उत्तरकाण्डस्य आरम्भः युद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं भवति। राक्षसानां वधे कृते, राज्ये च प्राप्ते, सर्वे मुनयः राघवं प्रतिनन्दितुम् आजग्मुः। कविः तान् दिशानुसारं गणयति। पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः — कौशिकः, यवक्रीतः, गार्ग्यः, गालवः, मेधातिथेः पुत्रः कण्वः च। दक्षिणस्यां दिशि ये वसन्ति — स्वस्त्यात्रेयः, भगवान् नमुचिः, प्रमुचिः, अगस्त्यः, अत्रिः, सुमुखः, विमुखः च; ते अगस्त्येन सह आगताः। पश्चिमां दिशं ये श्रिताः — नृषङ्गुः, कवषः, धौम्यः, महानृषिः कौशेयः च; ते अपि सशिष्याः आगताः। उत्तरस्यां दिशि नित्यं निवसन्तः सप्तर्षयः — वसिष्ठः, कश्यपः, अत्रिः, विश्वामित्रः, गौतमः, जमदग्निः, भरद्वाजः च। एवं सम्पूर्णः ऋषिसमाजः रामं द्रष्टुम् एकत्र मिलितः। अत्र हिन्दीभाष्ये एका टिप्पणी अस्ति — वसिष्ठः एकेन शरीरेण अयोध्यायां वसन् अपि अपरेण शरीरेण सप्तर्षिमण्डले वसति, अतः तस्य उत्तरदिशः आगमनम् उक्तम्। दिग्विभागेन गणना सूचयति यत् रामस्य विजयः सर्वलोकस्य आनन्दः, न केवलम् अयोध्यायाः। अस्य काण्डस्य कथा ऋषिभिः एव कथ्यते, अतः तेषाम् आगमनम् एव कथायाः द्वारम्। अत्रिः दक्षिणदिशि उत्तरदिशि च द्विवारं गण्यते; मूलपाठः तथा एव स्थापितः। ऋषीणां नामानि न केवलं सूची; तेषु बहवः पूर्वकाण्डेषु अपि दृष्टाः — विश्वामित्रः रामस्य गुरुः, वसिष्ठः कुलपुरोहितः, अगस्त्यः वनवासे अस्त्रदाता, भरद्वाजः चित्रकूटमार्गस्य दर्शकः। अतः तेषाम् आगमनं रामस्य सम्पूर्णस्य जीवनस्य साक्षिणाम् आगमनम् इव। सर्वे ते अभिनन्दनार्थम् आगताः, न तु किमपि याचितुम् — एतत् अपि ‘प्रतिनन्दितुम्’ इति पदेन स्पष्टम्।

ते हुताशनसमप्रभाः महात्मानः राघवस्य निवेशनं सम्प्राप्य प्रतिहारार्थं द्वारि विष्ठिताः। ते सर्वे वेदवेदाङ्गविदः नानाशास्त्रविशारदाः च आसन्। तदा धर्मात्मा मुनिसत्तमः अगस्त्यः द्वाःस्थं प्रोवाच — ‘दाशरथये निवेद्यताम्, ऋषयः वयम् आगताः’ इति। अगस्त्यवचनात् प्रतीहारः द्रुतं तूर्णं च महात्मनः राघवस्य समीपं प्रविवेश। सः नयेङ्गितज्ञः, सद्वृत्तः, दक्षः, धैर्यसमन्वितः च आसीत् — राजद्वारपालस्य आदर्शगुणाः अत्र गण्यन्ते। सः पूर्णचन्द्रसमद्युतिं रामं दृष्ट्वा सहसा ऋषिसत्तमम् अगस्त्यं सम्प्राप्तम् इति कथयामास। बालसूर्यसमप्रभान् तान् मुनीन् प्राप्तान् श्रुत्वा रामः द्वाःस्थं प्रत्युवाच — ‘यथासुखं प्रवेशय’ इति। तान् दृष्ट्वा रामः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः पाद्यार्घ्यादिभिः आनर्च, सादरं गां च निवेदयामास। अभिवाद्य प्रयतः सः आसनानि आदिदेश — काञ्चनचित्राणि, महान्ति, वराणि, कुशान्तर्धानदत्तानि, मृगचर्मयुतानि च। तेषु आसनेषु ऋषिपुङ्गवाः यथार्हम् उपविष्टाः। अत्र रामस्य विनयः द्रष्टव्यः — राजा अपि सन् सः ऋषीणां पुरतः प्रत्युत्थाय प्राञ्जलिः तिष्ठति। आसनानां वर्णनम् अपि सूक्ष्मम् — काञ्चनम् ऐश्वर्यस्य, कुशाः मृगचर्म च तपस्विनाम् उचितस्य आसनस्य चिह्नम्; एवं राजधर्मः ऋषिधर्मः च उभौ मानितौ। गोदानम् अतिथिसत्कारस्य प्राचीनः विधिः इति हिन्दीभाष्यम् अपि स्पष्टयति। सप्तमे श्लोके ‘प्रतिहारार्थम्’ इति पदस्य अर्थः — द्वारपालेन स्वागमनं निवेदयितुम्; ते ऋषयः अपि राजगृहस्य मर्यादां पालयन्ति, सहसा न प्रविशन्ति। अगस्त्यः एव प्रवक्ता, यतः सः दक्षिणदिशः ऋषीणां नेता, अग्रे च सः एव रामाय राक्षसकथां कथयिष्यति। ‘दाशरथेः’ इति पदं रामस्य कुलं स्मारयति। प्रतीहारस्य त्वरा अपि उल्लिखिता — ‘तूर्णम्’, ‘द्रुतम्’, ‘आशु’ इति त्रीणि पदानि एकस्मिन् एव प्रसङ्गे, येन ऋषीणां गौरवं सूच्यते। रामस्य उत्तरम् अपि संक्षिप्तम् — ‘प्रवेशय यथासुखम्’; तस्मिन् न विलम्बः, न संशयः। रामः आसनात् उत्थाय स्वयं तेषां पूजां करोति, न सेवकैः कारयति। ‘प्रयतः’ इति पदेन तस्य मनसः संयमः शौचं च सूचितम्। हिन्दीभाष्यम् अत्र कोष्ठके आज्ञां प्राप्य द्वाःस्थः गत्वा सर्वान् सह आनयत् इति आशयस्य वाक्यं योजयति, यत् मूले अनुक्तम् अपि प्रसङ्गात् गम्यते। आसनेषु ‘यथार्हम्’ उपवेशनं वयसा तपसा च क्रमस्य पालनं सूचयति।

रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः वेदविदः महर्षयः रामम् अब्रुवन् — ‘हे महाबाहो रघुनन्दन, सर्वत्र नः कुशलम्। दिष्ट्या त्वां कुशलिनं हतशात्रवं पश्यामः। दिष्ट्या त्वया लोकरावणः रावणः हतः। पुत्रपौत्रवान् सः रावणः ते भारः न आसीत्; सधनुः त्वं त्रीन् लोकान् अपि विजयेथाः, न संशयः। दिष्ट्या राक्षसेश्वरं हत्वा सीतया सह विजयिनं त्वाम् अद्य पश्यामः; हितकारिणा भ्रात्रा लक्ष्मणेन, मातृभिः भ्रातृभिः च सहितं त्वां पश्यामः।’ ततः ते एकैकं हतं राक्षसं स्मरन्ति — प्रहस्तः, विकटः, विरूपाक्षः, महोदरः, दुर्धर्षः अकम्पनः च। यस्य प्रमाणात् विपुलं प्रमाणं लोके न विद्यते, सः कुम्भकर्णः अपि समरे निपातितः। त्रिशिराः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः इति महावीर्याः निशाचराः निहताः। कुम्भकर्णस्य सुतौ भीमदर्शनौ कुम्भनिकुम्भौ मृधे निहतौ। कालान्तकयमोपमौ युद्धोन्मत्तमत्तौ, बलवान् यज्ञकोपः, धूम्राक्षः च — एते शस्त्रास्त्रपारगाः घोरं कदनं कुर्वन्तः अन्तकप्रतिमैः बाणैः त्वया विनिहताः। पुनः पुनः ‘दिष्ट्या’ इति शब्दः आवर्तते, येन ऋषीणां हर्षः कृतज्ञता च प्रकटीभवति। नामानां दीर्घा सूची युद्धकाण्डस्य सारं संक्षिप्य स्मारयति; एवं काण्डयोः सन्धिः रचितः। अत्र ऋषयः प्रथमं रामस्य कुशलं पृच्छन्ति, ततः शत्रूणां नाशं गणयन्ति — कृतज्ञतायाः क्रमः अपि शिष्टः। ऋषीणां वचने तिस्रः श्रेण्यः दृश्यन्ते। प्रथमा — रामस्य स्वस्य कुशलं, तस्य विजयः, कुटुम्बेन सह पुनर्मिलनं च। द्वितीया — रावणस्य वधः, यः ‘लोकरावणः’ इति विशेषणेन लोकपीडकः इति स्मार्यते; तस्य नाम एव ‘रावयति’ इति धातोः निर्वचनं सूचयति। तृतीया — अन्येषां राक्षसवीराणां वधः, यत्र प्रत्येकस्य नाम पृथक् गृह्यते। ‘नहि भारः स ते राम’ इति वाक्ये रामस्य सामर्थ्यं सूच्यते — यः धनुषा त्रीन् लोकान् जेतुं शक्नोति, तस्य कृते रावणवधः लघुः एव। विंशतितमे श्लोके ‘मातृभिर्भ्रातृसहितम्’ इति पदेन मातॄणां भरतशत्रुघ्नयोः च सान्निध्यं सूच्यते, हिन्दीभाष्यम् अपि भरतशत्रुघ्नाभ्यां मातृभिः च सह इति व्याचष्टे। कुम्भकर्णविषये ‘यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते’ इति उक्तिः तस्य शरीरस्य अतिमहत्त्वं वर्णयति। एतानि सर्वाणि नामानि युद्धकाण्डे विस्तरेण वर्णितानि युद्धानि स्मारयन्ति — तत्र प्रहस्तः नीलेन, अकम्पनः हनुमता, अतिकायः लक्ष्मणेन हतः इति कथितम्; अत्र तु सर्वः विजयः रामस्य एव इति ऋषयः वदन्ति, यतः सेनायाः विजयः सेनापतेः एव विजयः। अष्टादशे ‘सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथाः’ इति वाक्येन ऋषयः रामस्य विष्णुत्वम् अपि सूचयन्ति, यत् षष्ठे सप्तमे च सर्गे विष्णोः पराक्रमस्य वर्णनेन पुष्टं भविष्यति। ‘अन्तकप्रतिमैर्बाणैः’ इति उपमा रामस्य शराणाम् अमोघत्वं दर्शयति।

ऋषयः अनुवदन्ति — ‘दिष्ट्या त्वं देवतानाम् अवध्येन राक्षसेन्द्रेण सह द्वन्द्वयुद्धम् उपागतः, विजयं च प्राप्तवान् असि। संख्ये तस्य रावणस्य पराभवः किंचित् न महत्; किन्तु द्वन्द्वयुद्धम् अनुप्राप्तः रावणिः यत् हतः, तत् दिष्ट्या। कालस्य इव अभिधावतः तस्य सुररिपोः मुक्तः त्वं, विजयः च त्वया प्राप्तः। इन्द्रजितः वधं संश्रुत्य वयं सर्वे त्वाम् अभिनन्दामः; सः सर्वभूतानाम् अवध्यः, युधि महामायाधरः आसीत्। तं हतं श्रुत्वा अस्माकं विस्मयः जातः। एते अन्ये च बहवः कामरूपिणः वीराः राक्षसाः त्वया हताः, हे रघूणां कुलवर्धन। इमां पुण्यां सौम्याम् अभयदक्षिणां लोकाय दत्त्वा, हे काकुत्स्थ अमित्रकर्शन, दिष्ट्या त्वं जयेन वर्धसे।’ अत्र ‘अभयदक्षिणा’ इति रूपकं विशिष्टम् — यज्ञस्य अन्ते दक्षिणा दीयते, रामस्य युद्धयज्ञस्य अन्ते लोकाय अभयं दक्षिणा इव दत्तम्। इन्द्रजितः विशेषप्रशंसा एव अग्रिमस्य प्रश्नस्य बीजम्, यतः रामः स्वयम् एतेन विस्मितः भवति। रावणात् अपि रावणेः वधः अधिकः इति ऋषीणां मतम्, तस्य कारणं तु सम्पूर्णे काण्डे विस्तरेण कथ्यते। सप्तविंशे श्लोके ‘देवतानाम् अवध्येन’ इति रावणस्य विशेषणम् — वरप्रभावात् सः देवैः अवध्यः आसीत्, अतः मनुष्येण रामेण एव हन्तव्यः; एषः विषयः अग्रे विस्तरेण आगमिष्यति। अष्टाविंशे ऋषयः स्पष्टं तुलनां कुर्वन्ति — रावणस्य पराभवः ‘न किंचित्’, इन्द्रजितः वधः तु ‘दिष्ट्या’। नवविंशे ‘कालस्येवाभिधावतः’ इति उपमा इन्द्रजितः भयङ्करतां दर्शयति; ‘मुक्तः’ इति पदं हिन्दीभाष्यं नागपाशात् मुक्तिः इति व्याचष्टे, यत् युद्धकाण्डस्य प्रसङ्गं स्मारयति। त्रिंशे ‘महामायाधरः’ इति विशेषणं तस्य अदृश्ययुद्धं स्मारयति, येन सः रामलक्ष्मणौ अपि मोहितवान्।

भावितात्मनां मुनीनां तत् वचनं श्रुत्वा रामः परमं विस्मयं गत्वा प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘भगवन्तः, महावीर्यौ कुम्भकर्णं निशाचरं रावणं च अतिक्रम्य किमर्थं रावणिं प्रशंसथ? महोदरं, प्रहस्तं, विरूपाक्षं राक्षसं, दुर्धर्षौ मत्तोन्मत्तौ, देवान्तकनरान्तकौ च — एतान् महावीरान् अतिक्रम्य किं रावणिं प्रशंसथ? अतिकायं, त्रिशिरसं, धूम्राक्षं निशाचरं च अतिक्रम्य किं रावणिं प्रशंसथ? तस्य प्रभावः कीदृशः, किं बलं, कः पराक्रमः, केन कारणेन एषः रावणात् अतिरिच्यते? यदि मया श्रोतुं शक्यं, यदि गुह्यं न, तर्हि कथ्यताम् — अहं न आज्ञापयामि, श्रोतुम् इच्छामि। कथं तेन शक्रः अपि विजितः, कथं सः वरान् लब्धवान्? कथं पुत्रः बलवान् अभवत्, न तु तस्य पिता रावणः?’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन उपसंहरति — ‘महाहवे पितुः अपि अधिकः, शक्रस्य जेता सः राक्षसः कथम् अभवत्, वरान् च कथं लब्धवान्, तत् सर्वं मे अद्य कथयस्व, मुनीन्द्र।’ ‘अतिक्रम्य … किं प्रशंसथ रावणिम्’ इति पादः त्रिवारम् आवर्तते, येन रामस्य आश्चर्यं दृढीभवति। ‘न खल्वाज्ञापयामि वः’ इति रामस्य विनयः, राजा अपि ऋषीन् न आज्ञापयति, अपितु प्रार्थयते। अनेन प्रश्नेन एव अगस्त्यस्य दीर्घा कथा आरभ्यते। चतुस्त्रिंशात् आरभ्य रामः ऋषिभिः उक्तानि नामानि एव पुनः गणयति, किन्तु प्रश्नरूपेण — एषः तस्य विस्मयस्य स्वभावः। सः स्वयं युद्धे तान् दृष्टवान्, अतः तेषां बलं जानाति; अतः एव इन्द्रजितः अधिका प्रशंसा तस्मै विचित्रा भासते। अष्टात्रिंशे त्रयः प्रश्नाः — प्रभावः, बलं, पराक्रमः — ततः कारणस्य प्रश्नः। चत्वारिंशे पितापुत्रयोः तुलना अपि प्रश्नविषयः — लोके पुत्रः पितुः अधिकः इति दुर्लभम्। अग्रिमे सर्गे अगस्त्यः रावणस्य कुलम् आदितः कथयितुम् आरभते, इन्द्रजितः कथा तु बहुभिः सर्गैः अनन्तरम् आगमिष्यति।

ఉత్తరకాండ ఆరంభం యుద్ధం ముగిసిన తరువాత జరుగుతుంది. రాక్షసుల వధ పూర్తయి, రాజ్యం లభించిన తరువాత, మునులందరూ రాఘవుని అభినందించడానికి వచ్చారు. కవి వారిని దిక్కుల వారీగా లెక్కిస్తాడు. తూర్పు దిక్కును ఆశ్రయించినవారు — కౌశికుడు, యవక్రీతుడు, గార్గ్యుడు, గాలవుడు, మేధాతిథి కుమారుడైన కణ్వుడు. దక్షిణ దిక్కున నివసించేవారు — స్వస్త్యాత్రేయుడు, భగవాన్ నముచి, ప్రముచి, అగస్త్యుడు, అత్రి, సుముఖుడు, విముఖుడు; వీరు అగస్త్యునితో కలిసి వచ్చారు. పడమటి దిక్కును ఆశ్రయించినవారు — నృషంగువు, కవషుడు, ధౌమ్యుడు, మహర్షి కౌశేయుడు; వీరు కూడా శిష్యులతో కలిసి వచ్చారు. ఉత్తర దిక్కున నిత్యం నివసించే సప్తర్షులు — వసిష్ఠుడు, కశ్యపుడు, అత్రి, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, జమదగ్ని, భరద్వాజుడు. ఈ విధంగా ఋషిసమాజం యావత్తూ రాముని చూడడానికి ఒకచోట చేరింది. ఇక్కడ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ఒక టిప్పణి ఉంది — వసిష్ఠుడు ఒక శరీరంతో అయోధ్యలో నివసిస్తున్నప్పటికీ మరొక శరీరంతో సప్తర్షిమండలంలో నివసిస్తాడు, అందుకే అతడు ఉత్తర దిక్కు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. దిక్కుల వారీగా చేసిన ఈ గణన రాముని విజయం కేవలం అయోధ్యకే కాక సమస్త లోకానికీ ఆనందకారణమని సూచిస్తుంది. ఈ కాండలోని కథ ఋషుల చేతనే చెప్పబడుతుంది, కాబట్టి వారి రాకయే కథకు ద్వారం. అత్రి దక్షిణ దిక్కులోనూ ఉత్తర దిక్కులోనూ రెండుసార్లు లెక్కించబడ్డాడు; మూలపాఠాన్ని అలాగే ఉంచడం జరిగింది. ఋషుల పేర్లు కేవలం ఒక జాబితా కావు; వారిలో చాలామంది పూర్వకాండలలో కూడా కనిపించినవారే — విశ్వామిత్రుడు రాముని గురువు, వసిష్ఠుడు కులపురోహితుడు, అగస్త్యుడు వనవాసంలో అస్త్రాలను ఇచ్చినవాడు, భరద్వాజుడు చిత్రకూటానికి దారి చూపినవాడు. కాబట్టి వారి రాక రాముని జీవితమంతటికీ సాక్షులైనవారి రాక వంటిది. వారంతా అభినందించడానికే వచ్చారు, ఏదీ యాచించడానికి కాదు — ఇది కూడా ‘ప్రతినందితుమ్’ (అభినందించడానికి) అనే పదం వల్ల స్పష్టమవుతుంది.

అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గల ఆ మహాత్ములు రాఘవుని భవనాన్ని చేరుకొని, ద్వారపాలకుని ద్వారా తమ రాకను తెలియజేయడానికై ద్వారం వద్ద నిలిచారు. వారందరూ వేదవేదాంగాలను ఎరిగినవారు, నానాశాస్త్రాలలో నిపుణులు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన అగస్త్యుడు ద్వారపాలకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దశరథకుమారునికి తెలియజేయి, ఋషులమైన మేము వచ్చామని.’ అగస్త్యుని మాటపై ద్వారపాలకుడు వేగంగా, త్వరత్వరగా మహాత్ముడైన రాఘవుని సమీపానికి ప్రవేశించాడు. అతడు నీతిని, సంజ్ఞలను ఎరిగినవాడు, సత్ప్రవర్తన గలవాడు, సమర్థుడు, ధైర్యం గలవాడు — రాజద్వారపాలకునికి ఉండవలసిన ఆదర్శగుణాలు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి. పూర్ణచంద్రునితో సమానమైన కాంతి గల రాముని చూచి, ఋషిశ్రేష్ఠుడైన అగస్త్యుడు వచ్చాడని అతడు వెంటనే చెప్పాడు. బాలసూర్యునితో సమానమైన ప్రభ గల ఆ మునులు వచ్చారని విని రాముడు ద్వారపాలకునితో ‘సుఖంగా లోపలికి తీసుకురా’ అని బదులిచ్చాడు. వారిని చూడగానే రాముడు లేచి నిలబడి, చేతులు జోడించి, పాద్యం అర్ఘ్యం మొదలైనవాటితో పూజించి, ఆదరంతో గోవును కూడా సమర్పించాడు. నమస్కరించి, ఏకాగ్రచిత్తుడై, అతడు వారికి ఆసనాలను చూపించాడు — అవి బంగారంతో చిత్రించబడినవి, విశాలమైనవి, శ్రేష్ఠమైనవి, పైన దర్భలు పరచబడినవి, మృగచర్మాలతో కూడినవి. ఆ ఆసనాలపై ఋషిపుంగవులు తమ తమ యోగ్యత ప్రకారం కూర్చున్నారు. ఇక్కడ రాముని వినయాన్ని గమనించాలి — రాజైనప్పటికీ అతడు ఋషుల ఎదుట లేచి చేతులు జోడించి నిలుస్తాడు. ఆసనాల వర్ణన కూడా సూక్ష్మమైనది — బంగారం ఐశ్వర్యానికి, దర్భలూ మృగచర్మమూ తపస్వులకు తగిన ఆసనానికి చిహ్నం; ఈ విధంగా రాజధర్మమూ ఋషిధర్మమూ రెండూ గౌరవించబడ్డాయి. గోదానం అతిథిసత్కారానికి ప్రాచీనమైన విధి అని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా స్పష్టం చేస్తుంది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ప్రతిహారార్థమ్’ అనే పదానికి అర్థం — ద్వారపాలకుని ద్వారా తమ రాకను తెలియజేయడానికి; ఆ ఋషులు కూడా రాజగృహపు మర్యాదను పాటిస్తారు, హఠాత్తుగా లోపలికి ప్రవేశించరు. అగస్త్యుడే ప్రవక్త, ఎందుకంటే అతడు దక్షిణ దిక్కు ఋషులకు నాయకుడు, ముందుముందు రామునికి రాక్షసకథను చెప్పేవాడు కూడా అతడే. ‘దాశరథి’ (దశరథుని కుమారుడు) అనే పదం రాముని వంశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ద్వారపాలకుని త్వర కూడా ప్రస్తావించబడింది — ‘తూర్ణమ్’, ‘ద్రుతమ్’, ‘ఆశు’ (త్వరగా, వేగంగా, వెంటనే) అనే మూడు పదాలు ఒకే సందర్భంలో వచ్చాయి, దీనివల్ల ఋషుల గౌరవం సూచించబడుతుంది. రాముని జవాబు కూడా సంక్షిప్తమైనది — ‘ప్రవేశయ యథాసుఖమ్’ (సుఖంగా లోపలికి తీసుకురా); అందులో ఆలస్యమూ లేదు, సందేహమూ లేదు. రాముడు ఆసనం నుండి లేచి స్వయంగా వారికి పూజ చేస్తాడు, సేవకులచేత చేయించడు. ‘ప్రయతః’ అనే పదంచేత అతని మనస్సు యొక్క సంయమమూ శుచిత్వమూ సూచించబడ్డాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ కుండలీకరణంలో ‘అనుమతి పొంది ద్వారపాలకుడు వెళ్ళి అందరినీ వెంటబెట్టుకొని వచ్చాడు’ అనే వాక్యాన్ని చేరుస్తుంది; ఇది మూలంలో చెప్పబడకపోయినా సందర్భాన్ని బట్టి తెలుస్తుంది. ఆసనాలపై ‘యథార్హమ్’ (యోగ్యత ప్రకారం) కూర్చోవడం వయస్సు, తపస్సుల ప్రకారం క్రమాన్ని పాటించడాన్ని సూచిస్తుంది.

రాముడు కుశలం అడుగగా, శిష్యులతోనూ ముందు నడిచేవారితోనూ కూడిన వేదవేత్తలైన మహర్షులు రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘మహాబాహూ, రఘునందనా, అన్నిచోట్లా మాకు క్షేమమే. అదృష్టవశాత్తు శత్రువులను సంహరించి క్షేమంగా ఉన్న నిన్ను చూస్తున్నాము. అదృష్టవశాత్తు లోకాలను ఏడిపించిన రావణుడు నీచేత చంపబడ్డాడు. కొడుకులూ మనుమలూ గల ఆ రావణుడు నీకు భారం కానే కాదు; ధనుస్సు చేతబట్టిన నీవు మూడు లోకాలను కూడా జయించగలవు, ఇందులో సందేహం లేదు. అదృష్టవశాత్తు రాక్షసేశ్వరుని సంహరించి సీతతో కూడి విజయుడవైన నిన్ను నేడు చూస్తున్నాము; హితం కోరే సోదరుడు లక్ష్మణునితోనూ, తల్లులతోనూ, సోదరులతోనూ కూడిన నిన్ను చూస్తున్నాము.’ తరువాత వారు చంపబడిన ఒక్కొక్క రాక్షసుని స్మరిస్తారు — ప్రహస్తుడు, వికటుడు, విరూపాక్షుడు, మహోదరుడు, దుర్ధర్షుడైన అకంపనుడు. లోకంలో ఎవరి ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం లేదో ఆ కుంభకర్ణుడు కూడా యుద్ధంలో పడగొట్టబడ్డాడు. త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు అనే మహాపరాక్రమవంతులైన నిశాచరులు సంహరించబడ్డారు. భయంకరమైన రూపం గల కుంభకర్ణుని కుమారులు కుంభనికుంభులు రణంలో చంపబడ్డారు. కాలాంతకునితోనూ యమునితోనూ సమానులైన యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, బలవంతుడైన యజ్ఞకోపుడు, ధూమ్రాక్షుడు — శస్త్రాస్త్రాలలో పారంగతులై ఘోరమైన సంహారం చేస్తున్న వీరంతా అంతకునితో సమానమైన బాణాలతో నీచేత హతులయ్యారు. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దీనివల్ల ఋషుల హర్షమూ కృతజ్ఞతా వ్యక్తమవుతాయి. పేర్ల ఈ పొడవైన జాబితా యుద్ధకాండ సారాన్ని సంక్షిప్తంగా గుర్తుచేస్తుంది; ఈ విధంగా రెండు కాండలకూ సంధి కూర్చబడింది. ఇక్కడ ఋషులు మొదట రాముని క్షేమం అడుగుతారు, ఆ తరువాత శత్రువుల నాశనాన్ని లెక్కిస్తారు — కృతజ్ఞత చూపడంలో క్రమం కూడా శిష్టమైనదే. ఋషుల మాటలలో మూడు వరుసలు కనిపిస్తాయి. మొదటిది — రాముని స్వంత క్షేమం, అతని విజయం, కుటుంబంతో తిరిగి కలయిక. రెండవది — రావణుని వధ; ‘లోకరావణః’ (లోకాలను ఏడిపించినవాడు) అనే విశేషణం ద్వారా అతడు లోకపీడకుడని గుర్తుచేయబడుతుంది; అతని పేరే ‘రావయతి’ (ఏడిపిస్తాడు) అనే ధాతువు నుండి వచ్చిన నిర్వచనాన్ని సూచిస్తుంది. మూడవది — ఇతర రాక్షసవీరుల వధ, ఇందులో ఒక్కొక్కరి పేరూ విడిగా చెప్పబడుతుంది. ‘నహి భారః స తే రామ’ (రామా, అతడు నీకు భారం కాదు) అనే వాక్యంలో రాముని సామర్థ్యం సూచించబడుతుంది — ధనుస్సుతో మూడు లోకాలనూ జయించగలవానికి రావణవధ తేలికైన పనే. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘మాతృభిర్భ్రాతృసహితమ్’ (తల్లులతోనూ సోదరులతోనూ కూడినవాడిని) అనే పదం ద్వారా తల్లులూ భరతశత్రుఘ్నులూ సమీపంలో ఉన్నారని సూచించబడుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘భరతశత్రుఘ్నులతోనూ తల్లులతోనూ కలిసి’ అని వివరిస్తుంది. కుంభకర్ణుని విషయంలో ‘యస్య ప్రమాణాద్విపులం ప్రమాణం నేహ విద్యతే’ (ఎవరి ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం ఇక్కడ లేదో) అనే మాట అతని శరీరపు అతి విశాలతను వర్ణిస్తుంది. ఈ పేర్లన్నీ యుద్ధకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడిన యుద్ధాలను గుర్తుచేస్తాయి — అక్కడ ప్రహస్తుడు నీలుని చేత, అకంపనుడు హనుమంతుని చేత, అతికాయుడు లక్ష్మణుని చేత చంపబడ్డారని చెప్పబడింది; ఇక్కడ మాత్రం విజయమంతా రామునిదే అని ఋషులు అంటున్నారు, ఎందుకంటే సేన విజయం సేనాపతి విజయమే. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సధనుస్త్వం హి లోకాంస్త్రీన్విజయేథాః’ (ధనుస్సుతో నీవు మూడు లోకాలనూ జయించగలవు) అనే వాక్యం ద్వారా ఋషులు రాముని విష్ణుత్వాన్ని కూడా సూచిస్తున్నారు; ఇది ఆరవ, ఏడవ సర్గలలో విష్ణువు పరాక్రమ వర్ణనతో బలపడుతుంది. ‘అంతకప్రతిమైర్బాణైః’ (అంతకునితో సమానమైన బాణాలతో) అనే ఉపమ రాముని బాణాల అమోఘత్వాన్ని చూపిస్తుంది.

ఋషులు ఇంకా ఇలా అంటారు — ‘అదృష్టవశాత్తు దేవతలకు అవధ్యుడైన రాక్షసేంద్రునితో నీవు ద్వంద్వయుద్ధానికి తలపడి విజయాన్ని పొందావు. యుద్ధంలో ఆ రావణుని పరాజయం అంత గొప్ప విషయమేమీ కాదు; కాని ద్వంద్వయుద్ధానికి ఎదురుపడిన రావణి చంపబడ్డాడంటే అది అదృష్టమే. కాలునిలా మీదికి దూసుకువస్తున్న ఆ దేవశత్రువు నుండి నీవు విముక్తుడవయ్యావు, విజయాన్ని కూడా పొందావు. ఇంద్రజిత్తు వధ గురించి విని మేమందరం నిన్ను అభినందిస్తున్నాము; అతడు సమస్త ప్రాణులకూ అవధ్యుడు, యుద్ధంలో మహామాయను ధరించినవాడు. అతడు చంపబడ్డాడని విని మాకు ఆశ్చర్యం కలిగింది. రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, కోరిన రూపం ధరించగల ఈ వీరులూ ఇంకా ఎందరో రాక్షసులూ నీచేత సంహరించబడ్డారు. శత్రువులను కృశింపజేసే కాకుత్స్థా, పవిత్రమైన, సౌమ్యమైన ఈ అభయదక్షిణను లోకానికి ఇచ్చి, అదృష్టవశాత్తు నీవు విజయంతో వర్ధిల్లుతున్నావు.’ ఇక్కడ ‘అభయదక్షిణ’ అనే రూపకం విశిష్టమైనది — యజ్ఞం చివర దక్షిణ ఇవ్వబడుతుంది; రాముని యుద్ధయజ్ఞం చివర లోకానికి అభయం దక్షిణగా ఇవ్వబడినట్లయింది. ఇంద్రజిత్తుకు చేసిన ఈ ప్రత్యేక ప్రశంసయే తరువాతి ప్రశ్నకు బీజం, ఎందుకంటే రాముడు స్వయంగా దీనికి ఆశ్చర్యపోతాడు. రావణుని వధ కంటె రావణి వధ గొప్పదని ఋషుల అభిప్రాయం; దానికి కారణం మాత్రం కాండ అంతటా విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘దేవతానామ్ అవధ్యేన’ (దేవతలకు అవధ్యుడైన) అనేది రావణుని విశేషణం — వరప్రభావం వల్ల అతడు దేవతలచేత చంపబడలేనివాడు, కాబట్టి మనుష్యుడైన రాముని చేతనే చంపబడవలసినవాడు; ఈ విషయం ముందు విస్తారంగా వస్తుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఋషులు స్పష్టంగా పోలిక చేస్తారు — రావణుని పరాజయం ‘న కించిత్’ (ఏమంత విశేషం కాదు), ఇంద్రజిత్తు వధ మాత్రం ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టం). ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కాలస్యేవాభిధావతః’ (కాలునిలా మీదికి దూసుకువస్తున్న) అనే ఉపమ ఇంద్రజిత్తు భయంకరత్వాన్ని చూపిస్తుంది; ‘ముక్తః’ (విముక్తుడవయ్యావు) అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం నాగపాశం నుండి విముక్తి అని వివరిస్తుంది, ఇది యుద్ధకాండలోని సందర్భాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘మహామాయాధరః’ (మహామాయను ధరించినవాడు) అనే విశేషణం అతని అదృశ్యయుద్ధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; దానితో అతడు రామలక్ష్మణులను కూడా మోహపెట్టాడు.

పరిశుద్ధమైన అంతఃకరణం గల మునుల ఆ మాటను విని రాముడు పరమాశ్చర్యాన్ని పొంది, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యులారా, మహాపరాక్రమవంతులైన నిశాచరుడు కుంభకర్ణుని, రావణుని దాటి రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు? మహోదరుని, ప్రహస్తుని, రాక్షసుడైన విరూపాక్షుని, దుర్ధర్షులైన మత్తోన్మత్తులను, దేవాంతకనరాంతకులను — ఈ మహావీరులను దాటి రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు? అతికాయుని, త్రిశిరుని, నిశాచరుడైన ధూమ్రాక్షుని దాటి రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు? అతని ప్రభావం ఎలాంటిది, బలం ఏమిటి, పరాక్రమం ఏమిటి, ఏ కారణం వల్ల ఇతడు రావణుని మించిపోయాడు? నేను వినదగినదైతే, రహస్యం కానిదైతే, చెప్పండి — నేను ఆజ్ఞాపించడం లేదు, వినాలని కోరుతున్నాను. అతడు ఇంద్రుని కూడా ఎలా జయించాడు, వరాలను ఎలా పొందాడు? కుమారుడు బలవంతుడెలా అయ్యాడు, అతని తండ్రి రావణుడు ఎందుకు కాలేదు?’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉపసంహరిస్తుంది — ‘మహాయుద్ధంలో తండ్రి కంటె కూడా అధికుడై, ఇంద్రుని జయించినవాడై ఆ రాక్షసుడు ఎలా అయ్యాడు, వరాలను ఎలా పొందాడు, అదంతా నేడు నాకు చెప్పండి, మునీంద్రా.’ ‘అతిక్రమ్య … కిం ప్రశంసథ రావణిమ్’ (దాటి … రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు) అనే పాదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది, దీనివల్ల రాముని ఆశ్చర్యం గాఢమవుతుంది. ‘న ఖల్వాజ్ఞాపయామి వః’ (మిమ్మల్ని నేను ఆజ్ఞాపించడం లేదు) అనేది రాముని వినయం; రాజైనా అతడు ఋషులను ఆజ్ఞాపించడు, ప్రార్థిస్తాడు. ఈ ప్రశ్నతోనే అగస్త్యుని దీర్ఘకథ ప్రారంభమవుతుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం నుండి రాముడు ఋషులు చెప్పిన పేర్లనే మళ్ళీ లెక్కిస్తాడు, కాని ప్రశ్నరూపంలో — ఇది అతని ఆశ్చర్యపు స్వభావం. అతడు స్వయంగా యుద్ధంలో వారిని చూచాడు, కాబట్టి వారి బలం అతనికి తెలుసు; అందుకే ఇంద్రజిత్తుకు చేసిన అధిక ప్రశంస అతనికి విచిత్రంగా తోస్తుంది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మూడు ప్రశ్నలు — ప్రభావం, బలం, పరాక్రమం — ఆ తరువాత కారణాన్ని గురించిన ప్రశ్న. నలభయ్యవ శ్లోకంలో తండ్రీకొడుకుల పోలిక కూడా ప్రశ్నకు విషయమవుతుంది — లోకంలో కొడుకు తండ్రిని మించడం అరుదు. తరువాతి సర్గలో అగస్త్యుడు రావణుని వంశాన్ని మొదటి నుండి చెప్పడం ప్రారంభిస్తాడు, ఇంద్రజిత్తు కథ మాత్రం అనేక సర్గల తరువాత వస్తుంది.

உத்தர காண்டம் போர் முடிந்த பிறகு தொடங்குகிறது. ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டு, அரசும் கைவந்த பின், முனிவர்கள் அனைவரும் ராகவனைப் பாராட்ட வந்தனர். கவி அவர்களைத் திசைவாரியாக எண்ணிக் கூறுகிறார். கிழக்குத் திசையைச் சார்ந்திருந்தவர்கள் — கௌசிகர், யவக்ரீதர், கார்க்கியர், காலவர், மேதாதிதியின் மகனான கண்வர். தெற்குத் திசையில் வாழ்பவர்கள் — ஸ்வஸ்த்யாத்ரேயர், பகவான் நமுசி, பிரமுசி, அகஸ்தியர், அத்ரி, சுமுகர், விமுகர்; இவர்கள் அகஸ்தியரோடு வந்தனர். மேற்குத் திசையைச் சார்ந்திருந்தவர்கள் — நிருஷங்கு, கவஷர், தௌம்யர், மகாரிஷியான கௌசேயர்; இவர்களும் சீடர்களோடு வந்தனர். வடதிசையில் என்றும் வாழும் சப்தரிஷிகள் — வசிஷ்டர், காசியபர், அத்ரி, விசுவாமித்திரர், கௌதமர், ஜமதக்னி, பரத்வாஜர். இவ்வாறு ரிஷிகளின் சமூகம் முழுவதும் ராமனைக் காண ஓரிடத்தில் கூடியது. இங்கே இந்தி உரையில் ஒரு குறிப்பு உண்டு — வசிஷ்டர் ஓர் உடலால் அயோத்தியில் வாழ்ந்தாலும் மற்றோர் உடலால் சப்தரிஷி மண்டலத்தில் வாழ்கிறார்; ஆகவே அவர் வடதிசையிலிருந்து வந்ததாகக் கூறப்படுகிறது. திசைவாரியான இந்த எண்ணிக்கை, ராமனின் வெற்றி அயோத்திக்கு மட்டுமன்றி உலகம் முழுவதற்குமே மகிழ்ச்சி என்பதைக் குறிக்கிறது. இந்தக் காண்டத்தின் கதை ரிஷிகளாலேயே சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே அவர்களின் வருகையே கதைக்கு வாயில். அத்ரி தென்திசையிலும் வடதிசையிலும் இருமுறை எண்ணப்படுகிறார்; மூலபாடம் அப்படியே வைக்கப்பட்டுள்ளது. ரிஷிகளின் பெயர்கள் வெறும் பட்டியல் அல்ல; அவர்களில் பலர் முந்தைய காண்டங்களிலும் காணப்பட்டவர்கள் — விசுவாமித்திரர் ராமனின் குரு, வசிஷ்டர் குலப் புரோகிதர், அகஸ்தியர் வனவாசத்தில் அஸ்திரங்களை அளித்தவர், பரத்வாஜர் சித்திரகூடத்துக்கு வழிகாட்டியவர். ஆகவே அவர்களின் வருகை, ராமனின் வாழ்க்கை முழுவதற்கும் சாட்சிகளாக இருந்தவர்களின் வருகை போன்றது. அவர்கள் அனைவரும் பாராட்டவே வந்தனர், எதையும் யாசிக்க அல்ல — இதுவும் ‘ப்ரதிநந்திதும்’ (பாராட்டுவதற்காக) என்ற சொல்லால் தெளிவாகிறது.

அக்கினிக்கு நிகரான ஒளியுடைய அந்த மகாத்மாக்கள் ராகவனின் மாளிகையை அடைந்து, தங்கள் வருகையை அறிவிப்பதற்காக வாயிலில் நின்றனர். அவர்கள் அனைவரும் வேதங்களையும் வேதாங்கங்களையும் அறிந்தவர்கள், பல்வேறு சாஸ்திரங்களில் வல்லவர்கள். அப்போது தர்மாத்மாவும் முனிவர்களில் சிறந்தவருமான அகஸ்தியர் வாயிற்காவலனிடம், ‘ரிஷிகளாகிய நாங்கள் வந்திருக்கிறோம் என்று தசரதன் மைந்தனிடம் அறிவிப்பாயாக’ என்றார். அகஸ்தியரின் சொல்லைக் கேட்டு வாயிற்காவலன் விரைவாக, தாமதமின்றி, மகாத்மாவான ராகவனின் அருகே சென்றான். அவன் நீதியையும் குறிப்புகளையும் அறிந்தவன், நல்லொழுக்கமுடையவன், திறமைசாலி, மன உறுதி நிறைந்தவன் — அரண்மனை வாயிற்காவலனுக்குரிய இலட்சியப் பண்புகள் இங்கே எண்ணப்படுகின்றன. முழுநிலவுக்கு நிகரான ஒளியுடைய ராமனைக் கண்டு, முனிவர்களில் சிறந்த அகஸ்தியர் வந்திருப்பதை உடனே தெரிவித்தான். இளஞ்சூரியனைப் போல ஒளிரும் அந்த முனிவர்கள் வந்திருப்பதைக் கேட்டு ராமன் வாயிற்காவலனிடம், ‘அவர்களை வசதியாக உள்ளே அழைத்து வா’ என்றான். அவர்களைக் கண்டதும் ராமன் எழுந்து நின்று, கைகூப்பி, பாத்யம் அர்க்யம் முதலியவற்றால் பூஜித்து, மரியாதையுடன் பசுவையும் அளித்தான். வணங்கித் தூய்மையுடன் இருந்த அவன் அவர்களுக்கு ஆசனங்களைக் காட்டினான் — பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டவை, பெரியவை, சிறந்தவை, மேலே தர்ப்பை விரிக்கப்பட்டவை, மான்தோல் போர்த்தப்பட்டவை. அந்த ஆசனங்களில் ரிஷிகளில் சிறந்தோர் தகுதிக்கேற்ப அமர்ந்தனர். இங்கே ராமனின் பணிவைக் காண வேண்டும் — அரசனாக இருந்தும் அவன் ரிஷிகளின் முன் எழுந்து கைகூப்பி நிற்கிறான். ஆசனங்களின் வர்ணனையும் நுட்பமானது — பொன் செல்வத்தின் அடையாளம்; தர்ப்பையும் மான்தோலும் தவசிகளுக்கு ஏற்ற ஆசனத்தின் அடையாளம்; இவ்வாறு ராஜதர்மமும் ரிஷிதர்மமும் இரண்டுமே மதிக்கப்பட்டன. பசுதானம் அதிதிகளை உபசரிக்கும் பழைய முறை என்று இந்தி உரையும் விளக்குகிறது. ஏழாவது சுலோகத்தில் ‘ப்ரதிஹாரார்த்தம்’ என்ற சொல்லின் பொருள் — வாயிற்காவலன் மூலம் தங்கள் வருகையை அறிவிப்பதற்காக; அந்த ரிஷிகளும் அரண்மனையின் மரியாதையைக் கடைப்பிடிக்கின்றனர், திடீரென்று உள்ளே நுழைவதில்லை. அகஸ்தியரே பேச்சாளர், ஏனெனில் அவர் தென்திசை ரிஷிகளின் தலைவர்; மேலும் இனி ராமனுக்கு ராக்ஷசர்களின் கதையைச் சொல்லப்போகிறவரும் அவரே. ‘தாசரதி’ என்ற சொல் ராமனின் குலத்தை நினைவூட்டுகிறது. வாயிற்காவலனின் விரைவும் குறிப்பிடப்படுகிறது — ‘தூர்ணம்’, ‘த்ருதம்’, ‘ஆஶு’ என்று விரைவைக் குறிக்கும் மூன்று சொற்கள் ஒரே இடத்தில் வருகின்றன; இதனால் ரிஷிகளின் பெருமை குறிக்கப்படுகிறது. ராமனின் மறுமொழியும் சுருக்கமானது — ‘வசதியாக உள்ளே அழைத்து வா’; அதில் தாமதமும் இல்லை, தயக்கமும் இல்லை. ராமன் ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து தானே அவர்களைப் பூஜிக்கிறான்; பணியாட்களைக் கொண்டு செய்விப்பதில்லை. ‘ப்ரயத:’ என்ற சொல் அவனுடைய மன அடக்கத்தையும் தூய்மையையும் குறிக்கிறது. ‘ஆணை பெற்று வாயிற்காவலன் சென்று அனைவரையும் உடன் அழைத்து வந்தான்’ என்ற வாக்கியத்தை இந்தி உரை இங்கே அடைப்புக்குறிக்குள் சேர்க்கிறது; மூலத்தில் சொல்லப்படாவிட்டாலும் அது சூழலிலிருந்து விளங்குகிறது. ஆசனங்களில் ‘யதார்ஹம்’ (தகுதிக்கேற்ப) அமர்ந்தது, வயதுக்கும் தவத்துக்கும் ஏற்ற வரிசை பின்பற்றப்பட்டதைக் குறிக்கிறது.

ராமன் நலம் விசாரித்ததும், சீடர்களோடும் முன்னோடிகளோடும் இருந்த வேதமறிந்த மகரிஷிகள் ராமனிடம் சொன்னார்கள் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, ரகுநந்தனா, எங்களுக்கு எங்கும் நலமே. நல்லூழால் உன்னைப் பகைவர்களை அழித்து நலமாக இருப்பவனாகக் காண்கிறோம். நல்லூழால், உலகங்களை அலறச் செய்த ராவணன் உன்னால் கொல்லப்பட்டான். மக்களும் பேரர்களும் உடைய அந்த ராவணன் உனக்கு ஒரு சுமையே அல்ல; வில்லேந்திய நீ மூவுலகங்களையும் கூட வெல்வாய், இதில் ஐயமில்லை. நல்லூழால் ராக்ஷசர்களின் தலைவனைக் கொன்று சீதையோடு வெற்றியாளனாக இன்று உன்னைக் காண்கிறோம்; நலம் நாடும் தம்பி லக்ஷ்மணனோடும், தாய்மார்களோடும் சகோதரர்களோடும் உன்னைக் காண்கிறோம்.’ பிறகு அவர்கள் கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களை ஒவ்வொருவராக நினைவுகூர்கின்றனர் — பிரஹஸ்தன், விகடன், விரூபாக்ஷன், மகோதரன், வெல்லற்கரிய அகம்பனன். உலகில் எவனுடைய உடலளவைவிடப் பெரிய அளவு இல்லையோ அந்தக் கும்பகர்ணனும் போரில் வீழ்த்தப்பட்டான். திரிசிரஸ், அதிகாயன், தேவாந்தகன், நராந்தகன் என்ற பெருவீரம் கொண்ட இரவில் திரிவோர் கொல்லப்பட்டனர். கும்பகர்ணனின் மைந்தர்களான அச்சந்தரும் தோற்றமுடைய கும்பனும் நிகும்பனும் போர்க்களத்தில் கொல்லப்பட்டனர். காலனுக்கும் அந்தகனான யமனுக்கும் நிகரான யுத்தோன்மத்தனும் மத்தனும், வலிமைமிக்க யஜ்ஞகோபனும், தூம்ராக்ஷனும் — ஆயுதங்களிலும் அஸ்திரங்களிலும் கரைகண்ட இவர்கள் கொடிய படுகொலை செய்துகொண்டிருந்தபோது, யமனுக்கு நிகரான உன் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர். ‘திஷ்ட்யா’ (நல்லூழால்) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; இதனால் ரிஷிகளின் மகிழ்ச்சியும் நன்றியுணர்வும் வெளிப்படுகின்றன. பெயர்களின் நீண்ட பட்டியல் யுத்த காண்டத்தின் சாரத்தைச் சுருக்கி நினைவூட்டுகிறது; இவ்வாறு இரு காண்டங்களுக்கும் இடையே இணைப்பு அமைக்கப்படுகிறது. இங்கே ரிஷிகள் முதலில் ராமனின் நலத்தை விசாரிக்கின்றனர், பிறகு பகைவர்களின் அழிவை எண்ணுகின்றனர் — நன்றி சொல்லும் வரிசையும் நாகரிகமானது. ரிஷிகளின் சொற்களில் மூன்று படிகள் தெரிகின்றன. முதலாவது — ராமனின் சொந்த நலம், அவனுடைய வெற்றி, குடும்பத்தோடு மீண்டும் இணைந்தது. இரண்டாவது — ராவணனின் வதம்; ‘லோகராவண:’ என்ற அடைமொழியால் அவன் உலகை வதைத்தவன் என்று நினைவூட்டப்படுகிறது; அவனுடைய பெயரே ‘ராவயதி’ (அலறச் செய்கிறான்) என்ற வினையடியிலிருந்து பிறந்தது என்ற சொல்லாக்கத்தைக் குறிக்கிறது. மூன்றாவது — பிற ராக்ஷச வீரர்களின் வதம்; அங்கே ஒவ்வொருவரின் பெயரும் தனித்தனியே எடுத்துச் சொல்லப்படுகிறது. ‘நஹி பார: ஸ தே ராம’ (ராமா, அவன் உனக்குச் சுமையல்ல) என்ற வாக்கியம் ராமனின் ஆற்றலைக் குறிக்கிறது — வில்லால் மூவுலகங்களையும் வெல்லக்கூடியவனுக்கு ராவண வதம் எளிதானதே. இருபதாவது சுலோகத்தில் ‘மாத்ருபிர்ப்ராத்ருஸஹிதம்’ என்ற சொல்லால் தாய்மார்களும் பரதன் சத்ருக்னன் இருவரும் உடனிருப்பது குறிக்கப்படுகிறது; இந்தி உரையும் ‘பரதன் சத்ருக்னனோடும் தாய்மார்களோடும்’ என்று விளக்குகிறது. கும்பகர்ணனைப் பற்றி ‘எவனுடைய அளவைவிடப் பெரிய அளவு இங்கு இல்லையோ’ என்ற கூற்று அவனுடைய உடலின் மிகப்பெரிய பருமனை வர்ணிக்கிறது. இந்தப் பெயர்கள் அனைத்தும் யுத்த காண்டத்தில் விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்ட போர்களை நினைவூட்டுகின்றன — அங்கே பிரஹஸ்தன் நீலனாலும், அகம்பனன் அனுமனாலும், அதிகாயன் லக்ஷ்மணனாலும் கொல்லப்பட்டதாகச் சொல்லப்பட்டது; இங்கேயோ வெற்றி முழுவதும் ராமனுடையதே என்று ரிஷிகள் கூறுகின்றனர், ஏனெனில் படையின் வெற்றி படைத்தலைவனின் வெற்றியே. பதினெட்டாவது சுலோகத்தில் ‘வில்லேந்திய நீ மூவுலகங்களையும் வெல்வாய்’ என்ற வாக்கியத்தால் ரிஷிகள் ராமனின் விஷ்ணுத்தன்மையையும் குறிப்பிடுகின்றனர்; இது ஆறாவது ஏழாவது சர்க்கங்களில் விஷ்ணுவின் பராக்கிரம வர்ணனையால் உறுதிப்படும். ‘யமனுக்கு நிகரான அம்புகளால்’ என்ற உவமை ராமனின் அம்புகள் வீண்போகாதவை என்பதைக் காட்டுகிறது.

ரிஷிகள் தொடர்ந்து சொல்கின்றனர் — ‘நல்லூழால், தேவர்களால் கொல்ல முடியாத ராக்ஷசேந்திரனோடு நீ நேருக்கு நேர் போரில் ஈடுபட்டு வெற்றியும் பெற்றாய். போர்க்களத்தில் அந்த ராவணனின் தோல்வி ஒரு பெரிய விஷயமே அல்ல; ஆனால் நேருக்கு நேர் போருக்கு வந்த ராவணனின் மைந்தன் கொல்லப்பட்டானே, அதுதான் நல்லூழ். காலனைப் போலப் பாய்ந்து வந்த அந்தத் தேவர்களின் பகைவனிடமிருந்து நீ விடுபட்டாய்; வெற்றியும் உன்னால் அடையப்பட்டது. இந்திரஜித்தின் வதத்தைக் கேட்டு நாங்கள் அனைவரும் உன்னைப் பாராட்டுகிறோம்; அவன் எல்லா உயிர்களாலும் கொல்ல முடியாதவன், போரில் பெரும் மாயைகளைக் கையாண்டவன். அவன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு எங்களுக்கு வியப்பு உண்டாயிற்று. ரகுகுலத்தை வளர்ப்பவனே, இவர்களும் விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் வேறு பல ராக்ஷச வீரர்களும் உன்னால் கொல்லப்பட்டனர். பகைவர்களை வாட்டும் காகுத்ஸ்தனே, புண்ணியமானதும் இனியதுமான இந்த அபயதக்ஷிணையை உலகுக்கு அளித்து, நல்லூழால் நீ வெற்றியால் உயர்ந்து விளங்குகிறாய்.’ இங்கே ‘அபயதக்ஷிணை’ என்ற உருவகம் சிறப்பானது — வேள்வியின் முடிவில் தக்ஷிணை அளிக்கப்படுகிறது; ராமனின் போர் என்ற வேள்வியின் முடிவில் உலகுக்கு அபயம் (அச்சமின்மை) தக்ஷிணையாக அளிக்கப்பட்டது. இந்திரஜித்தைப் பற்றிய இந்தச் சிறப்புப் புகழ்ச்சியே அடுத்து வரும் கேள்விக்கு வித்து, ஏனெனில் ராமனே இதனால் வியப்படைகிறான். ராவணனைவிட ராவணனின் மைந்தனின் வதமே பெரிது என்பது ரிஷிகளின் கருத்து; அதற்கான காரணம் காண்டம் முழுவதிலும் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. இருபத்தேழாவது சுலோகத்தில் ‘தேவர்களால் கொல்ல முடியாத’ என்பது ராவணனின் அடைமொழி — வரத்தின் வலிமையால் அவன் தேவர்களால் கொல்ல முடியாதவனாக இருந்தான்; ஆகவே மனிதனான ராமனாலேயே கொல்லப்பட வேண்டியவன்; இந்த விஷயம் பின்னர் விரிவாக வரும். இருபத்தெட்டாவதில் ரிஷிகள் வெளிப்படையாக ஒப்பிடுகின்றனர் — ராவணனின் தோல்வி ‘ஒன்றுமில்லை’, இந்திரஜித்தின் வதமோ ‘நல்லூழ்’. இருபத்தொன்பதாவதில் ‘காலனைப் போலப் பாய்ந்து வந்த’ என்ற உவமை இந்திரஜித்தின் பயங்கரத்தைக் காட்டுகிறது; ‘முக்த:’ (விடுபட்டாய்) என்ற சொல்லை இந்தி உரை நாகபாசத்திலிருந்து விடுபட்டதாக விளக்குகிறது; இது யுத்த காண்டத்தின் நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டுகிறது. முப்பதாவதில் ‘மகாமாயாதர:’ (பெரும் மாயைகளைக் கையாண்டவன்) என்ற அடைமொழி, கண்ணுக்குத் தெரியாமல் நின்று அவன் செய்த போரை நினைவூட்டுகிறது; அதனால் அவன் ராம லக்ஷ்மணர்களையும் மயக்கினான்.

தூய உள்ளம் கொண்ட முனிவர்களின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் பெரும் வியப்படைந்து, கைகூப்பிச் சொன்னான் — ‘பூஜ்யர்களே, பெருவீரம் கொண்ட இரவில் திரிவோனான கும்பகர்ணனையும் ராவணனையும் கடந்து ராவணனின் மைந்தனை ஏன் புகழ்கிறீர்கள்? மகோதரன், பிரஹஸ்தன், ராக்ஷசனான விரூபாக்ஷன், வெல்லற்கரிய மத்தனும் உன்மத்தனும், தேவாந்தகனும் நராந்தகனும் — இந்தப் பெருவீரர்களைக் கடந்து ராவணனின் மைந்தனை ஏன் புகழ்கிறீர்கள்? அதிகாயன், திரிசிரஸ், இரவில் திரிவோனான தூம்ராக்ஷன் — இவர்களைக் கடந்து ராவணனின் மைந்தனை ஏன் புகழ்கிறீர்கள்? அவனுடைய ஆற்றல் எத்தகையது, வலிமை என்ன, பராக்கிரமம் என்ன, எந்தக் காரணத்தால் இவன் ராவணனையும் விஞ்சுகிறான்? நான் கேட்கத் தக்கதானால், அது ரகசியம் இல்லையானால், சொல்லுங்கள் — நான் கட்டளையிடவில்லை, கேட்க விரும்புகிறேன். அவனால் இந்திரனும் எப்படி வெல்லப்பட்டான், அவன் எப்படி வரங்களைப் பெற்றான்? மகன் எப்படி வலிமை மிக்கவனானான், அவன் தந்தை ராவணன் ஏன் அப்படி ஆகவில்லை?’ கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் நிறைவு செய்கிறது — ‘பெரும் போரில் தந்தையைவிடவும் மேம்பட்டவனாக, இந்திரனை வென்றவனாக அந்த ராக்ஷசன் எப்படி ஆனான், வரங்களை எப்படிப் பெற்றான் — அவை அனைத்தையும் இன்று எனக்குச் சொல்வீராக, முனிவர்களின் தலைவரே.’ ‘கடந்து … ராவணனின் மைந்தனை ஏன் புகழ்கிறீர்கள்’ என்ற அடி மூன்று முறை திரும்ப வருகிறது; இதனால் ராமனின் வியப்பு உறுதிப்படுகிறது. ‘ந கல்வாஜ்ஞாபயாமி வ:’ (உங்களுக்கு நான் கட்டளையிடவில்லை) என்பது ராமனின் பணிவு — அரசனாக இருந்தும் அவன் ரிஷிகளுக்குக் கட்டளையிடுவதில்லை, வேண்டிக்கொள்கிறான். இந்தக் கேள்வியாலேயே அகஸ்தியரின் நீண்ட கதை தொடங்குகிறது. முப்பத்து நான்காவது சுலோகம் முதல் ராமன், ரிஷிகள் சொன்ன பெயர்களையே மீண்டும் எண்ணுகிறான், ஆனால் கேள்வி வடிவில் — இதுதான் அவனுடைய வியப்பின் இயல்பு. போரில் அவர்களை அவனே நேரில் கண்டவன், ஆகவே அவர்களுடைய வலிமையை அறிவான்; அதனாலேயே இந்திரஜித்துக்குக் கிடைத்த மிகுதியான புகழ்ச்சி அவனுக்கு விந்தையாகத் தோன்றுகிறது. முப்பத்தெட்டாவதில் மூன்று கேள்விகள் — ஆற்றல், வலிமை, பராக்கிரமம் — அதன்பின் காரணம் பற்றிய கேள்வி. நாற்பதாவதில் தந்தை மகன் ஒப்பீடும் கேள்விக்குரிய பொருளாகிறது — உலகில் மகன் தந்தையைவிட மேம்பட்டவனாக இருப்பது அரிது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அகஸ்தியர் ராவணனின் குலத்தைத் தொடக்கத்திலிருந்து சொல்லத் தொடங்குகிறார்; இந்திரஜித்தின் கதையோ பல சர்க்கங்களுக்குப் பிறகே வரும்.

ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಆರಂಭವು ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ಅನಂತರ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ ನಡೆದು, ರಾಜ್ಯವೂ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ, ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳೂ ರಾಘವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲು ಬಂದರು. ಕವಿಯು ಅವರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದವರು — ಕೌಶಿಕ, ಯವಕ್ರೀತ, ಗಾರ್ಗ್ಯ, ಗಾಲವ ಮತ್ತು ಮೇಧಾತಿಥಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಕಣ್ವ. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು — ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾತ್ರೇಯ, ಭಗವಾನ್ ನಮುಚಿ, ಪ್ರಮುಚಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಅತ್ರಿ, ಸುಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಮುಖ; ಅವರು ಅಗಸ್ತ್ಯರೊಡನೆ ಬಂದರು. ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದವರು — ನೃಷಂಗು, ಕವಷ, ಧೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ಕೌಶೇಯ; ಅವರೂ ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಬಂದರು. ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು — ವಸಿಷ್ಠ, ಕಶ್ಯಪ, ಅತ್ರಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಗೌತಮ, ಜಮದಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಭರದ್ವಾಜ. ಹೀಗೆ ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಸಮಾಜವೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಂದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಈ ಎಣಿಕೆಯು ರಾಮನ ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆನಂದವಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಆನಂದ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಋಷಿಗಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನವೇ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಅತ್ರಿಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂಲಪಾಠವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ; ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನ ಗುರು, ವಸಿಷ್ಠರು ಕುಲಪುರೋಹಿತರು, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರು, ಭರದ್ವಾಜರು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನವು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾದವರ ಆಗಮನದಂತಿದೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಭಿನಂದಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದರು, ಏನನ್ನೂ ಬೇಡಲು ಅಲ್ಲ — ಇದು ‘ಪ್ರತಿನಂದಿತುಮ್’ (ಅಭಿನಂದಿಸಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ರಾಘವನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸಲೆಂದು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ನಾನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ದಾಶರಥಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು, ಋಷಿಗಳಾದ ನಾವು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಂತೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಅವಸರದಿಂದ, ಬೇಗನೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ನೀತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ಸದಾಚಾರಿ, ದಕ್ಷ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ — ರಾಜದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಇರಬೇಕಾದ ಆದರ್ಶಗುಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಮುನಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ‘ಅವರನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವರನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ರಾಮನು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದನು, ಆದರದಿಂದ ಗೋವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಶುಚಿಯಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಆಸನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು — ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ತಾರವುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊದಿಸಿದ ಆಸನಗಳು. ಆ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿಪುಂಗವರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಋಷಿಗಳ ಮುಂದೆ ಎದ್ದು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಆಸನಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಚಿನ್ನವು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ದರ್ಭೆ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಆಸನದ ಚಿಹ್ನೆ; ಹೀಗೆ ರಾಜಧರ್ಮ, ಋಷಿಧರ್ಮ ಎರಡಕ್ಕೂ ಮನ್ನಣೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಗೋದಾನವು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ‘ಪ್ರತಿಹಾರಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲು; ಆ ಋಷಿಗಳೂ ರಾಜಗೃಹದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕಾಏಕಿ ಒಳಹೊಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ ವಕ್ತಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಋಷಿಗಳ ನಾಯಕರು; ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವವರೂ ಅವರೇ. ‘ದಾಶರಥೇಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಅವಸರವನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ತೂರ್ಣಮ್’, ‘ದ್ರುತಮ್’, ‘ಆಶು’ ಎಂಬ ‘ಬೇಗನೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಮೂರು ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಗೌರವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಪ್ರವೇಶಯ ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ); ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ, ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ತಾನೇ ಅವರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಯತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯಮವೂ ಶುಚಿತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇಲ್ಲಿ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆತಂದನು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡದಿದ್ದರೂ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ ಕುಳಿತದ್ದು ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಮುಂದಾಳುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ್ದ ವೇದವಿದರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಘುನಂದನನೇ, ನಮಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕುಶಲವೇ. ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನಿನ್ನನ್ನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಲೋಕವನ್ನು ಅಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ನಿನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾವಣನು ನಿನಗೆ ಭಾರವೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಕೊಂದು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ವಿಜಯಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ; ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಹತರಾದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿಕಟ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಅಕಂಪನ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರ ದೇಹಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ತ್ರಿಶಿರಸ್, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ ಎಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರು ಹತರಾದರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರರಾದ ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭರು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ-ಮತ್ತರು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಯಜ್ಞಕೋಪ ಮತ್ತು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ — ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ, ಘೋರವಾದ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯಮನಂತಹ ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಹರ್ಷವೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಎರಡು ಕಾಂಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಧಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಈ ಕ್ರಮವೂ ಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಕುಶಲ, ಅವನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ. ಎರಡನೆಯದು — ರಾವಣನ ವಧೆ; ‘ಲೋಕರಾವಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನ ಹೆಸರೇ ‘ರಾವಯತಿ’ (ಅಳಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಇತರ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ವಧೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಹಿ ಭಾರಃ ಸ ತೇ ರಾಮ’ (ರಾಮ, ಅವನು ನಿನಗೆ ಭಾರವಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲವನಿಗೆ ರಾವಣವಧೆ ಹಗುರವಾದ ಕೆಲಸವೇ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತೃಭಿರ್ಭ್ರಾತೃಸಹಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಂದಿರ ಮತ್ತು ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರೊಡನೆಯೂ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆಯೂ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಾದ್ವಿಪುಲಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ನೇಹ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಯಾರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ) ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯು ಅವನ ಶರೀರದ ಅತಿ ಬೃಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ನೀಲನಿಂದ, ಅಕಂಪನನು ಹನುಮಂತನಿಂದ, ಅತಿಕಾಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ವಿಜಯವೂ ರಾಮನದೇ ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇನೆಯ ವಿಜಯವು ಸೇನಾಪತಿಯ ವಿಜಯವೇ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಧನುಸ್ತ್ವಂ ಹಿ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ವಿಜಯೇಥಾಃ’ (ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ‘ಅಂತಕಪ್ರತಿಮೈರ್ಬಾಣೈಃ’ (ಯಮನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದವು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಋಷಿಗಳು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ರಾವಣನ ಪರಾಭವವು ಅಷ್ಟೇನೂ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ; ಆದರೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದ್ದ ರಾವಣಿಯು ಹತನಾದುದು ಭಾಗ್ಯದ ವಿಷಯ. ಕಾಲನಂತೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವಶತ್ರುವಿನಿಂದ ನೀನು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದೆ, ವಿಜಯವನ್ನೂ ಪಡೆದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇವೆ; ಅವನು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಯೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ನಮಗೆ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ರಘುಕುಲವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವವನೇ, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪುಣ್ಯಕರವೂ ಸೌಮ್ಯವೂ ಆದ ಈ ಅಭಯದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀನು ವಿಜಯದಿಂದ ವರ್ಧಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಯದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಯುದ್ಧಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಭಯವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆಯಂತೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬೀಜ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಇದರಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ವಧೆಗಿಂತಲೂ ರಾವಣಿಯ ವಧೆ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನಾದರೋ ಇಡೀ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವತಾನಾಮ್ ಅವಧ್ಯೇನ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನಾದ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ವರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದವನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಹತನಾಗಬೇಕಿತ್ತು; ಈ ವಿಷಯವು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನ ಪರಾಭವ ‘ನ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಏನೂ ಅಲ್ಲ), ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯಾದರೋ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯದ ವಿಷಯ). ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕಾಲಸ್ಯೇವಾಭಿಧಾವತಃ’ (ಕಾಲನಂತೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮುಕ್ತಃ’ (ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಹಾಮಾಯಾಧರಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಅದೃಶ್ಯಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನೂ ಮೋಹಗೊಳಿಸಿದ್ದನು.

ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಆ ಮುನಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ ರಾವಣನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ನೀವು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಮಹೋದರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ಮತ್ತ-ಉನ್ಮತ್ತರು, ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರು — ಈ ಮಹಾವೀರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಅತಿಕಾಯ, ತ್ರಿಶಿರಸ್, ನಿಶಾಚರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಎಂತಹದು, ಬಲ ಎಂತಹದು, ಪರಾಕ್ರಮ ಯಾವುದು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತಾನೆ? ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದು ರಹಸ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಹೇಳಿರಿ — ನಾನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅವನಿಂದ ಶಕ್ರನೂ ಹೇಗೆ ಪರಾಜಿತನಾದನು, ಅವನು ವರಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು? ಮಗನು ಹೇಗೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದನು, ಅವನ ತಂದೆ ರಾವಣನು ಏಕೆ ಅಷ್ಟು ಆಗಲಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಗೆ ಆದನು, ವರಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ, ಮುನೀಂದ್ರರೇ.’ ‘ಅತಿಕ್ರಮ್ಯ … ಕಿಂ ಪ್ರಶಂಸಥ ರಾವಣಿಮ್’ (ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತೀರಿ) ಎಂಬ ಪಾದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಆಶ್ಚರ್ಯವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನ ಖಲ್ವಾಜ್ಞಾಪಯಾಮಿ ವಃ’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿನಯ; ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದೀರ್ಘ ಕಥೆಯು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ರಾಮನು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ — ಇದೇ ಅವನ ವಿಸ್ಮಯದ ಸ್ವರೂಪ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಧಿಕ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ಪ್ರಭಾವ, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ — ಅನಂತರ ಕಾರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ಮಗನ ಹೋಲಿಕೆಯೂ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಗನು ತಂದೆಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗುವುದು ಅಪರೂಪ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನು ಮೊದಲಿನಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಥೆಯಾದರೋ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳ ಅನಂತರ ಬರಲಿದೆ.

യുദ്ധം അവസാനിച്ചതിനു ശേഷമാണ് ഉത്തരകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നത്. രാക്ഷസന്മാരുടെ വധം കഴിഞ്ഞ്, രാജ്യം വീണ്ടും കൈവന്നപ്പോൾ എല്ലാ മുനിമാരും രാഘവനെ അഭിനന്ദിക്കാനായി എത്തിച്ചേർന്നു. കവി അവരെ ദിക്കുകളനുസരിച്ച് എണ്ണിപ്പറയുന്നു. കിഴക്കേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ചു വസിക്കുന്നവർ — കൗശികൻ, യവക്രീതൻ, ഗാർഗ്യൻ, ഗാലവൻ, മേധാതിഥിയുടെ പുത്രനായ കണ്വൻ. തെക്കേ ദിക്കിൽ വസിക്കുന്നവർ — സ്വസ്ത്യാത്രേയൻ, ഭഗവാനായ നമുചി, പ്രമുചി, അഗസ്ത്യൻ, അത്രി, സുമുഖൻ, വിമുഖൻ; ഇവർ അഗസ്ത്യനോടൊപ്പം വന്നു. പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ചവർ — നൃഷംഗു, കവഷൻ, ധൗമ്യൻ, മഹർഷിയായ കൗശേയൻ; അവരും ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം എത്തി. വടക്കേ ദിക്കിൽ നിത്യം വസിക്കുന്ന സപ്തർഷികൾ — വസിഷ്ഠൻ, കശ്യപൻ, അത്രി, വിശ്വാമിത്രൻ, ഗൗതമൻ, ജമദഗ്നി, ഭരദ്വാജൻ. ഇങ്ങനെ ഋഷിസമൂഹം മുഴുവൻ രാമനെ കാണാനായി ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേർന്നു. ഇവിടെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഒരു കുറിപ്പുണ്ട് — വസിഷ്ഠൻ ഒരു ശരീരംകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ വസിക്കുമ്പോഴും മറ്റൊരു ശരീരംകൊണ്ട് സപ്തർഷിമണ്ഡലത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം വടക്കേ ദിക്കിൽനിന്നു വന്നതായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ദിക്കുകളനുസരിച്ചുള്ള ഈ എണ്ണൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് രാമന്റെ വിജയം അയോധ്യയുടെ മാത്രമല്ല, സർവലോകത്തിന്റെയും ആനന്ദമാണ് എന്നാണ്. ഈ കാണ്ഡത്തിലെ കഥ ഋഷിമാർതന്നെയാണു പറയുന്നത്; അതിനാൽ അവരുടെ ആഗമനംതന്നെയാണ് കഥയിലേക്കുള്ള വാതിൽ. അത്രിയെ തെക്കേ ദിക്കിലും വടക്കേ ദിക്കിലുമായി രണ്ടുതവണ എണ്ണുന്നുണ്ട്; മൂലപാഠം അങ്ങനെതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഋഷിമാരുടെ പേരുകൾ വെറുമൊരു പട്ടികയല്ല; അവരിൽ പലരെയും മുൻകാണ്ഡങ്ങളിലും നാം കണ്ടിട്ടുണ്ട് — വിശ്വാമിത്രൻ രാമന്റെ ഗുരു, വസിഷ്ഠൻ കുലപുരോഹിതൻ, അഗസ്ത്യൻ വനവാസകാലത്ത് അസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയവൻ, ഭരദ്വാജൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാണിച്ചുകൊടുത്തവൻ. അതിനാൽ അവരുടെ ആഗമനം രാമന്റെ ജീവിതത്തിനു മുഴുവൻ സാക്ഷികളായവരുടെ ആഗമനംപോലെയാണ്. അവരെല്ലാം വന്നത് അഭിനന്ദിക്കാനാണ്, എന്തെങ്കിലും യാചിക്കാനല്ല — ‘പ്രതിനന്ദിതും’ (അഭിനന്ദിക്കാനായി) എന്ന പദംകൊണ്ടുതന്നെ ഇതു വ്യക്തമാണ്.

അഗ്നിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള ആ മഹാത്മാക്കൾ രാഘവന്റെ കൊട്ടാരത്തിലെത്തി, തങ്ങളുടെ വരവ് അറിയിക്കാനായി വാതിൽക്കൽ കാത്തുനിന്നു. അവരെല്ലാം വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും അറിയുന്നവരും പലതരം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണരുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ ധർമാത്മാവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ അഗസ്ത്യൻ ദ്വാരപാലകനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഋഷിമാരായ ഞങ്ങൾ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് ദശരഥപുത്രനെ അറിയിക്കുക.’ അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കു കേട്ട് പ്രതീഹാരി വേഗത്തിൽ, തിടുക്കത്തോടെ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ സമീപത്തേക്കു ചെന്നു. അയാൾ നീതിയും സൂചനകളും അറിയുന്നവനും സദാചാരിയും സമർഥനും ധൈര്യശാലിയുമായിരുന്നു — ഒരു രാജദ്വാരപാലകന് ഉണ്ടാകേണ്ട ആദർശഗുണങ്ങളാണ് ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നത്. പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള രാമനെ കണ്ട് അയാൾ ഉടനെ ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നറിയിച്ചു. ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ മുനിമാർ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് രാമൻ ദ്വാരപാലകനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അവരെ സുഖമായി അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരിക.’ അവരെ കണ്ടയുടൻ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി, പാദ്യം, അർഘ്യം മുതലായവകൊണ്ട് അവരെ പൂജിച്ചു; ആദരപൂർവം പശുവിനെയും സമർപ്പിച്ചു. വണങ്ങിയശേഷം സംയമിതനായി അദ്ദേഹം അവർക്ക് ഇരിപ്പിടങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊടുത്തു — സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്തവയും, വലുതും, ശ്രേഷ്ഠവും, ദർഭ വിരിച്ചവയും, മാൻതോൽ വിരിച്ചവയുമായ ആസനങ്ങൾ. ആ ആസനങ്ങളിൽ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാർ യഥായോഗ്യം ഇരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ഋഷിമാരുടെ മുന്നിൽ എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. ആസനങ്ങളുടെ വർണനയും സൂക്ഷ്മമാണ് — സ്വർണം ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ദർഭയും മാൻതോലും തപസ്വികൾക്കു യോജിച്ച ഇരിപ്പിടത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്; ഇങ്ങനെ രാജധർമവും ഋഷിധർമവും ഒരുപോലെ മാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഗോദാനം അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ ഒരു വിധിയാണെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രതിഹാരാർഥം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ദ്വാരപാലകൻ മുഖേന തങ്ങളുടെ വരവ് അറിയിക്കാനായി എന്നാണ്; ആ ഋഷിമാരും രാജഗൃഹത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കുന്നു, പെട്ടെന്ന് അകത്തേക്കു കടക്കുന്നില്ല. അഗസ്ത്യൻതന്നെയാണ് വക്താവ്; കാരണം അദ്ദേഹം തെക്കേ ദിക്കിലെ ഋഷിമാരുടെ നേതാവാണ്, മുന്നോട്ട് രാമനു രാക്ഷസകഥ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നതും അദ്ദേഹംതന്നെയാണ്. ‘ദാശരഥി’ എന്ന പദം രാമന്റെ കുലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രതീഹാരിയുടെ തിടുക്കവും എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘തൂർണം’, ‘ദ്രുതം’, ‘ആശു’ എന്നിങ്ങനെ വേഗം കുറിക്കുന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ വരുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് ഋഷിമാരുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ മറുപടിയും സംക്ഷിപ്തമാണ് — ‘പ്രവേശയ യഥാസുഖം’ (സുഖമായി കൊണ്ടുവരിക); അതിൽ താമസമോ സംശയമോ ഇല്ല. രാമൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് സ്വയം അവരെ പൂജിക്കുന്നു; ഭൃത്യന്മാരെക്കൊണ്ടു ചെയ്യിക്കുന്നില്ല. ‘പ്രയതഃ’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ സംയമത്തെയും ശുദ്ധിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞ ലഭിച്ച് ദ്വാരപാലകൻ പോയി എല്ലാവരെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു’ എന്നൊരു വാക്യം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ ബ്രാക്കറ്റിൽ ചേർക്കുന്നുണ്ട്; മൂലത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിലും സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് അതു മനസ്സിലാക്കാം. ആസനങ്ങളിൽ ‘യഥാർഹം’ (യഥായോഗ്യം) ഇരുന്നു എന്നത് പ്രായത്തിന്റെയും തപസ്സിന്റെയും ക്രമം പാലിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ കുശലം ചോദിച്ചപ്പോൾ ശിഷ്യന്മാരോടും മുൻനടക്കുന്നവരോടും കൂടിയ, വേദജ്ഞരായ ആ മഹർഷിമാർ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ രഘുനന്ദനാ, ഞങ്ങൾക്ക് എല്ലായിടത്തും ക്ഷേമംതന്നെ. ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങയെ ക്ഷേമത്തോടെ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിച്ചവനായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ ലോകങ്ങളെ കരയിച്ചവനായ രാവണൻ അങ്ങയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയ ആ രാവണൻ അങ്ങേക്ക് ഒരു ഭാരമേ ആയിരുന്നില്ല; വില്ലേന്തിയ അങ്ങേക്ക് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കാൻ കഴിയും, സംശയമില്ല. ഭാഗ്യവശാൽ രാക്ഷസേശ്വരനെ വധിച്ച് സീതയോടൊപ്പം വിജയിയായി നിൽക്കുന്ന അങ്ങയെ ഇന്നു ഞങ്ങൾ കാണുന്നു; ഹിതകാരിയായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും അമ്മമാരോടും സഹോദരന്മാരോടും കൂടിയ അങ്ങയെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നു.’ പിന്നീട് അവർ വധിക്കപ്പെട്ട ഓരോ രാക്ഷസനെയും ഓർമിക്കുന്നു — പ്രഹസ്തൻ, വികടൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹോദരൻ, അജയ്യനായ അകമ്പനൻ. ലോകത്തിൽ ആരുടെ ശരീരവലിപ്പത്തെക്കാൾ വലിയ വലിപ്പം വേറെയില്ലയോ, ആ കുംഭകർണനും യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ എന്നീ മഹാവീര്യരായ നിശാചരന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടു. കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരും ഭയങ്കരരൂപികളുമായ കുംഭനും നികുംഭനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. കാലനെയും അന്തകനെയും യമനെയുംപോലെയുള്ള യുദ്ധോന്മത്തനും മത്തനും, ബലവാനായ യജ്ഞകോപനും, ധൂമ്രാക്ഷനും — ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങളിൽ പാരംഗതരായ ഇവർ ഘോരമായ സംഹാരം നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അന്തകനെപ്പോലെയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അങ്ങ് അവരെ വധിച്ചു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഋഷിമാരുടെ ഹർഷവും കൃതജ്ഞതയും വെളിപ്പെടുന്നു. പേരുകളുടെ ഈ നീണ്ട പട്ടിക യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ സാരം ചുരുക്കി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രണ്ടു കാണ്ഡങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു സന്ധി നിർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഋഷിമാർ ആദ്യം രാമന്റെ ക്ഷേമം ചോദിക്കുന്നു, പിന്നീടു ശത്രുക്കളുടെ നാശം എണ്ണിപ്പറയുന്നു — കൃതജ്ഞതയുടെ ഈ ക്രമവും ശിഷ്ടാചാരത്തിനു ചേർന്നതാണ്. ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു തട്ടുകൾ കാണാം. ഒന്നാമത് — രാമന്റെ സ്വന്തം ക്ഷേമം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിജയം, കുടുംബത്തോടുള്ള പുനസ്സമാഗമം. രണ്ടാമത് — രാവണന്റെ വധം; ‘ലോകരാവണൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവൻ ലോകത്തെ പീഡിപ്പിച്ചവനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ പേരുതന്നെ ‘രാവയതി’ (കരയിക്കുന്നു) എന്ന ധാതുവിൽനിന്നുള്ള നിർവചനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നാമത് — മറ്റു രാക്ഷസവീരന്മാരുടെ വധം; അവിടെ ഓരോരുത്തരുടെയും പേര് പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു. ‘നഹി ഭാരഃ സ തേ രാമ’ (രാമാ, അവൻ അങ്ങേക്ക് ഒരു ഭാരമായിരുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ രാമന്റെ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വില്ലുകൊണ്ടു മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവന് രാവണവധം നിസ്സാരംതന്നെ. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മാതൃഭിർഭ്രാതൃസഹിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അമ്മമാരുടെയും ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരോടും അമ്മമാരോടും കൂടി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘യസ്യ പ്രമാണാദ്വിപുലം പ്രമാണം നേഹ വിദ്യതേ’ (ഇവിടെ അവന്റെ വലിപ്പത്തെക്കാൾ വലിയ വലിപ്പം വേറെയില്ല) എന്ന ഉക്തി അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ അതിമഹത്ത്വം വർണിക്കുന്നു. ഈ പേരുകളെല്ലാം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുള്ള യുദ്ധങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ പ്രഹസ്തനെ നീലനും, അകമ്പനനെ ഹനുമാനും, അതികായനെ ലക്ഷ്മണനും വധിച്ചതായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെയാകട്ടെ വിജയം മുഴുവൻ രാമന്റേതുതന്നെ എന്ന് ഋഷിമാർ പറയുന്നു, കാരണം സേനയുടെ വിജയം സേനാപതിയുടെതന്നെ വിജയമാണ്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സധനുസ്ത്വം ഹി ലോകാംസ്ത്രീന്വിജയേഥാഃ’ (വില്ലേന്തിയ അങ്ങ് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കും) എന്ന വാക്യംകൊണ്ട് ഋഷിമാർ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആറും ഏഴും സർഗങ്ങളിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ പരാക്രമവർണനയാൽ ഇതു പിന്നീട് ഉറപ്പിക്കപ്പെടും. ‘അന്തകപ്രതിമൈർബാണൈഃ’ (അന്തകനെപ്പോലെയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട്) എന്ന ഉപമ രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ഒരിക്കലും പാഴാകാത്തവയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.

ഋഷിമാർ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാർക്ക് വധിക്കാൻ കഴിയാത്ത രാക്ഷസേന്ദ്രനുമായി അങ്ങ് ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു, വിജയവും നേടി — അതു ഭാഗ്യംതന്നെ. യുദ്ധത്തിൽ ആ രാവണന്റെ പരാജയം അത്ര വലിയ കാര്യമൊന്നുമല്ല; എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനെത്തിയ രാവണപുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടത് ഭാഗ്യംതന്നെ. കാലനെപ്പോലെ പാഞ്ഞടുത്ത ആ ദേവശത്രുവിൽനിന്ന് അങ്ങ് മോചിതനായി, വിജയവും അങ്ങു നേടി. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; അവൻ സർവഭൂതങ്ങൾക്കും വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനും യുദ്ധത്തിൽ മഹാമായാവിയുമായിരുന്നു. അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് ഞങ്ങൾക്കു വിസ്മയമുണ്ടായി. രഘുകുലത്തെ വളർത്തുന്നവനേ, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഇവരും മറ്റനേകം വീരരായ രാക്ഷസന്മാരും അങ്ങയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുക്കളെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥാ, പുണ്യവും സൗമ്യവുമായ ഈ അഭയദക്ഷിണ ലോകത്തിനു നൽകി, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് വിജയത്താൽ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അഭയദക്ഷിണ’ എന്ന രൂപകം ശ്രദ്ധേയമാണ് — യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം ദക്ഷിണ നൽകുന്നു; രാമന്റെ യുദ്ധയജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം ലോകത്തിന് അഭയം ദക്ഷിണയെന്നപോലെ നൽകപ്പെട്ടു. ഇന്ദ്രജിത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പ്രത്യേക പ്രശംസതന്നെയാണ് തുടർന്നുവരുന്ന ചോദ്യത്തിന്റെ വിത്ത്; കാരണം ഇതുകേട്ട് രാമൻതന്നെ വിസ്മയിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വധത്തെക്കാൾ രാവണപുത്രന്റെ വധമാണ് വലുത് എന്നാണ് ഋഷിമാരുടെ മതം; അതിന്റെ കാരണം ഈ കാണ്ഡത്തിൽ മുഴുവൻ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നുണ്ട്. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദേവതാനാം അവധ്യേന’ (ദേവന്മാർക്കു വധിക്കാൻ കഴിയാത്ത) എന്നത് രാവണന്റെ വിശേഷണമാണ് — വരത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ ദേവന്മാർക്കു വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായിരുന്നു; അതിനാൽ മനുഷ്യനായ രാമനാൽത്തന്നെ അവൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടിയിരുന്നു; ഈ വിഷയം മുന്നോട്ടു വിസ്തരിച്ചു വരും. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഋഷിമാർ വ്യക്തമായൊരു താരതമ്യം നടത്തുന്നു — രാവണന്റെ പരാജയം ‘ന കിഞ്ചിത്’ (ഒന്നുമല്ല), ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധമാകട്ടെ ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യംകൊണ്ടു മാത്രം സംഭവിച്ചത്). ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാലസ്യേവാഭിധാവതഃ’ (കാലനെപ്പോലെ പാഞ്ഞടുക്കുന്ന) എന്ന ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭയങ്കരത കാണിക്കുന്നു; ‘മുക്തഃ’ (മോചിതൻ) എന്ന പദം നാഗപാശത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനം എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു; അതു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ആ സന്ദർഭത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മഹാമായാധരഃ’ (മഹാമായാവി) എന്ന വിശേഷണം, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെപ്പോലും മോഹിപ്പിച്ച അവന്റെ അദൃശ്യയുദ്ധത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ ആ മുനിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ അത്യധികം വിസ്മയിച്ച് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാന്മാരേ, മഹാവീര്യരായ നിശാചരൻ കുംഭകർണനെയും രാവണനെയും മറികടന്ന് നിങ്ങൾ എന്തിനാണ് രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നത്? മഹോദരനെയും പ്രഹസ്തനെയും രാക്ഷസനായ വിരൂപാക്ഷനെയും, ജയിക്കാനാവാത്ത മത്തനെയും ഉന്മത്തനെയും, ദേവാന്തകനെയും നരാന്തകനെയും — ഈ മഹാവീരന്മാരെയെല്ലാം മറികടന്ന് എന്തിനു രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു? അതികായനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും നിശാചരനായ ധൂമ്രാക്ഷനെയും മറികടന്ന് എന്തിനു രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു? അവന്റെ പ്രഭാവം എങ്ങനെയുള്ളതായിരുന്നു, ബലം എന്തായിരുന്നു, പരാക്രമം എന്തായിരുന്നു, ഏതു കാരണത്താലാണ് ഇവൻ രാവണനെക്കാൾ മികച്ചുനിൽക്കുന്നത്? എനിക്കു കേൾക്കാൻ അർഹതയുണ്ടെങ്കിൽ, അതു രഹസ്യമല്ലെങ്കിൽ, പറഞ്ഞുതരണം — ഞാൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല, കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയാണ്. അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും എങ്ങനെ ജയിച്ചു, എങ്ങനെ വരങ്ങൾ നേടി? പുത്രൻ എങ്ങനെ ബലവാനായി, അവന്റെ പിതാവായ രാവണൻ എന്തുകൊണ്ട് അങ്ങനെ ആയില്ല?’ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘മഹായുദ്ധത്തിൽ പിതാവിനെക്കാളും മികച്ചവനും ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവനുമായി ആ രാക്ഷസൻ എങ്ങനെയായി, വരങ്ങൾ എങ്ങനെ നേടി — അതെല്ലാം ഇന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞാലും, മുനീന്ദ്രാ.’ ‘അതിക്രമ്യ … കിം പ്രശംസഥ രാവണിം’ (… മറികടന്ന് എന്തിനു രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു) എന്ന പാദം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ആശ്ചര്യം ദൃഢമാകുന്നു. ‘ന ഖല്വാജ്ഞാപയാമി വഃ’ (ഞാൻ നിങ്ങളെ ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല) എന്നതു രാമന്റെ വിനയമാണ്; രാജാവായിട്ടും അദ്ദേഹം ഋഷിമാരെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യത്തോടെയാണ് അഗസ്ത്യന്റെ ദീർഘമായ കഥ ആരംഭിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം മുതൽ രാമൻ ഋഷിമാർ പറഞ്ഞ പേരുകൾതന്നെ വീണ്ടും എണ്ണുന്നു, പക്ഷേ ചോദ്യരൂപത്തിൽ — അതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിസ്മയത്തിന്റെ സ്വഭാവം. അവരെ അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടുണ്ട്, അതിനാൽ അവരുടെ ബലം അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള അധികപ്രശംസ അദ്ദേഹത്തിനു വിചിത്രമായി തോന്നുന്നത്. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ — പ്രഭാവം, ബലം, പരാക്രമം — തുടർന്ന് കാരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള താരതമ്യവും ചോദ്യവിഷയമാകുന്നു — ലോകത്തിൽ പുത്രൻ പിതാവിനെക്കാൾ മികച്ചവനാകുന്നത് അപൂർവമാണല്ലോ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ രാവണന്റെ കുലകഥ ആദിമുതൽ പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഥയാകട്ടെ പല സർഗങ്ങൾക്കു ശേഷമേ വരൂ.

The Uttara Kāṇḍa opens after the war is over. The rākṣasas had been slain and Rāma had regained his kingdom, and now all the sages came to Ayodhyā to congratulate Rāghava. The poet counts them quarter by quarter. From the east came Kauśika, Yavakrīta, Gārgya, Gālava, and Kaṇva the son of Medhātithi. From the south came Svastyātreya, the holy Namuci, Pramuci, Agastya, Atri, Sumukha and Vimukha, all of them in Agastya's company. From the west came Nṛṣaṅgu, Kavaṣa, Dhaumya and the great seer Kauśeya, and they too brought their disciples. And from the north, where they always dwell, came the seven seers: Vasiṣṭha, Kaśyapa, Atri, Viśvāmitra, Gautama, Jamadagni and Bharadvāja. Vasiṣṭha lived in Ayodhyā as the family priest, yet he is also one of the seven seers of the northern sky, and so he is counted among those who came from the north. In this way the whole company of seers gathered in one place to see Rāma. Naming them by the four quarters shows that Rāma's victory was a joy to the whole world and not to Ayodhyā alone. And since the story of this kāṇḍa will be told by the seers themselves, their arrival is the doorway into it. Nor is the list of names a mere list, for many of these sages have appeared before: Viśvāmitra was Rāma's teacher, Vasiṣṭha the priest of his house, Agastya the giver of weapons during the exile in the forest, and Bharadvāja the one who showed him the road to Citrakūṭa. Their coming is as if the witnesses of Rāma's whole life had come together. They came only to rejoice with him, not to ask for anything; the poet's word for their purpose, "to congratulate," makes this plain.

The great-souled seers, bright as sacrificial fire, reached Rāghava's palace and waited at the gate to be announced. All of them knew the Vedas and their auxiliary sciences and were versed in many branches of learning. Even they kept the decorum of a king's house and did not simply walk in. Then Agastya, righteous and foremost of sages, spoke to the doorkeeper: "Tell the son of Daśaratha that we seers have come." Agastya is their spokesman because he leads the seers of the south, and it is he who will later tell Rāma the story of the rākṣasas; calling Rāma "son of Daśaratha" recalls the line he comes from. At Agastya's word the doorkeeper went quickly, swiftly, at once, into the presence of Rāghava. The poet uses three words for his haste in a single passage, and the hurry itself shows how highly the seers were honoured. He is also drawn as the model of a royal doorkeeper: he understood policy and could read a person's intentions from signs, he was of good conduct, capable and steady. Seeing Rāma, radiant as the full moon, he announced at once that Agastya, best of seers, had arrived. When Rāma heard that the sages, bright as the rising sun, had come, he answered the doorkeeper in a few words: "Show them in as they please." There was no delay and no hesitation. The doorkeeper went and brought them all in. When Rāma saw them he rose, joined his palms, and himself honoured them with water for their feet, the guest-offering and the other rites of welcome, and respectfully presented each of them with a cow, which was the ancient way of honouring a guest. He did not leave this to servants. Having saluted them, composed and pure in mind, he directed them to seats: large and excellent seats worked with gold, strewn with kuśa grass and covered with deerskins. Even the seats say something. Gold belongs to a king's splendour, while kuśa grass and deerskin are the proper seat of ascetics, so the duty of a king and the way of the seers were both honoured at once. Rāma's humility is worth noticing too: though a king, he stood up before the seers with joined palms. The foremost of the seers then sat down in due order, according to their age and their austerity.

Rāma asked after their welfare, and the seers, with their disciples and their leaders, answered him. "All is well with us everywhere, mighty-armed delight of the Raghus. By good fortune we see you safe, and your enemies slain. By good fortune you have killed Rāvaṇa, who made the worlds weep. Rāvaṇa, with all his sons and grandsons, was no burden to you, Rāma; with your bow in your hand you could conquer the three worlds, of that there is no doubt. By good fortune we see you victorious today with Sītā at your side, with your brother Lakṣmaṇa who ever seeks your good, and among your mothers and brothers." Then they recalled the fallen rākṣasas one by one. By good fortune Prahasta, Vikaṭa, Virūpākṣa, Mahodara and the invincible Akampana had been slain. By good fortune Kumbhakarṇa, whose bulk no other bulk on earth exceeds, had been felled in battle. Triśiras and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka, those mighty night-rangers, had been slain; so had Kumbha and Nikumbha, the dreadful sons of Kumbhakarṇa. Yuddhonmatta and Matta, like Time and Yama the Ender, the mighty Yajñakopa and Dhūmrākṣa, masters of every weapon, who had wrought terrible slaughter, had all been struck down by Rāma's arrows, which were like Death itself. The words "by good fortune" come back again and again, and in them the seers' joy and gratitude pour out. Their speech has a clear order. First they speak of Rāma himself: his well-being, his victory, his reunion with his family, which means his mothers and Bharata and Śatrughna as well as Lakṣmaṇa. Then of Rāvaṇa, whom they call "the one who made the worlds weep," a play on his very name, which comes from a root meaning "to make cry out." Then of the other rākṣasa champions, each named separately. It is courteous, too, that they ask first after Rāma and only then count his enemies' ruin. Saying that Rāvaṇa was "no burden" to him shows Rāma's power: for one who could conquer the three worlds with his bow, killing Rāvaṇa was a light thing, and the words already hint that Rāma is Viṣṇu, which the sixth and seventh sargas will confirm when they describe Viṣṇu's might. This long list of names sums up the Yuddha Kāṇḍa and so joins the two books together. In the war itself Prahasta fell to Nīla, Akampana to Hanumān and Atikāya to Lakṣmaṇa, but the seers credit every victory to Rāma, for the victory of an army belongs to its commander. Arrows "like Death" says that Rāma's shafts never miss.

The seers went on. "By good fortune you met the lord of the rākṣasas, whom the gods could not slay, in single combat, and won. That Rāvaṇa was overthrown by you in battle is no great matter. But that Rāvaṇa's son, who met you in single combat, has been slain, that is our good fortune indeed. By good fortune you were freed from that enemy of the gods as he rushed on you like Death, and the victory is yours. We all rejoice with you now that we hear of Indrajit's death, for no creature could slay him, and in battle he was a master of great illusion. Hearing that he has been killed, we are amazed. These and many other heroic rākṣasas who could take whatever form they wished have been slain by you, prosperer of the Raghu line. By good fortune, Kākutstha, harrower of your foes, you have given the world this holy and gentle gift of freedom from fear, and you prosper in victory." The image of that gift is a striking one. At the end of a sacrifice the priests are given their fee; at the end of Rāma's sacrifice of war, freedom from fear was given to the world as its fee. Rāvaṇa is called one "whom the gods could not slay" because by the power of a boon no god could kill him, so he had to be killed by a man, by Rāma; this will be told at length later. The seers now make a pointed comparison: Rāvaṇa's defeat is "no great matter," but Indrajit's death is good fortune. Their likening of him to Death rushing forward shows how terrible he was, and the word "freed" recalls the time in the Yuddha Kāṇḍa when he bound Rāma and Lakṣmaṇa with serpent-arrows. Calling him a master of great illusion recalls how he fought unseen and bewildered even the two brothers. The seers hold that the death of Rāvaṇa's son counted for more than the death of Rāvaṇa himself; the reason is given at length through the whole kāṇḍa. This special praise of Indrajit is the seed of the question that follows, for Rāma himself is astonished by it.

Hearing these words from the sages of purified soul, Rāma was filled with wonder, and he said with joined palms: "Holy ones, why do you pass over Kumbhakarṇa and the night-ranger Rāvaṇa, both of such great prowess, and praise Rāvaṇa's son? Why pass over Mahodara, Prahasta, the rākṣasa Virūpākṣa, Matta and Unmatta who were so hard to overcome, Devāntaka and Narāntaka, those great heroes, and praise Rāvaṇa's son? Why pass over Atikāya, Triśiras and the night-ranger Dhūmrākṣa, heroes of great might, and praise Rāvaṇa's son? What was his power, what his strength, what his valour? For what reason does he surpass Rāvaṇa? If I may hear it, and if it is not a secret that cannot be told, let it be told to me. I do not command you; I only wish to hear. How did he conquer even Śakra, and how did he win his boons? How did the son become so mighty, and not his father Rāvaṇa? How did that rākṣasa come to surpass his father in great battle and conquer Śakra, and how did he gain his boons? Tell me all of it today, lord of sages, for I ask you." The question "why pass over these and praise Rāvaṇa's son?" comes three times, and each time Rāma's amazement grows firmer. He repeats the very names the seers had listed, but now as questions, which is the nature of wonder. He had seen these warriors himself in battle and knew their strength, so the higher praise of Indrajit seemed strange to him. He asks first about the man's power, strength and valour, and then for the cause behind them, and he sets son against father, since it is rare in the world for a son to surpass his father. "I do not command you" shows his humility: even a king does not order the seers but asks them as a favour. With this question Agastya's long narrative begins. In the next sarga Agastya starts to tell the history of Rāvaṇa's family from its very beginning; the story of Indrajit himself will come only many sargas later.