమూ అతని ముఖ్యకర్మలు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో కన్యల మూడు వర్గాలు లెక్కించబడ్డాయి — ఋషికన్యలు, నాగకన్యలు, రాజర్షికన్యలు, వారితోపాటు అప్సరసలు కూడా; ఈ విధంగా అన్ని లోకాల కుమార్తెలూ అక్కడికి వస్తారు. పదవ, పదకొండవ శ్లోకాలలో వారి రాకకు కారణం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — ఋతువుల సౌఖ్యమూ అడవి రమణీయతా, అలాగే పులస్త్యుని నివాసస్థానపు ప్రత్యేక రమణీయతా. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘వ్యాజహార’ (పలికాడు) అనే పదం శాపపు గాంభీర్యాన్ని చూపిస్తుంది.

ఆమె ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నిర్భయంగా తిరిగింది, కాని అక్కడ వచ్చిన ఏ చెలికత్తెనూ చూడలేదు. ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి, ప్రజాపతి కుమారుడు, మహర్షి, తపస్సుతో పవిత్రుడైన పులస్త్యుడు అక్కడ స్వయంగా స్వాధ్యాయం చేస్తున్నాడు. ఆమె వేదధ్వనిని విని, తపోనిధి అయిన అతనిని చూచి, తెల్లబారిన దేహం గలదై, శరీరంలో స్పష్టంగా కనిపించే లక్షణాలు గలదైంది — ఆమె శరీరంలో గర్భ లక్షణాలు ప్రకటమయ్యాయి. తనలోని ఆ దోషాన్ని చూచి ఆమె తీవ్రంగా కలవరపడింది; ‘నాకు ఇదేమిటి?’ అని ఆలోచిస్తూ తండ్రి ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నిలిచింది. ఆ స్థితిలో ఉన్న ఆమెను చూచి తృణబిందుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు తగని ఈ శరీర రూపాన్ని ఎందుకు ధరించి ఉన్నావు?’ దీనురాలై చేతులు జోడించి ఆమె తపోధనుడైన తండ్రితో ఇలా అన్నది — ‘నాన్నా, నాకు ఇలాంటి రూపం ఏర్పడడానికి కారణం నాకు తెలియదు. అయితే ఇంతకుముందు నా చెలికత్తెలను వెదకడానికి పరిశుద్ధాంతఃకరణుడైన మహర్షి పులస్త్యుని దివ్యాశ్రమానికి నేను ఒంటరిగా వెళ్ళాను. అక్కడ ఏ చెలికత్తెనూ చూడలేదు; కాని నా రూపం మారిపోవడం చూచి భయంతో ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ ‘వేదశ్రుతిమ్’ (వేదధ్వని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — దర్శనంతోపాటు వేదధ్వని వినడం కూడా గర్భానికి కారణం, అందుకే కుమారుని పేరు ‘విశ్రవసుడు’ అని ముందు చెప్పబడుతుంది. కన్య మాటలలో ఆమె నిర్దోషిత్వం స్పష్టం — ఏం జరిగిందో ఆమెకు తెలియదు, కేవలం చెలికత్తెలను వెదకుతూ వెళ్ళింది. ‘పాండుదేహా’ (తెల్లబారిన దేహం గలది) అనే పదం గర్భిణి స్త్రీ యొక్క పాలిపోయిన వర్ణాన్ని సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘పసుపుదనం వ్యాపించింది’ అని వివరిస్తుంది. తండ్రి ప్రశ్నలో కోపం లేదు, ఆందోళన మాత్రమే ఉంది; కన్య కూడా భయపడినప్పటికీ సత్యమే చెబుతుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘తపసో నిధిమ్’ (తపస్సుకు నిధి) అనే రూపకంతో పులస్త్యుడు తపస్సుకు కోశాగారంలా వర్ణించబడ్డాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పితుర్గత్వాఽఽశ్రమే స్థితా’ (తండ్రి ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నిలిచింది) అనే వాక్యం కన్య భయాన్నీ వినయాన్నీ చూపిస్తుంది — ఆమె తండ్రి దగ్గర మౌనంగా నిలుస్తుంది, తానుగా ఏమీ చెప్పదు, తండ్రే మొదట అడుగుతాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో తండ్రి వాడిన ‘అసదృశమ్’ (తగనిది) అనే పదం ఆమె కన్యాత్వానికి విరుద్ధమైన రూపాన్ని సూచిస్తుంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో కన్య ‘తాత’ (నాన్నా) అనే సంబోధనతో తండ్రిని శరణువేడుతుంది.

తపస్సుచేత ప్రకాశించే కాంతి గల రాజర్షి తృణబిందుడు ధ్యానంలో ప్రవేశించి, అది ఋషి కర్మ వల్ల జరిగినదని చూచాడు — ఈ స్థితి పులస్త్యుని శాపం వల్ల కలిగిందని గ్రహించాడు. పరిశుద్ధాంతఃకరణుడైన మహర్షి యొక్క ఆ శాపాన్ని తెలుసుకొని, అతడు కుమార్తెను వెంటబెట్టుకొని పులస్త్యుని వద్దకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడా, మహర్షీ, తన గుణాలచేతనే అలంకరించబడిన నా ఈ కుమార్తెను, స్వయంగా సమర్పించబడుతున్న భిక్షగా స్వీకరించు. తపశ్చర్యలో నిమగ్నుడవై, ఇంద్రియాలు శ్రమించిపోతున్న నీకు ఈమె నిత్యం సేవలో నిమగ్నురాలై ఉంటుంది, సందేహం లేదు.’ అలా మాట్లాడుతున్న ధార్మికుడైన రాజర్షిని చూచి, కన్యను స్వీకరించదలచిన ఆ ద్విజుడు ‘బాఢమ్’ (సరే) అన్నాడు. కుమార్తెను ఇచ్చి రాజు తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ కన్య కూడా గుణాలతో భర్తను సంతోషపెడుతూ అక్కడే నివసించింది. ఆమె శీలానికీ ప్రవర్తనకూ మునిపుంగవుడు సంతోషించాడు; ప్రీతుడైన ఆ మహాతేజస్వి ఈ మాట పలికాడు. ఇక్కడ ‘భిక్షామ్’ (భిక్షగా) అనే పదం విశిష్టమైనది — తపస్వికి కన్య భిక్షరూపంగా ఇవ్వబడుతుంది, దీనివల్ల దానంలో కూడా వినయం రక్షించబడుతుంది. తృణబిందుడు కోపించడు, ధ్యానంచేత సత్యాన్ని తెలుసుకొని ధర్మమార్గాన్ని ఎన్నుకుంటాడు — కన్య గౌరవాన్ని కాపాడడానికి వివాహమే ఉపాయం. ‘శ్రమ్యమాణేంద్రియస్య’ (ఇంద్రియాలు శ్రమించిపోతున్నవాని) అనే పదంచేత తపస్సుతో అలసిన ఇంద్రియాలకు సేవ అవసరమని సూచించబడుతుంది. పులస్త్యుని ‘బాఢమ్’ అనే ఒక్క పదపు జవాబు అతని అంగీకారపు సరళతను చూపిస్తుంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘ధ్యానం వివేశ’ (ధ్యానంలో ప్రవేశించాడు) అనే పదంచేత రాజర్షి యొక్క తపోబలం కూడా చూపబడింది — అతడు అంతర్దృష్టితో కారణాన్ని తెలుసుకుంటాడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘గృహీత్వా తనయామ్’ (కుమార్తెను వెంటబెట్టుకొని) — అతడు స్వయంగా కుమార్తెను తీసుకువెళతాడు, దూతను పంపడు; ఇది అతని ఆదరానికి లక్షణం. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘స్వైరేవ గుణైర్భూషితామ్’ (తన గుణాలచేతనే అలంకరించబడినది) అనే మాటతో తండ్రి కుమార్తె నిర్దోషిత్వాన్ని మళ్ళీ ప్రతిపాదిస్తాడు; అలంకారాలు లేకపోయినా ఆమె గుణాలతో శోభిస్తుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాజు తన ఆశ్రమానికి తిరిగివెళ్ళాడు, కన్య భర్త ఇంట నిలిచింది — వివాహవిధి సరళమైనది, తపస్వులకు తగినది.

‘సుందరీ, నీ గుణసంపదకు నేను ఎంతో సంతోషించాను. కాబట్టి దేవీ, నేడు నీకు నాతో సమానుడైన పుత్రుని ప్రసాదిస్తున్నాను — ఇద్దరి వంశాలనూ వర్ధిల్లజేసేవాడు, పౌలస్త్యుడని ప్రసిద్ధి పొందేవాడు. ఇక్కడ నేను అధ్యయనం చేస్తుండగా నా వేదం నీచేత విశేషంగా వినబడింది కాబట్టి, అతడు విశ్రవసుడు అనే పేరు గలవాడవుతాడు, సందేహం లేదు.’ ఈ విధంగా చెప్పబడిన ఆ దేవి ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో అచిరకాలంలోనే విశ్రవసుడనే కుమారుని కన్నది — అతడు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, కీర్తితోనూ ధర్మంతోనూ కూడినవాడు. అతడు వేదజ్ఞుడు, సమదర్శి, వ్రతాలలోనూ ఆచారంలోనూ నిరతుడు అయ్యాడు; తండ్రిలాగే తపస్సుతో కూడిన విశ్రవసుడు ముని అయ్యాడు. పేరుకు నిర్వచనం ఇక్కడ స్పష్టం — ‘వి + శ్రు’ అనే ధాతువు నుండి, విశేషంగా వినబడిన వేదం అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘విశ్రవా లేదా విశ్రవణ’ అని రెండు పేర్లను ఇస్తుంది. ‘ఉభయోర్వంశకర్తారమ్’ (ఇద్దరి వంశాలనూ వర్ధిల్లజేసేవాడు) అనే పదంచేత కుమారుడు తండ్రివంశాన్నీ తల్లివంశాన్నీ వర్ధిల్లజేస్తాడని సూచించబడుతుంది. విశ్రవసుడు రావణునికీ కుబేరునికీ తండ్రి అవుతాడు; కాబట్టి ఈ సర్గ చివర రావణవంశపు రెండవ తరం స్థాపించబడింది. విశ్రవసుని గుణాలు — వేదజ్ఞానం, సమదర్శిత్వం, వ్రతపాలన — పులస్త్యుని గుణాలకు అనురూపమైనవి; కాబట్టి కొడుకు తండ్రిని పోలినవాడు అనే మాట సార్థకం. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘దేవి’ అనే సంబోధన భార్య పట్ల పులస్త్యుని ఆదరాన్ని సూచిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రహృష్టేనాంతరాత్మనా’ (ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో) అనేది ఆమె హర్షం, ఎందుకంటే ఇంతకుముందు సిగ్గుకు కారణమైనదే ఇప్పుడు గౌరవానికి కారణమయింది.

மகாத்மாவான ராகவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பெரும் ஒளியுடைய கும்பயோனியான அகஸ்தியர் இவ்வாறு சொன்னார். ‘கும்பயோனி’ என்ற பெயர் அகஸ்தியரின் பிறப்புக் கதையைக் குறிக்கிறது — அவர் கலசத்திலிருந்து தோன்றியவர் என்பது பிரசித்தம். ‘ராமா, அந்த இந்திரஜித்தின் பெரும் ஒளியும் வலிமையும் எவ்வாறு உண்டாயின என்பதைக் கேள் — அவற்றால்தான் அவன் பகைவர்களைக் கொன்றான், தானோ பகைவர்களால் கொல்லப்பட முடியாதவனாக இருந்தான். அதைச் சொல்வதற்கு முன்னால், முதலில் உனக்கு ராவணனின் குலத்தையும் பிறப்பையும் அவனுக்கு அளிக்கப்பட்ட வரத்தையும் சொல்கிறேன்.’ அகஸ்தியர் ராமனின் கேள்விக்கு நேரடியாக விடை தருவதில்லை, மூலத்திலிருந்து தொடங்குகிறார்; ஏனெனில் இந்திரஜித்தின் வலிமை அவனுடைய குலத்தின், வரத்தின் விளைவு. இந்த நடை புராணக் கதைகளின் இயல்பு — கதையின் மூலத்தை அறிந்தால்தான் அதன் பயன் சரியாக விளங்கும். ‘தாவத்’ (முதலில்) என்ற சொல், இந்த நீண்ட கதை பல சர்க்கங்களில் விரியும் என்பதைக் குறிக்கிறது; உண்மையில் ராவணனின் சரிதம் பல சர்க்கங்களுக்குப் பிறகுதான் இந்திரஜித்தைப் பற்றிய விஷயத்தை அடையும். அகஸ்தியரே ஒரு ரிஷி; ஆகவே ரிஷி வம்சத்தின் கதையைச் சொல்வது அவருக்குப் பொருத்தமானது.

முன்பு கிருத யுகத்தில், பிரஜாபதியான பிரம்மாவின் மகனும் பெருமையுடையவருமான புலஸ்தியர் என்ற பிரம்மரிஷி இருந்தார்; அவர் சாட்சாத் பிதாமகனைப் போன்றவர். அறத்தாலும் நன்னடத்தையாலும் அமைந்த அவருடைய குணங்களை எடுத்துரைக்க இயலாது; ‘பிரஜாபதியின் மகன்’ என்ற பெயராலேயே அவரை அறிமுகப்படுத்தலாம் — இந்தி உரையும் ‘இந்த அளவு அறிமுகம் கொடுத்தாலே போதும்’ என்று விளக்குகிறது. பிரஜாபதியின் மகன் என்பதால் அவர் தேவர்களுக்குப் பிரியமானவராக இருந்தார்; தூய குணங்களால் அந்தப் பேரறிவாளர் உலகம் முழுவதற்கும் விருப்பமானவராக இருந்தார். அவர் அறச்செயலின் பொருட்டு, பெருமலையான மேருவின் பக்கத்தில் உள்ள திருணபிந்துவின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று வசித்தார். இங்கே ராவணனின் பாட்டனாரின் பெருமை சிறப்பாக வர்ணிக்கப்படுகிறது; இதனால் ராக்ஷசர் அரசனின் குலமும் வேரில் தூய அந்தணர் குலமே என்பது தெளிவாகிறது. ‘எடுத்துரைக்க இயலாது’ என்ற உயர்வுநவிற்சி குணங்களின் எல்லையின்மையைக் காட்டுகிறது. திருணபிந்து ஒரு ராஜரிஷி; அவருடைய ஆசிரமம் மேரு மலையின் அருகே இருந்தது, அங்கே தேவர்களும் உலவுவார்கள். புலஸ்தியரின் ‘தர்மப்ரஸங்கம்’ என்பது அறம் பயில்வதற்கான நோக்கம் — தவம் செய்யவே அவர் அங்கே சென்றார், பொழுதுபோக்குக்காக அல்ல. ஏழாவது சுலோகத்தில் ‘முனிபுங்கவ:’ (முனிவர்களில் சிறந்தவர்) என்ற அடைமொழி அவருடைய மேன்மையை மீண்டும் காட்டுகிறது.

வேதம் ஓதுவதிலும் புலனடக்கத்திலும் நிலைத்திருந்த அந்தத் தர்மாத்மா அங்கே தவம் செய்தார். ஆனால் அவருடைய ஆசிரமத்துக்கு வந்து கன்னியர் இடையூறு செய்தனர். ரிஷிகளின் மகள்களும், நாகர்களின் மகள்களும், ராஜரிஷிகளின் புதல்வியரும், அப்சரஸ்களும் விளையாடிக்கொண்டு அந்த இடத்துக்கு வந்தனர். எல்லாப் பருவங்களிலும் இன்பம் தருவதாலும், கானகம் அழகியதாக இருந்ததாலும், அந்தக் கன்னியர் நாள்தோறும் அந்த இடத்துக்கு வந்து விளையாடினர். அந்தணரான புலஸ்தியர் வசித்த இடம் மிக இனிமையாக இருந்ததால், அவர்கள் பாடியும், வாத்தியம் இசைத்தும், நடனமாடியும் — பழிக்கப்படாதவர்களாக இருந்தபோதிலும் — தவசியான அந்த முனிவரின் தவத்துக்கு இடையூறு செய்தனர். அப்போது பெரும் ஒளியுடைய அந்த மாமுனிவர் சினந்து, ‘என் பார்வையில் எவள் வருவாளோ, அவள் கருவுறுவாள்’ என்று கூறினார். மகாத்மாவான அவருடைய சொல்லைக் கேட்டு அவர்கள் அனைவரும் பிரம்மசாபத்துக்கு அஞ்சி அந்த இடத்தை அணுகவில்லை. ஆனால் ராஜரிஷியான திருணபிந்துவின் மகள் அதைக் கேட்கவில்லை. ‘அநிந்திதா:’ (பழிக்கப்படாதவர்கள்) என்ற அடைமொழி கன்னியரிடம் குற்றம் இல்லை என்பதைக் குறிக்கிறது — அவர்கள் விளையாடுவதற்காக மட்டுமே வந்தனர்; இருந்தும் தவசியின் மனஒருமை குலைந்தது. புலஸ்தியரின் சாபமும் விந்தையானது — அவர்கள் அழியட்டும் என்று அவர் சபிக்கவில்லை; மாறாக, அவர்களுக்குக் கருவுறுதல் நாணத்துக்குக் காரணமாகும் வகையில் ஏற்பாடு செய்கிறார்; அதனால் அவர்களே விலகி நிற்பார்கள். இந்தச் சாபமே புலஸ்தியர் வம்சம் விரிவடைவதற்குக் காரணமாகப் போகிறது — விதியின் போக்கு இவ்வளவு விந்தையானது. திருணபிந்துவின் மகள் அதைக் கேட்காமல் போனதும் தெய்வத்தின் திட்டம் போலவே தோன்றுகிறது. எட்டாவது சுலோகத்தில் ‘ஸ்வாத்யாயநியதேந்த்ரிய:’ என்ற சொல்லால் புலஸ்தியரின் தவத்தின் தன்மை குறிக்கப்படுகிறது — வேதம் ஓதுதலும் புலனடக்கமும் அவருடைய முதன்மையான கடமை. ஒன்பதாவதில் கன்னியரின் மூன்று பிரிவுகள் எண்ணப்படுகின்றன — ரிஷி கன்னியர், நாக கன்னியர், ராஜரிஷி கன்னியர்; அவர்களோடு அப்சரஸ்களும்; இவ்வாறு எல்லா உலகங்களின் கன்னியரும் அங்கே வருகின்றனர். பத்தாவதிலும் பதினொன்றாவதிலும் அவர்கள் வருவதற்கான காரணம் இரண்டு விதமாகச் சொல்லப்படுகிறது — பருவங்களின் இன்பமும் கானகத்தின் அழகும் ஒன்று; புலஸ்தியர் வசித்த இடத்தின் தனிச்சிறப்பான இனிமை மற்றொன்று. பன்னிரண்டாவதில் ‘வ்யாஜஹார’ (கூறினார்) என்ற சொல் சாபத்தின் கனத்தைக் காட்டுகிறது.

அவள் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று சிறிதும் அச்சமின்றி உலவினாள்; ஆனால் அங்கே வந்திருந்த தோழி எவளையும் காணவில்லை. அந்த நேரத்தில், பெரும் ஒளியுடையவரும் பிரஜாபதியின் மகனுமான மகரிஷி புலஸ்தியர், தவத்தால் தூய்மை பெற்றவராக, அங்கே வேதம் ஓதிக்கொண்டிருந்தார். அந்த வேத ஒலியைக் கேட்டு, தவத்தின் நிதியான அவரைக் கண்டதும், அவள் உடல் வெளுத்து, கருவின் அறிகுறிகள் தெளிவாகத் தோன்றின — அவள் உடலில் கருவுற்றதன் அடையாளங்கள் வெளிப்பட்டன. தன்னிடம் அந்தக் குறையைக் கண்டு அவள் பெரிதும் கலங்கினாள்; ‘எனக்கு இது என்ன?’ என்று எண்ணியவாறே தந்தையின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று நின்றாள். அத்தகைய நிலையில் அவளைக் கண்டு திருணபிந்து, ‘உனக்குப் பொருந்தாத இந்த உடல்நிலையை ஏன் கொண்டிருக்கிறாய்?’ என்று கேட்டார். அவள் வருந்தியவளாய்க் கைகூப்பி, தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட தந்தையிடம் சொன்னாள் — ‘அப்பா, எனக்கு ஏன் இத்தகைய உருவம் வந்தது என்ற காரணம் எனக்குத் தெரியவில்லை. ஆனால் முன்பு என் தோழிகளைத் தேடிக்கொண்டு, தூய உள்ளம் கொண்ட மகரிஷி புலஸ்தியரின் தெய்விக ஆசிரமத்துக்குத் தனியாகச் சென்றேன். அங்கே தோழி எவளையும் காணவில்லை; என் உருவம் மாறியிருப்பதைக் கண்டு அச்சத்தால் இங்கே வந்தேன்.’ இங்கே ‘வேதஶ்ருதிம்’ (வேத ஒலியை) என்ற சொல் முதன்மையானது — பார்த்ததோடு வேத ஒலியைக் கேட்டதும் கருவுக்குக் காரணம்; அதனால்தான் மகனின் பெயர் ‘விஶ்ரவஸ்’ என்று பின்னர் சொல்லப்படும். கன்னியின் சொற்களில் அவள் குற்றமற்றவள் என்பது தெளிவு — என்ன நடந்தது என்று அவளுக்குத் தெரியாது; தோழிகளைத் தேடியே அவள் சென்றாள். ‘பாண்டுதேஹா’ (வெளுத்த உடலுடையவள்) என்ற சொல் கருவுற்ற பெண்ணின் வெளிர் நிறத்தைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் ‘உடலில் வெளிர்மஞ்சள் நிறம் படர்ந்தது’ என்று விளக்குகிறது. தந்தையின் கேள்வியில் சினம் இல்லை, கவலையே உள்ளது; கன்னியும் அஞ்சியிருந்தும் உண்மையையே சொல்கிறாள். பதினேழாவதில் ‘தபஸோ நிதிம்’ (தவத்தின் நிதி) என்ற உருவகத்தால் புலஸ்தியர் தவத்தின் கருவூலமாக வர்ணிக்கப்படுகிறார். பதினெட்டாவதில் ‘தந்தையின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று நின்றாள்’ என்ற வாக்கியம் கன்னியின் அச்சத்தையும் பணிவையும் காட்டுகிறது — அவள் தந்தையின் அருகே மௌனமாக நிற்கிறாள், தானாக எதுவும் சொல்லவில்லை; தந்தையே முதலில் கேட்கிறார். பத்தொன்பதாவதில் தந்தை சொன்ன ‘அஸத்ருஶம்’ (பொருந்தாத) என்ற சொல், அவளுடைய கன்னிமைக்கு முரணான உருவத்தைக் குறிக்கிறது. இருபதாவதில் கன்னி ‘தாத’ (அப்பா) என்று விளித்துத் தந்தையிடம் அடைக்கலம் புகுகிறாள்.

தவத்தால் ஒளிர்ந்த ராஜரிஷி திருணபிந்து தியானத்தில் ஆழ்ந்து, அது ரிஷியின் செயலால் உண்டானது என்று கண்டார் — இந்த நிலை புலஸ்தியரின் சாபத்தால் வந்தது என்று அறிந்தார். தூய உள்ளம் கொண்ட மகரிஷியின் அந்தச் சாபத்தை அறிந்து, அவர் தம் மகளை அழைத்துக்கொண்டு புலஸ்தியரிடம் சென்று இவ்வாறு சொன்னார் — ‘பகவானே, தன் சொந்தக் குணங்களாலேயே அணிசெய்யப்பட்ட என்னுடைய இந்த மகளை, தானே வந்து நிற்கும் பிக்ஷையாக ஏற்றுக்கொள்வீராக, மகரிஷியே. தவம் புரிவதில் ஈடுபட்டு, புலன்கள் களைப்புறும் உங்களுக்கு இவள் எப்போதும் பணிவிடை செய்வதில் ஆர்வமுடையவளாக இருப்பாள்; இதில் ஐயமில்லை.’ அவ்வாறு சொன்ன அறவழி நின்ற ராஜரிஷியைக் கண்டு, கன்னியை ஏற்க விரும்பிய அந்த அந்தணர் ‘நல்லது’ என்றார். மகளைக் கொடுத்துவிட்டு அரசர் தம் ஆசிரமத்துக்குத் திரும்பினார். அந்தக் கன்னியும் தன் குணங்களால் கணவனை மகிழ்வித்துக்கொண்டு அங்கே வாழ்ந்தாள். அவளுடைய நன்னடத்தையாலும் ஒழுக்கத்தாலும் முனிவர்களில் சிறந்தவர் மகிழ்ந்தார்; மகிழ்ந்த அந்தப் பெரும் ஒளியாளர் இவ்வாறு சொன்னார். இங்கே ‘பிக்ஷை’ என்ற சொல் தனிச்சிறப்புடையது — தவசிக்குக் கன்னி பிக்ஷையாக அளிக்கப்படுகிறாள்; இதனால் கொடையிலும் பணிவு காக்கப்படுகிறது. திருணபிந்து சினம் கொள்வதில்லை; தியானத்தால் உண்மையை அறிந்து அறவழியைத் தேர்கிறார் — மகளின் மானத்தைக் காக்கத் திருமணமே வழி. ‘ஶ்ரம்யமாணேந்த்ரியஸ்ய’ (புலன்கள் களைப்புறுபவருக்கு) என்ற சொல்லால், தவத்தால் சோர்ந்த புலன்களுக்குப் பணிவிடை தேவை என்பது குறிக்கப்படுகிறது. புலஸ்தியரின் ‘பாடம்’ (நல்லது) என்ற ஒற்றைச் சொல் விடை, அவர் ஏற்றுக்கொண்டதன் எளிமையைக் காட்டுகிறது. இருபத்து மூன்றாவதில் ‘தியானத்தில் ஆழ்ந்தார்’ என்ற சொல்லால் ராஜரிஷியின் தவவலிமையும் காட்டப்படுகிறது — அகக்கண்ணால் அவர் காரணத்தை அறிகிறார். இருபத்து நான்காவதில் ‘மகளை அழைத்துக்கொண்டு’ — அவரே கன்னியை அழைத்துச் செல்கிறார், தூதனை அனுப்பவில்லை; இது அவருடைய மரியாதையின் அடையாளம். இருபத்தைந்தாவதில் ‘தன் சொந்தக் குணங்களாலேயே அணிசெய்யப்பட்டவள்’ என்ற சொல்லால் தந்தை மகளின் குற்றமின்மையை மீண்டும் நிலைநாட்டுகிறார்; அணிகலன்கள் இல்லாமலேயே அவள் குணங்களால் ஒளிர்கிறாள். இருபத்தெட்டாவதில் அரசர் தம் ஆசிரமத்துக்குத் திரும்புகிறார், கன்னி கணவனின் இல்லத்தில் தங்குகிறாள் — திருமண முறை எளிமையானது, தவசிகளுக்கு ஏற்றது.

‘அழகிய இடையுடையவளே, உன் குணச் செல்வத்தால் நான் பெரிதும் மகிழ்ந்தேன். ஆகவே தேவியே, இன்று உனக்கு என்னைப் போன்ற ஒரு மகனைத் தருகிறேன் — இரு குலங்களையும் வளர்ப்பவனாக, ‘பௌலஸ்த்யன்’ என்று புகழ்பெற்றவனாக. இங்கே நான் வேதம் ஓதியபோது அந்த வேதம் உன்னால் நன்றாகக் கேட்கப்பட்டதால், அவன் விஶ்ரவஸ் என்ற பெயருடையவனாக இருப்பான்; இதில் ஐயமில்லை.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்தத் தேவி, மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன், சிறிது காலத்திலேயே விஶ்ரவஸ் என்ற மகனைப் பெற்றாள் — மூவுலகங்களிலும் புகழ்பெற்றவனாக, புகழும் அறமும் நிறைந்தவனாக. அவன் வேதஞானம் உடையவனாகவும், எல்லோரையும் சமமாக நோக்குபவனாகவும், விரதங்களிலும் நல்லொழுக்கத்திலும் ஈடுபட்டவனாகவும் இருந்தான்; தந்தையைப் போலவே தவம் நிறைந்த முனிவனானான் விஶ்ரவஸ். பெயரின் சொல்லாக்கம் இங்கே தெளிவாக உள்ளது — ‘வி + ஶ்ரு’ என்ற வினையடியிலிருந்து, ‘சிறப்பாகக் கேட்கப்பட்ட வேதம்’ என்ற பொருளில்; இந்தி உரை ‘விஶ்ரவா அல்லது விஶ்ரவணன்’ என்று இரண்டு பெயர்களைத் தருகிறது. ‘உபயோர்வம்ஶகர்த்தாரம்’ (இரு குலங்களையும் வளர்ப்பவன்) என்ற சொல்லால், மகன் தந்தையின் குலத்தையும் தாயின் குலத்தையும் வளர்ப்பான் என்பது குறிக்கப்படுகிறது. விஶ்ரவஸ் ராவணனுக்கும் குபேரனுக்கும் தந்தையாகப் போகிறான்; ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவில் ராவணனின் வம்சத்தின் இரண்டாவது தலைமுறை நிலைநாட்டப்படுகிறது. விஶ்ரவஸின் குணங்கள் — வேதஞானம், சமநோக்கு, விரதம் காத்தல் — புலஸ்தியரின் குணங்களுக்கு ஏற்றவை; ஆகவே மகன் தந்தையைப் போன்றவன் என்ற கூற்று பொருளுடையது. முப்பதாவதில் ‘தேவி’ என்ற விளி மனைவியிடம் புலஸ்தியர் கொண்ட மரியாதையைக் குறிக்கிறது. முப்பத்திரண்டாவதில் ‘மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன்’ என்பது அவளுடைய மகிழ்ச்சி; ஏனெனில் முன்பு நாணத்துக்குக் காரணமாக இருந்தது இப்போது பெருமைக்குக் காரணமாகிவிட்டது.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಕುಂಭಯೋನಿಗಳೂ ಆದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ಕುಂಭಯೋನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಕಲಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ರಾಮ, ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಲವು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು — ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು, ತಾನು ಮಾತ್ರ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದವನಾದನು. ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ನಿನಗೆ ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ಜನ್ಮವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತ ವರಪ್ರದಾನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಮೂಲದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲವು ಅವನ ಕುಲದ ಮತ್ತು ವರದ ಪರಿಣಾಮ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ಸ್ವಭಾವ — ಕಥೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಅರಿತಾಗಲೇ ಫಲವು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಾವತ್’ (ಮೊದಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ದೀರ್ಘ ಕಥೆಯು ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾವಣನ ಚರಿತ್ರೆಯು ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳ ಅನಂತರವೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಿಷಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ವತಃ ಋಷಿಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿವಂಶದ ಕಥನವು ಅವರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದುದು.

ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಎಂಬ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿದ್ದರು; ಅವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಿತಾಮಹನಂತೆಯೇ ಇದ್ದರು. ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಶೀಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಅವರ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಮುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಅವರ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಇಷ್ಟು ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು; ತಮ್ಮ ನಿರ್ಮಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಮತಿಗಳು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಇಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಹಾಪರ್ವತ ಮೇರುವಿನ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಜ್ಜನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಕುಲವೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕೀರ್ತ್ಯಾಃ ನ’ (ವರ್ಣಿಸಲಾಗದವು) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು ಗುಣಗಳ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತೃಣಬಿಂದುವು ರಾಜರ್ಷಿ; ಅವನ ಆಶ್ರಮವು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ‘ಧರ್ಮಪ್ರಸಂಗ’ ಎಂದರೆ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು, ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿಪುಂಗವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕನ್ಯೆಯರು ವಿಘ್ನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಋಷಿಗಳ ಮತ್ತು ನಾಗಗಳ ಕನ್ಯೆಯರು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಕಾನನವು ರಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರಿಂದಲೂ ಆ ಕನ್ಯೆಯರು ನಿತ್ಯವೂ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದ್ವಿಜರಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳದ ರಮಣೀಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಹಾಡುತ್ತಾ, ವಾದ್ಯ ನುಡಿಸುತ್ತಾ, ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ — ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದವರಾದರೂ — ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಮಹಾಮುನಿಗಳು ಕುಪಿತರಾಗಿ ನುಡಿದರು — ‘ಯಾವಳು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುವಳೋ, ಅವಳು ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸುವಳು.’ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜರ್ಷಿ ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಮಗಳು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಅನಿಂದಿತಾಃ’ (ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕನ್ಯೆಯರ ದೋಷವೇನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರು, ಆದರೂ ತಪಸ್ವಿಯ ಏಕಾಗ್ರತೆಗೆ ಭಂಗ ಉಂಟಾಯಿತು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಶಾಪವೂ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅವರು ‘ನಾಶವಾಗಿರಿ’ ಎಂದು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯು ಲಜ್ಜೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರು ತಾವಾಗಿಯೇ ದೂರ ಉಳಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಪವೇ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ — ವಿಧಿಯ ನಡೆ ಹೀಗೆ ವಿಚಿತ್ರ. ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಮಗಳು ಅದನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದುದೂ ದೈವದ ಯೋಜನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯನಿಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವೇ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ಮ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರ ಮೂರು ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಋಷಿಕನ್ಯೆಯರು, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು, ರಾಜರ್ಷಿಕನ್ಯೆಯರು; ಅವರೊಡನೆ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಇದ್ದರು; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಕುಮಾರಿಯರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬರುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಋತುಗಳ ಸುಖ ಮತ್ತು ಕಾನನದ ರಮ್ಯತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನದ ವಿಶೇಷ ರಮಣೀಯತೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾಜಹಾರ’ (ಘೋಷಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದವು ಶಾಪದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದಳು, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಯಾವ ಗೆಳತಿಯನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಶುದ್ಧರೂ ಆದ ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವೇದದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಯಾದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳ ದೇಹವು ಬಿಳಿಚಿತು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು — ಅವಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾದಳು; ‘ನನಗೆ ಇದೇನಾಯಿತು?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು. ಅವಳನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ತೃಣಬಿಂದುವು ಕೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಹೊಂದದ ಈ ದೇಹರೂಪವನ್ನು ಏಕೆ ಧರಿಸಿರುವೆ?’ ದೀನಳಾದ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ತಪೋಧನನಾದ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ನನಗೆ ಈ ರೂಪ ಯಾವುದರಿಂದ ಬಂದಿತೋ ಆ ಕಾರಣ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಗೆಳತಿಯರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ದಿವ್ಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗೆಳತಿಯನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ರೂಪವು ಬದಲಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದಶ್ರುತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಮುಖ್ಯ — ದರ್ಶನದೊಡನೆ ವೇದಧ್ವನಿಯ ಶ್ರವಣವೂ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮಗನ ಹೆಸರು ‘ವಿಶ್ರವಸ್’ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಕನ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಏನಾಯಿತೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಕೇವಲ ಗೆಳತಿಯರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋಗಿದ್ದಳು. ‘ಪಾಂಡುದೇಹಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಿಳಿಚಿದ ಮೈಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹಳದಿ ಬಣ್ಣ ಆವರಿಸಿತು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಚಿಂತೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಕನ್ಯೆಯೂ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಪಸೋ ನಿಧಿಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿ) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಭಂಡಾರದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಿತುರ್ಗತ್ವಾಽಽಶ್ರಮೇ ಸ್ಥಿತಾ’ (ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಕನ್ಯೆಯ ಭಯವನ್ನೂ ವಿನಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ, ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯೇ ಮೊದಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ‘ಅಸದೃಶಮ್’ (ಹೊಂದದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಕುಮಾರೀತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯು ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾಳೆ.

ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜರ್ಷಿ ತೃಣಬಿಂದುವು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು; ಅದು ಋಷಿಯ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ಕಂಡನು — ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ಅವನು ಅರಿತನು. ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವನು ಮಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ತನ್ನದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಈ ನನ್ನ ಮಗಳನ್ನು, ತಾನಾಗಿ ಬಂದ ಭಿಕ್ಷೆಯೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಣಿದಿರುವ ನಿಮಗೆ ಇವಳು ನಿತ್ಯವೂ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಳು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜರ್ಷಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಆ ದ್ವಿಜರು ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದರು. ಮಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಆ ಕನ್ಯೆಯೂ ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಶೀಲ ಮತ್ತು ನಡತೆಯಿಂದ ಮುನಿಪುಂಗವರು ತೃಪ್ತರಾದರು; ಪ್ರೀತರಾದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಿಕ್ಷಾಮ್’ (ಭಿಕ್ಷೆ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ತಪಸ್ವಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಭಿಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ದಾನದಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಯವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ತೃಣಬಿಂದುವು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಕನ್ಯೆಯ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ವಿವಾಹವೇ ಉಪಾಯ. ‘ಶ್ರಮ್ಯಮಾಣೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಣಿದಿರುವವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಸೇವೆಯ ಅಗತ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ‘ಬಾಢಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರವು ಅವರ ಸ್ವೀಕಾರದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನಂ ವಿವೇಶ’ (ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿಯ ತಪೋಬಲವೂ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೀತ್ವಾ ತನಯಾಮ್’ (ಮಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು) ಎಂದಿದೆ — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಅವನ ಆದರದ ಲಕ್ಷಣ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೈರೇವ ಗುಣೈರ್ಭೂಷಿತಾಮ್’ (ತನ್ನದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಂದೆಯು ಮಗಳ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಗುಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಕನ್ಯೆಯು ಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾಳೆ — ವಿವಾಹದ ವಿಧಿ ಸರಳವಾದುದು, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾದುದು.

‘ಸುಂದರಿ, ನಿನ್ನ ಗುಣಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ದೇವಿ, ಇಂದು ನಿನಗೆ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಅವನು ಎರಡೂ ವಂಶಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನು, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ವೇದವನ್ನು ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಶ್ರವಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನಾಗುವನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವಿಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಬಹುಬೇಗನೆ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಎಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತನು, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು. ಅವನು ವೇದಜ್ಞನೂ, ಸಮದರ್ಶಿಯೂ, ವ್ರತ-ಆಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದನು; ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮುನಿಯಾದನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸು. ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ವಿ + ಶ್ರು’ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೇದ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ವಿಶ್ರವಾ ಅಥವಾ ವಿಶ್ರವಣ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಉಭಯೋರ್ವಂಶಕರ್ತಾರಮ್’ (ಎರಡೂ ವಂಶಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯ ಕುಲವನ್ನೂ ತಾಯಿಯ ಕುಲವನ್ನೂ ವರ್ಧಿಸುವನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ರಾವಣನಿಗೂ ಕುಬೇರನಿಗೂ ತಂದೆಯಾಗಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಂಶದ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಮಾರು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳು — ವೇದಜ್ಞಾನ, ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ, ವ್ರತಪಾಲನೆ — ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯಂತೆ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿ ಸಾರ್ಥಕ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವಿ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯರಿಗಿರುವ ಆದರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಸಂತೋಷ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಯಾವುದು ಲಜ್ಜೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತೋ ಅದೇ ಈಗ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയും കുംഭയോനിയുമായ അഗസ്ത്യൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘കുംഭയോനി’ എന്ന പേര് അഗസ്ത്യന്റെ ജനനകഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം കലശത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘രാമാ, ആ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മഹത്തായ തേജസ്സും ബലവും എങ്ങനെയുണ്ടായി എന്നു കേട്ടാലും — അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ശത്രുക്കളെ കൊന്നതും, സ്വയം ശത്രുക്കൾക്കു വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായതും. അതു പറയുന്നതിനുമുമ്പ് ആദ്യം രാവണന്റെ കുലവും ജനനവും അവനു ലഭിച്ച വരദാനവും ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയാം.’ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിന് അഗസ്ത്യൻ നേരിട്ട് ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല, മറിച്ച് മൂലത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; കാരണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലം അവന്റെ കുലത്തിന്റെയും വരത്തിന്റെയും പരിണാമമാണ്. ഈ ശൈലി പുരാണകഥകളുടെ സ്വഭാവമാണ് — കഥയുടെ മൂലം അറിഞ്ഞാൽ മാത്രമേ ഫലം ശരിയായി മനസ്സിലാകൂ. ‘താവത്’ (ആദ്യം) എന്ന പദം ഈ ദീർഘമായ കഥ പല സർഗങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വാസ്തവത്തിൽ രാവണന്റെ ചരിതം പല സർഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞതിനുശേഷമേ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിഷയത്തിലെത്തുന്നുള്ളൂ. അഗസ്ത്യൻ സ്വയം ഒരു ഋഷിയാണ്; അതിനാൽ ഒരു ഋഷിവംശത്തിന്റെ കഥ പറയുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന് ഉചിതംതന്നെ.

പണ്ട് കൃതയുഗത്തിൽ പ്രജാപതിയായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനും പ്രഭുവുമായ പുലസ്ത്യൻ എന്നൊരു ബ്രഹ്മർഷി ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ പിതാമഹനെപ്പോലെതന്നെയായിരുന്നു. ധർമംകൊണ്ടും ശീലംകൊണ്ടുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയാൻ സാധ്യമല്ല; ‘പ്രജാപതിയുടെ പുത്രൻ’ എന്നു പറഞ്ഞാൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിചയമായി — ‘ഇത്രയും പരിചയം നൽകിയാൽ മതിയാകും’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായതിനാൽ അദ്ദേഹം ദേവന്മാർക്കു പ്രിയനായിരുന്നു; നിർമലമായ ഗുണങ്ങളാൽ ആ മഹാമതി സർവലോകത്തിനും ഇഷ്ടനായിരുന്നു. ധർമാനുഷ്ഠാനത്തിനായി അദ്ദേഹം മഹാഗിരിയായ മേരുവിന്റെ പാർശ്വത്തിലുള്ള തൃണബിന്ദുവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നു വസിച്ചു. രാക്ഷസരാജന്റെ കുലവും മൂലത്തിൽ പവിത്രമായ ബ്രാഹ്മണകുലംതന്നെയാണെന്നു വ്യക്തമാക്കാനായി ഇവിടെ രാവണന്റെ പിതാമഹന്റെ മഹത്ത്വം പ്രത്യേകം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല’ എന്ന അതിശയോക്തി ഗുണങ്ങളുടെ അനന്തതയെ കാണിക്കുന്നു. തൃണബിന്ദു ഒരു രാജർഷിയാണ്; ദേവന്മാർപോലും സഞ്ചരിക്കുന്ന മേരുപർവതത്തിന്റെ സമീപത്താണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമം. പുലസ്ത്യന്റെ ‘ധർമപ്രസംഗം’ എന്നാൽ ധർമാചരണമെന്ന ലക്ഷ്യം — തപസ്സു ചെയ്യാനാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ പോയത്, വിനോദത്തിനല്ല. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മുനിപുംഗവൻ’ (മുനിശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു.

സ്വാധ്യായത്തിൽ മുഴുകി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച ആ ധർമാത്മാവ് അവിടെ തപസ്സു ചെയ്തു. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി കന്യകമാർ വിഘ്നമുണ്ടാക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഋഷിമാരുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും പുത്രിമാരും, രാജർഷിമാരുടെ പുത്രിമാരും, അപ്സരസ്സുകളും കളിച്ചുല്ലസിച്ചുകൊണ്ട് ആ പ്രദേശത്തെത്തി. എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ആസ്വദിക്കാവുന്നതായതിനാലും കാനനം രമണീയമായതിനാലും ആ കന്യകമാർ നിത്യവും അവിടെച്ചെന്നു കളിച്ചിരുന്നു. ദ്വിജനായ പുലസ്ത്യൻ വസിച്ചിരുന്ന ആ പ്രദേശം മനോഹരമായിരുന്നതിനാൽ അവർ പാടിയും വാദ്യങ്ങൾ വായിച്ചും നൃത്തം ചെയ്തും — കുറ്റമറ്റവരായിരുന്നിട്ടും — തപസ്വിയായ ആ മുനിയുടെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തി. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ആ മഹാമുനി കോപിച്ചു പ്രഖ്യാപിച്ചു: ‘ഏതൊരുവൾ എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വരുന്നുവോ, അവൾ ഗർഭം ധരിക്കും.’ മഹാത്മാവായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അവരെല്ലാം ബ്രഹ്മശാപത്തെ ഭയന്ന് പിന്നീട് ആ പ്രദേശത്തേക്കു ചെന്നില്ല. എന്നാൽ രാജർഷിയായ തൃണബിന്ദുവിന്റെ പുത്രി അതു കേട്ടിരുന്നില്ല. ‘അനിന്ദിതാഃ’ (കുറ്റമറ്റവർ) എന്ന വിശേഷണം കന്യകമാർക്കു ദോഷമൊന്നുമില്ലായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ കളിക്കാനായി മാത്രമാണു വന്നത്; എന്നിട്ടും തപസ്വിയുടെ ഏകാഗ്രതയ്ക്കു ഭംഗമുണ്ടായി. പുലസ്ത്യന്റെ ശാപവും വിചിത്രമാണ് — അവർ നശിച്ചുപോകട്ടെ എന്നല്ല അദ്ദേഹം ശപിക്കുന്നത്; മറിച്ച് അവരുടെ ഗർഭധാരണം ലജ്ജയ്ക്കു കാരണമാകുമെന്ന വിധത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു; അങ്ങനെ അവർ സ്വയം അകന്നുനിൽക്കും. ഈ ശാപംതന്നെ പുലസ്ത്യവംശത്തിന്റെ വികാസത്തിനു കാരണമാകും — വിധിയുടെ ഗതി ഇങ്ങനെ വിചിത്രമാണ്. തൃണബിന്ദുവിന്റെ പുത്രി അതു കേൾക്കാതിരുന്നതും ദൈവത്തിന്റെ ഒരു പദ്ധതിപോലെ തോന്നുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വാധ്യായനിയതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പുലസ്ത്യന്റെ തപസ്സിന്റെ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വേദാധ്യയനവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവുമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖ്യകർമം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ കന്യകമാരുടെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഋഷികന്യകമാർ, നാഗകന്യകമാർ, രാജർഷികന്യകമാർ; അവരോടൊപ്പം അപ്സരസ്സുകളും; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലെയും കുമാരിമാർ അവിടെ എത്തുന്നു. പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവരുടെ വരവിനുള്ള കാരണം രണ്ടുവിധത്തിൽ പറയുന്നു — ഋതുക്കളുടെ സുഖവും കാനനത്തിന്റെ രമണീയതയും, പിന്നെ പുലസ്ത്യന്റെ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ സവിശേഷമായ മനോഹാരിതയും. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യാജഹാര’ (പ്രഖ്യാപിച്ചു) എന്ന പദം ശാപത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു.

അവൾ ആശ്രമത്തിലെത്തി ഒട്ടും ഭയമില്ലാതെ ചുറ്റിനടന്നു; എന്നാൽ അവിടെ വന്നിരുന്ന ഒരു തോഴിയെയും അവൾ കണ്ടില്ല. ആ സമയത്ത് മഹാതേജസ്വിയും പ്രജാപതിപുത്രനും മഹർഷിയും തപസ്സുകൊണ്ടു ശുദ്ധനുമായ പുലസ്ത്യൻ അവിടെ സ്വാധ്യായം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ആ വേദധ്വനി കേട്ടും തപസ്സിന്റെ നിധിയായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടും അവളുടെ ദേഹം വിളറി; ശരീരത്തിൽ ഗർഭത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ വ്യക്തമായി പ്രകടമായി. തന്നിലുണ്ടായ ആ ദോഷം കണ്ട് അവൾ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയായി; ‘എനിക്കിതെന്തു സംഭവിച്ചു?’ എന്നു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നുനിന്നു. അങ്ങനെയുള്ള അവളെ കണ്ട് തൃണബിന്ദു ചോദിച്ചു: ‘നിനക്കു ചേരാത്ത ഈ ശരീരരൂപം നീ എന്തിനു ധരിക്കുന്നു?’ ദീനയായ അവൾ കൈകൂപ്പി തപോധനനായ പിതാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘അച്ഛാ, എനിക്ക് ഇങ്ങനെയൊരു രൂപം വരാൻ കാരണമെന്തെന്ന് എനിക്കറിയില്ല. പക്ഷേ, കുറച്ചുമുമ്പ് എന്റെ തോഴിമാരെ അന്വേഷിച്ച് ആത്മജ്ഞാനിയായ മഹർഷി പുലസ്ത്യന്റെ ദിവ്യമായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഞാൻ തനിച്ചു പോയിരുന്നു. അവിടെ ഒരു തോഴിയെയും ഞാൻ കണ്ടില്ല; എന്നാൽ എന്റെ രൂപത്തിനു വന്ന മാറ്റം കണ്ട് ഭയന്ന് ഞാൻ ഇങ്ങോട്ടു വന്നു.’ ഇവിടെ ‘വേദശ്രുതിം’ (വേദധ്വനി) എന്ന പദമാണു മുഖ്യം — കാഴ്ചയോടൊപ്പം വേദധ്വനി കേട്ടതും ഗർഭത്തിനു കാരണമായി; അതിനാലാണ് പുത്രന്റെ പേര് ‘വിശ്രവസ്സ്’ എന്നു മുന്നോട്ടു പറയുന്നത്. കന്യകയുടെ വാക്കുകളിൽ അവളുടെ നിർദോഷത വ്യക്തമാണ് — എന്തു സംഭവിച്ചുവെന്ന് അവൾക്കറിയില്ല; തോഴിമാരെ അന്വേഷിച്ചു പോയതേയുള്ളൂ. ‘പാണ്ഡുദേഹാ’ (വിളറിയ ദേഹമുള്ളവൾ) എന്ന പദം ഗർഭിണിയായ സ്ത്രീയുടെ വിളർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മഞ്ഞളിപ്പു പടർന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. പിതാവിന്റെ ചോദ്യത്തിൽ കോപമില്ല, ഉത്കണ്ഠ മാത്രം; ഭയന്നിരിക്കുമ്പോഴും കന്യക സത്യം പറയുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തപസോ നിധിം’ (തപസ്സിന്റെ നിധി) എന്ന രൂപകംകൊണ്ട് പുലസ്ത്യൻ തപസ്സിന്റെ ഭണ്ഡാരംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പിതുർഗത്വാഽഽശ്രമേ സ്ഥിതാ’ (പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നുനിന്നു) എന്ന വാക്യം കന്യകയുടെ ഭയവും വിനയവും കാണിക്കുന്നു — അവൾ പിതാവിന്റെ അടുത്ത് മൗനമായി നിൽക്കുന്നു, സ്വയം ഒന്നും പറയുന്നില്ല; പിതാവാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവു പറയുന്ന ‘അസദൃശം’ (ചേരാത്ത) എന്ന പദം അവളുടെ കന്യകാത്വത്തിനു വിരുദ്ധമായ രൂപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘താത’ (അച്ഛാ) എന്ന സംബോധനയോടെ കന്യക പിതാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.

തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രകാശിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള രാജർഷി തൃണബിന്ദു ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഇത് ഋഷിയുടെ കർമത്താൽ ഉണ്ടായതാണെന്ന് അദ്ദേഹം കണ്ടു — ഈ അവസ്ഥ പുലസ്ത്യന്റെ ശാപത്താലുണ്ടായതാണെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. ആത്മജ്ഞാനിയായ മഹർഷിയുടെ ആ ശാപം അറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം പുത്രിയെയും കൂട്ടി പുലസ്ത്യന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാൽത്തന്നെ അലംകൃതയായ എന്റെ ഈ പുത്രിയെ, സ്വയം വന്നെത്തിയ ഭിക്ഷയായി സ്വീകരിച്ചാലും, മഹർഷേ. തപശ്ചര്യയിൽ മുഴുകി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന അങ്ങയെ ഇവൾ നിത്യവും ശുശ്രൂഷിക്കും, സംശയമില്ല.’ അങ്ങനെ പറയുന്ന ധാർമികനായ രാജർഷിയെ കണ്ട്, കന്യകയെ സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ ദ്വിജൻ ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞു. പുത്രിയെ നൽകിയശേഷം രാജാവ് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങി. ആ കന്യകയും തന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഭർത്താവിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ വസിച്ചു. അവളുടെ ശീലവും പെരുമാറ്റവും കണ്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ സംതൃപ്തനായി; പ്രീതനായ ആ മഹാതേജസ്വി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘ഭിക്ഷാം’ (ഭിക്ഷ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — തപസ്വിക്ക് കന്യക ഭിക്ഷയെന്ന നിലയിൽ നൽകപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ ദാനത്തിലും വിനയം കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. തൃണബിന്ദു കോപിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ധ്യാനത്തിലൂടെ സത്യം അറിഞ്ഞ് ധർമമാർഗം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു — പുത്രിയുടെ മാനം രക്ഷിക്കാൻ വിവാഹംതന്നെയാണ് ഉപായം. ‘ശ്രമ്യമാണേന്ദ്രിയസ്യ’ (ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് തപസ്സിനാൽ തളർന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു ശുശ്രൂഷ ആവശ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യന്റെ ‘ബാഢം’ (ശരി) എന്ന ഒറ്റവാക്കിലുള്ള മറുപടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വീകാരത്തിന്റെ ലാളിത്യം കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധ്യാനം വിവേശ’ (ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജർഷിയുടെയും തപോബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അന്തർദൃഷ്ടികൊണ്ട് അദ്ദേഹം കാരണം അറിയുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗൃഹീത്വാ തനയാം’ (പുത്രിയെയും കൂട്ടി) — അദ്ദേഹം സ്വയം കന്യകയെ കൊണ്ടുപോകുന്നു, ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നില്ല; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദരത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വൈരേവ ഗുണൈർഭൂഷിതാം’ (സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാൽത്തന്നെ അലംകൃത) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് പിതാവ് പുത്രിയുടെ നിർദോഷത വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആഭരണങ്ങളില്ലാതെയും അവൾ ഗുണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാജാവ് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു, കന്യക ഭർത്താവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നു — വിവാഹത്തിന്റെ വിധി ലളിതവും തപസ്വികൾക്ക് ഉചിതവുമാണ്.

‘സുന്ദരീ, നിന്റെ ഗുണസമ്പത്തിൽ ഞാൻ അത്യന്തം സംതൃപ്തനായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേവീ, ഇന്നു ഞാൻ നിനക്ക് എനിക്കു തുല്യനായ ഒരു പുത്രനെ നൽകുന്നു — രണ്ടു വംശങ്ങളെയും വർധിപ്പിക്കുന്നവനും പൗലസ്ത്യൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനുമായവനെ. ഇവിടെ ഞാൻ അധ്യയനം ചെയ്യുമ്പോൾ എന്റെ വേദം നീ വിശേഷേണ കേട്ടതിനാൽ അവൻ വിശ്രവസ്സ് എന്ന പേരുള്ളവനാകും, സംശയമില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ ദേവി ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ, അധികം താമസിയാതെ വിശ്രവസ്സ് എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനും യശസ്സും ധർമവും ഉള്ളവനുമായ പുത്രനെ. അവൻ വേദജ്ഞനും സമദർശിയും വ്രതാചാരങ്ങളിൽ നിരതനുമായിത്തീർന്നു; പിതാവിനെപ്പോലെ തപസ്സോടുകൂടിയ മുനിയായി വിശ്രവസ്സ് വളർന്നു. നാമനിർവചനം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ‘വി + ശ്രു’ എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന്, വിശേഷേണ കേൾക്കപ്പെട്ട വേദം എന്ന അർഥത്തിൽ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘വിശ്രവസ്സ് അഥവാ വിശ്രവണൻ’ എന്നു രണ്ടു പേരുകൾ നൽകുന്നു. ‘ഉഭയോർവംശകർതാരം’ (രണ്ടു വംശങ്ങളെയും വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പുത്രൻ പിതൃകുലത്തെയും മാതൃകുലത്തെയും വളർത്തുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിശ്രവസ്സ് രാവണന്റെയും കുബേരന്റെയും പിതാവാകും; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ രാവണവംശത്തിന്റെ രണ്ടാം തലമുറ സ്ഥാപിതമാകുന്നു. വിശ്രവസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങൾ — വേദജ്ഞാനം, സമദർശിത്വം, വ്രതപാലനം — പുലസ്ത്യന്റെ ഗുണങ്ങൾക്ക് അനുരൂപമാണ്; അതിനാൽ പുത്രൻ പിതാവിനെപ്പോലെ എന്ന ഉക്തി അർഥവത്താണ്. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദേവി’ എന്ന സംബോധന പത്നിയോടുള്ള പുലസ്ത്യന്റെ ആദരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ’ (ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ) എന്നത് അവളുടെ ഹർഷമാണ്; കാരണം മുമ്പ് ലജ്ജയ്ക്കു കാരണമായിരുന്നത് ഇപ്പോൾ അഭിമാനത്തിനു കാരണമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

When he had heard great-souled Rāghava's words, Agastya of great splendour answered him. The poet calls him Kumbhayoni, "born from a pot," a name that recalls the well-known story of his birth from a water jar. "Hear, Rāma, how it came about: that great might and splendour of Indrajit's by which he slew his enemies and could not himself be slain by them. But first I shall tell you of Rāvaṇa's family, of his birth, and of the boon that was granted him." Agastya does not answer Rāma's question directly. He goes back to the root, because Indrajit's strength was the fruit of his family and of a boon, and this is the way of the old stories: only when the root is known can the fruit be properly understood. His word "first" signals that the tale will be a long one, spread over many sargas; in fact it is only after the long story of Rāvaṇa that it reaches Indrajit. And since Agastya is himself a seer, it is fitting that he should tell of a line descended from a seer.

Long ago, in the Kṛta age, Rāma, there was a mighty brahmarṣi named Pulastya, son of Prajāpati Brahmā, who was like the Grandsire himself. His virtues of righteousness and character are beyond recounting; it is enough to say that he was Prajāpati's son. Being the son of Prajāpati he was dear to the gods, and that great-minded seer was loved by the whole world for his bright virtues. For the sake of dharma this bull among sages went to the hermitage of Tṛṇabindu beside the great mountain Meru and lived there. Agastya dwells on the greatness of Rāvaṇa's grandfather so that it becomes clear that even the line of the rākṣasa king was, at its root, a pure brahmin line. To say his virtues cannot be recounted is a way of saying they were endless. Tṛṇabindu was a royal seer, and his hermitage stood near Mount Meru, where even the gods wander. Pulastya went there to practise dharma, to do austerities, not for pleasure, and the poet calls him "bull among sages" to mark his eminence once more.

There that righteous one practised austerities, his senses governed by the study of the Veda. But maidens would come to his hermitage and disturb him. Daughters of seers and of serpents, daughters of royal seers, and apsarases too came to that place to play. The spot could be enjoyed in every season and the forest was lovely, so the maidens went there every day to amuse themselves; and because the place where the brahmin Pulastya lived was especially delightful, they sang, played their instruments and danced there. They were blameless, yet they disturbed the ascetic's austerities. At last the great sage grew angry and solemnly declared: "Whoever comes within my sight shall conceive." When they heard what the great-souled seer had said, all of them were afraid of a brahmin's curse and no longer came near the place. But the daughter of the royal seer Tṛṇabindu did not hear it. The maidens came from every kind of family, seers, serpents and royal seers, with apsarases among them, so that the young women of every world gathered there. They are called blameless because they did nothing wrong: they came only to play, yet the ascetic's concentration was broken all the same. Pulastya's curse is a curious one. He does not curse them to perish; he makes conceiving a child the consequence, a thing that would shame an unmarried girl, so that they would keep away of their own accord. And that very curse would become the cause of the growth of Pulastya's line; so strange are the ways of fate. That Tṛṇabindu's daughter alone never heard it seems itself to be fate's design.

She went to the hermitage and wandered about quite without fear, but she saw none of the friends who used to come there. Just then the great seer, the mighty son of Prajāpati, radiant with his austerity, was reciting the Veda there. Hearing the sound of the Veda and seeing that treasure-house of austerity, she grew pale, and the signs of pregnancy appeared on her body. She saw this blemish in herself and was deeply troubled. Wondering what had happened to her, she went back to her father's hermitage and stood there. When Tṛṇabindu saw her in that state he said, "Why do you bear this body so unlike your own?" The poor girl joined her palms and said to her ascetic father, "Father, I do not know why my form has become like this. Only, a little while ago I went alone to the divine hermitage of the great seer Pulastya to look for my friends. I did not find any of them there, but I saw that my form had changed, and I came here in fright." The key word is "the sound of the Veda": it was hearing the Veda, as well as seeing the seer, that made her conceive, and this is why the son will be named Viśravas. Her paleness is the pallor of a woman with child. Her words show her innocence plainly: she does not know what has happened, she went only to find her friends. She was so frightened and so modest that she stood before her father in silence and said nothing until he spoke first. There is no anger in his question, only concern; when he calls her body "unlike her own" he means a form that did not befit an unmarried girl. And though afraid, she tells the truth, turning to him for refuge with the single word "Father".

Then the royal seer Tṛṇabindu, radiant with austerity, entered into meditation and saw that this was the seer's doing: he understood that his daughter's state came from Pulastya's curse. Knowing the curse of that great seer of purified soul, he took his daughter by the hand, went to Pulastya and said: "Holy one, great seer, accept this daughter of mine, adorned with her own virtues, as alms offered freely. While you are engaged in austerity and your senses grow weary, she will always be devoted to your service, have no doubt of it." Seeing the righteous royal seer speak so, the brahmin, wishing to accept the maiden, said, "So be it." Having given his daughter, the king returned to his own hermitage, and the maiden lived there, pleasing her husband with her virtues. The bull among sages was pleased with her character and conduct, and in his delight he spoke to her. Offering her as "alms" is a delicate touch: a daughter is given to an ascetic as one gives alms, so that humility is kept even in the giving. Tṛṇabindu does not grow angry either. The royal seer has his own power of austerity; he learns the truth by inward sight and then chooses the path of dharma, since marriage was the way to protect his daughter's honour. He takes her himself rather than sending a messenger, a sign of respect, and by calling her "adorned with her own virtues" he affirms her innocence once more: even without ornaments she shines with virtue. He also names the service she will give, for senses worn out by austerity need care. Pulastya's one-word answer, "So be it," shows how simply he accepted. The king went home, the bride stayed in her husband's house, and the marriage was a simple one, as befits ascetics.

"Fair-hipped one," he said, "I am well pleased with the wealth of your virtues. Therefore, lady, I give you today a son equal to myself, who will carry on both our lines and be known as Paulastya. And because the Veda was heard by you while I was reciting it here, he shall be named Viśravas, there is no doubt of it." At these words the lady was joyful at heart, and in a very short time she bore a son, Viśravas, famous in the three worlds and endowed with glory and righteousness. Learned in the Veda, even-minded, devoted to vows and good conduct, the sage Viśravas became rich in austerity like his father. The name is explained here: Viśravas comes from the root "to hear," for the Veda was specially heard. The son would continue both lines, his father's and his mother's. Pulastya addresses his wife as "lady" with respect, and her joy is natural: what had once been a cause of shame had now become a cause of honour. Viśravas will be the father of Rāvaṇa and of Kubera, so at the close of this sarga the second generation of Rāvaṇa's line is in place. His virtues, knowledge of the Veda, even-mindedness and faithfulness to his vows, mirror Pulastya's, and so it is rightly said that the son was like the father.