कैकेय्याः आनन्दवर्धनः भरतः शिरसि अञ्जलिम् आधाय ज्येष्ठं सत्यपराक्रमं रामं बभाषे — ‘मम माता पूजिता, तस्याः वचनं पालितं, मम इदं राज्यं दत्तम्। यथा त्वं मह्यम् अददाः, तथा अहं तत् तुभ्यं पुनः ददामि। बलीयसा वृषभेण एकाकिना न्यस्तां धुरं किशोरः वत्सः इव अहं गुरुं भारं वोढुं न उत्सहे। महता वारिवेगेन भिन्नः सेतुः यथा क्षरति, तथा असंवृतं राज्यच्छिद्रं दुर्बन्धनम् इति मन्ये। यथा खरः अश्वस्य गतिं, वायसः हंसस्य गतिं न अनुगच्छति, तथा अहं, वीर अरिंदम, तव मार्गम् अन्वेतुं न उत्सहे। यथा अन्तर्निवेशने गृहोद्याने आरोपितः वृक्षः जातः, महान् दुरारोहः महास्कन्धः प्रशाखवान् अभवत्, किन्तु पुष्पितः भूत्वा फलानि न प्रदर्शयन् शीर्येत, तर्हि यस्य हेतोः सः रोपितः तस्य अर्थं सः न अनुभवेत्। महाबाहो, एषा उपमा — त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि; यदि त्वं, मनुजेन्द्र, भर्ता सन् भृत्यान् अस्मान् न शाधि, तर्हि त्वम् अपि तादृशः वृक्षः इव। अद्य जगत् त्वाम् अभिषिक्तं प्रतपन्तं मध्याह्ने दीप्ततेजसम् आदित्यम् इव अनुपश्यतु। तूर्यसंघातनिर्घोषैः, काञ्चीनूपुरनिःस्वनैः, मधुरैः गीतशब्दैः च त्वं प्रतिबुध्यस्व शेष्व च। यावत् नक्षत्रचक्रम् आवर्तते, यावती च वसुंधरा, तावत् इह लोकस्य स्वामित्वम् अनुवर्तय।’ भरतस्य चतस्रः उपमाः सन्ति — वृषभस्य धुरा, भिन्नः सेतुः, खरहंसवायसानां गतिः, निष्फलः वृक्षः च। प्रत्येका उपमा एकं सत्यं दर्शयति — राज्यभारः गुरुः, तस्य छिद्राणि दुर्बन्धानि, रामस्य कौशलम् अनुकर्तुम् अशक्यं, राजा यदि प्रजाः न पालयेत् तर्हि तस्य संवर्धनं निष्फलम्। वृक्षोपमायाः अर्थं हिन्दीभाष्यं विस्तरेण व्याचष्टे — प्रजाभिः पालितः संवर्धितः राजा यदि तासां रक्षणात् मुखं परावर्तयेत्, तर्हि सः निष्फलवृक्षसदृशः। ‘प्रतिबुध्यस्व शेष्व च’ इति — इतः परं तव निद्रा जागरणं च राजोचितं भवतु, न तापसोचितम्। अत्र भरतस्य विनयः वाक्चातुर्यं च उभे अपि दृश्येते। भरतः ‘पूजिता मामिका माता’ इति आरभते — कैकेय्याः वरः पालितः, अतः तस्याः सम्मानः जातः, इदानीं तस्य ऋणं नास्ति। ‘यथा त्वम् अददाः’ इति रामेण चित्रकूटे राज्यं भरताय दत्तम् इति स्मारयति; दत्तं वस्तु प्रतिदातुं दाता एव अर्हति इति तस्य तर्कः। किशोरः वत्सः इति भरतस्य आत्मनिन्दा न, अपितु विनयः — सः चतुर्दश वर्षाणि राज्यं सम्यक् पालितवान्, दशगुणं च अकरोत्, तथापि आत्मानं रामस्य तुल्यं न मन्यते। वृक्षस्य उपमायां गूढः अर्थः — रामः प्रजाभिः वर्धितः, इदानीं फलदानस्य कालः; यदि सः राज्यं न स्वीकुर्यात् तर्हि प्रजानां सर्वा आशा निष्फला। भरतस्य याचना सर्गस्य आरम्भः, रामराज्यं च तस्य फलम्।

भरतस्य वचः श्रुत्वा परपुरञ्जयः रामः ‘तथा’ इति प्रतिजग्राह, शुभे आसने च निषसाद। ततः शत्रुघ्नस्य वचनात् सुखहस्ताः सुशीघ्राः निपुणाः श्मश्रुवर्धनाः नापिताः राघवं पर्यवारयन्। पूर्वं भरते स्नाते, महाबले लक्ष्मणे, वानरेन्द्रे सुग्रीवे, राक्षसेन्द्रे विभीषणे च स्नातेषु, रामः विशोधितजटः स्नातः चित्रमाल्यानुलेपनः महार्हवसनोपेतः श्रिया ज्वलन् तत्र तस्थौ। इक्ष्वाकुकुलवर्धनः लक्ष्मीवान् वीर्यवान् शत्रुघ्नः रामस्य लक्ष्मणस्य च प्रतिकर्म शृङ्गारं कारयामास। दशरथस्य सर्वाः मनस्विन्यः स्त्रियः आत्मना एव सीतायाः मनोहरं प्रतिकर्म चक्रुः। ततः पुत्रवत्सला प्रहृष्टा कौसल्या यत्नात् सर्वासां वानरपत्नीनां शोभनं शृङ्गारं चकार। ततः शत्रुघ्नस्य वचनात् सुमन्त्रः नाम सारथिः सर्वाङ्गशोभनं रथं योजयित्वा अभिचक्राम। रामस्य स्वीकारः संक्षिप्तः — ‘तथेति’ इति एकम् एव पदं; सः भ्रातुः प्रार्थनां न अवमन्यते। चतुर्दशवर्षाणि जटाधारी रामः अद्य जटाः विशोधयति — एतत् वनवासस्य समाप्तेः प्रत्यक्षं चिह्नम्। भरतः प्रथमं स्नाति, यतः सः अपि तापसवेषं त्यजति। कौसल्या स्वयं वानरस्त्रीणां शृङ्गारं करोति — एषा तस्याः वात्सल्यस्य आतिथ्यस्य च पराकाष्ठा; वानरपत्न्यः अपि तस्याः पुत्रवधूः इव। हिन्दीभाष्यं ‘महता यत्नेन’ इति ‘यत्नात्’ पदं व्याचष्टे। सुमन्त्रः यः पूर्वं रामं वनं नीतवान्, सः एव अद्य तं राज्याय नयति — कथायाः वृत्तं पूर्णम्। ‘श्मश्रुवर्धनाः’ इति नापिताः — ‘वर्धन’ पदम् अत्र छेदनार्थे। रामः स्नानात् पूर्वं भ्रातॄन् मित्राणि च स्नापयति — सः स्वस्य सुखात् पूर्वं अन्येषां सुखं पश्यति। विभीषणः सुग्रीवः च अतिथी, तयोः स्नानम् अपि रामस्य पूर्वम्। सीतायाः शृङ्गारः दशरथपत्नीभिः स्वयं कृतः — वधूः गृहं प्रत्यागता इति मातॄणां हर्षः। चतुर्दश वर्षाणि सा अपि वल्कलधारिणी, अद्य पुनः राजवधूवेषे। वानरपत्न्यः किष्किन्धातः आगताः, तासाम् अपि कौसल्या मातृवत् शृङ्गारं करोति। एवम् अयोध्यायां सर्वे समानाः — मनुष्याः वानराः राक्षसाः च। एवं स्नानशृङ्गारौ सम्पन्नौ। पञ्चदशे ‘श्रिया ज्वलन्’ इति रामः स्नानशृङ्गाराभ्याम् अनन्तरं दीप्यमानः।

अग्न्यर्कामलसंकाशं दिव्यं रथं स्थितं दृष्ट्वा महाबाहुः परपुरंजयः रामः आरुरोह। महेन्द्रसदृशद्युती सुग्रीवः हनुमान् च स्नातौ दिव्यनिभैः वस्त्रैः शुभकुण्डलौ जग्मतुः। सर्वाभरणजुष्टाः शुभकुण्डलाः सुग्रीवपत्न्यः सीता च नगरं द्रष्टुम् उत्सुकाः ययुः। अयोध्यायां राज्ञः दशरथस्य सचिवाः पुरोहितं वसिष्ठं पुरस्कृत्य अर्थवत् मन्त्रयामासुः। अशोकः विजयः सिद्धार्थः च समाहिताः रामस्य वृद्ध्यर्थं नगरस्य ऋद्ध्यर्थं च मन्त्रयन् — ‘जयार्हस्य महात्मनः रामस्य अभिषेकार्थं यत् यत् मङ्गलपूर्वकं कर्तव्यं तत् सर्वं कर्तुम् अर्हथ।’ इति संदिश्य ते सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितः च रामदर्शनबुद्धयः तूर्णं नगरात् निर्ययुः। यथा अनघः सहस्राक्षः इन्द्रः हरियुक्तं रथम् आस्थाय गच्छति, तथा रामः रथम् आस्थाय उत्तमं नगरं प्रययौ। मन्त्रिणः राज्यस्य प्रबन्धं जानन्ति — अभिषेकः शास्त्रोक्तविधिना मङ्गलपूर्वकं भवेत् इति ते सावधानाः। ‘रामवृद्ध्यर्थम् ऋद्ध्यर्थं नगरस्य च’ — राज्ञः उन्नतिः प्रजानां समृद्धिः च परस्परं बद्धे। इन्द्रोपमया रामस्य रथः देवराजस्य रथः इव हरिभिः अश्वैः युक्तः। सुग्रीवपत्न्यः सीतया सह नगरं द्रष्टुम् उत्सुकाः — वानरस्त्रियः मानुषनगरस्य वैभवं प्रथमवारं पश्यन्ति। ‘अग्न्यर्कामलसंकाशम्’ इति रथस्य दीप्तिः — अग्निः सूर्यः च इव निर्मलः प्रकाशमानः। हनूमान् सुग्रीवः च रामस्य समीपे, तौ अपि दिव्यवस्त्रैः अलंकृतौ। मन्त्रिणः नगरे स्थित्वा अभिषेकस्य विधिं निश्चिन्वन्ति, ततः रामं द्रष्टुं निर्गच्छन्ति; एवं राज्यस्य कार्यं हर्षे अपि न विस्मृतम्। अशोकविजयसिद्धार्थाः पूर्वसर्गे अपि उक्ताः मन्त्रिणः। ‘यद्यन्मङ्गलपूर्वकम्’ इति यत् किमपि शुभं कर्तव्यं तत् सर्वं कुरुत इति सर्वव्यापी आदेशः। रामस्य रथयात्रा नन्दिग्रामात् अयोध्यां प्रति, क्रोशमात्रस्य मार्गः, यः पूर्वदिने शत्रुघ्नेन शोधितः सिक्तः अलंकृतः च। रथे आरूढः रामः इन्द्रः इव शोभते।

भरतः रश्मीन् जग्राह, शत्रुघ्नः छत्रम् आददे, लक्ष्मणः तस्य मूर्ध्नि व्यजनं संवीजयन् तस्थौ। परितः स्थितः अन्यः श्वेतं वालव्यजनं जगृहे, राक्षसेन्द्रः विभीषणः चन्द्रसंकाशम् अपरम्। तदा आकाशे ऋषिसङ्घैः समरुद्गणैः देवैः च स्तूयमानस्य रामस्य मधुरध्वनिः शुश्रुवे। ततः महातेजाः प्लवगर्षभः सुग्रीवः पर्वतोपमं शत्रुञ्जयं नाम कुञ्जरम् आरुरोह। वानराः मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः नव नागसहस्राणि आस्थाय ययुः। शङ्खशब्दप्रणादैः दुन्दुभीनां निःस्वनैः च पुरुषव्याघ्रः हर्म्यमालिनीं तां पुरीं प्रययौ। पौराः सपुरःसरं वपुषा विराजमानं रथेन अतिरथं राघवं समायान्तं ददृशुः। ते काकुत्स्थं वर्धयित्वा रामेण प्रतिनन्दिताः भ्रातृभिः परिवारितं महात्मानम् अनुजग्मुः। अमात्यैः ब्राह्मणैः प्रकृतिभिः च वृतः रामः नक्षत्रैः चन्द्रमाः इव श्रिया विरुरुचे। तालस्वस्तिकपाणिभिः पुरोगामिभिः तूर्यैः मुदितैः मङ्गलानि प्रव्याहरद्भिः वृतः सः ययौ। अक्षतं, जातरूपं, गावः, कन्याः, सहद्विजाः, मोदकहस्ताः नराः च रामस्य पुरतः ययुः। रामः मन्त्रिणाम् सुग्रीवे सख्यम्, अनिलात्मजे प्रभावं, वानराणां कर्म च आचचक्षे। तत् श्रुत्वा अयोध्यापुरवासिनः विस्मयं जग्मुः; वानराणां कर्म, राक्षसानां बलं, विभीषणस्य संयोगं च सः मन्त्रिभ्यः आचचक्षे। एतत् आख्याय द्युतिमान् वानरसंयुतः रामः हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम् अयोध्यां प्रविवेश। पौराः गृहे गृहे पताकाः अभ्युच्छ्रयन्, रामः च ऐक्ष्वाकैः अध्युषितं रम्यं पितुः गृहम् आससाद। ततः रघुनन्दनः धर्मिणां वरं भरतम् अर्थोपहितया मधुरया वाचा अब्रवीत्, महात्मनः पितुः भवनम् आसाद्य प्रविश्य कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं च अभिवाद्य — ‘साशोकवनिकं मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं श्रेष्ठं महत् मद्भवनं सुग्रीवाय निवेदय।’ तस्य वचनं श्रुत्वा सत्यविक्रमः भरतः सुग्रीवं हस्ते गृहीत्वा तम् आलयं प्रविवेश। ततः शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः जनाः तैलप्रदीपान् पर्यङ्कान् आस्तरणानि च गृहीत्वा क्षिप्रं विविशुः। अस्मिन् भागे रामस्य शोभायात्रायाः सम्पूर्णं चित्रम् — सारथिः भरतः, छत्रधरः शत्रुघ्नः, चामरधरौ लक्ष्मणविभीषणौ; चत्वारः भ्रातरः मित्रं च एकत्र सेवायाम्। अत्र ‘जगृहे परितः स्थितः’ इति मुद्रणे, समीक्षिते तु ‘सुग्रीवो वानरेश्वरः’; मुद्रणस्य पाठः यथास्थितं रक्षितः। चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। रामः स्वस्य विजयस्य श्रेयः वानरेभ्यः ददाति — सुग्रीवस्य सख्यं हनूमतः प्रभावः च तेन स्वयं कीर्त्यन्ते। सः स्वस्य उत्तमं भवनं सुग्रीवाय ददाति; अतिथिसत्कारः राज्ञः प्रथमं कर्म। चतुश्चत्वारिंशे श्लोके मुद्रणे ‘पितुर्भवनमासाद्य…’ इति अर्धद्वयं ‘अथाब्रवीद्राजपुत्रो…’ इत्यस्य अनन्तरं, समीक्षिते पूर्वम् — क्रमविपर्ययः। शत्रुञ्जयः नाम रामस्य गजः, सुग्रीवः तम् आरोहति — एषः अतिथेः परमः सम्मानः। वानराः मानुषरूपेण गजान् आरोहन्ति, यथा अयोध्यावासिनः न भीयेरन्। नगरस्य ‘हर्म्यमालिनी’ इति विशेषणं तस्य प्रासादपङ्क्तीनां वैभवं दर्शयति। पौराः ‘वर्धयित्वा’ — जयशब्दैः आशीर्भिः च रामं वर्धयन्ति, रामः अपि तान् प्रतिनन्दति। नक्षत्रैः चन्द्रः इति उपमा — मन्त्रिभिः प्रजाभिः च परिवृतः रामः, तेषु प्रधानः अपि तैः सह एकः। मङ्गलद्रव्याणि — अक्षताः, सुवर्णं, गावः, कन्याः, ब्राह्मणाः, मोदकाः — शुभयात्रायाः परम्परागतानि चिह्नानि। मार्गे रामः मन्त्रिभिः सह संवादं करोति, युद्धस्य वृत्तान्तं कथयति; पौराः विस्मिताः। एवं रामः स्वयम् एव स्वस्य मित्राणां परिचयं ददाति, यथा अयोध्यायाः जनाः तान् सम्मानयेयुः। ‘ऐक्ष्वाकाध्युषितम्’ इति पितृगृहं इक्ष्वाकुवंशीयैः राजभिः पुरा अध्युषितम्; तस्मिन् प्रवेशः रामस्य वंशपरम्परायां पुनः स्थापनम्। मातॄणां पुनः अभिवादनं, ततः भरतं प्रति आदेशः — एषः क्रमः रामस्य विनयं कर्तव्यनिष्ठां च दर्शयति। ‘साशोकवनिकम्’ इति रामस्य स्वस्य भवनम् अशोकवनिकया युक्तम् — सीतायाः लङ्कायाम् अशोकवनिकायां दुःखस्य विपरीतम् इदं सुखस्य स्थानम्। भरतः स्वयं सुग्रीवं हस्ते गृहीत्वा तत्र नयति, शत्रुघ्नः शय्यादीपादीनि प्रेषयति — भ्रातरः सर्वे अतिथिसेवायां रताः। अस्य भागस्य अन्ते राजप्रासादे अतिथीनां निवासस्य व्यवस्था — रामः स्वयम् अभिषेकात् पूर्वम् एव मित्राणां सुखं चिन्तयति। तैलप्रदीपाः रात्रौ प्रकाशाय, पर्यङ्काः आस्तरणानि च शयनाय; श्वः प्रातः अभिषेकः, अतः अद्य रात्रौ सर्वे विश्रामं कुर्युः। देवाः ऋषयः च आकाशे स्थित्वा रामस्य स्तुतिं कुर्वन्ति, तस्य मधुरः ध्वनिः पृथिव्याम् अपि श्रूयते — स्वर्गः पृथिवी च एकस्मिन् उत्सवे मिलिते। हिन्दीभाष्यं ‘समरुद्गणाः देवसमूहाः श्रीरामचन्द्रस्य स्तवस्य मधुरं ध्वनिं शृण्वन्ति स्म’ इति। नव नागसहस्राणि इति वानराणां संख्यायाः अनुमानं — प्रत्येकः गजः कतिपयवानरान् वहति। एवं रामस्य प्रत्यागमनं युद्धविजयस्य उत्सवः अपि, गृहप्रवेशस्य उत्सवः अपि। एकचत्वारिंशे श्लोके ‘हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम्’ इति अयोध्यायाः जनाः हृष्टाः पुष्टाः च — भरतस्य शासनेन नगरं समृद्धं, रामस्य आगमनेन हृष्टम्। द्विचत्वारिंशे ‘गृहे गृहे पताकाः’ इति प्रत्येकं गृहं उत्सवे भागं गृह्णाति। अष्टत्रिंशे मङ्गलद्रव्यैः सह कन्याः अपि गच्छन्ति, यथा शुभकार्येषु परम्परा। एकोनत्रिंशे ‘अपरं चन्द्रसंकाशम्’ इति विभीषणस्य चामरं चन्द्रवत् श्वेतं दीप्तं च। त्रयस्त्रिंशे पुरुषव्याघ्रः रामः शङ्खदुन्दुभीनां नादेन सह नगरं प्रविशति।

ततः महातेजाः राघवानुजः भरतः सुग्रीवम् उवाच — ‘प्रभो, रामस्य अभिषेकाय दूतान् आज्ञापय।’ सुग्रीवः क्षिप्रं सर्वरत्नविभूषितान् चतुरः सौवर्णान् घटान् चतुर्णां वानरेन्द्राणां ददौ — ‘वानराः, प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराणाम् अम्भसां पूर्णैः घटैः प्रतीक्षध्वं, तथा कुरुत।’ एवम् उक्ताः वारणोपमाः महात्मानः वानराः गरुडाः इव शीघ्रगाः शीघ्रं गगनम् उत्पेतुः। जाम्बवान्, हनूमान्, वेगदर्शी वानरः, ऋषभः च जलपूर्णान् कलशान् आनयन्; पञ्चानां नदीशतानां जलं कुम्भैः उपाहरन्। सत्त्वसम्पन्नः सुषेणः सर्वरत्नविभूषितं कलशं जलपूर्णं पूर्वात् समुद्रात् आनयत्। ऋषभः दक्षिणात् समुद्रात् रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटं तूर्णम् आनयत्। मारुतविक्रमः गवयः महता रत्नकुम्भेन पश्चिमात् महार्णवात् शीतं तोयम् आजहार। गरुडानिलविक्रमः सर्वगुणान्वितः धर्मात्मा अनिलः वायुपुत्रः उत्तरात् जलं शीघ्रम् आजहार। ततः तैः वानरश्रेष्ठैः आनीतं तत् जलं प्रेक्ष्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह रामस्य अभिषेकाय श्रेष्ठाय पुरोहिताय सुहृद्भ्यः च न्यवेदयत्। चत्वारः समुद्राः चतस्रः दिशः सूचयन्ति — रामः सम्पूर्णायाः पृथिव्याः राजा इति। पञ्चशतनदीनां जलं सर्वस्य भूमण्डलस्य प्रतिनिधिः। वानराणां वेगः अत्र उपयुक्तः — एकरात्रौ चतुर्भ्यः दिग्भ्यः जलानयनं मनुष्याणाम् अशक्यम्। हनूमान् उत्तरसमुद्रात् जलम् आनयति; हिन्दीभाष्यं ‘पवनपुत्रः हनुमान्’ इति ‘अनिलः’ पदं व्याचष्टे। हिन्दीभाष्यं ‘यस्य ऋक्षाणां बह्वी सुन्दरी सेना अस्ति, सः शक्तिमान् जाम्बवान्’ इति ‘सुषेणः सत्त्वसम्पन्नः’ इत्यस्य व्याख्यां करोति — अत्र सुषेणपदं जाम्बवतः विशेषणत्वेन व्याख्यातम्। भरतः सुग्रीवं ‘प्रभो’ इति सम्बोधयति — राजा राजानं प्रति आदरेण वदति। सुग्रीवः सौवर्णान् घटान् ददाति, स्वयं च आदेशं ददाति — ‘प्रत्यूषसमये’, अर्थात् श्वः सूर्योदयात् पूर्वम्। वानराः रात्रौ एव गच्छन्ति, प्रातः प्रत्यागच्छन्ति। कलशानां वर्णनम् — पूर्वसमुद्रस्य रत्नैः विभूषितः, दक्षिणस्य रक्तचन्दनकर्पूरैः आवृतः, पश्चिमस्य रत्नकुम्भः, उत्तरस्य जलं हनूमता — प्रत्येकः कलशः विशिष्टः। गवयः ‘मारुतविक्रमः’ इति वायोः इव वेगवान्। अभिषेकजलं शत्रुघ्नः पुरोहिताय निवेदयति — विधिः पुरोहितस्य अधीनः। ‘नदीशतानां पञ्चानाम्’ इति हिन्दीभाष्यं ‘पञ्चशतेभ्यः नदीभ्यः’ इति व्याचष्टे। चतुर्णां समुद्राणां जलं पञ्चशतनदीनां जलं च मिलित्वा अभिषेकजलं सम्पूर्णायाः पृथिव्याः सारः। वानराः पक्षिणः इव आकाशमार्गेण गच्छन्ति — ‘गरुडाः इव शीघ्रगाः’। एकपञ्चाशे श्लोके वानराः ‘वारणोपमाः’ इति गजसदृशाः महाकायाः। सुग्रीवः अत्र राजा इव आदेशं ददाति, भरतः तस्य आदरं करोति — द्वयोः राज्ञोः मैत्री। सप्तपञ्चाशे ‘धर्मात्मानिलः’ इति मुद्रणे ‘धर्मात्मा + अनिलः’ इति सन्धिः, अनिलः अत्र वायुपुत्रः हनूमान्।

ततः प्रयतः वृद्धः वसिष्ठः ब्राह्मणैः सह ससीतं रामं रत्नमये पीठे संन्यवेशयत्। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपः, कात्यायनः, सुयज्ञः, गौतमः, विजयः च — यथा वसवः सहस्राक्षं वासवम् अभ्यषिञ्चन्, तथा प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन नरव्याघ्रं रामम् अभ्यषिञ्चन्। पूर्वं ऋत्विग्भिः ब्राह्मणैः, ततः कन्याभिः, मन्त्रिभिः, योधैः, सम्प्रहृष्टैः सनैगमैः च ते सर्वौषधिरसैः अभ्यषिञ्चन्; नभसि स्थितैः दैवतैः, चतुर्भिः लोकपालैः, संगतैः सर्वैः देवैः च अभिषेकः कृतः। ब्रह्मणा पूर्वं निर्मितं रत्नशोभितं किरीटं, येन पुरा मनुः अभिषिक्तः, येन च तस्य अन्ववाये राजानः क्रमात् अभिषेचिताः, तत् दीप्ततेजसं किरीटं हेमक्लृप्तायां महाधनैः शोभितायां नानाविधैः सुशोभनैः रत्नैः चित्रितायां सभायां नानारत्नमये पीठे यथाविधि कल्पयित्वा, ततः पश्चात् महात्मना वसिष्ठेन ऋत्विग्भिः च किरीटेन भूषणैः च राघवः समयोक्ष्यत। अभिषेकस्य क्रमः शास्त्रीयः — प्रथमं पुरोहिताः ऋत्विजः, ततः कन्याः, मन्त्रिणः, योधाः, वणिजः; एवं समाजस्य सर्वे वर्गाः राज्ञः अभिषेके भागिनः। हिन्दीभाष्यं ‘षोडशभिः कन्याभिः’ इति संख्यां योजयति। देवाः लोकपालाः च आकाशात् अभिषेकं कुर्वन्ति — रामस्य राज्यं दैवं अनुमोदितम्। मनोः किरीटं सूर्यवंशस्य परम्परां सूचयति; रामः तस्य उत्तराधिकारी। वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः, अतः सः एव अभिषेकस्य प्रधानः। ‘ससीतम्’ — सीता अपि रामेण सह अभिषिक्ता। रत्नमये पीठे रामः सीतया सह उपविष्टः — अयोध्याकाण्डे यः अभिषेकः कैकेय्याः वरेण विघ्नितः, सः अद्य चतुर्दशवर्षानन्तरं सम्पन्नः। अष्टौ ऋषयः अभिषेकं कुर्वन्ति; ‘वसवः वासवं यथा’ इति उपमा — अष्टौ वसवः इन्द्रम् इव, अष्टौ ऋषयः रामम्। सर्वौषधिरसाः जलेन सह मिश्रिताः। किरीटस्य इतिहासः — ब्रह्मणा निर्मितः, मनुना प्रथमं धृतः, ततः सर्वैः इक्ष्वाकुभिः क्रमशः; अद्य रामस्य शिरसि। सभा सुवर्णेन रत्नैः च शोभिता। एतत् सर्वं रामस्य राजत्वस्य वैधतां दिव्यत्वं च स्थापयति। देवाः आकाशे स्थित्वा अभिषेकजलं वर्षन्ति इव। सप्तषष्टितमे ‘समयोक्ष्यत’ इति अलंकृतः योजितः वा; किरीटं भूषणानि च यथास्थानं धारितानि। वसिष्ठः ‘प्रयतः’ — शुद्धः संयतः च, अभिषेकस्य कर्ता।

शत्रुघ्नः तस्य पाण्डुरं शुभं छत्रं जग्राह, वानरेश्वरः सुग्रीवः श्वेतं वालव्यजनं, राक्षसेन्द्रः विभीषणः चन्द्रसंकाशम् अपरम्। वासवेन प्रचोदितः वायुः वपुषा ज्वलन्तीं काञ्चनीं शतपुष्करां मालां राघवाय ददौ; शक्रप्रचोदितः सः सर्वरत्नसमायुक्तं मणिभिः विभूषितं मुक्ताहारं च नरेन्द्राय ददौ। तदर्हस्य धीमतः रामस्य अभिषेके देवगन्धर्वाः प्रजगुः, अप्सरोगणाः ननृतुः। राघवस्य उत्सवे भूमिः सस्यवती, पादपाः फलवन्तः, पुष्पाणि गन्धवन्ति बभूवुः। मनुजर्षभः रामः पूर्वं द्विजेभ्यः अश्वानां धेनूनां गवां च सहस्रशतं, शतं वृषान् च ददौ; ब्राह्मणेभ्यः हिरण्यस्य त्रिंशत् कोटीः, महार्हाणि नानाभरणवस्त्राणि च पुनः ददौ। मनुजाधिपः अर्करश्मिप्रतीकाशां मणिविग्रहां काञ्चनीं दिव्यां स्रजं सुग्रीवाय प्रायच्छत्। धृतिमान् सः वालिपुत्राय अङ्गदाय वैदूर्यमयचित्रे चन्द्ररश्मिविभूषिते अङ्गदे ददौ। रामः मणिप्रवरजुष्टं चन्द्ररश्मिसमप्रभम् अनुत्तमं तं मुक्ताहारं, अरजे दिव्ये वाससी, शुभानि आभरणानि च सीतायै प्रददौ। प्रकृतिः अपि रामस्य अभिषेके हृष्टा — भूमिः सस्यपूर्णा, वृक्षाः फलिताः, पुष्पाणि सुगन्धीनि; एतत् रामराज्यस्य पूर्वसूचना। दानानां विस्तरः राज्ञः उदारतां दर्शयति। अङ्गदाय अङ्गदे इति शब्दक्रीडा — अङ्गदः नाम बाहुभूषणम् अपि। वायुः देवः हारं ददाति, रामः तं सीतायै ददाति, सीता तं वायुपुत्राय — हारः स्वस्य मूलं प्रति प्रत्यागच्छति इव। छत्रचामरधारिणः अत्र पुनः — शत्रुघ्नः सुग्रीवः विभीषणः; अष्टाविंशतितमे श्लोके लक्ष्मणः व्यजनधरः आसीत्। वायोः दानं इन्द्रस्य प्रेरणया — देवराजः स्वयं रामस्य अभिषेकं मानयति। शतपुष्करा माला — शतं सुवर्णकमलानि यस्यां, हिन्दीभाष्यं ‘शतेन सुवर्णमयैः कमलैः निर्मिता’ इति। देवाः गायन्ति नृत्यन्ति च — स्वर्गे अपि उत्सवः। रामस्य दानेषु ब्राह्मणाः प्रथमं, ततः मित्राणि, ततः पत्नी — धर्मस्य क्रमः। त्रिंशत् कोटयः हिरण्यस्य इति अपरिमितं दानम्; हिन्दीभाष्यं ‘त्रिंशत्कोटिसुवर्णमुद्राः’ इति। सुग्रीवाय स्रक् अङ्गदाय अङ्गदे च — मित्रस्य पुत्रस्य अपि सम्मानः, यः पूर्वं वालिवधेन पितृहीनः अभवत्। ‘अभिषेके तदर्हस्य’ इति रामः एव अभिषेकस्य योग्यः, यतः सः धर्मेण विजयी। ‘सहस्रशतम् अश्वानाम्’ इति लक्षं अश्वाः, हिन्दीभाष्यं ‘लक्षम् अश्वाः’ इति। वस्त्राणि आभरणानि च ब्राह्मणेभ्यः — दानस्य पूर्णता। अष्टसप्ततितमे ‘अरजे वाससी’ इति रजोरहिते निर्मले वस्त्रे, हिन्दीभाष्यं ‘कदापि मलिने न भवन्ती द्वे दिव्ये वाससी’ इति। द्विसप्ततितमे ‘फलवन्तश्च पादपाः’ इति ऋतुं विना अपि वृक्षाः फलिताः।

वैदेही वायुसूनवे किञ्चित् दातुम् इच्छन्ती अवेक्षमाणा आत्मनः कण्ठात् हारम् अवमुच्य सर्वान् हरीन् भर्तारं च मुहुः मुहुः अवैक्षत। इङ्गितज्ञः रामः तां जनकात्मजां सम्प्रेक्ष्य बभाषे — ‘सुभगे भामिनि, यस्य तुष्टा असि तस्मै हारं प्रदेहि।’ अथ असितेक्षणा सा तं हारं वायुपुत्राय ददौ — यस्मिन् तेजः, धृतिः, यशः, दाक्ष्यं, सामर्थ्यं, विनयः, नयः, पौरुषं, विक्रमः, बुद्धिः च नित्यदा वर्तन्ते। तेन हारेण वानरर्षभः हनूमान्, चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण अचलः यथा, तथा शुशुभे। सर्वे वानरवृद्धाः ये च अन्ये वानरोत्तमाः ते वासोभिः भूषणैः च यथार्हं प्रतिपूजिताः। विभीषणः सुग्रीवः हनूमान् जाम्बवान् सर्वे वानरमुख्याः च अक्लिष्टकर्मणा रामेण कामैः पुष्कलैः रत्नैः च यथार्हं पूजिताः, प्रहृष्टमनसः यथागतं जग्मुः। परंतपः वसुधाधिपः द्विविदमैन्दाभ्यां नीलाय च सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ। ते सर्वे महात्मानः वानरर्षभाः दृष्ट्वा पार्थिवेन्द्रेण विसृष्टाः किष्किन्धां समुपागमन्। वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः रामाभिषेचनं दृष्ट्वा रामेण पूजितः किष्किन्धां पुरीं प्राविशत्। धर्मात्मा महायशाः राजा विभीषणः अपि तैः नैर्ऋतर्षभैः सह कुलधनं लब्ध्वा लङ्कां प्रायात्। सीतायाः हारदानं कृतज्ञतायाः सुन्दरं दृश्यम् — अशोकवने हनूमान् एव तस्याः प्रथमः आश्वासकः आसीत्। सा रामस्य अनुमतिं विना दातुं न इच्छति, अतः भर्तारं पश्यति; रामः तस्याः इङ्गितं जानाति। ‘यस्य तुष्टासि’ इति रामः निर्णयं सीतायै एव ददाति। हनूमतः गुणानां सूची — दशगुणाः — तस्य चरित्रस्य सारः। श्वेतमेघेन शोभमानः पर्वतः इव हारेण हनूमान्। मुद्रणे ‘अथ सा वायुपुत्राय…’ इति एकाशीतितमस्य उत्तरार्धे, समीक्षिते ‘ददौ सा…’ इति; ‘तेजो धृतिर्यशो…’ इति गुणसूची समीक्षिते नास्ति। द्विविदमैन्दनीलेभ्यः दानं समीक्षिते वानरवृद्धानां सत्कारात् पूर्वं, मुद्रणे पश्चात् — क्रमविपर्ययः। विसर्जनस्य क्रमः अपि ध्यातव्यः — प्रथमं सर्वे सत्कृताः, ततः ‘यथागतम्’ गताः। वानराः रामस्य राज्याभिषेकं दृष्ट्वा एव गच्छन्ति; तेषां सेवायाः फलं एतत् दर्शनम्। सुग्रीवः किष्किन्धां, विभीषणः लङ्कां — द्वौ अपि राजानौ रामस्य कृपया स्वराज्यं प्राप्तौ। ‘कुलधनं’ इति विभीषणस्य पैतृकं राज्यं, यत् तेन धर्मेण लब्धम्। हनूमान् अत्र पृथक् न उक्तः यत् सः किष्किन्धां गतः वा न वा; ‘सर्वे’ इति तस्य अपि ग्रहणम्। द्विविदमैन्दनीलेभ्यः विशेषदानं, यतः ते युद्धे विशेषेण पराक्रान्ताः। हारः यः वायुना रामाय दत्तः, सः सीतया वायुपुत्राय — एवं पितुः दानं पुत्रं प्राप्तम्। हनूमतः शोभायाः उपमा — श्वेतमेघैः आवृतः पर्वतः; हनूमान् पर्वतः इव महान् स्थिरः च। अष्टाशीतितमे ‘पार्थिवेन्द्रेण विसृष्टाः’ इति रामस्य अनुमत्या एव ते गच्छन्ति, न स्वेच्छया। एकोननवतितमे सुग्रीवः ‘पूजितः’ इति रामेण विशेषेण सत्कृतः, ततः एव किष्किन्धां प्रविशति।

अखिलं राज्यं शासन् निहतारिः महायशाः परमोदारः राघवः परया मुदा शशास। धर्मवत्सलः रामः धर्मज्ञं लक्ष्मणम् उवाच — ‘धर्मज्ञ, पूर्वराजैः बलेन अध्युषितां इमां गां पृथिवीं मया सह आतिष्ठ। पितृभिः या धृता, तां धुरं यौवराज्ये मया तुल्यः त्वम् उद्वहस्व।’ सर्वात्मना पर्यनुनीयमानः नियुज्यमानः अपि सौमित्रिः यदा भुवि यौवराज्ये योगं न उपैति, ततः महात्मा रामः भरतम् अभ्यषिञ्चत्। एकनवतितमः श्लोकः षट्पादः। द्विनवतितमः त्रिनवतितमः च उपजातिवृत्तेन। लक्ष्मणस्य निषेधः तस्य सेवाभावं दर्शयति — सः रामस्य सेवकः एव भवितुम् इच्छति, न तु द्वितीयः शासकः। भरतः चतुर्दश वर्षाणि राज्यं पालितवान्, अतः सः एव युवराजपदस्य योग्यः। ‘पूर्वराजाध्युषिताम्’ इति पृथिवी इक्ष्वाकूणां पैतृकी। लक्ष्मणः सर्वात्मना अनुनीतः अपि न स्वीकरोति — तस्य अनिच्छा दृढा। रामः तदा भरतम् अभिषिञ्चति, एवं भरतस्य त्यागः अपि पुरस्कृतः। रामस्य वचनं उपजातिवृत्ते — ‘तुल्यं मया त्वम्’ इति सः लक्ष्मणं स्वसमं मन्यते, न कनिष्ठम्।

पार्थिवात्मजः रामः पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन अन्यैः विविधैः यज्ञैः च असकृत् अयजत्। राघवः दशसहस्राणि वर्षाणि राज्यं प्राप्य सदश्वान् भूरिदक्षिणान् शतम् अश्वमेधान् आजह्रे। आजानुलम्बिबाहुः महावक्षाः प्रतापवान् लक्ष्मणानुचरः रामः इमां पृथिवीं शशास। धर्मात्मा राघवः अनुत्तमं राज्यं प्राप्य ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः बहुविधैः यज्ञैः ईजे। रामे राज्यं प्रशासति विधवाः न पर्यदेवन्, व्यालकृतं भयं न, व्याधिजं भयं च न आसीत्। लोकः निर्दस्युः अभवत्, कश्चित् अनर्थं न अस्पृशत्, वृद्धाः बालानां प्रेतकार्याणि न कुर्वते स्म। सर्वं मुदितम् एव आसीत्, सर्वः धर्मपरः अभवत्; रामम् एव अनुपश्यन्तः परस्परं न अभ्यहिंसन्। रामे राज्यं प्रशासति जनाः वर्षसहस्राणि जीवन्ति स्म, पुत्रसहस्रिणः, निरामयाः विशोकाः च आसन्। ‘रामः रामः रामः’ इति प्रजानां कथाः अभवन्, जगत् रामभूतम् अभूत्। तत्र तरवः नित्यमूलाः नित्यफलाः पुष्पिताः, पर्जन्यः कामवर्षी, मारुतः सुखस्पर्शः। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः च लोभविवर्जिताः स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते स्म, स्वैः एव कर्मभिः तुष्टाः। रामे शासति प्रजाः धर्मपराः अनृताः न आसन्, सर्वे लक्षणसम्पन्नाः धर्मपरायणाः। भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् रामः दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यम् अकारयत्। मुद्रणे पञ्चनवतितमे श्लोके हिन्दीभाष्ये ‘एकादशवर्षसहस्राणि यावत्’ इति, अधः पादटिप्पणी च — ‘अन्यत्र “दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च” इति उक्तम्, तेन सह एकवाक्यतायै अत्र दश इति एकादशानां बोधकं मन्तव्यम्’ इति। अतः दशसहस्रं दशशतं च मिलित्वा एकादश सहस्राणि वर्षाणि। रामराज्यस्य लक्षणानि — अकालमृत्युः नास्ति, रोगः नास्ति, चोरः नास्ति, वर्णाश्रमधर्मः स्वेच्छया पाल्यते, प्रकृतिः अनुकूला। ‘रामभूतं जगत्’ इति — सर्वेषां जनानां जिह्वायां मनसि च रामः एव; एषः आदर्शराज्यस्य परमः आदर्शः। ‘नित्यमूलाः’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘नित्यपुष्पाः … स्कन्धविस्तृताः’। समीक्षितसंस्करणं ६.११६.०९० इत्यस्य द्वितीयार्धेन — ‘दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्’ — समाप्यते; मुद्रणे तत्स्थाने १०६तमः श्लोकः। पौण्डरीकः अश्वमेधः वाजपेयः च महायज्ञाः, राजसूयादिभिः सह राज्ञः कर्तव्याः। ‘आजानुलम्बिबाहुः’ इति महापुरुषलक्षणम्। विधवानां विलापः नास्ति, यतः पुरुषाः अकाले न म्रियन्ते; वृद्धाः बालानां प्रेतकार्याणि न कुर्वन्ति, यतः बालाः वृद्धेभ्यः पूर्वं न म्रियन्ते। एषः रामराज्यस्य सर्वप्रसिद्धः आदर्शः, यः अद्य अपि भारतीयजनानां मनसि जीवति। ‘कामवर्षी पर्जन्यः’ इति यदा इष्टं तदा वर्षा — अतिवृष्टिः अनावृष्टिः वा नास्ति। चतुर्णां वर्णानां स्वधर्मे तुष्टिः — कोऽपि परस्य धर्मं न इच्छति, लोभः नास्ति। ‘सर्वे लक्षणसम्पन्नाः’ इति शुभलक्षणयुक्ताः। ‘नानर्थं कश्चिदस्पृशत्’ इति कोऽपि अनर्थकारि कर्म न अकरोत्; हिन्दीभाष्यं ‘कोऽपि मनुष्यः अनर्थकारिषु कर्मसु हस्तं न प्रासारयत्’ इति। ‘राममेवानुपश्यन्तः’ — प्रजाः रामस्य आचरणम् आदर्शं मत्वा तथैव व्यवहरन्ति; राजा यथा, प्रजाः तथा। षण्णवतितमे श्लोके ‘लक्ष्मणानुचरः’ इति लक्ष्मणः राज्ये अपि रामस्य अनुचरः एव, यथा वने। सप्तनवतितमः श्लोकः समीक्षिते अशीतितमः, मुद्रणे पश्चात् — क्रमविपर्ययः। एवं रामः सुहृद्भिः ज्ञातिभिः बान्धवैः च सह यज्ञान् करोति — धर्मः कुटुम्बेन सह। एकोत्तरशततमे ‘पुत्रसहस्रिणः’ इति वंशवृद्धिः।

इदम् आर्षम् आदिकाव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतं — धर्म्यं यशस्यम् आयुष्यं राज्ञां विजयावहं च। यः लोके नरः सदा इदं शृणोति सः पापात् प्रमुच्यते। रामाभिषेचनं श्रुत्वा पुत्रकामः पुत्रान्, धनकामः धनानि लभते; राजा महीं विजयते, रिपून् च अधितिष्ठति। यथा कौसल्या राघवेण, सुमित्रा लक्ष्मणेन, कैकेयी भरतेन जीवपुत्राः, तथा अन्याः स्त्रियः अपि सदानन्दाः पुत्रपौत्रसमन्विताः भविष्यन्ति। इदं रामायणं श्रुत्वा दीर्घम् आयुः विन्दति। अक्लिष्टकर्मणः रामस्य इमं विजयं यः शृणोति, सः श्रद्दधानः जितक्रोधः दुर्गाणि अतितरति। ये इदं काव्यं शृण्वन्ति, ते प्रवासान्ते बान्धवैः सह समागम्य रमन्ते, राघवात् सर्वान् प्रार्थितान् वरान् प्राप्नुवन्ति। श्रवणेन सर्वे सुराः प्रीयन्ते; यस्य गृहे विनायकाः विघ्नकारिणः तिष्ठन्ति, ते शाम्यन्ति। राजा महीं विजयेत, प्रवासी स्वस्तिमान् भवेत्, रजस्वलाः स्त्रियः श्रुत्वा अनुत्तमान् पुत्रान् सूयुः। इमं पुरातनम् इतिहासं पूजयन् पठन् च सर्वपापैः प्रमुच्येत, दीर्घम् आयुः अवाप्नुयात्। क्षत्रियैः नित्यं शिरसा प्रणम्य द्विजात् श्रोतव्यम् — ऐश्वर्यं पुत्रलाभः च भविष्यति। कृत्स्नम् इदं रामायणं सदा शृण्वतः पठतः च सनातनः विष्णुः रामः सततं प्रीयते। आदिदेवः महाबाहुः हरिः नारायणः प्रभुः साक्षात् रघुश्रेष्ठः रामः, शेषः लक्ष्मणः उच्यते। एवम् एतत् पुरावृत्तम् आख्यानं — वः भद्रम् अस्तु, विस्रब्धं प्रव्याहरत, विष्णोः बलं प्रवर्धताम्। ग्रहणात् श्रवणात् च सर्वे देवाः तुष्यन्ति, रामायणस्य श्रवणे पितरः सदा तृप्यन्ति। ये रामस्य भक्त्या ऋषिणा कृताम् इमां संहितां लिखन्ति, तेषां त्रिविष्टपे वासः। इदं महार्थं शुभं काव्यं श्रुत्वा नरः कुटुम्बवृद्धिं, धनधान्यवृद्धिं, मुख्याः स्त्रियः, उत्तमं सुखं, भुवि सर्वाम् अर्थसिद्धिं च प्राप्नोति। आयुष्यम् आरोग्यकरं यशस्यं सौभ्रातृकं बुद्धिकरं शुभम् ओजस्करम् इदम् आख्यानम् ऋद्धिकामैः सद्भिः नियमेन श्रोतव्यम्। एषा फलश्रुतिः समीक्षितसंस्करणे नास्ति — ६.११६ इति सर्गः ०९० इत्यस्य द्वितीयार्धेन समाप्यते, सप्तोत्तरशततमात् पञ्चविंशत्युत्तरशततमपर्यन्तं कोऽपि अर्धश्लोकः समीक्षितपाठे न लभ्यते। मुद्रणे सर्गसमाप्तिवाक्यं फलश्रुतेः अनन्तरम् एव, अतः सा अस्य सर्गस्य भागः। विंशत्युत्तरशततमे श्लोके रामः विष्णुः, लक्ष्मणः शेषः इति स्पष्टं कथ्यते; एकविंशत्युत्तरशततमः लवकुशयोः वचनम् इति हिन्दीभाष्यम् — ‘(लवकुशौ वदतः —) श्रोतारः! भवतां कल्याणं भवतु’। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन। ‘सौभ्रातृकम्’ इति — रामायणं भ्रातृप्रेम्णः ग्रन्थः; रामभरतलक्ष्मणशत्रुघ्नानां स्नेहः एव अस्य काव्यस्य हृदयम्, यथा अयं सर्गः अपि दर्शयति। एवं युद्धकाण्डं समाप्तम्। फलश्रुतेः क्रमः — प्रथमं सामान्यं फलं (पापमुक्तिः), ततः विशिष्टानि फलानि (पुत्रः, धनं, विजयः, आयुः, प्रवासात् प्रत्यागमनं, विघ्नशान्तिः), ततः भक्तिफलम् (विष्णोः प्रीतिः, स्वर्गः), अन्ते सर्वसाधारणः उपदेशः (नियमेन श्रोतव्यम्)। प्रत्येकं फलं रामायणस्य कथायाः एकेन अंशेन सम्बद्धम् — यथा रामः प्रवासात् प्रत्यागतः बान्धवैः मिलितः, तथा श्रोता अपि; यथा कौसल्यादयः जीवपुत्राः, तथा अन्याः स्त्रियः; यथा रामः विजयी, तथा राजा। अत्र ‘लिखन्ति’ इति ग्रन्थस्य प्रतिलिपिकरणम् अपि पुण्यम् इति उक्तम्। फलश्रुतिः प्राचीनग्रन्थानां परम्परागतः अन्तभागः, यः ग्रन्थस्य पठनश्रवणयोः प्रेरणां ददाति। अत्र रामायणस्य चतस्रः संज्ञाः — काव्यम्, इतिहासः, आख्यानम्, संहिता च; ‘आदिकाव्यम्’ इति प्रथमं काव्यम्। रामस्य विष्णुत्वं लक्ष्मणस्य शेषत्वं च अत्र एव स्पष्टतया उच्यते, यत् अन्यत्र युद्धकाण्डे ब्रह्मणः स्तुतौ अपि सूचितम्। लवकुशौ रामायणस्य प्रथमौ गायकौ, तयोः वचनेन ‘भद्रमस्तु वः’ इति श्रोतॄणां कल्याणं कामयते। ‘प्रव्याहरत विस्रब्धम्’ इति — निःशङ्कं पठत, यतः एतत् पठनं विष्णोः बलं वर्धयति, अर्थात् धर्मस्य शक्तिं वर्धयति। पितॄणां तृप्तिः अपि रामायणश्रवणेन — श्राद्धे अपि रामायणपाठस्य परम्परा अस्ति। एवं सर्गः कथायाः समाप्त्या सह ग्रन्थस्य माहात्म्येन अपि समाप्यते, ततः ‘युद्धकाण्डं सम्पूर्णम्’ इति मुद्रणे। एतेषु एकोनविंशतौ श्लोकेषु अष्टात्रिंशत् अर्धश्लोकाः, सर्वे वुल्गेटमात्राः; मुद्रणे ते सर्गस्य अविच्छिन्नः भागः, न तु पृथक् परिशिष्टत्वेन मुद्रिताः, श्लोकाङ्काः च १०७ इत्यस्मात् १२५ पर्यन्तं क्रमशः अनुवर्तन्ते। पाठकस्य कृते अयं भागः ग्रन्थस्य समापनं, कथायाः न। अत्र पुनः पुनः ‘श्रुत्वा’, ‘शृणोति’, ‘शृण्वन्ति’, ‘श्रवणेन’ इति श्रवणस्य महत्त्वं — रामायणं मूलतः श्रव्यं काव्यं, लवकुशाभ्यां गीतम्। द्वाविंशत्युत्तरशततमे ‘ग्रहणात्’ इति ग्रन्थस्य हृदये धारणात्, हिन्दीभाष्यं ‘रामायणस्य हृदये धारणात् श्रवणात् च’ इति।

కైకేయి ఆనందాన్ని పెంచే భరతుడు శిరస్సుపై దోసిలి జోడించి, అన్న అయిన సత్యపరాక్రముడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా తల్లి గౌరవించబడింది, ఆమె మాట పాలించబడింది, ఈ రాజ్యం నాకు ఇవ్వబడింది. నీవు నాకు ఎలా ఇచ్చావో అలాగే నేను దానిని మళ్ళీ నీకు ఇస్తున్నాను. బలమైన వృషభం ఒంటరిగా మోసే కాడిని లేగదూడ మోయలేనట్లు, ఈ గురుతరమైన భారాన్ని మోయడానికి నాకు శక్తి లేదు. మహాజలవేగంతో చీలిన కట్ట కారిపోయినట్లు, కాపాడబడని రాజ్యపు చీలికను మూయడం కష్టమని నేను భావిస్తున్నాను. గాడిద గుర్రపు నడకనూ, కాకి హంస నడకనూ అనుసరించలేనట్లు, వీరా అరిందమా, నేను నీ మార్గాన్ని అనుసరించలేను. ఇంటి లోపలి ఉద్యానంలో నాటిన చెట్టు పెరిగి, పెద్దదై, ఎక్కడానికి కష్టమైనదై, పెద్ద కాండమూ ఎన్నో కొమ్మలూ గలదై, పూచి కూడా పండ్లు చూపకుండా రాలిపోతే, ఎవరి కోసం దానిని నాటారో వారు దాని ప్రయోజనాన్ని అనుభవించలేరు. మహాబాహూ, ఇది ఉపమానం — దాని అర్థం నీవు గ్రహించగలవు; మనుజేంద్రా, ప్రభువైన నీవు సేవకులమైన మమ్మల్ని పాలించకపోతే, నీవు కూడా అలాంటి చెట్టులాంటివాడవే. ఈ రోజు లోకం అభిషిక్తుడవై ప్రతాపంతో వెలుగుతున్న నిన్ను మధ్యాహ్నపు జ్వలించే తేజస్సు గల సూర్యునిలా చూచుగాక. వాద్యసమూహాల ఘోషలతోనూ, మొలనూళ్ళ అందెల సవ్వడులతోనూ, మధురమైన గీతాలతోనూ నీవు మేల్కొంటూ నిద్రిస్తూ ఉండు. నక్షత్రచక్రం తిరుగుతున్నంతకాలం, భూమి ఉన్నంతకాలం ఇక్కడ లోకానికి స్వామిత్వాన్ని నిర్వహించు.’ భరతుని ఉపమానాలు నాలుగు — వృషభపు కాడి, చీలిన కట్ట, గాడిద హంస కాకుల నడక, ఫలించని చెట్టు. ప్రతి ఉపమానమూ ఒక సత్యాన్ని చూపిస్తుంది — రాజ్యభారం బరువైనది, దాని చీలికలు మూయడం కష్టం, రాముని నేర్పును అనుకరించడం అసాధ్యం, రాజు ప్రజలను పాలించకపోతే అతని పెంపకం నిష్ఫలం. చెట్టు ఉపమానపు అర్థాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం విస్తారంగా వివరిస్తుంది — ప్రజలు పోషించి పెంచిన రాజు వారిని రక్షించడం నుండి ముఖం తిప్పుకుంటే అతడు ఫలించని చెట్టు వంటివాడు. ‘ప్రతిబుధ్యస్వ శేష్వ చ’ (మేల్కొంటూ నిద్రిస్తూ ఉండు) — ఇకపై నీ నిద్రా మేలుకొలుపూ రాజోచితంగా ఉండాలి, తాపసోచితంగా కాదు. ఇక్కడ భరతుని వినయమూ వాక్చాతుర్యమూ రెండూ కనిపిస్తాయి. భరతుడు ‘పూజితా మామికా మాతా’ (నా తల్లి గౌరవించబడింది) అని మొదలుపెడతాడు — కైకేయి వరం పాలించబడింది, అందువల్ల ఆమెకు సమ్మానం జరిగింది, ఇప్పుడు ఆ ఋణం లేదు. ‘యథా త్వమదదాః’ (నీవు ఎలా ఇచ్చావో) అనే మాట రాముడు చిత్రకూటంలో రాజ్యాన్ని భరతునికి ఇచ్చిన సంగతిని గుర్తుచేస్తుంది; ఇచ్చిన వస్తువును తిరిగి స్వీకరించడానికి దాతయే అర్హుడని అతని తర్కం. లేగదూడ అనేది భరతుని ఆత్మనింద కాదు, వినయం — అతడు పద్నాలుగేళ్ళు రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించి పదింతలు చేశాడు, అయినా తనను రామునితో సమానునిగా భావించడు. చెట్టు ఉపమానంలో గూఢార్థం ఉంది — రాముడు ప్రజలచేత పెంచబడ్డాడు, ఇప్పుడు ఫలమిచ్చే సమయం; అతడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించకపోతే ప్రజల ఆశలన్నీ నిష్ఫలమవుతాయి. భరతుని యాచన సర్గకు ఆరంభం, రామరాజ్యం దాని ఫలం.

భరతుని మాట విని శత్రుపురాలను జయించే రాముడు ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి శుభాసనంపై కూర్చున్నాడు. తరువాత శత్రుఘ్నుని మాట ప్రకారం సుఖమైన చేతులు గల, అతివేగంగా పని చేసే, నేర్పరులైన, గడ్డం తీసే క్షురకులు రాఘవుని చుట్టుముట్టారు. ముందుగా భరతుడూ, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడూ, వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుడూ, రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడూ స్నానం చేసిన తరువాత, రాముడు జటలను శుభ్రం చేసుకుని స్నానం చేసి, రంగురంగుల మాలలూ లేపనాలూ ధరించి, మిక్కిలి విలువైన వస్త్రాలు ధరించి, శోభతో జ్వలిస్తూ అక్కడ నిలిచాడు. ఇక్ష్వాకుకులవర్ధనుడూ, శోభాయమానుడూ, వీర్యవంతుడూ అయిన శత్రుఘ్నుడు రామునికీ లక్ష్మణునికీ అలంకరణ చేయించాడు. మనస్వినులైన దశరథుని భార్యలందరూ స్వయంగా సీతకు మనోహరమైన అలంకరణ చేశారు. తరువాత పుత్రవాత్సల్యం గల కౌసల్య ఆనందంతో, ఎంతో శ్రద్ధగా వానరపత్నులందరికీ అందమైన అలంకరణ చేసింది. తరువాత శత్రుఘ్నుని మాట ప్రకారం సుమంత్రుడనే సారథి సర్వాంగసుందరమైన రథాన్ని సిద్ధం చేసి తీసుకువచ్చాడు. రాముని అంగీకారం సంక్షిప్తమైనది — ‘తథేతి’ (అలాగే) అనే ఒక్క పదమే; అతడు సోదరుని ప్రార్థనను తిరస్కరించడు. పద్నాలుగేళ్ళు జటలు ధరించిన రాముడు ఈ రోజు జటలను శుభ్రం చేసుకుంటాడు — ఇది వనవాసం ముగిసిందనడానికి ప్రత్యక్షచిహ్నం. భరతుడు మొదట స్నానం చేస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు కూడా తాపసవేషాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు. కౌసల్య స్వయంగా వానరస్త్రీలకు అలంకరణ చేస్తుంది — ఇది ఆమె వాత్సల్యానికీ ఆతిథ్యానికీ పరాకాష్ఠ; వానరపత్నులు కూడా ఆమెకు కోడళ్ళ వంటివారే. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యత్నాత్’ అనే పదాన్ని ‘ఎంతో శ్రద్ధగా’ అని వివరిస్తుంది. మునుపు రాముణ్ణి అడవికి తీసుకువెళ్ళిన సుమంత్రుడే ఈ రోజు అతణ్ణి రాజ్యానికి తీసుకువెళ్తున్నాడు — కథావలయం పూర్తయింది. ‘శ్మశ్రువర్ధనాః’ అంటే క్షురకులు — ఇక్కడ ‘వర్ధన’ పదం కత్తిరించడం అనే అర్థంలో ఉంది. రాముడు తాను స్నానం చేసే ముందు సోదరులకూ మిత్రులకూ స్నానం చేయిస్తాడు — అతడు తన సుఖం కంటే ముందు ఇతరుల సుఖాన్ని చూస్తాడు. విభీషణుడూ సుగ్రీవుడూ అతిథులు, వారి స్నానం కూడా రాముని కంటే ముందే. సీత అలంకరణ దశరథుని భార్యలే స్వయంగా చేశారు — కోడలు ఇంటికి తిరిగి వచ్చిందని తల్లుల ఆనందం. పద్నాలుగేళ్ళు ఆమె కూడా నారబట్టలు ధరించింది, ఈ రోజు మళ్ళీ రాజవధువేషంలో ఉంది. వానరపత్నులు కిష్కింధ నుండి వచ్చారు, వారికి కూడా కౌసల్య తల్లిలా అలంకరణ చేస్తుంది. ఇలా అయోధ్యలో అందరూ సమానులే — మనుషులూ వానరులూ రాక్షసులూ. ఇలా స్నానమూ అలంకరణా పూర్తయ్యాయి. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘శ్రియా జ్వలన్’ (శోభతో జ్వలిస్తూ) — స్నానాలంకరణల తరువాత రాముడు ప్రకాశిస్తున్నాడు.

అగ్నిసూర్యుల వలె నిర్మలంగా ప్రకాశించే దివ్యరథం నిలిచి ఉండడం చూసి, శత్రుపురాలను జయించే మహాబాహువు రాముడు దానిని ఎక్కాడు. మహేంద్రుని వంటి కాంతి గల సుగ్రీవుడూ హనుమంతుడూ స్నానం చేసి దివ్యమైన వస్త్రాలూ శుభకుండలాలూ ధరించి వెళ్ళారు. అన్ని ఆభరణాలూ ధరించి శుభకుండలాలతో ఉన్న సుగ్రీవుని భార్యలూ సీతా నగరాన్ని చూడాలనే ఉత్సుకతతో వెళ్ళారు. అయోధ్యలో రాజు దశరథుని సచివులు పురోహితుడు వసిష్ఠుని ముందుంచుకుని ప్రయోజనకరంగా మంత్రాంగం చేశారు. అశోకుడూ విజయుడూ సిద్ధార్థుడూ ఏకాగ్రతతో రాముని అభ్యుదయం కోసమూ నగరపు సమృద్ధి కోసమూ ఇలా మంత్రాలోచన చేశారు — ‘జయానికి అర్హుడైన మహాత్ముడు రాముని అభిషేకం కోసం మంగళపూర్వకంగా చేయవలసినదంతా మీరు చేయాలి.’ ఇలా ఆదేశించి ఆ మంత్రులందరూ పురోహితుడూ రాముని చూడాలనే కోరికతో త్వరగా నగరం నుండి బయలుదేరారు. పాపరహితుడైన సహస్రాక్షుడు ఇంద్రుడు హరి అశ్వాలు పూన్చిన రథాన్ని ఎక్కి వెళ్ళినట్లు, రాముడు రథాన్ని ఎక్కి ఉత్తమమైన నగరానికి బయలుదేరాడు. మంత్రులకు రాజ్యనిర్వహణ తెలుసు — అభిషేకం శాస్త్రోక్తవిధితో మంగళపూర్వకంగా జరగాలని వారు జాగ్రత్తపడతారు. ‘రామవృద్ధ్యర్థమృద్ధ్యర్థం నగరస్య చ’ (రాముని అభ్యుదయం కోసమూ నగరపు సమృద్ధి కోసమూ) — రాజు ఉన్నతీ ప్రజల సమృద్ధీ ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్నాయి. ఇంద్రుని ఉపమానంతో రాముని రథం దేవరాజు రథంలా హరి అశ్వాలతో కూడినదని తెలుస్తుంది. సుగ్రీవుని భార్యలు సీతతో కలిసి నగరాన్ని చూడాలని ఉత్సుకులై ఉన్నారు — వానరస్త్రీలు మానవనగరపు వైభవాన్ని మొదటిసారి చూస్తున్నారు. ‘అగ్న్యర్కామలసంకాశం’ (అగ్నిసూర్యుల వలె నిర్మలంగా ప్రకాశించే) — రథపు దీప్తి. హనుమంతుడూ సుగ్రీవుడూ రాముని సమీపంలో ఉన్నారు, వారు కూడా దివ్యవస్త్రాలతో అలంకరించబడ్డారు. మంత్రులు నగరంలో ఉండి అభిషేకవిధిని నిశ్చయించి, తరువాత రాముణ్ణి చూడడానికి బయలుదేరుతారు; ఇలా ఆనందంలో కూడా రాజ్యకార్యం మరచిపోబడలేదు. అశోకుడూ విజయుడూ సిద్ధార్థుడూ పూర్వసర్గలో కూడా చెప్పబడిన మంత్రులు. ‘యద్యన్మంగళపూర్వకం’ (మంగళపూర్వకంగా చేయవలసినదంతా) — చేయవలసిన శుభకార్యమేదైనా అంతా చేయండనే సర్వవ్యాపకమైన ఆదేశం. రాముని రథయాత్ర నందిగ్రామం నుండి అయోధ్యకు, ఒక్క క్రోశం దారి; ఆ దారిని ముందురోజే శత్రుఘ్నుడు శుభ్రం చేయించి, నీళ్ళు చల్లించి, అలంకరింపజేశాడు. రథం ఎక్కిన రాముడు ఇంద్రునిలా శోభిస్తున్నాడు.

భరతుడు పగ్గాలు పట్టుకున్నాడు, శత్రుఘ్నుడు ఛత్రాన్ని పట్టుకున్నాడు, లక్ష్మణుడు అతని శిరస్సుపై వింజామర వీస్తూ నిలిచాడు. చుట్టూ నిలిచిన మరొకడు తెల్లని వాలవ్యజనాన్ని పట్టుకున్నాడు, రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు చంద్రుని వంటి మరొక చామరాన్ని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో ఋషిసంఘాలూ మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతలూ స్తుతిస్తున్న రాముని గురించిన మధురధ్వని వినిపించింది. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు పర్వతం వంటి శత్రుంజయమనే ఏనుగును ఎక్కాడు. వానరులు మానవరూపం ధరించి అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించుకుని తొమ్మిది వేల ఏనుగులను ఎక్కి వెళ్ళారు. శంఖనాదాలతోనూ దుందుభుల ధ్వనులతోనూ పురుషవ్యాఘ్రుడు మేడల వరుసలు గల ఆ నగరానికి బయలుదేరాడు. ముందు నడిచేవారితో కూడి, శరీరకాంతితో విరాజిల్లుతూ, రథంలో వస్తున్న అతిరథుడైన రాఘవుణ్ణి పౌరులు చూశారు. వారు కాకుత్స్థుణ్ణి జయజయధ్వానాలతో అభినందించి, రాముడు వారిని ప్రత్యభినందించగా, సోదరులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ మహాత్ముని అనుసరించారు. మంత్రులతోనూ బ్రాహ్మణులతోనూ ప్రజలతోనూ చుట్టుముట్టబడిన రాముడు నక్షత్రాలతో కూడిన చంద్రునిలా శోభతో ప్రకాశించాడు. చేతులలో తాళాలూ స్వస్తికాలూ పట్టుకుని ముందు నడిచేవారితోనూ, వాద్యాలతోనూ, ఆనందంతో మంగళవచనాలు పలికేవారితోనూ చుట్టుముట్టబడి అతడు వెళ్ళాడు. అక్షతలూ, బంగారమూ, గోవులూ, కన్యలూ, ద్విజులూ, మోదకాలు చేతబట్టిన మనుషులూ రాముని ముందు నడిచారు. రాముడు మంత్రులకు సుగ్రీవునితో తన స్నేహాన్నీ, వాయుపుత్రుని ప్రభావాన్నీ, వానరుల కార్యాలనూ వివరించాడు. అది విని అయోధ్యాపురవాసులు విస్మయం చెందారు; వానరుల కార్యాలనూ, రాక్షసుల బలాన్నీ, విభీషణునితో కలయికనూ అతడు మంత్రులకు చెప్పాడు. ఇది చెప్పి, కాంతిమంతుడైన రాముడు వానరులతో కలిసి సంతుష్టులూ పుష్టిగలవారూ అయిన జనులతో నిండిన అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు. పౌరులు ఇంటింటా పతాకలు ఎగరేశారు; రాముడు ఇక్ష్వాకులు నివసించిన రమ్యమైన తండ్రి ఇంటిని చేరాడు. తరువాత రఘునందనుడు మహాత్ముడైన తండ్రి భవనానికి చేరి లోపల ప్రవేశించి, కౌసల్యకూ సుమిత్రకూ కైకేయికీ అభివాదం చేసి, ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడైన భరతునితో అర్థవంతమైన మధురవాక్కుతో ఇలా అన్నాడు — ‘అశోకవనంతో కూడిన, ముత్యాలతోనూ వైడూర్యాలతోనూ పొదిగిన, శ్రేష్ఠమైన నా విశాలభవనాన్ని సుగ్రీవునికి నివేదించు.’ అతని మాట విని సత్యపరాక్రముడైన భరతుడు సుగ్రీవుని చేయి పట్టుకుని ఆ భవనంలో ప్రవేశించాడు. తరువాత శత్రుఘ్నుడు ప్రేరేపించగా జనులు నూనెదీపాలనూ మంచాలనూ పరుపులనూ తీసుకుని త్వరగా లోపలికి వెళ్ళారు. ఈ భాగంలో రాముని శోభాయాత్ర సంపూర్ణచిత్రం ఉంది — సారథి భరతుడు, ఛత్రధారి శత్రుఘ్నుడు, చామరధారులు లక్ష్మణుడూ విభీషణుడూ; నలుగురు సోదరులూ మిత్రుడూ ఒక్కచోట సేవలో. ఇక్కడ ‘జగృహే పరితః స్థితః’ (చుట్టూ నిలిచిన మరొకడు పట్టుకున్నాడు) అని ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘సుగ్రీవో వానరేశ్వరః’ (వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు) అని ఉంది; ముద్రిత పాఠాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లు ఉంచాము. నలభయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. రాముడు తన విజయపు శ్రేయస్సును వానరులకు ఇస్తాడు — సుగ్రీవుని స్నేహమూ హనుమంతుని ప్రభావమూ అతడే స్వయంగా కీర్తిస్తాడు. అతడు తన ఉత్తమభవనాన్ని సుగ్రీవునికి ఇస్తాడు; అతిథిసత్కారమే రాజు మొదటి కర్తవ్యం. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పితుర్భవనమాసాద్య…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలు ‘అథాబ్రవీద్రాజపుత్రో…’ తరువాత ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో ముందు ఉన్నాయి — క్రమవిపర్యయం. శత్రుంజయం రాముని ఏనుగు, సుగ్రీవుడు దానిని ఎక్కుతాడు — ఇది అతిథికి పరమసమ్మానం. అయోధ్యావాసులు భయపడకూడదని వానరులు మానవరూపంలో ఏనుగులను ఎక్కుతారు. నగరానికి ‘హర్మ్యమాలినీ’ (మేడల వరుసలు గలది) అనే విశేషణం దాని ప్రాసాదపంక్తుల వైభవాన్ని చూపిస్తుంది. పౌరులు ‘వర్ధయిత్వా’ — జయధ్వానాలతోనూ ఆశీర్వాదాలతోనూ రాముణ్ణి అభినందిస్తారు, రాముడు కూడా వారిని ప్రత్యభినందిస్తాడు. నక్షత్రాలతో చంద్రుడు అనే ఉపమానం — మంత్రులతోనూ ప్రజలతోనూ చుట్టుముట్టబడిన రాముడు వారిలో ప్రధానుడైనా వారితో ఒక్కడే. మంగళద్రవ్యాలు — అక్షతలు, బంగారం, గోవులు, కన్యలు, బ్రాహ్మణులు, మోదకాలు — శుభయాత్రకు సంప్రదాయసిద్ధమైన చిహ్నాలు. దారిలో రాముడు మంత్రులతో సంభాషిస్తూ యుద్ధవృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు; పౌరులు విస్మయపడతారు. ఇలా అయోధ్య జనులు తన మిత్రులను సమ్మానించేలా రాముడు స్వయంగా వారిని పరిచయం చేస్తాడు. ‘ఐక్ష్వాకాధ్యుషితం’ (ఇక్ష్వాకులు నివసించిన) — తండ్రి ఇంట్లో పూర్వం ఇక్ష్వాకువంశపు రాజులు నివసించారు; అందులో ప్రవేశించడం అంటే రాముడు వంశపరంపరలో మళ్ళీ స్థాపించబడడం. తల్లులకు మళ్ళీ అభివాదం, తరువాత భరతునికి ఆదేశం — ఈ క్రమం రాముని వినయాన్నీ కర్తవ్యనిష్ఠనూ చూపిస్తుంది. ‘సాశోకవనికం’ (అశోకవనంతో కూడిన) — రాముని స్వంతభవనం అశోకవనంతో కూడినది; లంకలోని అశోకవనంలో సీత అనుభవించిన దుఃఖానికి విపరీతంగా ఇది సుఖస్థానం. భరతుడు స్వయంగా సుగ్రీవుని చేయి పట్టుకుని అక్కడికి తీసుకువెళ్తాడు, శత్రుఘ్నుడు పడకలూ దీపాలూ పంపుతాడు — సోదరులందరూ అతిథిసేవలో నిమగ్నులు. ఈ భాగం చివర రాజప్రాసాదంలో అతిథుల నివాసపు ఏర్పాటు — రాముడు అభిషేకానికి ముందే మిత్రుల సుఖం గురించి ఆలోచిస్తాడు. నూనెదీపాలు రాత్రి వెలుగు కోసం, మంచాలూ పరుపులూ నిద్ర కోసం; రేపు ఉదయం అభిషేకం, అందువల్ల ఈ రాత్రి అందరూ విశ్రాంతి తీసుకోవాలి. దేవతలూ ఋషులూ ఆకాశంలో నిలిచి రాముణ్ణి స్తుతిస్తున్నారు, ఆ మధురధ్వని భూమిపై కూడా వినిపిస్తోంది — స్వర్గమూ భూమీ ఒకే ఉత్సవంలో కలిశాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతల సమూహాలు చేస్తున్న శ్రీరామచంద్రుని స్తవపు మధురధ్వని వినిపిస్తోంది’ అని వివరిస్తుంది. ‘తొమ్మిది వేల ఏనుగులు’ అనేది వానరుల సంఖ్యకు ఒక అంచనా — ప్రతి ఏనుగూ కొందరు వానరులను మోస్తుంది. ఇలా రాముని పునరాగమనం యుద్ధవిజయోత్సవమూ, గృహప్రవేశోత్సవమూ కూడా. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘హృష్టపుష్టజనాకీర్ణాం’ (సంతుష్టులూ పుష్టిగలవారూ అయిన జనులతో నిండిన) — అయోధ్య జనులు ఆనందంగా పుష్టిగా ఉన్నారు; భరతుని పాలనలో నగరం సమృద్ధమైంది, రాముని రాకతో ఆనందించింది. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘గృహే గృహే పతాకాః’ (ఇంటింటా పతాకలు) — ప్రతి ఇల్లూ ఉత్సవంలో పాలుపంచుకుంటుంది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో శుభకార్యాలలోని సంప్రదాయం ప్రకారం మంగళద్రవ్యాలతో పాటు కన్యలు కూడా నడుస్తారు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘అపరం చంద్రసంకాశం’ (చంద్రుని వంటి మరొకటి) — విభీషణుని చామరం చంద్రునిలా తెల్లగా ప్రకాశిస్తోంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు శంఖదుందుభినాదాలతో పాటు నగరంలో ప్రవేశిస్తాడు.

తరువాత మహాతేజస్వి, రాఘవుని తమ్ముడు అయిన భరతుడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రభూ, రాముని అభిషేకం కోసం దూతలను ఆజ్ఞాపించు.’ సుగ్రీవుడు వెంటనే అన్ని రత్నాలతో అలంకరించిన నాలుగు బంగారు కలశాలను నలుగురు వానరేంద్రులకు ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరులారా, తెల్లవారే సమయానికి నాలుగు సముద్రాల జలాలతో నిండిన కలశాలతో సిద్ధంగా ఉండండి, అలా చేయండి.’ ఇలా చెప్పబడిన, ఏనుగుల వంటి మహాకాయులైన మహాత్ములైన వానరులు గరుడుల వలె వేగంగా వెళ్ళేవారై త్వరగా ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. జాంబవంతుడూ, హనుమంతుడూ, వేగదర్శి అనే వానరుడూ, ఋషభుడూ నీటితో నిండిన కలశాలను తెచ్చారు; ఐదు వందల నదుల నీటిని కుంభాలలో తెచ్చారు. సత్త్వసంపన్నుడైన సుషేణుడు అన్ని రత్నాలతో అలంకరించిన, నీటితో నిండిన కలశాన్ని తూర్పు సముద్రం నుండి తెచ్చాడు. ఋషభుడు ఎర్రచందనంతోనూ కర్పూరంతోనూ కప్పిన బంగారు కలశాన్ని దక్షిణ సముద్రం నుండి త్వరగా తెచ్చాడు. వాయువేగం గల గవయుడు పెద్ద రత్నకుంభంతో పశ్చిమ మహాసముద్రం నుండి చల్లని నీటిని తెచ్చాడు. గరుడవాయువుల వంటి పరాక్రమం గల, సర్వగుణసంపన్నుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన అనిలుడు — వాయుపుత్రుడు — ఉత్తరసముద్రం నుండి నీటిని త్వరగా తెచ్చాడు. తరువాత ఆ వానరశ్రేష్ఠులు తెచ్చిన ఆ జలాన్ని చూసి శత్రుఘ్నుడు మంత్రులతో కలిసి రాముని అభిషేకం కోసం శ్రేష్ఠుడైన పురోహితునికీ మిత్రులకూ నివేదించాడు. నాలుగు సముద్రాలు నాలుగు దిక్కులను సూచిస్తాయి — రాముడు సమస్త భూమికీ రాజు. ఐదు వందల నదుల జలం సమస్త భూమండలానికి ప్రతినిధి. వానరుల వేగం ఇక్కడ ఉపయోగపడింది — ఒక్క రాత్రిలో నాలుగు దిక్కుల నుండీ నీరు తేవడం మనుషులకు అసాధ్యం. హనుమంతుడు ఉత్తరసముద్రం నుండి నీరు తెస్తాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అనిలః’ అనే పదాన్ని ‘పవనపుత్రుడైన హనుమంతుడు’ అని వివరిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సుషేణః సత్త్వసంపన్నః’ అనే మాటను ‘భల్లూకాల అందమైన పెద్ద సైన్యం కలిగిన శక్తిశాలి జాంబవంతుడు’ అని వివరిస్తుంది — ఇక్కడ ‘సుషేణ’ (మంచి సైన్యం గలవాడు) అనే పదాన్ని జాంబవంతుని విశేషణంగా వివరించింది. భరతుడు సుగ్రీవుణ్ణి ‘ప్రభూ’ అని సంబోధిస్తాడు — ఒక రాజు మరొక రాజుతో ఆదరంగా మాట్లాడతాడు. సుగ్రీవుడు బంగారు కలశాలను ఇచ్చి తానే ఆదేశం ఇస్తాడు — ‘ప్రత్యూషసమయే’ (తెల్లవారే సమయానికి), అంటే రేపు సూర్యోదయానికి ముందు. వానరులు రాత్రే వెళ్ళి ఉదయానికి తిరిగి వస్తారు. కలశాల వర్ణన — తూర్పుసముద్రపుది రత్నాలతో అలంకరించినది, దక్షిణానిది ఎర్రచందనకర్పూరాలతో కప్పినది, పశ్చిమానిది రత్నకుంభం, ఉత్తరానిది హనుమంతుడు తెచ్చిన జలం — ప్రతి కలశమూ విశిష్టమైనది. గవయుడు ‘మారుతవిక్రముడు’ — వాయువులా వేగవంతుడు. అభిషేకజలాన్ని శత్రుఘ్నుడు పురోహితునికి నివేదిస్తాడు — విధి పురోహితుని అధీనం. ‘నదీశతానాం పంచానాం’ అనే మాటను హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఐదు వందల నదుల నుండి’ అని వివరిస్తుంది. నాలుగు సముద్రాల జలమూ ఐదు వందల నదుల జలమూ కలిసిన అభిషేకజలం సమస్త భూమికీ సారం. వానరులు పక్షుల వలె ఆకాశమార్గంలో వెళ్తారు — ‘గరుడుల వలె వేగంగా వెళ్ళేవారు’. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో వానరులు ‘వారణోపమాః’ — ఏనుగుల వంటి మహాకాయులు. సుగ్రీవుడు ఇక్కడ రాజులా ఆదేశం ఇస్తాడు, భరతుడు అతణ్ణి ఆదరిస్తాడు — ఇద్దరు రాజుల మైత్రి. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ధర్మాత్మానిలః’ అనేది ముద్రణలో ‘ధర్మాత్మా + అనిలః’ అనే సంధి; ఇక్కడ అనిలుడు అంటే వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు.

తరువాత నియమవంతుడూ వృద్ధుడూ అయిన వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మణులతో కలిసి సీతతో కూడిన రాముణ్ణి రత్నమయమైన పీఠంపై కూర్చోబెట్టాడు. వసిష్ఠుడూ, వామదేవుడూ, జాబాలీ, కాశ్యపుడూ, కాత్యాయనుడూ, సుయజ్ఞుడూ, గౌతముడూ, విజయుడూ — వసువులు సహస్రాక్షుడైన వాసవుణ్ణి (ఇంద్రుణ్ణి) అభిషేకించినట్లు — స్వచ్ఛమైన సుగంధజలంతో నరవ్యాఘ్రుడైన రాముణ్ణి అభిషేకించారు. మొదట ఋత్విక్కులైన బ్రాహ్మణులు, తరువాత కన్యలూ, మంత్రులూ, యోధులూ, ఆనందంతో నిండిన వర్తకులూ అన్ని ఓషధుల రసాలతో అభిషేకించారు; ఆకాశంలో నిలిచిన దేవతలూ, నలుగురు లోకపాలకులూ, కలిసివచ్చిన దేవతలందరూ కూడా అభిషేకం చేశారు. పూర్వం బ్రహ్మ నిర్మించిన, రత్నాలతో శోభించే కిరీటం — దేనితో పూర్వం మనువు అభిషిక్తుడయ్యాడో, దేనితో అతని వంశంలోని రాజులు క్రమంగా అభిషేకించబడ్డారో — ప్రకాశించే తేజస్సు గల ఆ కిరీటాన్ని, బంగారంతో నిర్మించిన, మహాధనాలతో శోభించిన, నానావిధ సుందర రత్నాలతో చిత్రించిన సభలో, నానారత్నమయమైన పీఠంపై యథావిధిగా ఉంచి, తరువాత మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడూ ఋత్విక్కులూ రాఘవుణ్ణి కిరీటంతోనూ ఆభరణాలతోనూ అలంకరించారు. అభిషేకక్రమం శాస్త్రీయమైనది — మొదట పురోహితులూ ఋత్విక్కులూ, తరువాత కన్యలూ, మంత్రులూ, యోధులూ, వర్తకులూ; ఇలా సమాజంలోని అన్ని వర్గాలూ రాజు అభిషేకంలో భాగస్వాములు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పదహారుగురు కన్యల చేత’ అని సంఖ్యను జోడిస్తుంది. దేవతలూ లోకపాలకులూ ఆకాశం నుండి అభిషేకం చేస్తారు — రాముని రాజ్యం దైవానుమోదం పొందినది. మనువు కిరీటం సూర్యవంశపు పరంపరను సూచిస్తుంది; రాముడు దాని వారసుడు. వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల కులగురువు, అందువల్ల అతడే అభిషేకానికి ప్రధానుడు. ‘ససీతం’ (సీతతో కూడిన) — సీత కూడా రామునితో పాటు అభిషిక్తురాలైంది. రత్నమయపీఠంపై రాముడు సీతతో కలిసి కూర్చున్నాడు — అయోధ్యాకాండలో కైకేయి వరంతో విఘ్నమైన అభిషేకం ఈ రోజు పద్నాలుగేళ్ళ తరువాత నెరవేరింది. ఎనిమిది మంది ఋషులు అభిషేకం చేస్తారు; ‘వసవో వాసవం యథా’ (వసువులు ఇంద్రుని వలె) అనే ఉపమానం — ఎనిమిది మంది వసువులు ఇంద్రుణ్ణి అభిషేకించినట్లు ఎనిమిది మంది ఋషులు రాముణ్ణి. అన్ని ఓషధుల రసాలూ జలంతో కలపబడ్డాయి. కిరీటపు చరిత్ర — బ్రహ్మ నిర్మించినది, మొదట మనువు ధరించినది, తరువాత ఇక్ష్వాకులందరూ క్రమంగా ధరించినది; ఈ రోజు రాముని శిరస్సుపై. సభ బంగారంతోనూ రత్నాలతోనూ శోభించింది. ఇదంతా రాముని రాజత్వపు వైధత్వాన్నీ దివ్యత్వాన్నీ స్థాపిస్తుంది. దేవతలు ఆకాశంలో నిలిచి అభిషేకజలాన్ని వర్షిస్తున్నట్లుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘సమయోక్ష్యత’ అంటే అలంకరించబడ్డాడు లేదా యోజించబడ్డాడు; కిరీటమూ ఆభరణాలూ యథాస్థానంలో ధరింపజేయబడ్డాయి. వసిష్ఠుడు ‘ప్రయతః’ — శుద్ధుడూ సంయమి అయినవాడు, అభిషేకకర్త.

శత్రుఘ్నుడు అతని తెల్లని శుభమైన ఛత్రాన్ని పట్టుకున్నాడు, వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు తెల్లని వాలవ్యజనాన్ని, రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు చంద్రుని వంటి మరొక చామరాన్ని పట్టుకున్నారు. వాసవుడు (ఇంద్రుడు) ప్రేరేపించగా వాయువు దేదీప్యమానంగా ప్రకాశించే, నూరు బంగారు తామరలతో కూడిన బంగారుమాలను రాఘవునికి ఇచ్చాడు; ఇంద్రుని ప్రేరణతో అతడు అన్ని రత్నాలతో కూడిన, మణులతో అలంకరించిన ముత్యాలహారాన్ని కూడా నరేంద్రునికి ఇచ్చాడు. దానికి అర్హుడూ ధీమంతుడూ అయిన రాముని అభిషేకంలో దేవగంధర్వులు గానం చేశారు, అప్సరోగణాలు నాట్యం చేశాయి. రాఘవుని ఉత్సవంలో భూమి పంటలతో నిండింది, చెట్లు ఫలించాయి, పూలు సువాసనలు వెదజల్లాయి. మనుజశ్రేష్ఠుడైన రాముడు మొదట ద్విజులకు లక్ష గుర్రాలనూ, లక్ష పాడిఆవులనూ గోవులనూ, నూరు వృషభాలనూ దానం చేశాడు; బ్రాహ్మణులకు ముప్పై కోట్ల బంగారు నాణేలనూ, మిక్కిలి విలువైన రకరకాల ఆభరణాలనూ వస్త్రాలనూ మళ్ళీ దానం చేశాడు. మనుజాధిపుడు సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల, మణులు పొదిగిన దివ్యమైన బంగారుమాలను సుగ్రీవునికి ఇచ్చాడు. ధైర్యశాలి అయిన అతడు వాలిపుత్రుడైన అంగదునికి వైడూర్యాలతో చిత్రించిన, చంద్రకిరణాల వంటి కాంతితో అలంకరించిన రెండు అంగదాలను (బాహుభూషణాలను) ఇచ్చాడు. రాముడు శ్రేష్ఠమైన మణులు పొదిగిన, చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి గల ఆ సాటిలేని ముత్యాలహారాన్నీ, మలినం లేని రెండు దివ్యవస్త్రాలనూ, శుభాభరణాలనూ సీతకు ఇచ్చాడు. ప్రకృతి కూడా రాముని అభిషేకంలో ఆనందించింది — భూమి పంటలతో నిండింది, చెట్లు ఫలించాయి, పూలు సుగంధభరితమయ్యాయి; ఇది రామరాజ్యానికి ముందస్తు సూచన. దానాల విస్తారం రాజు ఉదారతను చూపిస్తుంది. అంగదునికి అంగదాలు అనేది శబ్దక్రీడ — ‘అంగదం’ అంటే బాహుభూషణం కూడా. వాయుదేవుడు హారం ఇస్తాడు, రాముడు దానిని సీతకు ఇస్తాడు, సీత దానిని వాయుపుత్రునికి ఇస్తుంది — హారం తన మూలానికే తిరిగి వెళ్తున్నట్లుంది. ఛత్రచామరధారులు ఇక్కడ మళ్ళీ — శత్రుఘ్నుడు, సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు; ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు వింజామర పట్టుకున్నాడు. వాయువు దానం ఇంద్రుని ప్రేరణతో జరిగింది — దేవరాజు స్వయంగా రాముని అభిషేకాన్ని గౌరవిస్తాడు. ‘శతపుష్కరా మాలా’ — నూరు బంగారు కమలాలు గల మాల; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నూరు బంగారు కమలాలతో చేసినది’ అని చెబుతుంది. దేవతలు పాడతారు, నాట్యం చేస్తారు — స్వర్గంలో కూడా ఉత్సవం. రాముని దానాలలో మొదట బ్రాహ్మణులు, తరువాత మిత్రులు, తరువాత భార్య — ధర్మక్రమం. ముప్పై కోట్ల బంగారం అనేది అపరిమితమైన దానం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ముప్పై కోట్ల బంగారు నాణేలు’ అని చెబుతుంది. సుగ్రీవునికి మాల, అంగదునికి అంగదాలు — మిత్రుని కుమారునికి కూడా సమ్మానం; అతడు మునుపు వాలివధతో తండ్రిని కోల్పోయాడు. ‘అభిషేకే తదర్హస్య’ (దానికి అర్హుడైనవాని అభిషేకంలో) — ధర్మంతో విజయం సాధించినవాడు గనుక రాముడే అభిషేకానికి యోగ్యుడు. ‘సహస్రశతమశ్వానాం’ అంటే లక్ష గుర్రాలు, హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఒక లక్ష గుర్రాలు’ అని చెబుతుంది. బ్రాహ్మణులకు వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ — దానపు సంపూర్ణత. డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అరజే వాససీ’ అంటే మలినం లేని నిర్మలమైన రెండు వస్త్రాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఎన్నడూ మాసిపోని రెండు దివ్యవస్త్రాలు’ అని చెబుతుంది. డెబ్బై రెండవ శ్లోకంలో ‘ఫలవంతశ్చ పాదపాః’ (చెట్లు ఫలించాయి) — ఋతువు లేకపోయినా చెట్లు ఫలించాయి.

వైదేహి వాయుపుత్రునికి ఏదైనా ఇవ్వాలని కోరుకుంటూ ఆలోచిస్తూ, తన మెడ నుండి హారాన్ని తీసి, వానరులందరి వైపూ భర్త వైపూ మళ్ళీ మళ్ళీ చూసింది. ఇంగితం తెలిసిన రాముడు జనకుని కుమార్తె అయిన ఆమెను చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘సుభగా, భామినీ, నీవు ఎవరిపట్ల సంతుష్టురాలవో వారికి ఈ హారాన్ని ఇవ్వు.’ అప్పుడు నల్లని కన్నులు గల ఆమె ఆ హారాన్ని వాయుపుత్రునికి ఇచ్చింది — ఎవరిలో తేజస్సూ, ధైర్యమూ, కీర్తీ, దక్షతా, సామర్థ్యమూ, వినయమూ, నీతీ, పౌరుషమూ, పరాక్రమమూ, బుద్ధీ ఎల్లప్పుడూ ఉంటాయో అతనికి. చంద్రకిరణసమూహంలా తెల్లని తెల్లమబ్బుతో పర్వతం శోభించినట్లు, ఆ హారంతో వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు శోభించాడు. వృద్ధవానరులందరూ, ఇతర వానరశ్రేష్ఠులూ వస్త్రాలతోనూ భూషణాలతోనూ యథార్హంగా సత్కరించబడ్డారు. విభీషణుడూ, సుగ్రీవుడూ, హనుమంతుడూ, జాంబవంతుడూ, వానరముఖ్యులందరూ అక్లిష్టకర్ముడైన రామునిచేత ఇష్టమైన వస్తువులతోనూ పుష్కలమైన రత్నాలతోనూ యథార్హంగా సత్కరించబడి, ఆనందభరితమైన మనస్సులతో వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. పరంతపుడైన భూపతి ద్వివిద మైందులకూ నీలునికీ అన్ని కోరదగిన వస్తువులనూ చూసి ఇచ్చాడు. మహాత్ములైన ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ అభిషేకాన్ని చూసి, రాజేంద్రుడు వీడ్కోలు ఇవ్వగా కిష్కింధకు చేరారు. వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు రాముని అభిషేకాన్ని చూసి, రామునిచేత సత్కరించబడి కిష్కింధానగరంలో ప్రవేశించాడు. ధర్మాత్ముడూ మహాయశస్వీ అయిన రాజు విభీషణుడు కూడా ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠులతో కలిసి తన కులధనాన్ని (వంశపారంపర్యమైన రాజ్యాన్ని) పొంది లంకకు వెళ్ళాడు. సీత హారదానం కృతజ్ఞతకు సుందరమైన దృశ్యం — అశోకవనంలో హనుమంతుడే ఆమెను మొదట ఊరడించినవాడు. ఆమె రాముని అనుమతి లేకుండా ఇవ్వాలనుకోదు, అందువల్ల భర్త వైపు చూస్తుంది; రాముడు ఆమె ఇంగితాన్ని గ్రహిస్తాడు. ‘యస్య తుష్టాసి’ (ఎవరిపట్ల సంతుష్టురాలవో) అంటూ రాముడు నిర్ణయాన్ని సీతకే వదిలేస్తాడు. హనుమంతుని గుణాల జాబితా — పది గుణాలు — అతని చరిత్రకు సారం. తెల్లని మేఘంతో శోభించే పర్వతంలా హారంతో హనుమంతుడు. ముద్రణలో ‘అథ సా వాయుపుత్రాయ…’ అనేది ఎనభై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దదౌ సా…’ అని ఉంది; ‘తేజో ధృతిర్యశో…’ అనే గుణాల జాబితా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ద్వివిద మైంద నీలులకు దానం సమీక్షిత సంస్కరణలో వృద్ధవానరుల సత్కారానికి ముందు ఉంది, ముద్రణలో తరువాత — క్రమవిపర్యయం. వీడ్కోలు క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట అందరూ సత్కరించబడ్డారు, తరువాత ‘యథాగతం’ (వచ్చినట్లే) వెళ్ళారు. వానరులు రాముని రాజ్యాభిషేకాన్ని చూసిన తరువాతనే వెళ్తారు; వారి సేవకు ఫలం ఈ దర్శనమే. సుగ్రీవుడు కిష్కింధకు, విభీషణుడు లంకకు — ఇద్దరు రాజులూ రాముని కృప వల్ల స్వరాజ్యాన్ని పొందారు. ‘కులధనం’ అంటే విభీషణుని పితృపారంపర్యమైన రాజ్యం, అతడు దానిని ధర్మంతో పొందాడు. హనుమంతుడు కిష్కింధకు వెళ్ళాడో లేదో ఇక్కడ విడిగా చెప్పబడలేదు; ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే మాటలో అతడు కూడా ఇమిడి ఉన్నాడు. ద్వివిద మైంద నీలులకు ప్రత్యేకదానం, ఎందుకంటే వారు యుద్ధంలో ప్రత్యేకంగా పరాక్రమం చూపారు. వాయువు రామునికి ఇచ్చిన హారాన్ని సీత వాయుపుత్రునికి ఇచ్చింది — ఇలా తండ్రి దానం కుమారునికి చేరింది. హనుమంతుని శోభకు ఉపమానం — తెల్లని మేఘాలతో కప్పబడిన పర్వతం; హనుమంతుడు పర్వతంలా మహత్తరుడూ స్థిరుడూ. ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పార్థివేంద్రేణ విసృష్టాః’ (రాజేంద్రుడు వీడ్కోలు ఇవ్వగా) — వారు తమ ఇష్టంతో కాక రాముని అనుమతితోనే వెళ్తారు. ఎనభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సుగ్రీవుడు ‘పూజితః’ (సత్కరించబడి) — రామునిచేత ప్రత్యేకంగా సత్కరించబడిన తరువాతనే కిష్కింధలో ప్రవేశిస్తాడు.

శత్రువులను సంహరించిన మహాయశస్వీ, పరమోదారుడూ అయిన రాఘవుడు సమస్తరాజ్యాన్నీ పరమానందంతో పాలించాడు. ధర్మవత్సలుడైన రాముడు ధర్మజ్ఞుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, పూర్వరాజులు బలంతో పాలించిన ఈ భూమిని నాతో కలిసి అధిష్ఠించు. పితరులు ధరించిన ఆ భారాన్ని యౌవరాజ్యంలో నాతో సమానుడవై నీవు మోయి.’ అన్నివిధాలా అనునయించినా, నియమించినా సౌమిత్రి భూమిపై యౌవరాజ్యాన్ని స్వీకరించకపోవడంతో, మహాత్ముడైన రాముడు భరతుణ్ణి అభిషేకించాడు. తొంభై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. తొంభై రెండు, తొంభై మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. లక్ష్మణుని నిరాకరణ అతని సేవాభావాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు రాముని సేవకుడుగానే ఉండాలనుకుంటాడు, రెండవ పాలకుడుగా కాదు. భరతుడు పద్నాలుగేళ్ళు రాజ్యాన్ని పాలించాడు, అందువల్ల అతడే యువరాజపదవికి యోగ్యుడు. ‘పూర్వరాజాధ్యుషితాం’ (పూర్వరాజులు పాలించిన) — భూమి ఇక్ష్వాకుల పితృపారంపర్యమైనది. లక్ష్మణుడు అన్నివిధాలా అనునయించబడినా స్వీకరించడు — అతని అనిచ్ఛ దృఢమైనది. అప్పుడు రాముడు భరతుణ్ణి అభిషేకిస్తాడు, ఇలా భరతుని త్యాగానికి కూడా పురస్కారం లభించింది. రాముని మాట ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది — ‘తుల్యం మయా త్వం’ (నాతో సమానుడవై) అంటూ అతడు లక్ష్మణుణ్ణి తనతో సమానునిగా భావిస్తాడు, చిన్నవానిగా కాదు.

రాజకుమారుడైన రాముడు పౌండరీకమూ అశ్వమేధమూ వాజపేయమూ, ఇంకా రకరకాల యజ్ఞాలూ అనేకసార్లు చేశాడు. రాఘవుడు రాజ్యాన్ని పొంది పదివేల సంవత్సరాలు పాలిస్తూ, శ్రేష్ఠమైన అశ్వాలతోనూ భూరిదక్షిణలతోనూ కూడిన నూరు అశ్వమేధాలు చేశాడు. మోకాళ్ళ వరకు వ్రేలాడే బాహువులు గలవాడూ, విశాలవక్షస్సు గలవాడూ, ప్రతాపవంతుడూ, లక్ష్మణుడు అనుచరునిగా గలవాడూ అయిన రాముడు ఈ భూమిని పాలించాడు. ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు సాటిలేని రాజ్యాన్ని పొంది మిత్రులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ బంధువులతోనూ కలిసి బహువిధ యజ్ఞాలు చేశాడు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా విధవలు విలపించలేదు, క్రూరమృగాల వల్ల భయం లేదు, రోగాల వల్ల భయం లేదు. లోకం దొంగలు లేనిదైంది, ఎవరూ అనర్థాన్ని తాకలేదు, వృద్ధులు పిల్లలకు ప్రేతకార్యాలు చేయవలసి రాలేదు. అంతా ఆనందమయంగానే ఉంది, అందరూ ధర్మపరాయణులయ్యారు; రామునే ఆదర్శంగా చూస్తూ ఒకరినొకరు హింసించుకోలేదు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా జనులు వేలాది సంవత్సరాలు జీవించారు, వేలాది సంతానం గలవారై, రోగం లేకుండా, శోకం లేకుండా ఉన్నారు. ప్రజల కథలన్నీ ‘రాముడు, రాముడు, రాముడు’ అనే అయ్యాయి, జగత్తు రామమయమైంది. అక్కడ చెట్లు ఎప్పుడూ దృఢమైన వేళ్ళతో, ఎప్పుడూ పండ్లతో, పూలతో ఉన్నాయి; మేఘం కోరినప్పుడు వర్షించింది, గాలి సుఖస్పర్శతో వీచింది. బ్రాహ్మణులూ క్షత్రియులూ వైశ్యులూ శూద్రులూ లోభం లేకుండా తమతమ కర్మలలో ప్రవర్తించారు, తమ కర్మలతోనే సంతుష్టులయ్యారు. రాముడు పాలిస్తుండగా ప్రజలు ధర్మపరులు, అసత్యవాదులు కారు; అందరూ శుభలక్షణసంపన్నులూ ధర్మపరాయణులూ. సోదరులతో కలిసి శ్రీమంతుడైన రాముడు పదివేల సంవత్సరాలూ మరో వెయ్యి సంవత్సరాలూ (పది వందల సంవత్సరాలు) రాజ్యం చేశాడు. ముద్రణలో తొంభై ఐదవ శ్లోకానికి హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘పదకొండు వేల సంవత్సరాల వరకు’ అని ఉంది, కింద పాదటిప్పణి కూడా ఉంది — ‘ఇతరచోట్ల “దశవర్షసహస్రాణి దశవర్షశతాని చ” (పదివేల సంవత్సరాలూ పది వందల సంవత్సరాలూ) అని చెప్పబడింది; వాటితో ఏకవాక్యత కోసం ఇక్కడ “పది” అనే మాటను “పదకొండు”కు సూచకంగా గ్రహించాలి’ అని. అందువల్ల పదివేలూ పది వందలూ కలిపి పదకొండు వేల సంవత్సరాలు. రామరాజ్యపు లక్షణాలు — అకాలమృత్యువు లేదు, రోగం లేదు, దొంగ లేడు, వర్ణాశ్రమధర్మం స్వచ్ఛందంగా పాలించబడుతుంది, ప్రకృతి అనుకూలంగా ఉంటుంది. ‘రామభూతం జగత్’ (జగత్తు రామమయమైంది) — అందరి నాలుకపైనా మనస్సులోనూ రాముడే; ఇది ఆదర్శరాజ్యానికి పరమాదర్శం. ముద్రణలో ‘నిత్యమూలాః’ (ఎప్పుడూ దృఢమైన వేళ్ళతో) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిత్యపుష్పాః … స్కంధవిస్తృతాః’ (ఎప్పుడూ పూలతో … విశాలమైన కాండాలతో) అని ఉంది. సమీక్షిత సంస్కరణ 6.116.090 లోని మూడవ పాదంతో — ‘దశవర్షసహస్రాణి రామో రాజ్యమకారయత్’ (పదివేల సంవత్సరాలు రాముడు రాజ్యం చేశాడు) — ముగుస్తుంది; ముద్రణలో దాని స్థానంలో 106 వ శ్లోకం ఉంది. పౌండరీకం, అశ్వమేధం, వాజపేయం మహాయజ్ఞాలు, రాజసూయాదులతో పాటు రాజు చేయవలసినవి. ‘ఆజానులంబిబాహుః’ (మోకాళ్ళ వరకు వ్రేలాడే బాహువులు గలవాడు) అనేది మహాపురుషలక్షణం. విధవల విలాపం లేదు, ఎందుకంటే పురుషులు అకాలంలో మరణించరు; వృద్ధులు పిల్లలకు ప్రేతకార్యాలు చేయరు, ఎందుకంటే పిల్లలు వృద్ధుల కంటే ముందు మరణించరు. ఇది రామరాజ్యపు సర్వప్రసిద్ధమైన ఆదర్శం, ఇది ఈనాటికీ భారతీయుల మనస్సులలో జీవించి ఉంది. ‘కామవర్షీ పర్జన్యః’ (కోరినప్పుడు వర్షించే మేఘం) — కోరినప్పుడు వర్షం; అతివృష్టి గానీ అనావృష్టి గానీ లేదు. నాలుగు వర్ణాలకూ తమ ధర్మంలో తృప్తి — ఎవరూ ఇతరుల ధర్మాన్ని కోరరు, లోభం లేదు. ‘సర్వే లక్షణసంపన్నాః’ (అందరూ లక్షణసంపన్నులు) — శుభలక్షణాలతో కూడినవారు. ‘నానర్థం కశ్చిదస్పృశత్’ (ఎవరూ అనర్థాన్ని తాకలేదు) — ఎవరూ అనర్థకరమైన పని చేయలేదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఏ మనిషీ అనర్థకరమైన పనులలో చేయి పెట్టలేదు’ అని చెబుతుంది. ‘రామమేవానుపశ్యంతః’ (రామునే ఆదర్శంగా చూస్తూ) — ప్రజలు రాముని ఆచరణను ఆదర్శంగా భావించి అలాగే ప్రవర్తిస్తారు; యథా రాజా తథా ప్రజా. తొంభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘లక్ష్మణానుచరః’ (లక్ష్మణుడు అనుచరునిగా గలవాడు) — వనంలో లాగే రాజ్యంలో కూడా లక్ష్మణుడు రామునికి అనుచరుడే. తొంభై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఎనభయ్యవది, ముద్రణలో తరువాత ఉంది — క్రమవిపర్యయం. ఇలా రాముడు మిత్రులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ బంధువులతోనూ కలిసి యజ్ఞాలు చేస్తాడు — ధర్మం కుటుంబంతో కలిసి. నూట ఒకటవ శ్లోకంలో ‘పుత్రసహస్రిణః’ (వేలాది సంతానం గలవారు) — వంశాభివృద్ధి.

ఋషిప్రోక్తమైన ఈ ఆదికావ్యాన్ని పూర్వం వాల్మీకి రచించాడు — ఇది ధర్మసమ్మతమైనది, కీర్తినీ ఆయుష్షునూ ఇచ్చేది, రాజులకు విజయాన్ని తెచ్చేది. లోకంలో దీనిని ఎల్లప్పుడూ వినే మనిషి పాపం నుండి విముక్తుడవుతాడు. రాముని అభిషేకాన్ని విని పుత్రులను కోరేవాడు పుత్రులనూ, ధనాన్ని కోరేవాడు ధనాన్నీ పొందుతాడు; రాజు భూమిని జయిస్తాడు, శత్రువులను అణచివేస్తాడు. రాఘవునితో కౌసల్యా, లక్ష్మణునితో సుమిత్రా, భరతునితో కైకేయీ జీవించి ఉన్న పుత్రులు గలవారైనట్లే, ఇతర స్త్రీలు కూడా ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా పుత్రపౌత్రులతో కూడినవారవుతారు. ఈ రామాయణాన్ని విని దీర్ఘాయుష్షును పొందుతారు. అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని ఈ విజయాన్ని వినేవాడు శ్రద్ధగలవాడై క్రోధాన్ని జయించి కష్టాలను దాటుతాడు. ఈ కావ్యాన్ని వినేవారు ప్రవాసం ముగిసిన తరువాత బంధువులతో కలిసి ఆనందిస్తారు, రాఘవుని నుండి కోరిన వరాలన్నీ పొందుతారు. దీని శ్రవణంతో దేవతలందరూ ప్రీతి చెందుతారు; ఎవరి ఇంట్లో విఘ్నకారులైన వినాయకులు ఉంటారో అవి శమిస్తాయి. రాజు భూమిని జయిస్తాడు, ప్రవాసి క్షేమంగా ఉంటాడు, రజస్వలలైన స్త్రీలు దీనిని విని ఉత్తమమైన పుత్రులను కంటారు. ఈ పురాతన ఇతిహాసాన్ని పూజిస్తూ పఠించేవాడు అన్ని పాపాల నుండీ విముక్తుడై దీర్ఘాయుష్షును పొందుతాడు. క్షత్రియులు నిత్యం శిరస్సు వంచి ప్రణమించి బ్రాహ్మణుని నుండి దీనిని వినాలి — ఐశ్వర్యమూ పుత్రలాభమూ కలుగుతాయి. ఈ రామాయణాన్ని సంపూర్ణంగా ఎల్లప్పుడూ వినేవానిపట్లా పఠించేవానిపట్లా సనాతనుడైన విష్ణువు — రాముడు — నిరంతరం ప్రీతి చెందుతాడు. ఆదిదేవుడూ మహాబాహువూ హరీ నారాయణుడూ ప్రభువూ అయినవాడే సాక్షాత్తు రఘుశ్రేష్ఠుడైన రాముడు; లక్ష్మణుడు శేషుడని చెప్పబడతాడు. ఇదే ఈ పూర్వవృత్తాంతమైన ఆఖ్యానం — మీకు శుభమగుగాక, నిస్సంకోచంగా దీనిని పఠించండి, విష్ణువు బలం పెరుగుగాక. దీనిని గ్రహించడం వల్లా వినడం వల్లా దేవతలందరూ తృప్తి చెందుతారు, రామాయణశ్రవణంతో పితరులు ఎల్లప్పుడూ తృప్తి చెందుతారు. ఋషి రచించిన ఈ సంహితను రామభక్తితో వ్రాసేవారికి స్వర్గంలో నివాసం లభిస్తుంది. మహార్థమూ శుభమూ అయిన ఈ కావ్యాన్ని విని మనిషి కుటుంబవృద్ధినీ, ధనధాన్యవృద్ధినీ, ఉత్తమమైన స్త్రీలనూ, ఉత్తమసుఖాన్నీ, భూమిపై సర్వార్థసిద్ధినీ పొందుతాడు. ఆయుష్షునూ ఆరోగ్యాన్నీ కీర్తినీ ఇచ్చేదీ, సోదరప్రేమను పెంచేదీ, బుద్ధిని పెంచేదీ, శుభమైనదీ, ఓజస్సును ఇచ్చేదీ అయిన ఈ ఆఖ్యానాన్ని అభ్యుదయాన్ని కోరే సత్పురుషులు నియమంగా వినాలి. ఈ ఫలశ్రుతి సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — 6.116.090 లోని మూడవ పాదంతో ముగుస్తుంది; నూట ఏడవ శ్లోకం నుండి నూట ఇరవై ఐదవ శ్లోకం వరకు ఏ అర్ధశ్లోకమూ సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు. ముద్రణలో ఫలశ్రుతి ఈ సర్గలో భాగమే. నూట ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో రాముడు విష్ణువనీ, లక్ష్మణుడు శేషుడనీ స్పష్టంగా చెప్పబడింది; నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం లవకుశుల మాట అని హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది — ‘(లవకుశులు అంటున్నారు —) శ్రోతలారా! మీకు శుభమగుగాక’. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘సౌభ్రాత్రకం’ (సోదరప్రేమను పెంచేది) — రామాయణం భ్రాతృప్రేమ గ్రంథం; ఈ సర్గ కూడా చూపిస్తున్నట్లు రామ భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ్నుల స్నేహమే ఈ కావ్యానికి హృదయం. ఇలా యుద్ధకాండ ముగిసింది. ఫలశ్రుతి క్రమం — మొదట సామాన్యఫలం (పాపవిముక్తి), తరువాత విశిష్టఫలాలు (పుత్రుడు, ధనం, విజయం, ఆయుష్షు, ప్రవాసం నుండి తిరిగి రావడం, విఘ్నశాంతి), తరువాత భక్తిఫలం (విష్ణువు ప్రీతి, స్వర్గం), చివరగా అందరికీ వర్తించే ఉపదేశం (నియమంగా వినాలి). ప్రతి ఫలమూ రామాయణకథలోని ఒక అంశంతో ముడిపడి ఉంది — రాముడు ప్రవాసం నుండి తిరిగి వచ్చి బంధువులను కలిసినట్లే శ్రోత కూడా; కౌసల్యాదులు జీవించి ఉన్న పుత్రులు గలవారైనట్లే ఇతర స్త్రీలు కూడా; రాముడు విజయుడైనట్లే రాజు కూడా. ఇక్కడ ‘లిఖంతి’ (వ్రాస్తారు) అనే మాటతో గ్రంథానికి ప్రతులు వ్రాయడం కూడా పుణ్యమని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతి ప్రాచీనగ్రంథాలకు సంప్రదాయసిద్ధమైన అంతభాగం, అది గ్రంథపఠనశ్రవణాలకు ప్రేరణ ఇస్తుంది. ఇక్కడ రామాయణానికి ఉన్న పేర్లు — కావ్యం, ఇతిహాసం, ఆఖ్యానం, సంహిత; ‘ఆదికావ్యం’ అంటే మొదటి కావ్యం. రాముని విష్ణుత్వమూ లక్ష్మణుని శేషత్వమూ ఇక్కడే స్పష్టంగా చెప్పబడ్డాయి; యుద్ధకాండలోనే బ్రహ్మస్తుతిలో కూడా ఇది సూచించబడింది. లవకుశులు రామాయణానికి మొదటి గాయకులు, వారి మాటగా ‘భద్రమస్తు వః’ (మీకు శుభమగుగాక) అని శ్రోతల కల్యాణం కోరబడుతుంది. ‘ప్రవ్యాహరత విస్రబ్ధం’ (నిస్సంకోచంగా పఠించండి) — నిశ్శంకంగా పఠించండి, ఎందుకంటే ఈ పఠనం విష్ణువు బలాన్ని, అంటే ధర్మపు శక్తిని, పెంచుతుంది. రామాయణశ్రవణంతో పితరులకు కూడా తృప్తి — శ్రాద్ధంలో కూడా రామాయణపఠనం చేసే సంప్రదాయం ఉంది. ఇలా సర్గ కథాసమాప్తితో పాటు గ్రంథమాహాత్మ్యంతో కూడా ముగుస్తుంది, తరువాత ముద్రణలో ‘యుద్ధకాండం సంపూర్ణం’ అని ఉంది. ఈ పందొమ్మిది శ్లోకాలలో ముప్పై ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలు ఉన్నాయి, అన్నీ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నవే; ముద్రణలో అవి సర్గలో అవిచ్ఛిన్నమైన భాగం, ప్రత్యేక పరిశిష్టంగా ముద్రించబడలేదు, శ్లోకసంఖ్యలు 107 నుండి 125 వరకు వరుసగా కొనసాగుతాయి. పాఠకునికి ఈ భాగం గ్రంథానికి ముగింపు, కథకు కాదు. ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ ‘శ్రుత్వా’ (విని), ‘శృణోతి’ (వింటాడు), ‘శృణ్వంతి’ (వింటారు), ‘శ్రవణేన’ (వినడం వల్ల) అనే మాటలతో శ్రవణపు ప్రాముఖ్యం — రామాయణం మూలంగా శ్రవ్యకావ్యం, లవకుశులు గానం చేసినది. నూట ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘గ్రహణాత్’ (గ్రహించడం వల్ల) అంటే గ్రంథాన్ని హృదయంలో ధరించడం వల్ల; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘రామాయణాన్ని హృదయంలో ధరించడం వల్లా వినడం వల్లా’ అని చెబుతుంది.

கைகேயியின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனான பரதன் தலைமேல் கைகூப்பி, உண்மையான வீரமுடைய அண்ணன் ராமனிடம் சொன்னான்: ‘என் தாய் மதிக்கப்பட்டாள், அவளுடைய சொல் காக்கப்பட்டது, இந்த அரசு எனக்குத் தரப்பட்டது. நீ எனக்குக் கொடுத்தது போல, நான் அதை உனக்கு மீண்டும் தருகிறேன். வலிமைமிக்க காளை தனியாகச் சுமந்த நுகத்தை இளங்கன்று சுமக்க முடியாதது போல, இந்தப் பெரும் சுமையைச் சுமக்க நான் வல்லவனல்லன். பெரும் நீர்ப்பெருக்கால் உடைந்த அணை கசிவது போல, மூடப்படாத அரசின் ஓட்டை அடைக்க அரியது என்று நினைக்கிறேன். கழுதை குதிரையின் நடையையும், காகம் அன்னத்தின் நடையையும் பின்பற்ற முடியாதது போல, வீரனே, பகைவரை அடக்குபவனே, உன் வழியைப் பின்பற்ற நான் வல்லவனல்லன். உள் முற்றத்தில், வீட்டுத் தோட்டத்தில் நடப்பட்ட ஒரு மரம் வளர்ந்து, பெரியதாகவும், ஏற அரியதாகவும், பருத்த அடிமரமும் கிளைகளும் உடையதாகவும் ஆகி, பூத்த பின் கனிகளைக் காட்டாமல் உதிர்ந்துவிட்டால், எவனுக்காக அது நடப்பட்டதோ அவன் அதன் பயனை அனுபவிக்கமாட்டான். நீண்ட கைகளுடையவனே, இதுவே உவமை — இதன் பொருளை நீ அறியத் தகுந்தவன்; மனிதர்களின் தலைவனே, தலைவனான நீ பணியாளர்களான எங்களை ஆளவில்லை என்றால், நீயும் அத்தகைய மரம் போலவே ஆவாய். இன்று உலகம், முடிசூட்டப்பட்டு, நண்பகலில் சுடர்விட்டு ஒளிரும் சூரியனைப் போலக் காய்கின்ற உன்னைக் காணட்டும். இசைக்கருவிகளின் கூட்டொலிகளாலும், ஒட்டியாணங்களின், சிலம்புகளின் ஒலிகளாலும், இனிய பாடல் ஒலிகளாலும் நீ விழித்தெழு, உறங்கு. விண்மீன் சக்கரம் சுழலும் வரை, பூமி உள்ள வரை, இங்கே உலகின் தலைமையை நீ நடத்துவாயாக.’ பரதனுடைய உவமைகள் நான்கு — காளையின் நுகம், உடைந்த அணை, கழுதை, அன்னம், காகம் ஆகியவற்றின் நடை, கனி தராத மரம். ஒவ்வொரு உவமையும் ஓர் உண்மையைக் காட்டுகிறது — அரசுச் சுமை கனமானது, அதன் ஓட்டைகள் அடைக்க அரியவை, ராமனின் திறமையைப் பின்பற்ற இயலாது, அரசன் மக்களைக் காக்காவிட்டால் அவனை வளர்த்தது பயனற்றுப் போகும். மர உவமையின் பொருளை இந்தி உரை விரிவாக விளக்குகிறது — மக்களால் காக்கப்பட்டு வளர்க்கப்பட்ட அரசன் அவர்களைக் காப்பதிலிருந்து முகம் திருப்பினால், அவன் கனி தராத மரத்திற்கு நிகரானவன். ‘ப்ரதிபுத்யஸ்வ ஶேஷ்வ ச’ — ‘விழித்தெழு, உறங்கு’ — இனி உன் உறக்கமும் விழிப்பும் தவசிக்கு உரியவையாக அல்ல, அரசனுக்கு உரியவையாக இருக்கட்டும். இங்கே பரதனின் பணிவும் சொல்வன்மையும் இரண்டுமே தெரிகின்றன. பரதன் ‘பூஜிதா மாமிகா மாதா’ — ‘என் தாய் மதிக்கப்பட்டாள்’ — என்று தொடங்குகிறான்: கைகேயியின் வரம் காக்கப்பட்டது; ஆகவே அவளுக்கு மரியாதை செய்யப்பட்டது; இனி அந்தக் கடன் இல்லை. ‘நீ எனக்குக் கொடுத்தது போல’ என்பது சித்திரகூடத்தில் ராமன் பரதனுக்கு அரசைக் கொடுத்ததை நினைவூட்டுகிறது; கொடுத்தவனே கொடுத்த பொருளைத் திரும்பப் பெறத் தக்கவன் என்பது அவனுடைய வாதம். இளங்கன்று என்பது பரதனின் தன்னிகழ்ச்சி அல்ல, பணிவு — அவன் பதினான்கு ஆண்டுகள் அரசை நன்கு காத்து, பத்து மடங்காகவும் பெருக்கினான்; ஆயினும் தன்னை ராமனுக்கு நிகராகக் கருதவில்லை. மர உவமையில் ஒரு நுட்பமான பொருள் — ராமன் மக்களால் வளர்க்கப்பட்டவன்; இப்போது கனி தரும் காலம்; அவன் அரசை ஏற்காவிட்டால் மக்களின் நம்பிக்கை அனைத்தும் பயனற்றுப் போகும். பரதனின் வேண்டுதல் சர்க்கத்தின் தொடக்கம்; ராமராஜ்யம் அதன் பலன்.

பரதனின் சொல்லைக் கேட்டு, பகைவரின் நகரங்களை வெல்லும் ராமன் ‘அப்படியே’ என்று ஏற்றுக்கொண்டு, மங்கலமான ஆசனத்தில் அமர்ந்தான். பிறகு சத்ருக்னனின் ஆணைப்படி, மென்மையான கைகளுடைய, மிக விரைவான, திறமையான, தாடி மழிக்கும் நாவிதர்கள் ராகவனைச் சூழ்ந்தார்கள். முதலில் பரதனும், பெரும் வலிமையுடைய லக்ஷ்மணனும், வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனும், ராக்ஷசத் தலைவன் விபீஷணனும் நீராடிய பின், ராமன் சடை களைந்து, நீராடி, பலவகை மாலைகளும் நறுமணப் பூச்சுகளும் அணிந்து, விலையுயர்ந்த ஆடை உடுத்தி, பொலிவால் சுடர்விட்டு அங்கே நின்றான். இக்ஷ்வாகு குலத்தைப் பெருக்குபவனும், பொலிவும் வீரமும் உடையவனுமான சத்ருக்னன் ராமனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் அலங்காரம் செய்வித்தான். தசரதனின் மனவுறுதியுடைய மனைவியர் அனைவரும் தாமே சீதைக்கு மனத்தைக் கவரும் அலங்காரம் செய்தார்கள். பிறகு மகனிடம் அன்புடைய கௌசல்யை மகிழ்ந்து, வானரர்களின் மனைவியர் அனைவருக்கும் முயற்சியோடு அழகிய அலங்காரம் செய்தாள். பிறகு சத்ருக்னனின் ஆணைப்படி சுமந்திரன் என்ற சாரதி எல்லா உறுப்புகளிலும் அழகிய தேரைப் பூட்டிக்கொண்டு வந்தான். ராமனின் ஏற்பு சுருக்கமானது — ‘ததேதி’ (அப்படியே) என்ற ஒரே சொல்; அவன் தம்பியின் வேண்டுதலை அவமதிக்கவில்லை. பதினான்கு ஆண்டுகள் சடை தரித்திருந்த ராமன் இன்று சடையைக் களைகிறான் — இது வனவாசம் முடிந்ததன் நேரடி அடையாளம். பரதன் முதலில் நீராடுகிறான்; ஏனெனில் அவனும் தவக்கோலத்தைக் கைவிடுகிறான். கௌசல்யையே வானரப் பெண்களுக்கு அலங்காரம் செய்கிறாள் — இது அவளுடைய தாயன்பின், விருந்தோம்பலின் உச்சம்; வானரர்களின் மனைவியரும் அவளுக்கு மருமகள்களைப் போன்றவர்கள். ‘யத்னாத்’ என்ற சொல்லை இந்தி உரை ‘மிகுந்த முயற்சியோடு’ என்று விளக்குகிறது. முன்பு ராமனை வனத்திற்கு அழைத்துச் சென்ற அதே சுமந்திரன் இன்று அவனை அரசுக்கு அழைத்துச் செல்கிறான் — கதையின் வட்டம் நிறைவுறுகிறது. ‘ஶ்மஶ்ருவர்தனா:’ என்பவர்கள் நாவிதர்கள் — ‘வர்தன’ என்ற சொல் இங்கே வெட்டுதல் என்ற பொருளில் வருகிறது. ராமன் தான் நீராடுவதற்கு முன் உடன்பிறந்தோரையும் நண்பர்களையும் நீராட்டுகிறான் — தன் இன்பத்திற்கு முன் பிறருடைய இன்பத்தைப் பார்க்கிறான். விபீஷணனும் சுக்ரீவனும் விருந்தினர்; அவர்களுடைய நீராட்டும் ராமனுக்கு முன்பே. சீதையின் அலங்காரம் தசரதனின் மனைவியராலேயே செய்யப்பட்டது — மருமகள் வீடு திரும்பினாள் என்ற தாய்மார்களின் மகிழ்ச்சி. பதினான்கு ஆண்டுகள் அவளும் மரவுரி தரித்திருந்தாள்; இன்று மீண்டும் அரச மருமகளின் கோலத்தில். வானரர்களின் மனைவியர் கிஷ்கிந்தையிலிருந்து வந்தவர்கள்; அவர்களுக்கும் கௌசல்யை தாயைப் போல அலங்காரம் செய்கிறாள். இவ்வாறு அயோத்தியில் அனைவரும் சமம் — மனிதர்களும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும். இவ்வாறு நீராட்டும் அலங்காரமும் நிறைவுற்றன. பதினைந்தாவது சுலோகத்தில் ‘ஶ்ரியா ஜ்வலன்’ — ‘பொலிவால் சுடர்விட்டு’ — நீராட்டுக்கும் அலங்காரத்திற்கும் பின் ராமன் ஒளிர்கிறான்.

அக்கினியையும் சூரியனையும் போல மாசற்று ஒளிரும் தெய்விகத் தேர் நிற்பதைக் கண்டு, நீண்ட கைகளுடையவனும் பகைவரின் நகரங்களை வெல்பவனுமான ராமன் அதில் ஏறினான். மகேந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியுடைய சுக்ரீவனும் அனுமனும் நீராடி, தெய்விகம் போன்ற ஆடைகளோடும் அழகிய குண்டலங்களோடும் சென்றார்கள். எல்லா அணிகலன்களும் அணிந்த, அழகிய குண்டலங்களுடைய சுக்ரீவனின் மனைவியரும் சீதையும் நகரைக் காணும் ஆவலோடு சென்றார்கள். அயோத்தியில் மன்னன் தசரதனின் அமைச்சர்கள் புரோகிதரான வசிஷ்டரை முன்னிறுத்திப் பொருள் பொதிந்த ஆலோசனை செய்தார்கள். அசோகனும் விஜயனும் சித்தார்த்தனும் கவனத்தோடு ராமனின் உயர்வுக்காகவும் நகரத்தின் செழிப்புக்காகவும் ஆலோசித்தார்கள்: ‘வெற்றிக்குத் தகுந்த பெருந்தன்மையுடைய ராமனின் முடிசூட்டுக்காக மங்கலமாகச் செய்ய வேண்டியவை எவையெவையோ, அவை அனைத்தையும் நீங்கள் செய்யத் தகும்.’ இவ்வாறு ஆணையிட்டு, அந்த அமைச்சர்கள் அனைவரும் புரோகிதரும் ராமனைக் காணும் எண்ணத்தோடு விரைந்து நகரிலிருந்து புறப்பட்டார்கள். பாவமற்ற, ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரன் பச்சைக் குதிரைகள் பூட்டிய தேரில் ஏறிச் செல்வது போல, ராமன் தேரில் ஏறிச் சிறந்த நகரை நோக்கிச் சென்றான். அமைச்சர்கள் அரசின் நிர்வாகத்தை அறிந்தவர்கள் — முடிசூட்டு சாஸ்திர முறைப்படி மங்கலமாக நிகழ வேண்டும் என்பதில் அவர்கள் கவனமாக உள்ளனர். ‘ராமவ்ருத்த்யர்த்தம் ருத்த்யர்த்தம் நகரஸ்ய ச’ — அரசனின் உயர்வும் மக்களின் செழிப்பும் ஒன்றோடொன்று பிணைந்தவை. இந்திர உவமையால், ராமனின் தேர் தேவராஜனின் தேரைப் போலப் பச்சைக் குதிரைகள் பூட்டியது. சுக்ரீவனின் மனைவியர் சீதையோடு நகரைக் காண ஆவலாக இருக்கிறார்கள் — வானரப் பெண்கள் மனித நகரத்தின் செல்வச் சிறப்பை முதன்முறையாகக் காண்கிறார்கள். ‘அக்ன்யர்காமலஸங்காஶம்’ — தேரின் ஒளி: அக்கினியையும் சூரியனையும் போல மாசற்று ஒளிர்வது. அனுமனும் சுக்ரீவனும் ராமனின் அருகில்; அவர்களும் தெய்விக ஆடைகளால் அணிசெய்யப்பட்டுள்ளனர். அமைச்சர்கள் நகரில் இருந்தே முடிசூட்டு முறையைத் தீர்மானிக்கிறார்கள்; பிறகு ராமனைக் காணப் புறப்படுகிறார்கள்; இவ்வாறு மகிழ்ச்சியிலும் அரசுப் பணி மறக்கப்படவில்லை. அசோகன், விஜயன், சித்தார்த்தன் ஆகியோர் முந்தைய சர்க்கத்திலும் குறிப்பிடப்பட்ட அமைச்சர்கள். ‘யத்யன்மங்களபூர்வகம்’ — மங்கலமாகச் செய்ய வேண்டியவை எவையாயினும் அனைத்தையும் செய்யுங்கள் என்ற முழுமையான ஆணை. ராமனின் தேர் ஊர்வலம் நந்திகிராமத்திலிருந்து அயோத்தி நோக்கி, ஒரு குரோச தூர வழியில்; அந்த வழி முந்தைய நாளே சத்ருக்னனால் சுத்தம் செய்யப்பட்டு, நீர் தெளிக்கப்பட்டு, அலங்கரிக்கப்பட்டது. தேரில் ஏறிய ராமன் இந்திரனைப் போலப் பொலிகிறான்.

பரதன் கடிவாளங்களைப் பற்றினான்; சத்ருக்னன் குடையை ஏந்தினான்; லக்ஷ்மணன் அவன் தலைக்கு மேல் விசிறியால் வீசிக்கொண்டு நின்றான். அருகில் நின்ற மற்றொருவன் வெண்சாமரத்தை ஏந்தினான்; ராக்ஷசத் தலைவன் விபீஷணன் நிலவு போன்ற மற்றொரு சாமரத்தை ஏந்தினான். அப்போது வானில் முனிவர் கூட்டங்களாலும் மருத்துக் கூட்டங்களோடு தேவர்களாலும் துதிக்கப்பட்ட ராமனின் இனிய ஒலி கேட்டது. பிறகு பேரொளியுடைய வானரர்களில் காளையான சுக்ரீவன் மலை போன்ற சத்ருஞ்ஜயம் என்ற யானையின் மீது ஏறினான். வானரர்கள் மனித உருவை ஏற்று, எல்லா அணிகலன்களும் அணிந்து, ஒன்பதாயிரம் யானைகளின் மீது ஏறிச் சென்றார்கள். சங்குகளின் முழக்கங்களோடும் துந்துபிகளின் ஒலிகளோடும், மனிதர்களில் புலியான ராமன் மாளிகை வரிசைகளுடைய அந்த நகரை நோக்கிச் சென்றான். முன்செல்வோரோடு, உடல் பொலிவால் விளங்கிய, தேரில் வரும், அதிரதனான ராகவன் வருவதை நகர மக்கள் கண்டார்கள். அவர்கள் காகுத்ஸ்தனை வாழ்த்தி, ராமனால் பதிலுக்கு மகிழ்விக்கப்பட்டு, சகோதரர்கள் சூழ்ந்த அந்தப் பெருந்தன்மையுடையவனைப் பின்தொடர்ந்தார்கள். அமைச்சர்களாலும் அந்தணர்களாலும் குடிமக்களாலும் சூழப்பட்ட ராமன், விண்மீன்களால் சூழப்பட்ட நிலவைப் போலப் பொலிவால் ஒளிர்ந்தான். தாளமும் ஸ்வஸ்திகமும் கையில் ஏந்தி முன்னே செல்வோராலும், இசைக்கருவிகளாலும், மகிழ்ந்து மங்கல மொழிகள் உரைப்போராலும் சூழப்பட்டு அவன் சென்றான். அட்சதையும், பொன்னும், பசுக்களும், கன்னியரும், அந்தணர்களோடு, இனிப்புகளைக் கையில் ஏந்திய மனிதர்களும் ராமனுக்கு முன்னே சென்றார்கள். ராமன் அமைச்சர்களுக்குச் சுக்ரீவனோடான நட்பையும், வாயு மைந்தனின் ஆற்றலையும், வானரர்களின் செயலையும் எடுத்துரைத்தான். அதைக் கேட்டு அயோத்தி நகரவாசிகள் வியப்படைந்தார்கள்; வானரர்களின் செயலையும், ராக்ஷசர்களின் வலிமையையும், விபீஷணனோடான இணைவையும் அவன் அமைச்சர்களுக்கு எடுத்துரைத்தான். இதைச் சொல்லி, ஒளியுடைய ராமன் வானரர்களோடு, மகிழ்ந்த, செழித்த மக்கள் நிறைந்த அயோத்திக்குள் நுழைந்தான். நகர மக்கள் வீடுதோறும் கொடிகளை உயர்த்தினார்கள்; ராமனும் இக்ஷ்வாகுக்கள் வசித்த அழகிய தந்தையின் மாளிகையை அடைந்தான். பிறகு ரகுநந்தனன், பெருந்தன்மையுடைய தந்தையின் மாளிகையை அடைந்து உள்ளே நுழைந்து, கௌசல்யையையும் சுமித்திரையையும் கைகேயியையும் வணங்கிய பின், அறவோரில் சிறந்த பரதனிடம் பொருள் பொதிந்த இனிய சொல்லால் சொன்னான்: ‘அசோக வனத்தோடு கூடிய, முத்துகளும் வைடூரியங்களும் நிறைந்த, சிறந்த, பெரிய என் மாளிகையைச் சுக்ரீவனுக்கு அளி.’ அவன் சொல்லைக் கேட்டு, உண்மையான வீரமுடைய பரதன் சுக்ரீவனைக் கையைப் பற்றி அழைத்துக்கொண்டு அந்த மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். பிறகு சத்ருக்னனால் ஏவப்பட்ட மக்கள் எண்ணெய் விளக்குகளையும், கட்டில்களையும், விரிப்புகளையும் எடுத்துக்கொண்டு விரைந்து உள்ளே சென்றார்கள். இந்தப் பகுதியில் ராமனின் ஊர்வலத்தின் முழுச் சித்திரம் — சாரதியாகப் பரதன், குடை பிடிப்பவனாகச் சத்ருக்னன், சாமரம் வீசுபவர்களாக லக்ஷ்மணனும் விபீஷணனும்; நான்கு சகோதரர்களும் நண்பனும் ஒன்றாகப் பணிவிடையில். இங்கே ‘ஜக்ருஹே பரித: ஸ்தித:’ (அருகில் நின்றவன் ஏந்தினான்) என்பது அச்சுப் பதிப்பில்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ஸுக்ரீவோ வானரேஶ்வர:’ (வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன்) என்று உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் உள்ளபடியே காக்கப்பட்டுள்ளது. நாற்பதாவது சுலோகம் ஆறு பாதங்களைக் கொண்டது. ராமன் தன் வெற்றியின் பெருமையை வானரர்களுக்கே அளிக்கிறான் — சுக்ரீவனின் நட்பும் அனுமனின் ஆற்றலும் அவனாலேயே புகழப்படுகின்றன. அவன் தன் சிறந்த மாளிகையைச் சுக்ரீவனுக்கு அளிக்கிறான்; விருந்தினரைச் சிறப்பிப்பதே அரசனின் முதல் கடமை. நாற்பத்து நான்காவது சுலோகத்தில், அச்சுப் பதிப்பில் ‘பிதுர்பவனமாஸாத்ய…’ என்ற இரு அரைப்பகுதிகள் ‘அதாப்ரவீத்ராஜபுத்ரோ…’ என்பதற்குப் பின் உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் முன்னால் உள்ளன — வரிசை மாற்றம். சத்ருஞ்ஜயம் என்பது ராமனின் யானை; சுக்ரீவன் அதில் ஏறுகிறான் — இது விருந்தினருக்கான மேலான மரியாதை. அயோத்தி மக்கள் அஞ்சாதிருக்க, வானரர்கள் மனித உருவில் யானைகளின் மீது ஏறுகிறார்கள். நகரத்திற்கான ‘ஹர்ம்யமாலினீ’ — ‘மாளிகை வரிசைகளுடையது’ — என்ற அடைமொழி அதன் அரண்மனை வரிசைகளின் சிறப்பைக் காட்டுகிறது. நகர மக்கள் ‘வர்த்தயித்வா’ — வெற்றி முழக்கங்களாலும் ஆசிகளாலும் ராமனை வாழ்த்துகிறார்கள்; ராமனும் பதிலுக்கு அவர்களை மகிழ்விக்கிறான். விண்மீன்களோடு நிலவு என்ற உவமை — அமைச்சர்களாலும் மக்களாலும் சூழப்பட்ட ராமன் அவர்களில் முதன்மையானவனாயினும் அவர்களோடு ஒன்றியவன். மங்கலப் பொருள்கள் — அட்சதை, பொன், பசுக்கள், கன்னியர், அந்தணர்கள், இனிப்புகள் — மங்கல ஊர்வலத்தின் மரபான அடையாளங்கள். வழியில் ராமன் அமைச்சர்களோடு உரையாடுகிறான், போரின் வரலாற்றைச் சொல்கிறான்; நகர மக்கள் வியப்படைகிறார்கள். இவ்வாறு அயோத்தி மக்கள் தன் நண்பர்களை மதிக்கும்படி, ராமனே அவர்களை அறிமுகப்படுத்துகிறான். ‘ஐக்ஷ்வாகாத்யுஷிதம்’ — தந்தையின் மாளிகை முன்பு இக்ஷ்வாகு வம்ச அரசர்கள் வசித்தது; அதில் நுழைவது ராமனை அவனுடைய வம்ச மரபில் மீண்டும் நிலைநிறுத்துவதாகும். தாய்மார்களை மீண்டும் வணங்குதல், பிறகு பரதனுக்கு ஆணை — இந்த வரிசை ராமனின் பணிவையும் கடமைப் பற்றையும் காட்டுகிறது. ‘ஸாஶோகவனிகம்’ — ராமனின் சொந்த மாளிகை அசோக வனத்தோடு கூடியது — இலங்கையின் அசோக வனத்தில் சீதை பட்ட துயருக்கு எதிர்மாறாக, இது இன்பத்தின் இடம். பரதன் தானே சுக்ரீவனைக் கையைப் பற்றி அங்கே அழைத்துச் செல்கிறான்; சத்ருக்னன் படுக்கை, விளக்கு முதலியவற்றை அனுப்புகிறான் — சகோதரர்கள் அனைவரும் விருந்தோம்பலில் ஈடுபடுகிறார்கள். இந்தப் பகுதியின் இறுதியில் அரண்மனையில் விருந்தினர் தங்குவதற்கான ஏற்பாடு — முடிசூட்டுக்கு முன்பே ராமன் நண்பர்களின் இன்பத்தைப் பற்றி எண்ணுகிறான். எண்ணெய் விளக்குகள் இரவில் ஒளிக்காக, கட்டில்களும் விரிப்புகளும் உறக்கத்திற்காக; நாளை காலை முடிசூட்டு; ஆகவே இன்றிரவு அனைவரும் ஓய்வெடுக்கட்டும். தேவர்களும் முனிவர்களும் வானில் நின்று ராமனைத் துதிக்கிறார்கள்; அதன் இனிய ஒலி பூமியிலும் கேட்கிறது — விண்ணும் மண்ணும் ஒரே விழாவில் இணைகின்றன. ‘மருத்துக் கூட்டங்களோடு தேவர் கூட்டங்கள் ஸ்ரீராமசந்திரனைத் துதிக்கும் இனிய ஒலி கேட்டுக்கொண்டிருந்தது’ என்று இந்தி உரை சொல்கிறது. ஒன்பதாயிரம் யானைகள் என்பது வானரர்களின் எண்ணிக்கை பற்றிய ஊகத்தைத் தருகிறது — ஒவ்வொரு யானையும் சில வானரர்களைச் சுமக்கிறது. இவ்வாறு ராமனின் மறுவருகை போர் வெற்றியின் விழாவும் ஆகும், புகுமனை விழாவும் ஆகும். நாற்பத்தொன்றாவது சுலோகத்தில் ‘ஹ்ருஷ்டபுஷ்டஜனாகீர்ணாம்’ — அயோத்தி மக்கள் மகிழ்ந்தவர்களும் செழித்தவர்களும் — பரதனின் ஆட்சியால் நகரம் செழித்தது; ராமனின் வருகையால் மகிழ்ந்தது. நாற்பத்திரண்டாவதில் ‘வீடுதோறும் கொடிகள்’ — ஒவ்வொரு வீடும் விழாவில் பங்கேற்கிறது. முப்பத்தெட்டாவதில், மங்கல நிகழ்வுகளில் உள்ள மரபுப்படி, மங்கலப் பொருள்களோடு கன்னியரும் செல்கிறார்கள். இருபத்தொன்பதாவதில் ‘அபரம் சந்த்ரஸங்காஶம்’ — விபீஷணனின் சாமரம் நிலவைப் போல வெண்மையாகவும் ஒளியோடும் இருக்கிறது. முப்பத்து மூன்றாவதில் மனிதர்களில் புலியான ராமன் சங்கு துந்துபிகளின் முழக்கத்தோடு நகருக்குள் நுழைகிறான்.

பிறகு பேரொளியுடைய, ராகவனின் தம்பியான பரதன் சுக்ரீவனிடம் சொன்னான்: ‘பிரபுவே, ராமனின் முடிசூட்டுக்காகத் தூதர்களுக்கு ஆணையிடுங்கள்.’ சுக்ரீவன் விரைவில் எல்லா மணிகளாலும் அணிசெய்யப்பட்ட நான்கு பொற்குடங்களை நான்கு வானரத் தலைவர்களிடம் கொடுத்தான்: ‘வானரர்களே, விடியற்காலையில் நான்கு கடல்களின் நீரால் நிறைந்த குடங்களோடு காத்திருங்கள்; அவ்வாறு செய்யுங்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, யானைகளைப் போன்ற, பெருந்தன்மையுடைய வானரர்கள் கருடர்களைப் போல விரைந்து செல்பவர்களாக, விரைவில் வானில் எழுந்தார்கள். ஜாம்பவானும், அனுமனும், வேகதர்சி என்ற வானரனும், ரிஷபனும் நீர் நிறைந்த கலசங்களைக் கொண்டுவந்தார்கள்; ஐந்நூறு நதிகளின் நீரையும் குடங்களில் கொண்டுவந்தார்கள். மன வலிமையுடைய சுஷேணன் எல்லா மணிகளாலும் அணிசெய்யப்பட்ட, நீர் நிறைந்த கலசத்தைக் கீழைக் கடலிலிருந்து கொண்டுவந்தான். ரிஷபன் தென் கடலிலிருந்து செஞ்சந்தனத்தாலும் கற்பூரத்தாலும் மூடப்பட்ட பொற்குடத்தை விரைந்து கொண்டுவந்தான். காற்றின் வீரமுடைய கவயன் பெரிய மணிக்குடத்தில் மேலைப் பெருங்கடலிலிருந்து குளிர்ந்த நீரைக் கொண்டுவந்தான். கருடனுக்கும் காற்றுக்கும் நிகரான வீரமுடைய, எல்லாப் பண்புகளும் நிறைந்த, அறவுள்ளம் கொண்ட வாயு மைந்தன் வடக் கடலிலிருந்து நீரை விரைந்து கொண்டுவந்தான். பிறகு அந்தச் சிறந்த வானரர்கள் கொண்டுவந்த அந்த நீரைக் கண்டு, சத்ருக்னன் அமைச்சர்களோடு ராமனின் முடிசூட்டுக்காக அதைச் சிறந்த புரோகிதரிடமும் நண்பர்களிடமும் ஒப்படைத்தான். நான்கு கடல்கள் நான்கு திசைகளைச் சுட்டுகின்றன — ராமன் பூமி முழுவதற்கும் அரசன். ஐந்நூறு நதிகளின் நீர் பூமண்டலம் முழுவதன் பிரதிநிதி. வானரர்களின் வேகம் இங்கே பயன்படுகிறது — ஒரே இரவில் நான்கு திசைகளிலிருந்தும் நீரைக் கொண்டுவருவது மனிதர்களால் இயலாதது. அனுமன் வடக் கடலிலிருந்து நீரைக் கொண்டுவருகிறான்; ‘அனில:’ என்ற சொல்லை இந்தி உரை ‘வாயு மைந்தனான அனுமன்’ என்று விளக்குகிறது. ‘ஸுஷேண: ஸத்த்வஸம்பன்ன:’ என்பதற்கு இந்தி உரை ‘கரடிகளின் பெரிய அழகிய படையை உடைய வலிமைமிக்க ஜாம்பவான்’ என்று விளக்கம் தருகிறது — இங்கே ‘ஸுஷேண’ என்ற சொல் ஜாம்பவானின் அடைமொழியாக விளக்கப்படுகிறது. பரதன் சுக்ரீவனைப் ‘பிரபுவே’ என்று விளிக்கிறான் — ஓர் அரசன் மற்றோர் அரசனிடம் மரியாதையோடு பேசுகிறான். சுக்ரீவன் பொற்குடங்களைக் கொடுத்து, தானே ஆணையிடுகிறான் — ‘விடியற்காலையில்’, அதாவது நாளை சூரியோதயத்திற்கு முன். வானரர்கள் இரவிலேயே சென்று காலையில் திரும்புகிறார்கள். கலசங்களின் வருணனை — கீழைக் கடலுடையது மணிகளால் அணிசெய்யப்பட்டது, தென் கடலுடையது செஞ்சந்தனத்தாலும் கற்பூரத்தாலும் மூடப்பட்டது, மேலைக் கடலுடையது மணிக்குடம், வடக் கடலின் நீர் அனுமனால் — ஒவ்வொரு கலசமும் தனித்தன்மையுடையது. கவயன் ‘மாருதவிக்ரம:’ — காற்றைப் போல வேகமுடையவன். முடிசூட்டு நீரைச் சத்ருக்னன் புரோகிதரிடம் ஒப்படைக்கிறான் — சடங்கு முறை புரோகிதரின் பொறுப்பு. ‘நதீஶதானாம் பஞ்சானாம்’ என்பதை இந்தி உரை ‘ஐந்நூறு நதிகளிலிருந்து’ என்று விளக்குகிறது. நான்கு கடல்களின் நீரும் ஐந்நூறு நதிகளின் நீரும் கலந்த முடிசூட்டு நீர் பூமி முழுவதன் சாரம். வானரர்கள் பறவைகளைப் போல வான்வழியில் செல்கிறார்கள் — ‘கருடர்களைப் போல விரைந்து செல்பவர்கள்’. ஐம்பத்தொன்றாவது சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘வாரணோபமா:’ — யானைகளைப் போன்ற பேருருவினர். இங்கே சுக்ரீவன் அரசனைப் போல ஆணையிடுகிறான்; பரதன் அவனை மதிக்கிறான் — இரு அரசர்களுக்கிடையிலான நட்பு. ஐம்பத்தேழாவது சுலோகத்தில் ‘தர்மாத்மானில:’ என்பது அச்சுப் பதிப்பில் ‘தர்மாத்மா + அனில:’ என்ற சந்தி; இங்கே அனிலன் என்பது வாயு மைந்தனான அனுமன்.

பிறகு தூய்மையும் அடக்கமும் உடைய முதியவரான வசிஷ்டர் அந்தணர்களோடு சேர்ந்து, சீதையோடு ராமனை மணிமயமான பீடத்தில் அமர்த்தினார். வசிஷ்டர், வாமதேவர், ஜாபாலி, காசியபர், காத்யாயனர், சுயஜ்ஞர், கௌதமர், விஜயர் ஆகியோர் — வசுக்கள் ஆயிரம் கண்களுடைய வாசவனுக்கு முடிசூட்டியது போல — தெளிந்த, நறுமணமுடைய நீரால் மனிதர்களில் புலியான ராமனுக்கு முடிசூட்டினார்கள். முதலில் ரித்விக்குகளான அந்தணர்களாலும், பிறகு கன்னியராலும், அமைச்சர்களாலும், போர்வீரர்களாலும், மிக மகிழ்ந்த வணிகர்களோடும் அவர்கள் எல்லா மூலிகைகளின் சாறுகளாலும் முடிசூட்டினார்கள்; வானில் நின்ற தெய்வங்களாலும், நான்கு திசைக் காவலர்களாலும், ஒன்றுகூடிய எல்லாத் தேவர்களாலும் முடிசூட்டு செய்யப்பட்டது. பிரம்மனால் முன்பு படைக்கப்பட்ட, மணிகளால் ஒளிரும் மணிமுடி — எதனால் முன்பு மனு முடிசூட்டப்பட்டாரோ, எதனால் அவருடைய வழித்தோன்றல்களான அரசர்கள் வரிசையாக முடிசூட்டப்பட்டார்களோ — சுடர்விட்டு ஒளிரும் அந்த மணிமுடியை, பொன்னால் அமைக்கப்பட்ட, பெரும் செல்வங்களால் பொலிந்த, பலவகை அழகிய மணிகளால் பல வண்ணம் பெற்ற அவையில், பலவகை மணிகளாலான பீடத்தின் மீது முறைப்படி வைத்து, அதன் பின் பெருந்தன்மையுடைய வசிஷ்டராலும் ரித்விக்குகளாலும் ராகவன் மணிமுடியாலும் அணிகலன்களாலும் அணிசெய்யப்பட்டான். முடிசூட்டின் வரிசை சாஸ்திரப்படியானது — முதலில் புரோகிதர்களும் ரித்விக்குகளும், பிறகு கன்னியர், அமைச்சர்கள், போர்வீரர்கள், வணிகர்கள்; இவ்வாறு சமூகத்தின் எல்லா வகுப்பினரும் அரசனின் முடிசூட்டில் பங்கேற்கிறார்கள். இந்தி உரை ‘பதினாறு கன்னியரால்’ என்று எண்ணிக்கையைச் சேர்க்கிறது. தேவர்களும் திசைக் காவலர்களும் வானிலிருந்து முடிசூட்டுகிறார்கள் — ராமனின் அரசு தெய்விக ஒப்புதல் பெற்றது. மனுவின் மணிமுடி சூரிய வம்சத்தின் மரபைச் சுட்டுகிறது; ராமன் அதன் வாரிசு. வசிஷ்டர் இக்ஷ்வாகுக்களின் குலகுரு; ஆகவே முடிசூட்டில் அவரே முதன்மையானவர். ‘ஸஸீதம்’ — ‘சீதையோடு’ — சீதையும் ராமனோடு முடிசூட்டப்பெற்றாள். மணிமயமான பீடத்தில் ராமன் சீதையோடு அமர்ந்திருக்கிறான் — அயோத்தியா காண்டத்தில் கைகேயியின் வரத்தால் தடைப்பட்ட முடிசூட்டு, இன்று பதினான்கு ஆண்டுகளுக்குப் பின் நிறைவேறியது. எட்டு முனிவர்கள் முடிசூட்டுகிறார்கள்; ‘வசுக்கள் வாசவனுக்குப் போல’ என்ற உவமை — எட்டு வசுக்கள் இந்திரனுக்குப் போல, எட்டு முனிவர்கள் ராமனுக்கு. எல்லா மூலிகைகளின் சாறுகளும் நீரோடு கலக்கப்பட்டன. மணிமுடியின் வரலாறு — பிரம்மனால் படைக்கப்பட்டது, மனுவால் முதலில் அணியப்பட்டது, பிறகு இக்ஷ்வாகுக்கள் அனைவராலும் வரிசையாக; இன்று ராமனின் தலையில். அவை பொன்னாலும் மணிகளாலும் பொலிந்தது. இவை அனைத்தும் ராமனின் அரசுரிமையின் முறைமையையும் தெய்விகத் தன்மையையும் நிறுவுகின்றன. தேவர்கள் வானில் நின்று முடிசூட்டு நீரைப் பொழிவது போல உள்ளது. அறுபத்தேழாவது சுலோகத்தில் ‘ஸமயோக்ஷ்யத’ — அணிசெய்யப்பட்டான், அல்லது பொருத்தப்பட்டான்; மணிமுடியும் அணிகலன்களும் உரிய இடங்களில் அணிவிக்கப்பட்டன. வசிஷ்டர் ‘ப்ரயத:’ — தூய்மையும் அடக்கமும் உடையவர்; முடிசூட்டைச் செய்பவர்.

சத்ருக்னன் அவனுக்கு வெண்ணிற மங்கலக் குடையைப் பிடித்தான்; வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன் வெண்சாமரத்தையும், ராக்ஷசத் தலைவன் விபீஷணன் நிலவு போன்ற மற்றொரு சாமரத்தையும் ஏந்தினார்கள். வாசவனால் தூண்டப்பட்ட வாயு, தன் வடிவால் சுடர்விடும், நூறு தாமரைகளுடைய பொன் மாலையை ராகவனுக்கு அளித்தான்; சக்ரனால் தூண்டப்பட்ட அவனே எல்லா மணிகளும் கூடிய, ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட முத்தாரத்தையும் மன்னனுக்கு அளித்தான். அதற்குத் தகுதியான, அறிவுடைய ராமனின் முடிசூட்டில் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் பாடினார்கள்; அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நடனமாடின. ராகவனின் விழாவில் பூமி பயிர் நிறைந்ததாகவும், மரங்கள் கனி நிறைந்தவையாகவும், பூக்கள் மணமுடையவையாகவும் ஆயின. மனிதர்களில் காளையான ராமன் முதலில் இருபிறப்பாளர்களுக்கு ஒரு லட்சம் குதிரைகளையும், கறவைப் பசுக்களையும், பசுக்களையும், நூறு காளைகளையும் அளித்தான்; அந்தணர்களுக்கு முப்பது கோடி பொன்னையும், விலையுயர்ந்த பலவகை அணிகலன்களையும் ஆடைகளையும் மீண்டும் அளித்தான். மனிதர்களின் தலைவன் சூரியக் கதிர்களைப் போல ஒளிரும், மணிகள் பதித்த, பொன்னாலான தெய்விக மாலையைச் சுக்ரீவனுக்கு அளித்தான். மன உறுதியுடைய அவன் வாலியின் மகனான அங்கதனுக்கு வைடூரியங்களால் பல வண்ணம் பெற்ற, நிலவுக் கதிர்களால் அழகுபெற்ற இரண்டு தோள்வளைகளை (அங்கதங்களை) அளித்தான். ராமன் சிறந்த மணிகள் பதித்த, நிலவுக் கதிர்களுக்கு நிகரான ஒளியுடைய, ஒப்பற்ற அந்த முத்தாரத்தையும், மாசற்ற இரண்டு தெய்விக ஆடைகளையும், மங்கலமான அணிகலன்களையும் சீதைக்கு அளித்தான். ராமனின் முடிசூட்டில் இயற்கையும் மகிழ்ந்தது — பூமி பயிர் நிறைந்தது, மரங்கள் கனிந்தன, பூக்கள் மணம் வீசின; இது ராமராஜ்யத்தின் முன்னறிவிப்பு. கொடைகளின் விரிவு அரசனின் பெருந்தன்மையைக் காட்டுகிறது. அங்கதனுக்கு அங்கதங்கள் என்பது சொல் விளையாட்டு — ‘அங்கதம்’ என்பது தோள்வளையின் பெயரும்கூட. வாயு தேவன் ஆரத்தைத் தருகிறான், ராமன் அதைச் சீதைக்குத் தருகிறான், சீதை அதை வாயு மைந்தனுக்குத் தருகிறாள் — ஆரம் தன் மூலத்திற்கே திரும்புவது போல. குடை, சாமரம் தாங்குவோர் இங்கே மீண்டும் — சத்ருக்னன், சுக்ரீவன், விபீஷணன்; இருபத்தெட்டாவது சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணன் விசிறி வீசுபவனாக இருந்தான். வாயுவின் கொடை இந்திரனின் தூண்டுதலால் — தேவராஜனே ராமனின் முடிசூட்டை மதிக்கிறான். ‘ஶதபுஷ்கரா மாலா’ — நூறு பொற்றாமரைகள் உடைய மாலை; இந்தி உரை ‘நூறு பொற்றாமரைகளால் ஆனது’ என்று சொல்கிறது. தேவர்கள் பாடுகிறார்கள், நடனமாடுகிறார்கள் — விண்ணுலகிலும் விழா. ராமனின் கொடைகளில் அந்தணர்கள் முதலில், பிறகு நண்பர்கள், பிறகு மனைவி — அறத்தின் வரிசை. முப்பது கோடி பொன் என்பது அளவற்ற கொடை; இந்தி உரை ‘முப்பது கோடி பொற்காசுகள்’ என்று சொல்கிறது. சுக்ரீவனுக்கு மாலை, அங்கதனுக்குத் தோள்வளைகள் — வாலி வதத்தால் முன்பு தந்தையை இழந்த, நண்பனின் மகனுக்கும் மரியாதை. ‘அபிஷேகே ததர்ஹஸ்ய’ — ராமனே முடிசூட்டுக்குத் தகுதியானவன்; ஏனெனில் அவன் அறவழியில் வென்றவன். ‘ஸஹஸ்ரஶதமஶ்வானாம்’ — ஒரு லட்சம் குதிரைகள்; இந்தி உரை ‘ஒரு லட்சம் குதிரைகள்’ என்று சொல்கிறது. அந்தணர்களுக்கு ஆடைகளும் அணிகலன்களும் — கொடையின் முழுமை. எழுபத்தெட்டாவது சுலோகத்தில் ‘அரஜே வாஸஸீ’ — தூசியற்ற, மாசற்ற இரண்டு ஆடைகள்; இந்தி உரை ‘ஒருபோதும் அழுக்காகாத இரண்டு தெய்விக ஆடைகள்’ என்று சொல்கிறது. எழுபத்திரண்டாவதில் ‘பலவந்தஶ்ச பாதபா:’ — பருவமில்லாமலும் மரங்கள் கனிந்தன.

வைதேகி வாயு மைந்தனுக்கு ஏதேனும் கொடுக்க விரும்பி, சுற்றிலும் பார்த்து, தன் கழுத்திலிருந்து ஆரத்தைக் கழற்றி, வானரர்கள் அனைவரையும் கணவனையும் மீண்டும் மீண்டும் பார்த்தாள். குறிப்பறியும் ராமன் ஜனகனின் மகளான அவளைப் பார்த்துச் சொன்னான்: ‘நற்பேறுடையவளே, எழிலுடையவளே, நீ யாரிடம் மகிழ்ந்திருக்கிறாயோ அவனுக்கு ஆரத்தைக் கொடு.’ பிறகு கருவிழியாளான அவள் அந்த ஆரத்தை வாயு மைந்தனுக்குக் கொடுத்தாள் — எவனிடம் ஒளி, மன உறுதி, புகழ், திறமை, ஆற்றல், பணிவு, நன்னெறி, ஆண்மை, வீரம், அறிவு ஆகியவை எப்போதும் நிலைத்திருக்கின்றனவோ அவனுக்கு. அந்த ஆரத்தால் வானரர்களில் காளையான அனுமன், நிலவுக் கதிர்களின் தொகுப்பைப் போல வெண்மையான வெண்மேகத்தால் ஒரு மலை பொலிவது போலப் பொலிந்தான். வானர முதியோர் அனைவரும், சிறந்த பிற வானரர்களும் தகுதிக்கேற்ப ஆடைகளாலும் அணிகலன்களாலும் சிறப்பிக்கப்பட்டார்கள். விபீஷணன், சுக்ரீவன், அனுமன், ஜாம்பவான், வானரத் தலைவர்கள் அனைவரும் அயராது செயலாற்றும் ராமனால் ஏராளமான விருப்பப் பொருள்களாலும் மணிகளாலும் தகுதிக்கேற்பச் சிறப்பிக்கப்பட்டு, மகிழ்ந்த மனத்தோடு வந்தபடியே சென்றார்கள். பகைவரை வாட்டும், பூமிக்குத் தலைவனான ராமன் துவிவிதனுக்கும் மைந்தனுக்கும் நீலனுக்கும் விருப்பத்திற்குரிய எல்லாப் பொருள்களையும் பார்த்து அளித்தான். பெருந்தன்மையுடைய அந்த வானரர்களில் காளைகள் அனைவரும் (முடிசூட்டைக்) கண்டு, மன்னர்களின் மன்னனால் விடை கொடுக்கப்பட்டுக் கிஷ்கிந்தைக்குத் திரும்பினார்கள். வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன் ராமனின் முடிசூட்டைக் கண்டு, ராமனால் சிறப்பிக்கப்பட்டு, கிஷ்கிந்தை நகருக்குள் நுழைந்தான். அறவுள்ளமும் பெரும் புகழும் உடைய அரசன் விபீஷணனும் ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அவர்களோடு, குலச் செல்வத்தைப் பெற்று, இலங்கைக்குச் சென்றான். சீதை ஆரத்தை அளிப்பது நன்றியுணர்வின் அழகிய காட்சி — அசோக வனத்தில் அவளுக்கு முதன்முதலில் ஆறுதல் சொன்னவன் அனுமனே. ராமனின் இசைவின்றிக் கொடுக்க அவள் விரும்பவில்லை; ஆகவே கணவனைப் பார்க்கிறாள்; ராமன் அவளுடைய குறிப்பை அறிகிறான். ‘நீ யாரிடம் மகிழ்ந்திருக்கிறாயோ’ என்று சொல்லி ராமன் முடிவைச் சீதையிடமே விடுகிறான். அனுமனின் பண்புகளின் பட்டியல் — பத்துப் பண்புகள் — அவனுடைய இயல்பின் சாரம். வெண்மேகத்தால் பொலியும் மலை போல ஆரத்தால் அனுமன். அச்சுப் பதிப்பில் ‘அத ஸா வாயுபுத்ராய…’ என்பது எண்பத்தொன்றாவது சுலோகத்தின் பின்பாதியில் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ததௌ ஸா…’ என்று உள்ளது; ‘தேஜோ த்ருதிர்யஶோ…’ என்ற பண்புப் பட்டியல் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. துவிவிதன், மைந்தன், நீலன் ஆகியோருக்கான கொடை திறனாய்வுப் பதிப்பில் வானர முதியோரைச் சிறப்பித்ததற்கு முன்னும், அச்சுப் பதிப்பில் பின்னும் உள்ளது — வரிசை மாற்றம். விடை கொடுக்கும் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் அனைவரும் சிறப்பிக்கப்பட்டார்கள்; பிறகு ‘வந்தபடியே’ சென்றார்கள். வானரர்கள் ராமனின் முடிசூட்டைக் கண்ட பின்னரே செல்கிறார்கள்; அவர்களுடைய பணிவிடையின் பலன் இந்தக் காட்சியே. சுக்ரீவன் கிஷ்கிந்தைக்கு, விபீஷணன் இலங்கைக்கு — இரு அரசர்களும் ராமனின் அருளால் தம் அரசைப் பெற்றவர்கள். ‘குலதனம்’ — விபீஷணனின் தந்தைவழி அரசு; அதை அவன் அறவழியில் பெற்றான். அனுமன் கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்றானா இல்லையா என்பது இங்கே தனியாகச் சொல்லப்படவில்லை; ‘அனைவரும்’ என்பதில் அவனும் அடங்குவான். துவிவிதன், மைந்தன், நீலன் ஆகியோருக்குச் சிறப்புக் கொடை; ஏனெனில் அவர்கள் போரில் சிறப்பாக வீரம் காட்டினார்கள். வாயுவால் ராமனுக்குத் தரப்பட்ட ஆரம் சீதையால் வாயு மைந்தனுக்குத் தரப்படுகிறது — இவ்வாறு தந்தையின் கொடை மகனைச் சேர்ந்தது. அனுமனின் பொலிவுக்கான உவமை — வெண்மேகங்களால் சூழப்பட்ட மலை; அனுமன் மலையைப் போலப் பெரியவன், உறுதியானவன். எண்பத்தெட்டாவது சுலோகத்தில் ‘பார்த்திவேந்த்ரேண விஸ்ருஷ்டா:’ — ராமனின் இசைவோடுதான் அவர்கள் செல்கிறார்கள், தம் விருப்பப்படி அல்ல. எண்பத்தொன்பதாவதில் சுக்ரீவன் ‘பூஜித:’ — ராமனால் சிறப்பாகச் சிறப்பிக்கப்பட்டவன்; அதன் பின்னரே கிஷ்கிந்தைக்குள் நுழைகிறான்.

அரசு முழுவதையும் ஆண்டுகொண்டிருந்த, பகைவரைக் கொன்ற, பெரும் புகழும் பெரும் பெருந்தன்மையும் உடைய ராகவன் பெருமகிழ்ச்சியோடு ஆட்சி செய்தான். அறத்தை நேசிக்கும் ராமன் அறம் அறிந்த லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘அறம் அறிந்தவனே, முன்னைய அரசர்கள் வலிமையோடு ஆண்ட இந்தப் பூமியை என்னோடு சேர்ந்து நீயும் ஆள். தந்தையர் தாங்கிய அந்தச் சுமையை, இளவரசுப் பதவியில் எனக்கு நிகரானவனாக நீ சுமந்து செல்.’ முழு மனத்தோடு வேண்டப்பட்டும், நியமிக்கப்பட்டும், சௌமித்ரி பூமியில் இளவரசுப் பதவியை ஏற்க இசையாதபோது, பெருந்தன்மையுடைய ராமன் பரதனுக்கு முடிசூட்டினான். தொண்ணூற்றொன்றாவது சுலோகம் ஆறு பாதங்களைக் கொண்டது. தொண்ணூற்றிரண்டாவதும் தொண்ணூற்று மூன்றாவதும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன. லக்ஷ்மணனின் மறுப்பு அவனுடைய பணிவிடை மனப்பான்மையைக் காட்டுகிறது — அவன் ராமனின் பணியாளனாகவே இருக்க விரும்புகிறான், இரண்டாவது ஆட்சியாளனாக அல்ல. பரதன் பதினான்கு ஆண்டுகள் அரசைக் காத்தான்; ஆகவே அவனே இளவரசுப் பதவிக்குத் தகுந்தவன். ‘பூர்வராஜாத்யுஷிதாம்’ — பூமி இக்ஷ்வாகுக்களின் தந்தைவழிச் சொத்து. முழு மனத்தோடு வேண்டப்பட்டும் லக்ஷ்மணன் ஏற்கவில்லை — அவனுடைய விருப்பமின்மை உறுதியானது. அப்போது ராமன் பரதனுக்கு முடிசூட்டுகிறான்; இவ்வாறு பரதனின் தியாகமும் பரிசளிக்கப்படுகிறது. ராமனின் சொல் உபஜாதி விருத்தத்தில் — ‘துல்யம் மயா த்வம்’ — ‘எனக்கு நிகரானவனாக நீ’ — என்று அவன் லக்ஷ்மணனைத் தனக்குச் சமமாகக் கருதுகிறான், இளையவனாக அல்ல.

அரசகுமாரனான ராமன் பௌண்டரீகம், அசுவமேதம், வாஜபேயம் ஆகியவற்றாலும் பிற பலவகை வேள்விகளாலும் பலமுறை வேள்வி செய்தான். ராகவன் அரசைப் பெற்றுப் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள், நல்ல குதிரைகளோடும் ஏராளமான தட்சிணைகளோடும் நூறு அசுவமேதங்களைச் செய்தான். முழங்கால் வரை நீண்ட கைகளும், அகன்ற மார்பும், பேராற்றலும் உடைய, லக்ஷ்மணனைப் பின்தொடர்பவனாகக் கொண்ட ராமன் இந்தப் பூமியை ஆண்டான். அறவுள்ளம் கொண்ட ராகவன் ஒப்பற்ற அரசைப் பெற்று, நண்பர்களோடும் சுற்றத்தாரோடும் உறவினரோடும் பலவகை வேள்விகளைச் செய்தான். ராமன் அரசாண்டபோது கைம்பெண்கள் புலம்பவில்லை; கொடிய விலங்குகளால் அச்சமும், நோயால் அச்சமும் இல்லை. உலகம் கள்வரற்றதாயிற்று; எவரும் தீங்கைத் தொடவில்லை; முதியோர் சிறுவர்களுக்கு ஈமக்கடன் செய்யவில்லை. அனைத்தும் மகிழ்ச்சியாகவே இருந்தது; அனைவரும் அறத்தில் ஈடுபட்டார்கள்; ராமனையே நோக்கிக்கொண்டு ஒருவரையொருவர் துன்புறுத்தவில்லை. ராமன் அரசாண்டபோது மக்கள் ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் வாழ்ந்தார்கள்; ஆயிரக்கணக்கான மக்கட்பேறுடையவர்களாகவும், நோயற்றவர்களாகவும், துயரற்றவர்களாகவும் இருந்தார்கள். ‘ராமன், ராமன், ராமன்’ என்பதே மக்களின் பேச்சாயிற்று; உலகம் ராமமயமாயிற்று. அங்கே மரங்கள் என்றும் நிலைத்த வேர்களும், என்றும் கனிகளும் உடையவையாகப் பூத்திருந்தன; மேகம் விரும்பியபோது மழை பொழிந்தது; காற்று இனிமையாகத் தீண்டியது. அந்தணர்களும் சத்திரியர்களும் வைசியர்களும் சூத்திரர்களும் பேராசையின்றித் தத்தம் தொழில்களில் ஈடுபட்டு, தம் செயல்களாலேயே மனநிறைவு பெற்றார்கள். ராமன் ஆண்டபோது மக்கள் அறத்தில் ஈடுபட்டவர்களாக, பொய்யற்றவர்களாக இருந்தார்கள்; அனைவரும் நல்லிலக்கணங்கள் நிறைந்தவர்களாக, அறத்தையே புகலாகக் கொண்டவர்களாக இருந்தார்கள். உடன்பிறந்தோரோடு சிறப்புமிக்க ராமன் பத்தாயிரம் ஆண்டுகளும் பத்து நூறு ஆண்டுகளும் அரசாட்சி செய்தான். அச்சுப் பதிப்பில் தொண்ணூற்றைந்தாவது சுலோகத்தின் இந்தி உரையில் ‘பதினோராயிரம் ஆண்டுகள் வரை’ என்று உள்ளது; அடியில் ஓர் அடிக்குறிப்பும் உள்ளது — ‘வேறிடத்தில் “பத்தாயிரம் ஆண்டுகளும் பத்து நூறு ஆண்டுகளும்” என்று சொல்லப்பட்டுள்ளது; அவற்றோடு பொருள் ஒத்துப்போவதற்காக இங்கே பத்து என்பதைப் பதினொன்றைக் குறிப்பதாகக் கொள்ள வேண்டும்’ என்று. ஆகவே பத்தாயிரமும் பத்து நூறும் சேர்ந்து பதினோராயிரம் ஆண்டுகள். ராமராஜ்யத்தின் இலக்கணங்கள் — அகால மரணம் இல்லை, நோய் இல்லை, கள்வர் இல்லை, வருணாசிரம அறம் தாமாக முன்வந்து கடைப்பிடிக்கப்படுகிறது, இயற்கை இசைவாக உள்ளது. ‘ராமபூதம் ஜகத்’ — ‘உலகம் ராமமயமாயிற்று’ — அனைத்து மக்களின் நாவிலும் மனத்திலும் ராமனே; இதுவே இலட்சிய அரசின் மேலான இலட்சியம். ‘நித்யமூலா:’ (என்றும் நிலைத்த வேர்களுடையவை) என்பது அச்சுப் பதிப்பில்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நித்யபுஷ்பா: … ஸ்கந்தவிஸ்த்ருதா:’ (என்றும் பூத்தவை … அடிமரம் பரந்தவை) என்று உள்ளது. திறனாய்வுப் பதிப்பு 6.116.090இன் இரண்டாம் பாதியோடு — ‘தஶவர்ஷஸஹஸ்ராணி ராமோ ராஜ்யமகாரயத்’ (பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் ராமன் அரசாட்சி செய்தான்) — முடிகிறது; அச்சுப் பதிப்பில் அதன் இடத்தில் 106ஆவது சுலோகம் உள்ளது. பௌண்டரீகம், அசுவமேதம், வாஜபேயம் ஆகியவை பெரும் வேள்விகள்; ராஜசூயம் முதலியவற்றோடு அரசன் செய்ய வேண்டியவை. ‘ஆஜானுலம்பிபாஹு:’ — ‘முழங்கால் வரை நீண்ட கைகள்’ — மகாபுருஷ இலக்கணம். கைம்பெண்களின் புலம்பல் இல்லை; ஏனெனில் ஆண்கள் அகாலத்தில் இறப்பதில்லை; முதியோர் சிறுவர்களுக்கு ஈமக்கடன் செய்வதில்லை; ஏனெனில் சிறுவர்கள் முதியோருக்கு முன் இறப்பதில்லை. இதுவே ராமராஜ்யத்தின் மிகப் புகழ்பெற்ற இலட்சியம்; அது இன்றும் இந்திய மக்களின் மனத்தில் வாழ்கிறது. ‘காமவர்ஷீ பர்ஜன்ய:’ — விரும்பியபோது மழை — பெருமழையோ வறட்சியோ இல்லை. நான்கு வருணத்தாருக்கும் தத்தம் அறத்தில் மனநிறைவு — எவரும் பிறருடைய அறத்தை விரும்புவதில்லை; பேராசை இல்லை. ‘ஸர்வே லக்ஷணஸம்பன்னா:’ — அனைவரும் மங்கல இலக்கணங்கள் கொண்டவர்கள். ‘நானர்த்தம் கஶ்சிதஸ்ப்ருஶத்’ — எவரும் தீங்கு விளைவிக்கும் செயலைச் செய்யவில்லை; இந்தி உரை ‘எந்த மனிதனும் தீங்கு விளைவிக்கும் செயல்களில் கை வைக்கவில்லை’ என்று சொல்கிறது. ‘ராமமேவானுபஶ்யந்த:’ — ‘ராமனையே நோக்கிக்கொண்டு’ — மக்கள் ராமனின் நடத்தையை இலட்சியமாகக் கொண்டு அவ்வாறே நடந்தார்கள்; அரசன் எப்படியோ மக்களும் அப்படியே. தொண்ணூற்றாறாவது சுலோகத்தில் ‘லக்ஷ்மணானுசர:’ — ‘லக்ஷ்மணனைப் பின்தொடர்பவனாகக் கொண்டவன்’ — வனத்தில் போலவே அரசிலும் லக்ஷ்மணன் ராமனின் பின்தொடர்பவனே. தொண்ணூற்றேழாவது சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் எண்பதாவது; அச்சுப் பதிப்பில் பின்னால் உள்ளது — வரிசை மாற்றம். இவ்வாறு ராமன் நண்பர்களோடும் சுற்றத்தாரோடும் உறவினரோடும் வேள்விகளைச் செய்கிறான் — அறம் குடும்பத்தோடு. நூற்றொன்றாவதில் ‘புத்ரஸஹஸ்ரிண:’ — ‘ஆயிரக்கணக்கான மக்கட்பேறுடையவர்கள்’ — வம்ச வளர்ச்சி.

முனிவரால் அருளப்பட்ட இந்த ஆதிகாவியம் முன்பு வால்மீகியால் இயற்றப்பட்டது — அறம் நிறைந்தது, புகழ் தருவது, ஆயுள் தருவது, அரசர்களுக்கு வெற்றி தருவது. உலகில் எந்த மனிதன் இதை எப்போதும் கேட்கிறானோ, அவன் பாவத்திலிருந்து விடுபடுகிறான். ராமனின் முடிசூட்டைக் கேட்டு, மக்கட்பேறு விரும்புபவன் மக்களையும், செல்வம் விரும்புபவன் செல்வத்தையும் பெறுகிறான்; அரசன் பூமியை வெல்கிறான், பகைவரை அடக்குகிறான். கௌசல்யை ராகவனாலும், சுமித்திரை லக்ஷ்மணனாலும், கைகேயி பரதனாலும் உயிரோடிருக்கும் மக்களைப் பெற்றவர்களானது போல, பிற பெண்களும் என்றும் மகிழ்ச்சியோடு மக்களும் பேரன்களும் உடையவர்களாவார்கள். இந்த ராமாயணத்தைக் கேட்டு நீண்ட ஆயுளைப் பெறுகிறான். அயராது செயலாற்றும் ராமனின் இந்த வெற்றியை நம்பிக்கையோடு, சினத்தை வென்றவனாகக் கேட்பவன் இடர்களைக் கடக்கிறான். இந்தக் காவியத்தைக் கேட்பவர்கள் வெளியூர்ப் பயணத்தின் முடிவில் உறவினரோடு சேர்ந்து மகிழ்கிறார்கள்; ராகவனிடமிருந்து வேண்டிய வரங்கள் அனைத்தையும் பெறுகிறார்கள். இதைக் கேட்பதால் தேவர்கள் அனைவரும் மகிழ்கிறார்கள்; எவனுடைய வீட்டில் இடையூறு செய்யும் விநாயகர்கள் (தடை தருவோர்) தங்கியிருக்கிறார்களோ, அவை அடங்குகின்றன. அரசன் பூமியை வெல்வான்; பயணம் செல்பவன் நலமடைவான்; மாதவிடாய்க் காலப் பெண்கள் இதைக் கேட்டு ஒப்பற்ற மக்களைப் பெறுவார்கள். பழமையான இந்த இதிகாசத்தைப் பூசித்தும் படித்தும் வருபவன் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுபட்டு நீண்ட ஆயுளைப் பெறுவான். சத்திரியர்கள் நாள்தோறும் தலைவணங்கி அந்தணரிடமிருந்து இதைக் கேட்க வேண்டும் — செல்வமும் மக்கட்பேறும் உண்டாகும். இந்த ராமாயணம் முழுவதையும் எப்போதும் கேட்பவனிடமும் படிப்பவனிடமும், என்றுமுள்ள விஷ்ணுவான ராமன் இடையறாது மகிழ்கிறான். ஆதிதேவனும், நீண்ட கைகளுடையவனும், ஹரியும், நாராயணனும், தலைவனுமானவனே நேரடியாக ரகுகுலத்தில் சிறந்த ராமன்; லக்ஷ்மணன் சேஷன் என்று சொல்லப்படுகிறான். இவ்வாறு இது பழங்கால நிகழ்வின் கதை — உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; அச்சமின்றி ஓதுங்கள்; விஷ்ணுவின் வலிமை பெருகட்டும். இதைக் கற்பதாலும் கேட்பதாலும் தேவர்கள் அனைவரும் மகிழ்கிறார்கள்; ராமாயணத்தைக் கேட்பதால் பித்ருக்கள் எப்போதும் நிறைவடைகிறார்கள். ராமனிடம் பக்தியோடு, முனிவர் இயற்றிய இந்தத் தொகுப்பை எழுதுபவர்களுக்கு விண்ணுலகில் வாசம். பெரும் பொருளுடைய இந்த மங்கலக் காவியத்தைக் கேட்டு, மனிதன் குடும்ப வளர்ச்சியையும், செல்வம் தானிய வளர்ச்சியையும், சிறந்த பெண்டிரையும், மேலான இன்பத்தையும், பூமியில் எல்லாப் பொருள்களின் நிறைவையும் பெறுகிறான். ஆயுள் தருவதும், நலம் தருவதும், புகழ் தருவதும், உடன்பிறப்பு அன்பை வளர்ப்பதும், அறிவு தருவதும், மங்கலமானதும், வலிமை தருவதுமான இந்தக் கதையை, செழிப்பை விரும்பும் நல்லோர் ஒழுங்காகக் கேட்க வேண்டும். இந்தப் பலச்ருதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — 6.116 என்ற சர்க்கம் 090இன் இரண்டாம் பாதியோடு முடிகிறது; நூற்றேழாவது முதல் நூற்றிருபத்தைந்தாவது வரையுள்ள எந்த அரைச் சுலோகமும் திறனாய்வுப் பாடத்தில் காணப்படவில்லை. அச்சுப் பதிப்பில் பலச்ருதி இந்தச் சர்க்கத்தின் பகுதியே. நூற்றிருபதாவது சுலோகத்தில் ராமன் விஷ்ணு, லக்ஷ்மணன் சேஷன் என்று தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது; நூற்றிருபத்தொன்றாவது லவனும் குசனும் சொல்லும் சொல் என்பது இந்தி உரையின் கருத்து — ‘(லவனும் குசனும் சொல்கிறார்கள் —) கேட்போரே! உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’. இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளன. ‘ஸௌப்ராத்ருகம்’ — ‘உடன்பிறப்பு அன்பை வளர்ப்பது’ — ராமாயணம் சகோதர அன்பின் நூல்; ராமன், பரதன், லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன் ஆகியோரின் அன்பே இந்தக் காவியத்தின் இதயம்; இந்தச் சர்க்கமும் அதைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு யுத்த காண்டம் நிறைவுறுகிறது. பலச்ருதியின் வரிசை — முதலில் பொதுப் பலன் (பாவ விடுதலை), பிறகு சிறப்புப் பலன்கள் (மக்கட்பேறு, செல்வம், வெற்றி, ஆயுள், பயணத்திலிருந்து திரும்புதல், இடையூறு நீங்குதல்), பிறகு பக்தியின் பலன் (விஷ்ணுவின் மகிழ்ச்சி, விண்ணுலகம்), இறுதியில் எல்லோருக்குமான அறிவுரை (ஒழுங்காகக் கேட்க வேண்டும்). ஒவ்வொரு பலனும் ராமாயணக் கதையின் ஒரு பகுதியோடு தொடர்புடையது — ராமன் பயணத்திலிருந்து திரும்பி உறவினரோடு இணைந்தது போலக் கேட்பவனும்; கௌசல்யை முதலானோர் உயிரோடிருக்கும் மக்களைப் பெற்றது போலப் பிற பெண்களும்; ராமன் வெற்றி பெற்றது போல அரசனும். இங்கே ‘லிகந்தி’ — ‘எழுதுபவர்கள்’ — என்பதால் நூலைப் படியெடுப்பதும் புண்ணியம் என்று சொல்லப்படுகிறது. பலச்ருதி பண்டைய நூல்களின் மரபான இறுதிப் பகுதி; அது நூலைப் படிக்கவும் கேட்கவும் தூண்டுகிறது. இங்கே ராமாயணத்திற்கான பெயர்கள் — காவியம், இதிகாசம், ஆக்கியானம் (கதை), சம்ஹிதை (தொகுப்பு); ‘ஆதிகாவியம்’ — முதல் காவியம். ராமன் விஷ்ணு, லக்ஷ்மணன் சேஷன் என்பது இங்கேதான் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது; யுத்த காண்டத்தில் வேறிடத்தில் பிரம்மனின் துதியிலும் அது சுட்டப்பட்டது. லவனும் குசனும் ராமாயணத்தின் முதல் பாடகர்கள்; அவர்களுடைய சொல்லால் ‘உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்று கேட்போரின் நலன் விரும்பப்படுகிறது. ‘ப்ரவ்யாஹரத விஸ்ரப்தம்’ — அச்சமின்றி ஓதுங்கள்; ஏனெனில் இந்த ஓதுதல் விஷ்ணுவின் வலிமையை, அதாவது அறத்தின் ஆற்றலை, பெருக்குகிறது. ராமாயணத்தைக் கேட்பதால் பித்ருக்களுக்கும் நிறைவு — சிராத்தத்திலும் ராமாயணம் ஓதும் மரபு உண்டு. இவ்வாறு சர்க்கம் கதையின் நிறைவோடு நூலின் பெருமையோடும் முடிகிறது; அதன் பின் அச்சுப் பதிப்பில் ‘யுத்த காண்டம் முற்றும்’ என்று உள்ளது. இந்தப் பத்தொன்பது சுலோகங்களில் முப்பத்தெட்டு அரைச் சுலோகங்கள்; அனைத்தும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; அச்சுப் பதிப்பில் அவை தனிப் பின்னிணைப்பாக அல்லாமல் சர்க்கத்தின் இடையறாத பகுதியாக அச்சிடப்பட்டுள்ளன; சுலோக எண்கள் 107 முதல் 125 வரை தொடர்ச்சியாக வருகின்றன. வாசகருக்கு இந்தப் பகுதி நூலின் நிறைவு, கதையின் நிறைவு அல்ல. இங்கே ‘கேட்டு’, ‘கேட்கிறான்’, ‘கேட்கிறார்கள்’, ‘கேட்பதால்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் வருவது கேட்டலின் முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகிறது — ராமாயணம் அடிப்படையில் கேட்கப்படும் காவியம்; லவனாலும் குசனாலும் பாடப்பட்டது. நூற்றிருபத்திரண்டாவது சுலோகத்தில் ‘க்ரஹணாத்’ — நூலை இதயத்தில் தாங்குவதால்; இந்தி உரை ‘ராமாயணத்தை இதயத்தில் தாங்குவதாலும் கேட்பதாலும்’ என்று சொல்கிறது.

ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಭರತನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಹಿರಿಯನೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ತಾಯಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು, ಅವಳ ಮಾತು ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಈ ರಾಜ್ಯ ನನಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಕೊಟ್ಟೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಮರಳಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಎತ್ತು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಎಳೆಯುವ ನೊಗವನ್ನು ಎಳೆಗರು ಹೊರಲಾರದಂತೆ, ನಾನು ಈ ಭಾರವಾದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರಲಾರೆ. ಮಹಾ ಜಲಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಒಡೆದ ಕಟ್ಟೆ ಸೋರುವಂತೆ, ಮುಚ್ಚದೆ ಉಳಿದ ರಾಜ್ಯದ ಬಿರುಕನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕತ್ತೆ ಕುದುರೆಯ ನಡೆಯನ್ನೂ ಕಾಗೆ ಹಂಸದ ನಡೆಯನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸಲಾರದಂತೆ, ವೀರನೇ, ಅರಿಂದಮನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರೆ. ಮನೆಯ ಒಳಾಂಗಣದ ತೋಟದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಮರವು ಬೆಳೆದು ಹತ್ತಲಾಗದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ, ದಪ್ಪ ಕಾಂಡವೂ ಅನೇಕ ಕೊಂಬೆಗಳೂ ಉಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಹೂಬಿಟ್ಟರೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸದೆ ಒಣಗಿಹೋದರೆ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೆಡಲಾಯಿತೋ ಅವನು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದೇ ಉಪಮೆ — ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯಬೇಕು; ಮನುಜೇಂದ್ರನೇ, ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೂ ಸೇವಕರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೀನು ಆಳದಿದ್ದರೆ, ನೀನೂ ಅಂತಹ ಮರದಂತೆಯೇ. ಇಂದು ಜಗತ್ತು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಪ್ರಖರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಬೆಳಗುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ವಾದ್ಯಸಮೂಹಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ, ಒಡ್ಯಾಣ-ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ, ಮಧುರ ಗೀತಧ್ವನಿಗಳಿಂದಲೂ ನೀನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮಲಗು. ನಕ್ಷತ್ರಚಕ್ರ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆಯೋ, ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ಒಡೆತನವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ಭರತನ ಉಪಮೆಗಳು ನಾಲ್ಕು — ಎತ್ತಿನ ನೊಗ, ಒಡೆದ ಕಟ್ಟೆ, ಕತ್ತೆ-ಹಂಸ-ಕಾಗೆಗಳ ನಡೆ, ಫಲವಿಲ್ಲದ ಮರ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯಭಾರ ಭಾರವಾದದ್ದು, ಅದರ ಬಿರುಕುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟ, ರಾಮನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ, ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದುದು ನಿಷ್ಫಲ. ಮರದ ಉಪಮೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅವನು ಫಲವಿಲ್ಲದ ಮರದಂತೆ. ‘ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯಸ್ವ ಶೇಷ್ವ ಚ’ (ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮಲಗು) — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿನ್ನ ನಿದ್ದೆಯೂ ಎಚ್ಚರವೂ ರಾಜೋಚಿತವಾಗಿರಲಿ, ತಾಪಸೋಚಿತವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ವಿನಯವೂ ಮಾತಿನ ಚಾತುರ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಭರತನು ‘ಪೂಜಿತಾ ಮಾಮಿಕಾ ಮಾತಾ’ (ನನ್ನ ತಾಯಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು) ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ ಸಂದಿತು, ಈಗ ಅದರ ಋಣ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಯಥಾ ತ್ವಮ್ ಅದದಾಃ’ (ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೊಟ್ಟೆಯೋ) ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಕೊಟ್ಟವನೇ ಅರ್ಹ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ಎಳೆಗರು ಎಂಬುದು ಭರತನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ವಿನಯ — ಅವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದನು, ಹತ್ತರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದನು, ಆದರೂ ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮರದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಗೂಢಾರ್ಥವಿದೆ — ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಬೆಳೆಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಈಗ ಫಲ ಕೊಡುವ ಕಾಲ; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಎಲ್ಲ ಆಶೆಗಳೂ ನಿಷ್ಫಲ. ಭರತನ ಯಾಚನೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ, ರಾಮರಾಜ್ಯ ಅದರ ಫಲ.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶುಭಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹಗುರ ಕೈಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ಚುರುಕಾದ, ನಿಪುಣರಾದ ಕ್ಷೌರಿಕರು ರಾಘವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಮೊದಲು ಭರತನೂ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನೂ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ರಾಮನು ಜಟೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆ-ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಸಿದನು. ದಶರಥನ ಮನಸ್ವಿನಿಯರಾದ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರೂ ತಾವೇ ಸೀತೆಗೆ ಮನೋಹರವಾದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಪುತ್ರವತ್ಸಲೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಸುಂದರವಾದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನೆಂಬ ಸಾರಥಿ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರವಾದ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿಕೊಂಡು ಬಂದನು. ರಾಮನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ತಥೇತಿ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ; ಅವನು ತಮ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಇಂದು ಜಟೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವನವಾಸದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ. ಭರತನು ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ತಾಪಸವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ತಾನೇ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ವಾನರಪತ್ನಿಯರೂ ಅವಳಿಗೆ ಸೊಸೆಯರಂತೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಯತ್ನಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದ ಸುಮಂತ್ರನೇ ಇಂದು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆಯ ವೃತ್ತ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ‘ಶ್ಮಶ್ರುವರ್ಧನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕ್ಷೌರಿಕರು — ‘ವರ್ಧನ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಮನು ತಾನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಸಹೋದರರಿಗೂ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇತರರ ಸುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಅತಿಥಿಗಳು, ಅವರ ಸ್ನಾನವೂ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು. ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರೇ ಮಾಡಿದರು — ಸೊಸೆ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದಳು ಎಂಬ ತಾಯಂದಿರ ಹರ್ಷ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅವಳೂ ನಾರುಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿದ್ದಳು, ಇಂದು ಮತ್ತೆ ರಾಜವಧುವಿನ ವೇಷದಲ್ಲಿ. ವಾನರಪತ್ನಿಯರು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಗೂ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತಾಯಿಯಂತೆ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು — ಮನುಷ್ಯರು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು. ಹೀಗೆ ಸ್ನಾನವೂ ಅಲಂಕಾರವೂ ನೆರವೇರಿದವು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಿಯಾ ಜ್ವಲನ್’ (ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ) — ಸ್ನಾನ-ಅಲಂಕಾರಗಳ ನಂತರ ರಾಮನು ದೀಪ್ತಿಮಂತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿವ್ಯ ರಥ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಶತ್ರುಪುರಂಜಯನೂ ಆದ ರಾಮನು ಅದನ್ನೇರಿದನು. ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹನುಮಂತನೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟು, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಟರು. ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯರೂ ಸೀತೆಯೂ ನಗರವನ್ನು ನೋಡುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಸಚಿವರು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಅಶೋಕ, ವಿಜಯ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥರು ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿಯೂ ಆಲೋಚಿಸಿದರು — ‘ಜಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಹಸಿರುಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೋಗುವಂತೆ, ರಾಮನು ರಥವನ್ನೇರಿ ಉತ್ತಮ ನಗರದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು — ಅಭಿಷೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಂಗಳಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಮವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್ ಋದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ನಗರಸ್ಯ ಚ’ (ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿಯೂ) — ರಾಜನ ಉನ್ನತಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ರಥ ಹಸಿರುಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ದೇವರಾಜನ ರಥದಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕರು — ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರು ಮನುಷ್ಯನಗರದ ವೈಭವವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಅಗ್ನ್ಯರ್ಕಾಮಲಸಂಕಾಶಮ್’ (ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬುದು ರಥದ ಕಾಂತಿ. ಹನುಮಂತನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಅವರೂ ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಹರ್ಷದಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದ ಕಾರ್ಯ ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಅಶೋಕ, ವಿಜಯ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥರು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂತ್ರಿಗಳು. ‘ಯದ್ಯನ್ಮಂಗಲಪೂರ್ವಕಮ್’ (ಮಂಗಳಪೂರ್ವಕವಾದ ಯಾವುದೆಲ್ಲ) — ಮಾಡಬೇಕಾದ ಶುಭವಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿ ಎಂಬ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಆದೇಶ. ರಾಮನ ರಥಯಾತ್ರೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶದ ದಾರಿ; ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸಿ, ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದನು. ರಥವನ್ನೇರಿದ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭರತನು ಕಡಿವಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಚಾಮರ ಬೀಸುತ್ತ ನಿಂತನು. ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದ್ದ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಸ್ತುತಿಯ ಮಧುರಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಶತ್ರುಂಜಯನೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದನು. ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊರಟರು. ಶಂಖಗಳ ಘೋಷದೊಂದಿಗೂ ದುಂದುಭಿಗಳ ಮೊಳಗಿನೊಂದಿಗೂ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಮಹಡಿಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ನಗರದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಮುಂದೆ ಸಾಗುವವರೊಡನೆ, ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ರಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿರಥನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪೌರರು ಕಂಡರು. ಅವರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿ, ರಾಮನಿಂದ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿತರಾಗಿ, ಸಹೋದರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು. ತಾಳ-ಸ್ವಸ್ತಿಕಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವವರಿಂದಲೂ, ವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಂಗಳವಚನಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವವರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಅಕ್ಷತೆ, ಚಿನ್ನ, ಹಸುಗಳು, ಕನ್ಯೆಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಮೋದಕಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಜನರು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ, ವಾಯುಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ, ವಾನರರ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರವಾಸಿಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು; ವಾನರರ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲವನ್ನೂ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆಯ ಸಂಯೋಗವನ್ನೂ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದ ರಾಮನು ವಾನರರೊಡನೆ ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪೌರರು ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿಸಿದರು; ರಾಮನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ವಾಸಿಸಿದ್ದ ರಮ್ಯವಾದ ತಂದೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆಗೂ ಸುಮಿತ್ರೆಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಧುರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮುತ್ತು-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನನ್ನ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು.’ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಹಿಡಿದು ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಜನರು ಎಣ್ಣೆದೀಪಗಳನ್ನೂ ಮಂಚಗಳನ್ನೂ ಹಾಸುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಒಳಹೊಕ್ಕರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಸಾರಥಿ ಭರತ, ಛತ್ರಧಾರಿ ಶತ್ರುಘ್ನ, ಚಾಮರಧಾರಿಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ವಿಭೀಷಣರು; ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಮಿತ್ರನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಜಗೃಹೇ ಪರಿತಃ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದ್ದವನು ಹಿಡಿದನು) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರೇಶ್ವರಃ’ (ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವ) ಎಂದಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಅವನೇ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವೇ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಪಿತುರ್ಭವನಮಾಸಾದ್ಯ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ‘ಅಥಾಬ್ರವೀದ್ರಾಜಪುತ್ರೋ…’ ಎಂಬುದರ ನಂತರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆನೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅತಿಥಿಗೆ ಪರಮ ಸನ್ಮಾನ. ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಹೆದರದಿರಲೆಂದು ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳನ್ನೇರುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ ‘ಹರ್ಮ್ಯಮಾಲಿನೀ’ (ಮಹಡಿಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಅರಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪೌರರು ‘ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ’ — ಜಯಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದಲೂ ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ಅವರನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಮನು ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನಾದರೂ ಅವರೊಡನೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು — ಅಕ್ಷತೆ, ಚಿನ್ನ, ಹಸುಗಳು, ಕನ್ಯೆಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮೋದಕಗಳು — ಶುಭಯಾತ್ರೆಯ ಪರಂಪರಾಗತ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಪೌರರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಲೆಂದು ರಾಮನು ತಾನೇ ಅವರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಐಕ್ಷ್ವಾಕಾಧ್ಯುಷಿತಮ್’ (ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ವಾಸಿಸಿದ್ದ) — ತಂದೆಯ ಮನೆ ಹಿಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜರು ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಸ್ಥಳ; ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ರಾಮನು ವಂಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದುದರ ಸೂಚನೆ. ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಆದೇಶ — ಈ ಕ್ರಮ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಾಶೋಕವನಿಕಮ್’ (ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಕೂಡಿದ) — ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಭವನ ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಲಂಕೆಯ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇದು ಸುಖದ ಸ್ಥಾನ. ಭರತನು ತಾನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹಾಸಿಗೆ-ದೀಪಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರೆಲ್ಲರೂ ಅತಿಥಿಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರು. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಗಳ ವಸತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ರಾಮನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮಿತ್ರರ ಸುಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಣ್ಣೆದೀಪಗಳು ರಾತ್ರಿಯ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ, ಮಂಚಗಳೂ ಹಾಸುಗಳೂ ಮಲಗಲು; ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅಭಿಷೇಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ರಮಿಸಲಿ. ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಮಧುರಧ್ವನಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಸ್ವರ್ಗವೂ ಭೂಮಿಯೂ ಒಂದೇ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇದನ್ನು, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವಸಮೂಹಗಳು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸ್ತುತಿಯ ಮಧುರಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆನೆಯೂ ಕೆಲವು ವಾನರರನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನ ಯುದ್ಧವಿಜಯದ ಉತ್ಸವವೂ ಹೌದು, ಗೃಹಪ್ರವೇಶದ ಉತ್ಸವವೂ ಹೌದು. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟಜನಾಕೀರ್ಣಾಮ್’ (ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ) — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಹರ್ಷಿತರು, ಪುಷ್ಟರು; ಭರತನ ಆಡಳಿತದಿಂದ ನಗರ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ, ರಾಮನ ಆಗಮನದಿಂದ ಹರ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೇ ಗೃಹೇ ಪತಾಕಾಃ’ (ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪತಾಕೆಗಳು) — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯೂ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳೊಡನೆ ಕನ್ಯೆಯರೂ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಂ ಚಂದ್ರಸಂಕಾಶಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇನ್ನೊಂದು) — ವಿಭೀಷಣನ ಚಾಮರ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಿಳಿಯದೂ ಹೊಳೆಯುವಂಥದ್ದೂ. ಮೂವತ್ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದದೊಂದಿಗೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು.’ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಾಲ್ಕು ಚಿನ್ನದ ಕೊಡಗಳನ್ನು ನಾಲ್ವರು ವಾನರೇಂದ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು — ‘ವಾನರರೇ, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದೊಳಗೆ ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೊಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಕಾದಿರಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ, ಗರುಡರಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಜಾಂಬವಂತ, ಹನುಮಂತ, ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರ, ಋಷಭ — ಇವರು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳನ್ನು ತಂದರು; ಐನೂರು ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನೂ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ತಂದರು. ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಷೇಣನು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಲಶವನ್ನು ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರು ತುಂಬಿ ತಂದನು. ಋಷಭನು ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದಿಂದ ರಕ್ತಚಂದನ-ಕರ್ಪೂರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಕೊಡವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಂದನು. ವಾಯುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಗವಯನು ದೊಡ್ಡ ರತ್ನಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಮಹಾಸಾಗರದಿಂದ ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ತಂದನು. ಗರುಡನಂತೆಯೂ ವಾಯುವಿನಂತೆಯೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನೀರನ್ನು ತಂದನು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಂದ ಆ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಅದನ್ನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರೋಹಿತರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೂ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯ ರಾಜ ಎಂದು. ಐನೂರು ನದಿಗಳ ನೀರು ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ವಾನರರ ವೇಗ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ — ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ನೀರು ತರುವುದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ. ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರು ತರುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಅನಿಲಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಸುಷೇಣಃ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಕರಡಿಗಳ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಸೈನ್ಯವನ್ನುಳ್ಳ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಜಾಂಬವಂತ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಷೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಜಾಂಬವಂತನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ಪ್ರಭೋ’ (ಪ್ರಭುವೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ರಾಜನೊಡನೆ ಆದರದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಚಿನ್ನದ ಕೊಡಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರತ್ಯೂಷಸಮಯೇ’ (ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದೊಳಗೆ), ಅಂದರೆ ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲು. ವಾನರರು ರಾತ್ರಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಕಲಶಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರದ್ದು ರತ್ನಾಲಂಕೃತ, ದಕ್ಷಿಣದ್ದು ರಕ್ತಚಂದನ-ಕರ್ಪೂರಗಳಿಂದ ಆವೃತ, ಪಶ್ಚಿಮದ್ದು ರತ್ನಕುಂಭ, ಉತ್ತರದ ನೀರು ಹನುಮಂತನಿಂದ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲಶವೂ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಗವಯನು ‘ಮಾರುತವಿಕ್ರಮಃ’ (ವಾಯುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ) — ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ. ಅಭಿಷೇಕಜಲವನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿ ಪುರೋಹಿತರ ಅಧೀನ. ‘ನದೀಶತಾನಾಂ ಪಂಚಾನಾಮ್’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ‘ಐನೂರು ನದಿಗಳಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರೂ ಐನೂರು ನದಿಗಳ ನೀರೂ ಸೇರಿ ಅಭಿಷೇಕಜಲ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯ ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಗರುಡಾಃ ಇವ ಶೀಘ್ರಗಾಃ’ (ಗರುಡರಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳು). ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ವಾರಣೋಪಮಾಃ’ (ಆನೆಗಳಂತಿರುವವರು) — ಆನೆಗಳಂತೆ ಮಹಾಕಾಯರು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜನಂತೆ ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಭರತನು ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ಮೈತ್ರಿ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾನಿಲಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ + ಅನಿಲಃ’ ಎಂಬ ಸಂಧಿ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಿಲ’ ಎಂದರೆ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ.

ಅನಂತರ ಶುಚಿಯಾದ ವೃದ್ಧ ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸೀತಾಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ರತ್ನಮಯ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಸುಯಜ್ಞ, ಗೌತಮ, ವಿಜಯ — ವಸುಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಇವರು ತಿಳಿಯಾದ ಸುಗಂಧಿತ ಜಲದಿಂದ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ಮೊದಲು ಋತ್ವಿಜರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅನಂತರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಯೋಧರು, ಸಂತೋಷಭರಿತರಾದ ವರ್ತಕರು — ಇವರು ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳ ರಸಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ, ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರೂ, ನೆರೆದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಕಿರೀಟ — ಯಾವುದರಿಂದ ಹಿಂದೆ ಮನುವು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಅವನ ವಂಶದ ರಾಜರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾದರೋ — ಆ ಪ್ರಖರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಿರೀಟವನ್ನು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಂದರ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ನಾನಾರತ್ನಮಯ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಇರಿಸಿ, ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಋತ್ವಿಜರೂ ಕಿರೀಟದಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ರಾಘವನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ಅಭಿಷೇಕದ ಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತರಾದ ಋತ್ವಿಜರು, ಅನಂತರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಯೋಧರು, ವರ್ತಕರು; ಹೀಗೆ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳೂ ರಾಜನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರಿಂದ’ ಎಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ ದೈವಾನುಮೋದಿತ. ಮನುವಿನ ಕಿರೀಟ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಅದರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೇ ಅಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಧಾನರು. ‘ಸಸೀತಮ್’ (ಸೀತಾಸಹಿತ) — ಸೀತೆಯೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತಳಾದಳು. ರತ್ನಮಯ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಿಂದ ವಿಘ್ನಗೊಂಡ ಅಭಿಷೇಕ ಇಂದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ನೆರವೇರಿತು. ಎಂಟು ಋಷಿಗಳು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ‘ವಸವಃ ವಾಸವಂ ಯಥಾ’ (ವಸುಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಎಂಟು ವಸುಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಎಂಟು ಋಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ. ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳ ರಸಗಳು ನೀರಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತಿವೆ. ಕಿರೀಟದ ಇತಿಹಾಸ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಮೊದಲು ಮನುವಿನಿಂದ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ; ಇಂದು ರಾಮನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ. ಸಭೆ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ರಾಜತ್ವದ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನೂ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಅಭಿಷೇಕಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಯೋಕ್ಷ್ಯತ’ ಎಂದರೆ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಅಥವಾ ತೊಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಕಿರೀಟವೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಪ್ರಯತಃ’ — ಶುದ್ಧರೂ ಸಂಯಮಿಗಳೂ, ಅಭಿಷೇಕದ ಕರ್ತರು.

ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅವನ ಶುಭವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರವನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು. ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ವಾಯುವು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಶಕ್ರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನೂ ನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡಿದರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು. ರಾಘವನ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಸಸ್ಯಸಮೃದ್ಧವಾಯಿತು, ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಹೂಗಳು ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದವು. ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಲು ಕರೆಯುವ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ, ನೂರು ಎತ್ತುಗಳನ್ನೂ ದಾನ ಮಾಡಿದನು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಮನುಜಾಧಿಪನು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮಣಿಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಧೃತಿವಂತನಾದ ಅವನು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಿಗೆ ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಎರಡು ಅಂಗದಗಳನ್ನು (ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು) ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅನುಪಮ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನೂ, ಮಲಿನವಾಗದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಹರ್ಷಿಸಿತು — ಭೂಮಿ ಸಸ್ಯಪೂರ್ಣ, ಮರಗಳು ಫಲಭರಿತ, ಹೂಗಳು ಸುಗಂಧಿತ; ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ದಾನಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ರಾಜನ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಂಗದಗಳು ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ‘ಅಂಗದ’ ಎಂಬುದು ತೋಳ್ಬಳೆಯ ಹೆಸರೂ ಹೌದು. ವಾಯುದೇವನು ಹಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ — ಹಾರವು ತನ್ನ ಮೂಲಕ್ಕೇ ಮರಳಿದಂತೆ. ಛತ್ರ-ಚಾಮರಧಾರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ಶತ್ರುಘ್ನ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಾಮರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ವಾಯುವಿನ ದಾನ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ — ದೇವರಾಜನೇ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತಪುಷ್ಕರಾ’ ಮಾಲೆ — ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಉತ್ಸವ. ರಾಮನ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅನಂತರ ಮಿತ್ರರು, ಅನಂತರ ಪತ್ನಿ — ಧರ್ಮದ ಕ್ರಮ. ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನ ಎಂಬುದು ಅಪರಿಮಿತ ದಾನ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಾಲೆ, ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಂಗದಗಳು — ಮಿತ್ರನ ಮಗನಿಗೂ ಸನ್ಮಾನ; ಅವನು ಹಿಂದೆ ವಾಲಿವಧೆಯಿಂದ ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಅಭಿಷೇಕೇ ತದರ್ಹಸ್ಯ’ (ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದವನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ) — ರಾಮನೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಜಯಿಯಾದವನು. ‘ಸಹಸ್ರಶತಮ್ ಅಶ್ವಾನಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ — ದಾನದ ಪೂರ್ಣತೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಜೇ ವಾಸಸೀ’ ಎಂದರೆ ಧೂಳಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಎಂದೂ ಮಲಿನವಾಗದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಫಲವಂತಶ್ಚ ಪಾದಪಾಃ’ (ಮರಗಳು ಫಲಭರಿತವಾದವು) — ಋತುವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟವು.

ವೈದೇಹಿ ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಕೊಡಲು ಬಯಸಿ, ಯೋಚಿಸುತ್ತ, ತನ್ನ ಕೊರಳಿನಿಂದ ಹಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಪತಿಯನ್ನೂ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೋಡಿದಳು. ಇಂಗಿತವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನು ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೇ, ಭಾಮಿನಿ, ನೀನು ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿರುವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಹಾರವನ್ನು ಕೊಡು.’ ಆಗ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಅವಳು ಆ ಹಾರವನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು — ಯಾರಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು, ಧೃತಿ, ಯಶಸ್ಸು, ದಕ್ಷತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ವಿನಯ, ನೀತಿ, ಪೌರುಷ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಬುದ್ಧಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ. ಆ ಹಾರದಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು, ಚಂದ್ರಕಿರಣರಾಶಿಯಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಬಿಳಿಮೋಡದಿಂದ ಪರ್ವತ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ಶೋಭಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ಹಿರಿಯ ವಾನರರೂ ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವಸ್ತ್ರ-ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಾನರಮುಖ್ಯರೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ವಿಪುಲ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕೃತರಾಗಿ, ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಪರಂತಪನಾದ ಭೂಪತಿಯು ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದರಿಗೂ ನೀಲನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ರಾಜೇಂದ್ರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಂಡು, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜಾ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ತನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಸೀತೆಯ ಹಾರದಾನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ — ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿದವನು. ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲು ಅವಳು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪತಿಯತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನು ಅವಳ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಸ್ಯ ತುಷ್ಟಾಸಿ’ (ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿರುವೆಯೋ) ಎಂದು ರಾಮನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸೀತೆಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಹತ್ತು ಗುಣಗಳು — ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ. ಬಿಳಿಮೋಡದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಹಾರದಿಂದ ಹನುಮಂತ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಅಥ ಸಾ ವಾಯುಪುತ್ರಾಯ…’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದದೌ ಸಾ…’ ಎಂದಿದೆ; ‘ತೇಜೋ ಧೃತಿರ್ಯಶೋ…’ ಎಂಬ ಗುಣಪಟ್ಟಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದ-ನೀಲರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ದಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ವಾನರರ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅನಂತರ — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ಕೃತರು, ಅನಂತರ ‘ಯಥಾಗತಮ್’ (ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ) ತೆರಳಿದರು. ವಾನರರು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಸೇವೆಯ ಫಲ ಈ ದರ್ಶನ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕೆಗೆ — ಇಬ್ಬರು ರಾಜರೂ ರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವರು. ‘ಕುಲಧನಂ’ ಎಂದರೆ ವಿಭೀಷಣನ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ರಾಜ್ಯ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆದನು. ಹನುಮಂತನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅವನೂ ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದ-ನೀಲರಿಗೆ ವಿಶೇಷದಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದರು. ವಾಯುವು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಹಾರವನ್ನು ಸೀತೆ ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು — ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ದಾನ ಮಗನಿಗೆ ಸೇರಿತು. ಹನುಮಂತನ ಶೋಭೆಯ ಉಪಮೆ — ಬಿಳಿಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪರ್ವತ; ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾನ್, ಸ್ಥಿರ. ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಾರ್ಥಿವೇಂದ್ರೇಣ ವಿಸೃಷ್ಟಾಃ’ (ರಾಜೇಂದ್ರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು) — ಅವರು ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಎಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಪೂಜಿತಃ’ (ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ) — ರಾಮನಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ, ಅನಂತರವೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಪರಮ ಉದಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಘವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಳಿದನು. ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಹಿಂದಿನ ರಾಜರು ಬಲದಿಂದ ಆಳಿದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಆಳು. ತಂದೆತಾತಂದಿರು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಆ ನೊಗವನ್ನು ನನಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೊರು.’ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅನುನಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜಪದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ತೊಂಬತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ತೊಂಬತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರಾಕರಣೆ ಅವನ ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಸೇವಕನಾಗಿಯೇ ಇರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಎರಡನೆಯ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಲು ಅಲ್ಲ. ಭರತನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ. ‘ಪೂರ್ವರಾಜಾಧ್ಯುಷಿತಾಮ್’ (ಹಿಂದಿನ ರಾಜರು ಆಳಿದ) — ಭೂಮಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅನುನಯಿಸಿದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಅನಿಚ್ಛೆ ದೃಢ. ಆಗ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಭರತನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಪುರಸ್ಕಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ತುಲ್ಯಂ ಮಯಾ ತ್ವಮ್’ (ನೀನು ನನಗೆ ಸಮ) ಎಂದು ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನಗೆ ಸಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಿರಿಯನೆಂದಲ್ಲ.

ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ರಾಮನು ಪೌಂಡರೀಕ, ಅಶ್ವಮೇಧ, ವಾಜಪೇಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮಾಡಿದನು. ರಾಘವನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ, ವಿಪುಲ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಮೊಣಕಾಲಿನವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ, ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ನೇಹಿತರು-ದಾಯಾದಿಗಳು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಿಧವೆಯರು ರೋದಿಸಲಿಲ್ಲ, ಸರ್ಪಾದಿ ಕ್ರೂರಜಂತುಗಳ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ರೋಗದ ಭಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಲೋಕ ಕಳ್ಳರಿಲ್ಲದ್ದಾಯಿತು, ಯಾರೂ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಸೋಕಲಿಲ್ಲ, ಮುದುಕರು ಮಕ್ಕಳ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೋಷಮಯವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮಪರರಾಗಿದ್ದರು; ರಾಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ ಅವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಂಸಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಜನರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು, ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರಾಗಿ, ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರು. ‘ರಾಮ, ರಾಮ, ರಾಮ’ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಾತುಕತೆಯಾಯಿತು, ಜಗತ್ತೇ ರಾಮಮಯವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಸದಾ ಬೇರೂರಿ ದೃಢವಾಗಿದ್ದವು, ಸದಾ ಹಣ್ಣುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಹೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು; ಮೇಘನು ಬೇಕೆಂದಾಗ ಮಳೆಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಗಾಳಿ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು ಲೋಭವಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಮನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಧರ್ಮಪರರಾಗಿದ್ದರು, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವರಿರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರೂ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು, ಧರ್ಮಪರಾಯಣರಾಗಿದ್ದರು. ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತೊಂಬತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ’ ಎಂದಿದೆ, ಕೆಳಗೆ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದೆ — ‘ಬೇರೆಡೆ “ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶವರ್ಷಶತಾನಿ ಚ” ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರವೂ ಹತ್ತು ನೂರೂ ಸೇರಿ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು — ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ, ರೋಗವಿಲ್ಲ, ಕಳ್ಳರಿಲ್ಲ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮಭೂತಂ ಜಗತ್’ (ಜಗತ್ತು ರಾಮಮಯವಾಯಿತು) — ಎಲ್ಲ ಜನರ ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ರಾಮನೇ; ಇದೇ ಆದರ್ಶರಾಜ್ಯದ ಪರಮ ಆದರ್ಶ. ‘ನಿತ್ಯಮೂಲಾಃ’ (ಸದಾ ಬೇರೂರಿದ) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಪುಷ್ಪಾಃ … ಸ್ಕಂಧವಿಸ್ತೃತಾಃ’ (ಸದಾ ಹೂಬಿಡುವ … ಕಾಂಡಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ) ಎಂದಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ 6.116.090ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಂದಿಗೆ — ‘ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ರಾಮೋ ರಾಜ್ಯಮಕಾರಯತ್’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು) — ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 106ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಪೌಂಡರೀಕ, ಅಶ್ವಮೇಧ, ವಾಜಪೇಯ — ಇವು ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು; ರಾಜಸೂಯಾದಿಗಳೊಡನೆ ಇವು ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು. ‘ಆಜಾನುಲಂಬಿಬಾಹುಃ’ (ಮೊಣಕಾಲಿನವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಮಹಾಪುರುಷಲಕ್ಷಣ. ವಿಧವೆಯರ ರೋದನವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷರು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮುದುಕರು ಮಕ್ಕಳ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳು ಹಿರಿಯರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆದರ್ಶ, ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಮವರ್ಷೀ ಪರ್ಜನ್ಯಃ’ (ಬೇಕೆಂದಾಗ ಮಳೆಸುರಿಸುವ ಮೇಘ) — ಬೇಕೆಂದಾಗ ಮಳೆ; ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ — ಯಾರೂ ಪರರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಭವಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವೇ ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನಾಃ’ (ಎಲ್ಲರೂ ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನರು) ಎಂದರೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು. ‘ನಾನರ್ಥಂ ಕಶ್ಚಿದಸ್ಪೃಶತ್’ (ಯಾರೂ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಸೋಕಲಿಲ್ಲ) ಎಂದರೆ ಯಾರೂ ಅನರ್ಥಕಾರಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಅನರ್ಥಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಕೈಹಾಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಮೇವಾನುಪಶ್ಯಂತಃ’ (ರಾಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ) — ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನ ನಡತೆಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನಂತೆ ಪ್ರಜೆ. ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾನುಚರಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ) — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಅನುಚರನೇ. ತೊಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತನೆಯದು, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅನಂತರ — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಿತರು-ದಾಯಾದಿಗಳು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಧರ್ಮ. ನೂರ ಒಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರಸಹಸ್ರಿಣಃ’ (ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರು) ಎಂಬುದು ವಂಶವೃದ್ಧಿ.

ಹಿಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಚಿಸಿದ ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತವಾದ ಈ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಧರ್ಮಕರ, ಕೀರ್ತಿಕರ, ಆಯುಷ್ಯಕರ, ರಾಜರಿಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ತರುವಂಥದ್ದು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಸದಾ ಕೇಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಧನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಧನವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಘವನಿಂದ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ, ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನಿಂದ ಜೀವಂತ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರಾದಂತೆ, ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸದಾ ಆನಂದದಿಂದ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಇರುವರು. ಈ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರಾಗಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪ್ರವಾಸದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಘವನಿಂದ ತಾವು ಬೇಡಿದ ಎಲ್ಲ ವರಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಕಾರಿಗಳಾದ ವಿನಾಯಕರು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಶಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನು, ಪ್ರವಾಸಿಯು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವನು, ಋತುಮತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನುಪಮರಾದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆರುವರು. ಈ ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತ ಪಠಿಸುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ನಿತ್ಯವೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದ್ವಿಜನಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು — ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಪುತ್ರಲಾಭವೂ ಆಗುವುದು. ಈ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಸದಾ ಕೇಳುವವನ ಮೇಲೂ ಪಠಿಸುವವನ ಮೇಲೂ ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣುವಾದ ರಾಮನು ಸತತವಾಗಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದಿದೇವನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಹರಿಯೂ ನಾರಾಯಣನೂ ಆದ ಪ್ರಭುವೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಶೇಷನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ವೃತ್ತಾಂತವಾದ ಆಖ್ಯಾನ — ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ. ಇದನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಮಾಯಣಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ಸದಾ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಋಷಿ ರಚಿಸಿದ ಈ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಯಾರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸ. ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಈ ಶುಭಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಟುಂಬವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಧನಧಾನ್ಯವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಯುಷ್ಯಕರವೂ ಆರೋಗ್ಯಕರವೂ ಕೀರ್ತಿಕರವೂ ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದೂ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧಕವೂ ಶುಭವೂ ಓಜಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದೂ ಆದ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಜ್ಜನರು ನಿಯಮದಿಂದ ಕೇಳಬೇಕು. ಈ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — 6.116 ಅಲ್ಲಿ 090ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನೂರ ಏಳನೆಯದರಿಂದ ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಯಾವ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಈ ಸರ್ಗದ ಭಾಗ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೇಷ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದು ಲವ-ಕುಶರ ಮಾತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘(ಲವ-ಕುಶರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —) ಶ್ರೋತೃಗಳೇ, ನಿಮಗೆ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ.’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಸೌಭ್ರಾತೃಕಮ್’ (ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು) — ರಾಮಾಯಣ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಗ್ರಂಥ; ರಾಮ-ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಸ್ನೇಹವೇ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಹೃದಯ, ಈ ಸರ್ಗವೂ ಅದನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ಮುಗಿಯಿತು. ಫಲಶ್ರುತಿಯ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಫಲ (ಪಾಪಮುಕ್ತಿ), ಅನಂತರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಫಲಗಳು (ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ವಿಜಯ, ಆಯುಷ್ಯ, ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಮರಳುವಿಕೆ, ವಿಘ್ನಶಾಂತಿ), ಅನಂತರ ಭಕ್ತಿಫಲ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ವರ್ಗ), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ ಉಪದೇಶ (ನಿಯಮದಿಂದ ಕೇಳಬೇಕು). ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಫಲವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಅಂಶದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ — ರಾಮನು ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ ಶ್ರೋತೃವೂ; ಕೌಸಲ್ಯಾದಿಗಳು ಜೀವಂತ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರಾದಂತೆ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ; ರಾಮನು ವಿಜಯಿಯಾದಂತೆ ರಾಜನೂ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಿಖಂತಿ’ (ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಮಾಡುವುದೂ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪರಂಪರಾಗತ ಅಂತ್ಯಭಾಗ; ಅದು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಲೂ ಕೇಳಲೂ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಂಜ್ಞೆಗಳು — ಕಾವ್ಯ, ಇತಿಹಾಸ, ಆಖ್ಯಾನ, ಮತ್ತು ಸಂಹಿತೆ; ‘ಆದಿಕಾವ್ಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೊದಲ ಕಾವ್ಯ. ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೇಷತ್ವವೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲೂ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಲವ-ಕುಶರು ರಾಮಾಯಣದ ಮೊದಲ ಗಾಯಕರು; ಅವರ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ‘ಭದ್ರಮಸ್ತು ವಃ’ (ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂದು ಶ್ರೋತೃಗಳ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹಾರೈಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರವ್ಯಾಹರತ ವಿಸ್ರಬ್ಧಮ್’ (ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಪಠಿಸಿ) — ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಓದಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪಠಣ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ತೃಪ್ತಿ — ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲೂ ರಾಮಾಯಣಪಾಠದ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಕಥೆಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯೊಡನೆ ಗ್ರಂಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದೊಂದಿಗೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಕಾಂಡಂ ಸಂಪೂರ್ಣಮ್’ (ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ) ಎಂದಿದೆ. ಈ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಸರ್ಗದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಭಾಗವಾಗಿವೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ 107ರಿಂದ 125ರವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಓದುಗನಿಗೆ ಈ ಭಾಗ ಗ್ರಂಥದ ಸಮಾಪನ, ಕಥೆಯದಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುವ ‘ಶ್ರುತ್ವಾ’ (ಕೇಳಿ), ‘ಶೃಣೋತಿ’ (ಕೇಳುತ್ತಾನೆ), ‘ಶೃಣ್ವಂತಿ’ (ಕೇಳುತ್ತಾರೆ), ‘ಶ್ರವಣೇನ’ (ಕೇಳುವುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಶ್ರವಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮಾಯಣ ಮೂಲತಃ ಕೇಳುವ ಕಾವ್ಯ, ಲವ-ಕುಶರು ಹಾಡಿದ್ದು. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗ್ರಹಣಾತ್’ ಎಂದರೆ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವುದರಿಂದ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഭരതൻ ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി സത്യപരാക്രമനായ ജ്യേഷ്ഠൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ അമ്മ ആദരിക്കപ്പെട്ടു, അവളുടെ വാക്കു പാലിക്കപ്പെട്ടു, ഈ രാജ്യം എനിക്കു നൽകപ്പെട്ടു. അങ്ങ് എനിക്കു നൽകിയതുപോലെ, ഞാൻ അത് അങ്ങേക്കു തിരിച്ചുനൽകുന്നു. ബലവാനായ ഒരു കാള ഒറ്റയ്ക്കു വലിക്കുന്ന നുകം ഒരു ഇളംകിടാവിന് എന്നപോലെ, ഈ ഭാരിച്ച ചുമട് വഹിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. വലിയ ജലപ്രവാഹത്താൽ തകർന്ന ചിറ ചോർന്നൊഴുകുന്നതുപോലെ, അടയ്ക്കാത്ത രാജ്യത്തിലെ പഴുതുകൾ അടയ്ക്കാൻ പ്രയാസമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. കഴുത കുതിരയുടെ നടയും കാക്ക ഹംസത്തിന്റെ ഗതിയും പിന്തുടരാത്തതുപോലെ, വീരാ, ശത്രുനാശകാ, അങ്ങയുടെ വഴി പിന്തുടരാൻ എനിക്കു കഴിവില്ല. അകത്തെ ഗൃഹോദ്യാനത്തിൽ നട്ട ഒരു വൃക്ഷം വളർന്ന്, വലുതും കയറാൻ പ്രയാസമുള്ളതും വലിയ തടിയും ധാരാളം ശാഖകളുമുള്ളതുമായി; എന്നാൽ പൂത്തശേഷം ഫലങ്ങൾ കാണിക്കാതെ ഉണങ്ങിപ്പോയാൽ, ഏതൊരുവനുവേണ്ടി അതു നട്ടുവോ അവന് അതിന്റെ പ്രയോജനം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. മഹാബാഹോ, ഇതാണ് ഉപമ — അതിന്റെ അർഥം അങ്ങ് അറിയണം; മനുജേന്ദ്രാ, ഭർത്താവായിരിക്കെ ഭൃത്യരായ ഞങ്ങളെ അങ്ങ് ഭരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങും അത്തരമൊരു വൃക്ഷംപോലെയാകും. ഇന്ന് ലോകം, അഭിഷിക്തനായി ജ്വലിക്കുന്ന അങ്ങയെ മധ്യാഹ്നത്തിലെ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ കാണട്ടെ. വാദ്യസംഘങ്ങളുടെ ഘോഷങ്ങളാലും അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെയും ചിലമ്പുകളുടെയും കിലുക്കങ്ങളാലും മധുരഗാനങ്ങളാലും അങ്ങ് ഉണരുകയും ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യട്ടെ. നക്ഷത്രചക്രം കറങ്ങുന്നിടത്തോളം കാലം, ഭൂമി എത്രത്തോളമുണ്ടോ അത്രത്തോളം, ഇവിടെ ലോകത്തിന്റെ സ്വാമിത്വം വഹിക്കുക.’ ഭരതന്റെ വാക്കുകളിൽ നാല് ഉപമകളുണ്ട് — കാളയുടെ നുകം, തകർന്ന ചിറ, കഴുത-ഹംസം-കാക്ക എന്നിവയുടെ ഗതി, ഫലമില്ലാത്ത വൃക്ഷം. ഓരോ ഉപമയും ഓരോ സത്യം കാണിക്കുന്നു — രാജ്യഭാരം കനത്തതാണ്, അതിന്റെ പഴുതുകൾ അടയ്ക്കാൻ പ്രയാസമാണ്, രാമന്റെ കൗശലം അനുകരിക്കാൻ അസാധ്യമാണ്, രാജാവ് പ്രജകളെ പാലിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തെ വളർത്തിയതു നിഷ്ഫലമാണ്. വൃക്ഷോപമയുടെ അർഥം ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിസ്തരിച്ചു വിശദീകരിക്കുന്നു — പ്രജകൾ പാലിച്ചു വളർത്തിയ രാജാവ് അവരുടെ രക്ഷണത്തിൽനിന്നു മുഖം തിരിച്ചാൽ അവൻ ഫലമില്ലാത്ത വൃക്ഷംപോലെയാണ്. ‘പ്രതിബുധ്യസ്വ ശേഷ്വ ച’ (ഉണരുകയും ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യുക) — ഇനിമുതൽ അങ്ങയുടെ ഉറക്കവും ഉണർവും രാജോചിതമായിരിക്കട്ടെ, താപസോചിതമല്ല. ഇവിടെ ഭരതന്റെ വിനയവും വാക്ചാതുര്യവും ഒരുപോലെ കാണാം. ‘പൂജിതാ മാമികാ മാതാ’ (എന്റെ അമ്മ ആദരിക്കപ്പെട്ടു) എന്നാണ് ഭരതൻ ആരംഭിക്കുന്നത് — കൈകേയിയുടെ വരം പാലിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവൾക്കു ബഹുമാനം ലഭിച്ചു; ഇനി ആ കടമില്ല. ‘യഥാ ത്വമദദാഃ’ (അങ്ങ് നൽകിയതുപോലെ) എന്നത് ചിത്രകൂടത്തിൽവെച്ച് രാമൻ ഭരതനു രാജ്യം നൽകിയതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; നൽകിയ വസ്തു തിരിച്ചുവാങ്ങാൻ ദാതാവിനുതന്നെയാണ് അർഹത എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി. ഇളംകിടാവ് എന്നതു ഭരതന്റെ ആത്മനിന്ദയല്ല, വിനയമാണ് — പതിനാലു വർഷം അദ്ദേഹം രാജ്യം നന്നായി പാലിച്ചു, പത്തിരട്ടിയാക്കി; എന്നിട്ടും സ്വയം രാമനു തുല്യനായി കരുതുന്നില്ല. വൃക്ഷോപമയിൽ ഒരു ഗൂഢാർഥമുണ്ട് — രാമൻ പ്രജകളാൽ വളർത്തപ്പെട്ടവനാണ്; ഇപ്പോൾ ഫലം നൽകേണ്ട കാലമാണ്; അദ്ദേഹം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ പ്രജകളുടെ എല്ലാ പ്രതീക്ഷയും നിഷ്ഫലമാകും. ഭരതന്റെ യാചന സർഗത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്; രാമരാജ്യം അതിന്റെ ഫലവും.

ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാമൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സ്വീകരിച്ച് ശുഭാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കനുസരിച്ച്, മൃദുവായ കൈകളുള്ളവരും അതിവേഗികളും സമർഥരുമായ ക്ഷൗരക്കാർ രാഘവനെ ചുറ്റിനിന്നു. ആദ്യം ഭരതനും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനും രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണനും സ്നാനം ചെയ്തശേഷം, ജട വൃത്തിയാക്കി സ്നാനം ചെയ്ത്, വിചിത്രമാലകളും ലേപനങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ അവിടെ നിന്നു. ഇക്ഷ്വാകുകുലം വർധിപ്പിക്കുന്ന ശ്രീമാനും വീര്യവാനുമായ ശത്രുഘ്നൻ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അലങ്കാരം ചെയ്യിച്ചു. ദശരഥന്റെ മനസ്വിനികളായ എല്ലാ പത്നിമാരും സ്വയം സീതയുടെ മനോഹരമായ അലങ്കാരം ചെയ്തു. പിന്നെ പുത്രവത്സലയായ കൗസല്യ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രദ്ധാപൂർവം എല്ലാ വാനരപത്നിമാരുടെയും ശോഭനമായ അലങ്കാരം ചെയ്തു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സുമന്ത്രൻ എന്ന സാരഥി സർവാംഗസുന്ദരമായ രഥം പൂട്ടി കൊണ്ടുവന്നു. രാമന്റെ സ്വീകാരം ചുരുക്കമാണ് — ‘തഥേതി’ (അങ്ങനെയാകട്ടെ) എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്ക്; സഹോദരന്റെ അപേക്ഷ അദ്ദേഹം അവഗണിക്കുന്നില്ല. പതിനാലു വർഷം ജട ധരിച്ച രാമൻ ഇന്നു ജട വൃത്തിയാക്കുന്നു — ഇതു വനവാസത്തിന്റെ അവസാനത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നമാണ്. ഭരതൻ ആദ്യം സ്നാനം ചെയ്യുന്നു; കാരണം അദ്ദേഹവും താപസവേഷം ഉപേക്ഷിക്കുകയാണ്. കൗസല്യ സ്വയം വാനരസ്ത്രീകളെ അലങ്കരിക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ വാത്സല്യത്തിന്റെയും ആതിഥ്യത്തിന്റെയും പരകോടിയാണ്; വാനരപത്നിമാരും അവൾക്കു മരുമക്കളെപ്പോലെ. ‘യത്നാത്’ എന്ന പദത്തെ ‘വളരെ ശ്രദ്ധയോടെ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. മുമ്പ് രാമനെ വനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയ സുമന്ത്രൻതന്നെ ഇന്ന് അദ്ദേഹത്തെ രാജ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു — കഥയുടെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു. ‘ശ്മശ്രുവർധനാഃ’ എന്നാൽ ക്ഷൗരക്കാർ — ഇവിടെ ‘വർധന’ എന്ന പദം ‘മുറിക്കൽ’ എന്ന അർഥത്തിലാണ്. സ്നാനത്തിനുമുമ്പ് രാമൻ സഹോദരന്മാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും സ്നാനം ചെയ്യിക്കുന്നു — സ്വന്തം സുഖത്തിനുമുമ്പ് അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരുടെ സുഖം നോക്കുന്നു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും അതിഥികളാണ്; അവരുടെ സ്നാനവും രാമനുമുമ്പാണ്. സീതയുടെ അലങ്കാരം ദശരഥപത്നിമാർ സ്വയം ചെയ്യുന്നു — മരുമകൾ വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയതിലുള്ള അമ്മമാരുടെ ആഹ്ലാദം. പതിനാലു വർഷം അവളും വല്കലം ധരിച്ചവളായിരുന്നു; ഇന്നു വീണ്ടും രാജവധുവിന്റെ വേഷത്തിൽ. വാനരപത്നിമാർ കിഷ്കിന്ധയിൽനിന്നു വന്നവരാണ്; അവരെയും കൗസല്യ അമ്മയെപ്പോലെ അലങ്കരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അയോധ്യയിൽ എല്ലാവരും തുല്യരാണ് — മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും. ഇങ്ങനെ സ്നാനവും അലങ്കാരവും പൂർത്തിയായി. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശ്രിയാ ജ്വലൻ’ (ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്) — സ്നാനത്തിനും അലങ്കാരത്തിനും ശേഷം രാമൻ ദീപ്തനായി.

അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയും പോലെ നിർമലമായി ശോഭിക്കുന്ന ദിവ്യരഥം വന്നുനിൽക്കുന്നതു കണ്ട് മഹാബാഹുവും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമായ രാമൻ അതിൽ കയറി. മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും സ്നാനം ചെയ്ത്, ദിവ്യമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ് പോയി. എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ, ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളുള്ള സുഗ്രീവപത്നിമാരും സീതയും നഗരം കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ പോയി. അയോധ്യയിൽ ദശരഥരാജാവിന്റെ മന്ത്രിമാർ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെ മുന്നിൽനിർത്തി കാര്യഗൗരവത്തോടെ ആലോചിച്ചു. അശോകനും വിജയനും സിദ്ധാർഥനും ഏകാഗ്രരായി രാമന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കും നഗരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിനുമായി ആലോചിച്ചു: ‘ജയത്തിന് അർഹനായ മഹാത്മാവ് രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി മംഗളപൂർവം ചെയ്യേണ്ടതെന്തെല്ലാമോ അതെല്ലാം നിങ്ങൾ ചെയ്യണം.’ ഇങ്ങനെ നിർദേശം നൽകി ആ മന്ത്രിമാരെല്ലാവരും പുരോഹിതനും രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗം നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. പാപരഹിതനായ ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രൻ പച്ചക്കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ കയറി പോകുന്നതുപോലെ, രാമൻ രഥത്തിൽ കയറി ഉത്തമനഗരത്തിലേക്കു പോയി. മന്ത്രിമാർക്കു രാജ്യത്തിന്റെ കാര്യനിർവഹണം അറിയാം — അഭിഷേകം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം മംഗളകരമായി നടക്കണമെന്ന് അവർ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. ‘രാമവൃദ്ധ്യർഥമൃദ്ധ്യർഥം നഗരസ്യ ച’ (രാമന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കും നഗരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിനും) — രാജാവിന്റെ ഉന്നതിയും പ്രജകളുടെ സമൃദ്ധിയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രോപമയിലൂടെ രാമന്റെ രഥം ദേവരാജന്റെ രഥംപോലെ പച്ചക്കുതിരകളെ പൂട്ടിയതാണെന്നു പറയുന്നു. സുഗ്രീവപത്നിമാർ സീതയോടൊപ്പം നഗരം കാണാൻ ഉത്സുകരാണ് — വാനരസ്ത്രീകൾ മനുഷ്യനഗരത്തിന്റെ വൈഭവം ആദ്യമായി കാണുന്നു. ‘അഗ്ന്യർകാമലസങ്കാശം’ (അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയും പോലെ നിർമലമായി ശോഭിക്കുന്നത്) — രഥത്തിന്റെ ദീപ്തി. ഹനുമാനും സുഗ്രീവനും രാമന്റെ സമീപത്തുണ്ട്; അവരും ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കൃതരാണ്. മന്ത്രിമാർ നഗരത്തിലിരുന്ന് അഭിഷേകവിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു; പിന്നെ രാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ ആഹ്ലാദത്തിനിടയിലും രാജ്യകാര്യം മറക്കുന്നില്ല. അശോകനും വിജയനും സിദ്ധാർഥനും കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും പറഞ്ഞ മന്ത്രിമാരാണ്. ‘യദ്യന്മംഗളപൂർവകം’ (മംഗളപൂർവം ചെയ്യേണ്ടതെന്തെല്ലാമോ) — ശുഭമായി ചെയ്യേണ്ടതെന്തും ചെയ്യുക എന്ന സമഗ്രമായ ആജ്ഞ. രാമന്റെ രഥയാത്ര നന്ദിഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കാണ് — ഒരു ക്രോശം മാത്രമുള്ള വഴി; തലേദിവസം ശത്രുഘ്നൻ അതു വൃത്തിയാക്കി നനച്ച് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. രഥത്തിൽ കയറിയ രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.

ഭരതൻ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചു; ശത്രുഘ്നൻ കുട പിടിച്ചു; ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിനുമുകളിൽ വിശറി വീശിക്കൊണ്ടു നിന്നു. അടുത്തുനിന്ന മറ്റൊരാൾ വെളുത്ത വെഞ്ചാമരം പിടിച്ചു; രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മറ്റൊന്നും. അപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ഋഷിസംഘങ്ങളും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും രാമനെ സ്തുതിക്കുന്നതിന്റെ മധുരധ്വനി കേൾക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവൻ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന പർവതസമാനനായ ആനയുടെ പുറത്തു കയറി. വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ്, ഒമ്പതിനായിരം ആനകളുടെ പുറത്തു കയറി പോയി. ശംഖുകളുടെ മുഴക്കങ്ങളോടും ദുന്ദുഭികളുടെ നാദങ്ങളോടുംകൂടി പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ മാളികനിരകളുള്ള ആ നഗരത്തിലേക്കു പോയി. മുന്നിൽ പോകുന്നവരോടൊപ്പം, ശരീരശോഭയാൽ വിളങ്ങുന്ന, രഥത്തിൽ വരുന്ന അതിരഥനായ രാഘവനെ പൗരന്മാർ കണ്ടു. അവർ കാകുത്സ്ഥനെ ജയാശീർവാദങ്ങളാൽ അഭിനന്ദിച്ച്, രാമൻ തിരിച്ചും അഭിനന്ദിച്ചപ്പോൾ, സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാവിനെ അനുഗമിച്ചു. മന്ത്രിമാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും പ്രജകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. കൈത്താളങ്ങളും സ്വസ്തികങ്ങളും കയ്യിലേന്തി മുന്നിൽ നടക്കുന്നവരാലും, വാദ്യങ്ങൾ വായിക്കുന്നവരാലും, സന്തോഷത്തോടെ മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നവരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം പോയി. അക്ഷതവും സ്വർണവും പശുക്കളും കന്യകമാരും ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം, മോദകങ്ങൾ കയ്യിലേന്തിയ ആളുകളും രാമന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. രാമൻ മന്ത്രിമാരോട് സുഗ്രീവനുമായുള്ള സഖ്യവും വായുപുത്രന്റെ പ്രഭാവവും വാനരന്മാരുടെ കർമവും പറഞ്ഞു. അതു കേട്ട് അയോധ്യാപുരവാസികൾ വിസ്മയിച്ചു; വാനരന്മാരുടെ കർമവും രാക്ഷസന്മാരുടെ ബലവും വിഭീഷണനുമായുള്ള ചേർച്ചയും അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരോടു പറഞ്ഞു. ഇതു പറഞ്ഞശേഷം ദ്യുതിമാനായ രാമൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പൗരന്മാർ വീടുതോറും പതാകകൾ ഉയർത്തി; രാമൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ വസിച്ചിരുന്ന രമണീയമായ അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി. പിന്നെ മഹാത്മാവായ അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി അകത്തുകടന്ന്, കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും കൈകേയിയെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, രഘുനന്ദനൻ ധർമിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതനോട് അർഥവത്തും മധുരവുമായ വാക്കിൽ പറഞ്ഞു: ‘അശോകവനികയോടുകൂടിയതും മുത്തുകളും വൈഡൂര്യങ്ങളും പതിച്ചതുമായ എന്റെ ശ്രേഷ്ഠവും വലുതുമായ ഭവനം സുഗ്രീവനു നൽകുക.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് സത്യവിക്രമനായ ഭരതൻ സുഗ്രീവന്റെ കൈപിടിച്ച് ആ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ നിർദേശപ്രകാരം ആളുകൾ എണ്ണവിളക്കുകളും കട്ടിലുകളും വിരിപ്പുകളും എടുത്ത് വേഗം അകത്തുകടന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ ശോഭായാത്രയുടെ സമ്പൂർണചിത്രമാണ് — സാരഥി ഭരതൻ, കുടപിടിക്കുന്നത് ശത്രുഘ്നൻ, ചാമരം വീശുന്നത് ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും; നാലു സഹോദരന്മാരും ഒരു സുഹൃത്തും ഒന്നിച്ചു സേവനത്തിൽ. ഇവിടെ ‘ജഗൃഹേ പരിതഃ സ്ഥിതഃ’ (അടുത്തുനിന്നവൻ പിടിച്ചു) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘സുഗ്രീവോ വാനരേശ്വരഃ’ (വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ) എന്നും; അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠം അതേപടി നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. നാല്പതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. രാമൻ തന്റെ വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് വാനരന്മാർക്കു നൽകുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ സഖ്യവും ഹനുമാന്റെ പ്രഭാവവും അദ്ദേഹംതന്നെ കീർത്തിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം തന്റെ ഉത്തമമായ ഭവനം സുഗ്രീവനു നൽകുന്നു; അതിഥിസത്കാരമാണ് രാജാവിന്റെ ആദ്യകർമം. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പിതുർഭവനമാസാദ്യ…’ (അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി…) എന്ന രണ്ട് അർധങ്ങൾ ‘അഥാബ്രവീദ്രാജപുത്രോ…’ (പിന്നെ രാജപുത്രൻ പറഞ്ഞു…) എന്നതിനുശേഷമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ മുമ്പും — ക്രമവ്യത്യാസം. ശത്രുഞ്ജയൻ രാമന്റെ ആനയാണ്; സുഗ്രീവൻ അതിൽ കയറുന്നു — ഇത് അതിഥിക്കുള്ള പരമമായ ബഹുമതിയാണ്. അയോധ്യാവാസികൾ ഭയപ്പെടാതിരിക്കാൻ വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ആനകളിൽ കയറുന്നു. നഗരത്തിന്റെ ‘ഹർമ്യമാലിനീ’ (മാളികനിരകളുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ കൊട്ടാരനിരകളുടെ വൈഭവം കാണിക്കുന്നു. പൗരന്മാർ ‘വർധയിത്വാ’ — ജയഘോഷങ്ങളാലും ആശീർവാദങ്ങളാലും രാമനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; രാമനും അവരെ തിരിച്ച് അഭിനന്ദിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചന്ദ്രൻ എന്ന ഉപമ — മന്ത്രിമാരാലും പ്രജകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ അവരിൽ പ്രധാനിയാണെങ്കിലും അവരോടൊപ്പം ഒന്നാണ്. മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ — അക്ഷതം, സ്വർണം, പശുക്കൾ, കന്യകമാർ, ബ്രാഹ്മണർ, മോദകങ്ങൾ — ശുഭയാത്രയുടെ പാരമ്പര്യചിഹ്നങ്ങളാണ്. വഴിയിൽ രാമൻ മന്ത്രിമാരുമായി സംസാരിക്കുന്നു, യുദ്ധവൃത്താന്തം പറയുന്നു; പൗരന്മാർ വിസ്മയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങൾ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ ആദരിക്കാനായി രാമൻതന്നെ അവരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഐക്ഷ്വാകാധ്യുഷിതം’ (ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ വസിച്ചിരുന്നത്) — അച്ഛന്റെ ഭവനം പണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശരാജാക്കന്മാർ വസിച്ചിരുന്നതാണ്; അതിലെ പ്രവേശം രാമനെ വംശപാരമ്പര്യത്തിൽ വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അമ്മമാരെ വീണ്ടും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പിന്നെ ഭരതനോട് ആജ്ഞ — ഈ ക്രമം രാമന്റെ വിനയവും കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും കാണിക്കുന്നു. ‘സാശോകവനികം’ (അശോകവനികയോടുകൂടിയത്) — രാമന്റെ സ്വന്തം ഭവനം അശോകവനികയോടുകൂടിയതാണ് — ലങ്കയിലെ അശോകവനികയിലെ സീതയുടെ ദുഃഖത്തിനു വിപരീതമായി ഇതു സുഖത്തിന്റെ സ്ഥാനമാണ്. ഭരതൻ സ്വയം സുഗ്രീവന്റെ കൈപിടിച്ച് അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു; ശത്രുഘ്നൻ കട്ടിലുകളും വിളക്കുകളും മറ്റും അയയ്ക്കുന്നു — സഹോദരന്മാരെല്ലാം അതിഥിസേവനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം രാജകൊട്ടാരത്തിൽ അതിഥികളുടെ താമസസൗകര്യം ഒരുക്കുന്നു — അഭിഷേകത്തിനുമുമ്പുതന്നെ രാമൻ സുഹൃത്തുക്കളുടെ സുഖം ചിന്തിക്കുന്നു. എണ്ണവിളക്കുകൾ രാത്രിയിലെ വെളിച്ചത്തിന്, കട്ടിലുകളും വിരിപ്പുകളും ഉറങ്ങാൻ; നാളെ രാവിലെ അഭിഷേകമാണ്; അതിനാൽ ഇന്നു രാത്രി എല്ലാവരും വിശ്രമിക്കട്ടെ. ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ആകാശത്തുനിന്ന് രാമനെ സ്തുതിക്കുന്നു; അതിന്റെ മധുരധ്വനി ഭൂമിയിലും കേൾക്കുന്നു — സ്വർഗവും ഭൂമിയും ഒരേ ഉത്സവത്തിൽ ഒത്തുചേർന്നു. ‘മരുദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവസമൂഹങ്ങൾ ശ്രീരാമചന്ദ്രന്റെ സ്തുതിയുടെ മധുരധ്വനി കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. ഒമ്പതിനായിരം ആനകൾ എന്നത് വാനരന്മാരുടെ എണ്ണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സൂചനയാണ് — ഓരോ ആനയും ഏതാനും വാനരന്മാരെ വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ മടങ്ങിവരവ് യുദ്ധവിജയത്തിന്റെ ഉത്സവവും ഗൃഹപ്രവേശത്തിന്റെ ഉത്സവവുമാണ്. നാല്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാകീർണാം’ (സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്) — അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങൾ സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമാണ്; ഭരതന്റെ ഭരണത്താൽ നഗരം സമൃദ്ധം, രാമന്റെ ആഗമനത്താൽ സന്തുഷ്ടം. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗൃഹേ ഗൃഹേ പതാകാഃ’ (വീടുതോറും പതാകകൾ) — ഓരോ വീടും ഉത്സവത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മംഗളദ്രവ്യങ്ങളോടൊപ്പം, ശുഭകാര്യങ്ങളിലെ പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, കന്യകമാരും പോകുന്നു. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അപരം ചന്ദ്രസങ്കാശം’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മറ്റൊന്ന്) — വിഭീഷണന്റെ ചാമരം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്തതും ദീപ്തവുമാണ്. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ ശംഖുദുന്ദുഭികളുടെ നാദത്തോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും രാഘവന്റെ അനുജനുമായ ഭരതൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ദൂതന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുക.’ സുഗ്രീവൻ ഉടനെ എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച നാലു സ്വർണക്കുടങ്ങൾ നാലു വാനരേന്ദ്രന്മാർക്കു നൽകി: ‘വാനരന്മാരേ, പുലർച്ചെ നാലു സമുദ്രങ്ങളിലെയും ജലം നിറച്ച കുടങ്ങളുമായി കാത്തുനിൽക്കുക; അങ്ങനെ ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആനകളെപ്പോലെ വലിയ ശരീരമുള്ള മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ അതിവേഗികളായി ഉടനെ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു. ജാംബവാനും ഹനുമാനും വേഗദർശി എന്ന വാനരനും ഋഷഭനും ജലം നിറച്ച കലശങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു; അഞ്ഞൂറു നദികളിലെ ജലം കുടങ്ങളിൽ കൊണ്ടുവന്നു. ശക്തിശാലിയായ സുഷേണൻ എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച കലശം ജലം നിറച്ച് കിഴക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്നു. ഋഷഭൻ തെക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് രക്തചന്ദനവും കർപ്പൂരവുംകൊണ്ടു മൂടിയ സ്വർണക്കുടം വേഗം കൊണ്ടുവന്നു. വായുവേഗമുള്ള ഗവയൻ വലിയൊരു രത്നക്കുടത്തിൽ പടിഞ്ഞാറേ മഹാസമുദ്രത്തിൽനിന്ന് തണുത്ത ജലം കൊണ്ടുവന്നു. ഗരുഡന്റെയും വായുവിന്റെയും വേഗമുള്ള, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും തികഞ്ഞ ധർമാത്മാവായ അനിലൻ — വായുപുത്രൻ — വടക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു വേഗം ജലം കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൊണ്ടുവന്ന ജലം കണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി അതു ശ്രേഷ്ഠനായ പുരോഹിതനും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും സമർപ്പിച്ചു. നാലു സമുദ്രങ്ങൾ നാലു ദിക്കുകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ഭൂമി മുഴുവന്റെയും രാജാവാണ്. അഞ്ഞൂറു നദികളിലെ ജലം ഭൂമണ്ഡലത്തെ മുഴുവൻ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വേഗം ഇവിടെ ഉപയോഗപ്പെടുന്നു — ഒറ്റരാത്രികൊണ്ട് നാലു ദിക്കുകളിൽനിന്നും ജലം കൊണ്ടുവരുന്നതു മനുഷ്യർക്ക് അസാധ്യമാണ്. ഹനുമാൻ വടക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലം കൊണ്ടുവരുന്നു; ‘അനിലഃ’ എന്ന പദത്തെ ‘പവനപുത്രനായ ഹനുമാൻ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘സുഷേണഃ സത്ത്വസമ്പന്നഃ’ എന്നതിനെ ‘കരടികളുടെ വലിയൊരു സുന്ദരസേനയുള്ള ശക്തനായ ജാംബവാൻ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — ഇവിടെ ‘സുഷേണ’ (നല്ല സേനയുള്ളവൻ) എന്ന പദം ജാംബവാന്റെ വിശേഷണമായാണു വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഭരതൻ സുഗ്രീവനെ ‘പ്രഭോ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഒരു രാജാവ് മറ്റൊരു രാജാവിനോട് ആദരത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ സ്വർണക്കുടങ്ങൾ നൽകുന്നു; സ്വയം ആജ്ഞയും നൽകുന്നു — ‘പ്രത്യൂഷസമയേ’ (പുലർച്ചെ), അതായത് നാളെ സൂര്യോദയത്തിനുമുമ്പ്. വാനരന്മാർ രാത്രിതന്നെ പോകുന്നു, പ്രഭാതത്തിൽ മടങ്ങിവരുന്നു. കലശങ്ങളുടെ വർണന — കിഴക്കേ സമുദ്രത്തിലേത് രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചത്, തെക്കേതിലേത് രക്തചന്ദനവും കർപ്പൂരവുംകൊണ്ടു മൂടിയത്, പടിഞ്ഞാറേതിലേത് രത്നക്കുടം, വടക്കേതിലെ ജലം ഹനുമാൻ കൊണ്ടുവന്നത് — ഓരോ കലശവും വിശിഷ്ടമാണ്. ഗവയൻ ‘മാരുതവിക്രമഃ’ (വായുവേഗമുള്ളവൻ) — വായുവിനെപ്പോലെ വേഗവാൻ. അഭിഷേകജലം ശത്രുഘ്നൻ പുരോഹിതനു സമർപ്പിക്കുന്നു — വിധി പുരോഹിതന്റെ അധീനത്തിലാണ്. ‘നദീശതാനാം പഞ്ചാനാം’ എന്നതിനെ ‘അഞ്ഞൂറു നദികളിൽനിന്ന്’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. നാലു സമുദ്രങ്ങളിലെ ജലവും അഞ്ഞൂറു നദികളിലെ ജലവും ചേർന്ന അഭിഷേകജലം സമ്പൂർണഭൂമിയുടെ സാരമാണ്. വാനരന്മാർ പക്ഷികളെപ്പോലെ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകുന്നു — ‘ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ അതിവേഗികൾ’. അമ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാരെ ‘വാരണോപമാഃ’ (ആനകളെപ്പോലെയുള്ളവർ) — ആനകളെപ്പോലെ വലിയ ശരീരമുള്ളവർ — എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ ആജ്ഞ നൽകുന്നു; ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുന്നു — രണ്ടു രാജാക്കന്മാർ തമ്മിലുള്ള മൈത്രി. അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധർമാത്മാനിലഃ’ എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ധർമാത്മാ + അനിലഃ’ എന്ന സന്ധിയാണ്; ഇവിടെ അനിലൻ എന്നാൽ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ.

പിന്നെ ശുദ്ധനും സംയതനുമായ വൃദ്ധനായ വസിഷ്ഠൻ ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം സീതയോടുകൂടിയ രാമനെ രത്നമയമായ പീഠത്തിൽ ഇരുത്തി. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കാശ്യപൻ, കാത്യായനൻ, സുയജ്ഞൻ, ഗൗതമൻ, വിജയൻ എന്നിവർ — വസുക്കൾ ആയിരം കണ്ണുള്ള വാസവനെ (ഇന്ദ്രനെ) അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ — തെളിഞ്ഞ സുഗന്ധജലംകൊണ്ട് നരവ്യാഘ്രനായ രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. ആദ്യം ഋത്വിക്കുകളായ ബ്രാഹ്മണരും പിന്നെ കന്യകമാരും മന്ത്രിമാരും യോദ്ധാക്കളും സന്തുഷ്ടരായ വ്യാപാരികളും എല്ലാ ഔഷധികളുടെയും രസങ്ങൾകൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന ദേവതകളും നാലു ലോകപാലകരും ഒത്തുചേർന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും അഭിഷേകം ചെയ്തു. ബ്രഹ്മാവ് പണ്ടു നിർമിച്ചതും രത്നങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ കിരീടം — പണ്ട് മനുവിനെ അഭിഷേകം ചെയ്തതും പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാരെ ക്രമമായി അഭിഷേകം ചെയ്തതുമായ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള ആ കിരീടം — സ്വർണംകൊണ്ടു നിർമിച്ചതും വിലയേറിയവയാൽ ശോഭിക്കുന്നതും പലതരം മനോഹരരത്നങ്ങളാൽ ചിത്രീകരിച്ചതുമായ സഭയിൽ, പലതരം രത്നങ്ങൾ പതിച്ച പീഠത്തിൽ വിധിപ്രകാരം ഒരുക്കിവെച്ചശേഷം, മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനും ഋത്വിക്കുകളും കിരീടവും ആഭരണങ്ങളും രാഘവനെ അണിയിച്ചു. അഭിഷേകത്തിന്റെ ക്രമം ശാസ്ത്രീയമാണ് — ആദ്യം പുരോഹിതന്മാരും ഋത്വിക്കുകളും, പിന്നെ കന്യകമാർ, മന്ത്രിമാർ, യോദ്ധാക്കൾ, വ്യാപാരികൾ; ഇങ്ങനെ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളും രാജാവിന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു. ‘പതിനാറു കന്യകമാരാൽ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം എണ്ണം ചേർക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ലോകപാലകരും ആകാശത്തുനിന്ന് അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു — രാമന്റെ രാജ്യം ദൈവികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതാണ്. മനുവിന്റെ കിരീടം സൂര്യവംശത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ അതിന്റെ അവകാശിയാണ്. വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹമാണ് അഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രധാനി. ‘സസീതം’ (സീതയോടുകൂടി) — സീതയും രാമനോടൊപ്പം അഭിഷിക്തയായി. രത്നമയമായ പീഠത്തിൽ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ കൈകേയിയുടെ വരംകൊണ്ടു മുടങ്ങിയ അഭിഷേകം ഇന്നു പതിനാലു വർഷത്തിനുശേഷം നിറവേറി. എട്ട് ഋഷിമാർ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; ‘വസവോ വാസവം യഥാ’ (വസുക്കൾ വാസവനെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — എട്ടു വസുക്കൾ ഇന്ദ്രനെ എന്നപോലെ എട്ട് ഋഷിമാർ രാമനെ. എല്ലാ ഔഷധികളുടെയും രസങ്ങൾ ജലത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു. കിരീടത്തിന്റെ ചരിത്രം — ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ചത്, ആദ്യം മനു ധരിച്ചത്, പിന്നെ എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കളും ക്രമമായി; ഇന്ന് രാമന്റെ ശിരസ്സിൽ. സഭ സ്വർണത്താലും രത്നങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം രാമന്റെ രാജത്വത്തിന്റെ സാധുതയും ദിവ്യത്വവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ആകാശത്തുനിന്ന് അഭിഷേകജലം വർഷിക്കുന്നതുപോലെ. അറുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സമയോക്ഷ്യത’ എന്നാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു അഥവാ അണിയിക്കപ്പെട്ടു; കിരീടവും ആഭരണങ്ങളും യഥാസ്ഥാനം അണിയിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ ‘പ്രയതഃ’ — ശുദ്ധനും സംയതനും — അഭിഷേകത്തിന്റെ കർത്താവ്.

ശത്രുഘ്നൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുഭമായ വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിച്ചു; വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ വെളുത്ത വെഞ്ചാമരവും രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മറ്റൊന്നും. ഇന്ദ്രൻ പ്രേരിപ്പിച്ചതനുസരിച്ച് വായു, ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, നൂറു താമരകളുള്ള സ്വർണമാല രാഘവനു നൽകി; ശക്രന്റെ പ്രേരണയാൽ അദ്ദേഹം എല്ലാ രത്നങ്ങളും ചേർന്നതും മണികളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ മുത്തുമാലയും നരേന്ദ്രനു നൽകി. അതിനർഹനായ ബുദ്ധിമാൻ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പാടി; അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. രാഘവന്റെ ഉത്സവത്തിൽ ഭൂമി സസ്യസമൃദ്ധമായി, വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, പൂക്കൾ സുഗന്ധമുള്ളവയായി. മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഒരു ലക്ഷം കുതിരകളെയും ഒരു ലക്ഷം കറവപ്പശുക്കളെയും പശുക്കളെയും നൂറു കാളകളെയും നൽകി; ബ്രാഹ്മണർക്ക് മുപ്പതുകോടി സ്വർണവും വിലയേറിയ പലതരം ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും വീണ്ടും നൽകി. മനുഷ്യാധിപൻ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മണികൾ പതിച്ച, സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ദിവ്യമായ മാല സുഗ്രീവനു നൽകി. ധൈര്യശാലിയായ അദ്ദേഹം ബാലിപുത്രനായ അംഗദന് വൈഡൂര്യങ്ങൾ പതിച്ച് ചിത്രീകരിച്ചതും ചന്ദ്രരശ്മികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നതുമായ രണ്ടു തോൾവളകൾ (അംഗദങ്ങൾ) നൽകി. ശ്രേഷ്ഠമണികൾ പതിച്ചതും ചന്ദ്രരശ്മികൾക്കു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ളതുമായ അനുപമമായ ആ മുത്തുമാലയും പൊടിപുരളാത്ത രണ്ടു ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ശുഭമായ ആഭരണങ്ങളും രാമൻ സീതയ്ക്കു നൽകി. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ പ്രകൃതിയും സന്തോഷിച്ചു — ഭൂമി സസ്യപൂർണം, വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലഭരിതം, പൂക്കൾ സുഗന്ധമുള്ളവ; ഇതു രാമരാജ്യത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ദാനങ്ങളുടെ വിസ്താരം രാജാവിന്റെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നു. അംഗദന് അംഗദങ്ങൾ എന്നതിൽ ശബ്ദക്രീഡയുണ്ട് — ‘അംഗദം’ എന്നതു തോൾവളയുടെയും പേരാണ്. വായുദേവൻ മാല നൽകുന്നു; രാമൻ അതു സീതയ്ക്കു നൽകുന്നു; സീത അതു വായുപുത്രനു നൽകുന്നു — മാല അതിന്റെ ഉറവിടത്തിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങിയെത്തുന്നതുപോലെ. കുടയും ചാമരവും പിടിക്കുന്നവർ ഇവിടെ വീണ്ടും — ശത്രുഘ്നൻ, സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ; ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു വിശറി വീശിയിരുന്നത്. വായുവിന്റെ ദാനം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രേരണയാലാണ് — ദേവരാജൻതന്നെ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെ ആദരിക്കുന്നു. ‘ശതപുഷ്കരാ മാലാ’ — നൂറു സ്വർണത്താമരകളുള്ള മാല; ‘നൂറു സ്വർണത്താമരകളാൽ നിർമിച്ച’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. ദേവന്മാർ പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു — സ്വർഗത്തിലും ഉത്സവം. രാമന്റെ ദാനങ്ങളിൽ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നെ സുഹൃത്തുക്കൾ, പിന്നെ പത്നി — ധർമത്തിന്റെ ക്രമം. മുപ്പതുകോടി സ്വർണം എന്നത് അപരിമിതമായ ദാനമാണ്; ‘മുപ്പതുകോടി സ്വർണനാണയങ്ങൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. സുഗ്രീവനു മാലയും അംഗദന് അംഗദങ്ങളും — സുഹൃത്തിന്റെ പുത്രനും, മുമ്പ് ബാലിവധത്താൽ പിതൃഹീനനായവനും, ബഹുമാനം. ‘അഭിഷേകേ തദർഹസ്യ’ (അതിനർഹനായവന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ) — ധർമത്താൽ വിജയിച്ചതിനാൽ രാമൻതന്നെയാണ് അഭിഷേകത്തിനു യോഗ്യൻ. ‘സഹസ്രശതമശ്വാനാം’ എന്നാൽ ഒരു ലക്ഷം കുതിരകൾ; ‘ഒരു ലക്ഷം കുതിരകൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും. ബ്രാഹ്മണർക്കു വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും — ദാനത്തിന്റെ പൂർണത. എഴുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അരജേ വാസസീ’ എന്നാൽ പൊടിയില്ലാത്ത നിർമലമായ രണ്ടു വസ്ത്രങ്ങൾ; ‘ഒരിക്കലും മുഷിയാത്ത രണ്ടു ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. എഴുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഫലവന്തശ്ച പാദപാഃ’ (വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു) — ഋതുവില്ലാതെയും വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലം നൽകി.

വായുപുത്രനു എന്തെങ്കിലും നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ച വൈദേഹി ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം കഴുത്തിൽനിന്നു മാല അഴിച്ചെടുത്ത് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഭർത്താവിനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. മനോഗതം അറിയുന്ന രാമൻ ആ ജനകപുത്രിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘സുഭഗേ, ഭാമിനീ, ആരോടാണോ നിനക്കു സംതൃപ്തി, അവനു മാല നൽകുക.’ അപ്പോൾ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ആ മാല വായുപുത്രനു നൽകി — തേജസ്സും ധൈര്യവും യശസ്സും ദക്ഷതയും സാമർഥ്യവും വിനയവും നയവും പൗരുഷവും വിക്രമവും ബുദ്ധിയും എന്നും വസിക്കുന്നവനു. ചന്ദ്രരശ്മികളുടെ കൂട്ടംപോലെ വെളുത്ത വെൺമേഘത്താൽ ഒരു പർവതമെന്നപോലെ, ആ മാലയാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ ശോഭിച്ചു. വാനരവൃദ്ധന്മാരും മറ്റു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുമെല്ലാം വസ്ത്രങ്ങളാലും ആഭരണങ്ങളാലും യഥായോഗ്യം ആദരിക്കപ്പെട്ടു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും എല്ലാ വാനരപ്രമുഖന്മാരും അനായാസമായി കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ ധാരാളം ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുക്കളാലും രത്നങ്ങളാലും യഥായോഗ്യം പൂജിക്കപ്പെട്ട്, സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി വന്നവഴിയേ മടങ്ങി. ശത്രുതാപനനായ ഭൂപതി ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും നീലനും അവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നോക്കി എല്ലാ ഇഷ്ടവസ്തുക്കളും നൽകി. മഹാത്മാക്കളായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം (അഭിഷേകം) കണ്ട്, രാജേന്ദ്രൻ യാത്രയാക്കിയതനുസരിച്ച് കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയി. വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ രാമാഭിഷേകം കണ്ട്, രാമനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് കിഷ്കിന്ധാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ധർമാത്മാവും മഹായശസ്വിയുമായ രാജാവ് വിഭീഷണനും ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം കുലധനം നേടി ലങ്കയിലേക്കു പോയി. സീതയുടെ മാലദാനം കൃതജ്ഞതയുടെ മനോഹരമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ് — അശോകവനത്തിൽ ഹനുമാനായിരുന്നു അവളെ ആദ്യം ആശ്വസിപ്പിച്ചത്. രാമന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ നൽകാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ഭർത്താവിനെ നോക്കുന്നു; രാമൻ അവളുടെ മനോഗതം അറിയുന്നു. ‘യസ്യ തുഷ്ടാസി’ (ആരോടാണോ നിനക്കു സംതൃപ്തി) — രാമൻ തീരുമാനം സീതയ്ക്കുതന്നെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ പട്ടിക — പത്തു ഗുണങ്ങൾ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ സാരമാണ്. വെൺമേഘത്താൽ ശോഭിക്കുന്ന പർവതംപോലെ മാലയാൽ ഹനുമാൻ. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘അഥ സാ വായുപുത്രായ…’ (അപ്പോൾ അവൾ വായുപുത്രനു…) എന്നത് എൺപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിലാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദദൗ സാ…’ (അവൾ നൽകി…) എന്നും; ‘തേജോ ധൃതിര്യശോ…’ (തേജസ്സ്, ധൈര്യം, യശസ്സ്…) എന്ന ഗുണപ്പട്ടിക സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും നീലനുമുള്ള ദാനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ വാനരവൃദ്ധന്മാരുടെ സത്കാരത്തിനു മുമ്പും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ശേഷവുമാണ് — ക്രമവ്യത്യാസം. യാത്രയാക്കലിന്റെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം എല്ലാവരെയും സത്കരിച്ചു, പിന്നെ ‘യഥാഗതം’ (വന്നവഴിയേ) പോയി. രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം കണ്ടിട്ടാണ് വാനരന്മാർ പോകുന്നത്; അവരുടെ സേവനത്തിന്റെ ഫലം ഈ ദർശനമാണ്. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക്, വിഭീഷണൻ ലങ്കയിലേക്ക് — രണ്ടു രാജാക്കന്മാരും രാമന്റെ കൃപയാൽ സ്വന്തം രാജ്യം നേടിയവർ. ‘കുലധനം’ എന്നതു വിഭീഷണന്റെ പൈതൃകരാജ്യമാണ്; അതു ധർമത്താൽ അദ്ദേഹം നേടി. ഹനുമാൻ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയോ ഇല്ലയോ എന്ന് ഇവിടെ വേറിട്ടു പറയുന്നില്ല; ‘സർവേ’ (എല്ലാവരും) എന്നതിൽ അദ്ദേഹവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും നീലനും വിശേഷദാനം, കാരണം അവർ യുദ്ധത്തിൽ വിശേഷിച്ചു പരാക്രമം കാണിച്ചു. വായു രാമനു നൽകിയ മാല സീത വായുപുത്രനു നൽകുന്നു — ഇങ്ങനെ അച്ഛന്റെ ദാനം മകനിലെത്തുന്നു. ഹനുമാന്റെ ശോഭയുടെ ഉപമ — വെൺമേഘങ്ങളാൽ ആവൃതമായ പർവതം; ഹനുമാൻ പർവതംപോലെ മഹാനും സ്ഥിരനുമാണ്. എൺപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പാർഥിവേന്ദ്രേണ വിസൃഷ്ടാഃ’ (രാജേന്ദ്രൻ യാത്രയാക്കിയ) — രാമന്റെ അനുമതിയോടെ മാത്രമാണ് അവർ പോകുന്നത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല. എൺപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ‘പൂജിതഃ’ (പൂജിക്കപ്പെട്ടവൻ) — രാമനാൽ വിശേഷിച്ചു സത്കരിക്കപ്പെട്ടശേഷം മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്.

രാജ്യം മുഴുവൻ ഭരിച്ചുകൊണ്ട്, ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിച്ച മഹായശസ്വിയും പരമോദാരനുമായ രാഘവൻ പരമാനന്ദത്തോടെ ഭരണം നടത്തി. ധർമവത്സലനായ രാമൻ ധർമജ്ഞനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, പൂർവരാജാക്കന്മാർ ബലംകൊണ്ടു ഭരിച്ച ഈ ഭൂമിയെ എന്നോടൊപ്പം ഭരിക്കുക. അച്ഛനപ്പൂപ്പന്മാർ വഹിച്ച ആ ചുമട് യുവരാജപദവിയിൽ എനിക്കു തുല്യനായി നീ വഹിക്കുക.’ എല്ലാ വിധത്തിലും അനുനയിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടും സൗമിത്രി ഭൂമിയിൽ യുവരാജപദവി സ്വീകരിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ രാമൻ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തൊണ്ണൂറ്റിയൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടും തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ നിരസനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവനഭാവം കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ സേവകനാകാൻ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, രണ്ടാമതൊരു ഭരണാധികാരിയാകാനല്ല. ഭരതൻ പതിനാലു വർഷം രാജ്യം പാലിച്ചു; അതിനാൽ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് യുവരാജപദവിക്കു യോഗ്യൻ. ‘പൂർവരാജാധ്യുഷിതാം’ (പൂർവരാജാക്കന്മാർ ഭരിച്ചത്) — ഭൂമി ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ പൈതൃകമാണ്. എല്ലാ വിധത്തിലും അനുനയിപ്പിച്ചിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിസമ്മതം ദൃഢമാണ്. അപ്പോൾ രാമൻ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ ഭരതന്റെ ത്യാഗവും പുരസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ‘തുല്യം മയാ ത്വം’ (എനിക്കു തുല്യനായി നീ) എന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ ഇളയവനായല്ല, തനിക്കു തുല്യനായി കരുതുന്നു.

രാജപുത്രനായ രാമൻ പൗണ്ഡരീകം, അശ്വമേധം, വാജപേയം എന്നീ യാഗങ്ങളും മറ്റു പലവിധ യജ്ഞങ്ങളും പലതവണ ചെയ്തു. പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച്, ഉത്തമാശ്വങ്ങളോടും ധാരാളം ദക്ഷിണയോടുംകൂടിയ നൂറ് അശ്വമേധങ്ങൾ രാഘവൻ നടത്തി. മുട്ടോളം നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനും പ്രതാപവാനും ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിക്കുന്നവനുമായ രാമൻ ഈ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ അനുപമമായ രാജ്യം നേടി സുഹൃത്തുക്കളോടും ജ്ഞാതികളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം പലവിധ യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്തു. രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ വിധവകൾ വിലപിച്ചില്ല; ഹിംസ്രജന്തുക്കളിൽനിന്നുള്ള ഭയമോ രോഗങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഭയമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ലോകം കള്ളന്മാരില്ലാത്തതായി; ആരും അനർഥത്തെ സ്പർശിച്ചില്ല; വൃദ്ധർക്കു ബാലന്മാരുടെ മരണാനന്തരകർമങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടിവന്നില്ല. എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരായിരുന്നു; എല്ലാവരും ധർമനിഷ്ഠരായി; രാമനെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ പരസ്പരം ഹിംസിച്ചില്ല. രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ ആളുകൾ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം ജീവിച്ചു; ആയിരം പുത്രന്മാരുള്ളവരും രോഗമില്ലാത്തവരും ശോകമില്ലാത്തവരുമായിരുന്നു. ‘രാമൻ, രാമൻ, രാമൻ’ എന്നതായിരുന്നു പ്രജകളുടെ സംസാരം; ലോകം രാമമയമായി. അവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നും ഉറച്ച വേരുകളുള്ളവയും എന്നും ഫലം നൽകുന്നവയും പൂത്തുനിൽക്കുന്നവയുമായിരുന്നു; മേഘം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ മഴ പെയ്യിച്ചു; കാറ്റ് സുഖസ്പർശമുള്ളതായിരുന്നു. ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ശൂദ്രരും ലോഭമില്ലാതെ സ്വന്തം കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു; സ്വന്തം കർമങ്ങളിൽത്തന്നെ സംതൃപ്തരായി. രാമൻ ഭരിക്കുമ്പോൾ പ്രജകൾ ധർമനിഷ്ഠരായിരുന്നു, അസത്യവാദികളായിരുന്നില്ല; എല്ലാവരും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവരും ധർമപരായണരുമായിരുന്നു. സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ശ്രീമാനായ രാമൻ പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും രാജ്യം ഭരിച്ചു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘പതിനൊന്നായിരം വർഷം വരെ’ എന്നും താഴെ ഒരു പാദടിപ്പണിയും ഉണ്ട് — ‘മറ്റൊരിടത്ത് “ദശവർഷസഹസ്രാണി ദശവർഷശതാനി ച” (പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും) എന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതുമായി ഒരേ വാക്യാർഥം വരാനായി ഇവിടെ “പത്ത്” എന്നതിനെ “പതിനൊന്ന്” എന്നതിന്റെ സൂചകമായി മനസ്സിലാക്കണം’. അതിനാൽ പതിനായിരവും ആയിരവും ചേർന്ന് പതിനൊന്നായിരം വർഷം. രാമരാജ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ — അകാലമൃത്യുവില്ല, രോഗമില്ല, കള്ളനില്ല, വർണാശ്രമധർമം സ്വമനസ്സാലെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രകൃതി അനുകൂലമാണ്. ‘രാമഭൂതം ജഗത്’ (ലോകം രാമമയമായി) — എല്ലാ ജനങ്ങളുടെയും നാവിലും മനസ്സിലും രാമൻ മാത്രം; ഇതാണ് ആദർശരാജ്യത്തിന്റെ പരമമായ ആദർശം. ‘നിത്യമൂലാഃ’ (എന്നും ഉറച്ച വേരുകളുള്ളവ) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിത്യപുഷ്പാഃ … സ്കന്ധവിസ്തൃതാഃ’ (എന്നും പൂക്കളുള്ളവ … വിസ്തൃതമായ തടിയുള്ളവ) എന്നും. സമീക്ഷിതപതിപ്പ് 6.116.090-ന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടെ — ‘ദശവർഷസഹസ്രാണി രാമോ രാജ്യമകാരയത്’ (രാമൻ പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ചു) — അവസാനിക്കുന്നു; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് നൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകമാണ്. പൗണ്ഡരീകം, അശ്വമേധം, വാജപേയം എന്നിവ രാജസൂയം തുടങ്ങിയവയോടൊപ്പം രാജാവ് ചെയ്യേണ്ട മഹായജ്ഞങ്ങളാണ്. ‘ആജാനുലംബിബാഹുഃ’ (മുട്ടോളം നീണ്ട കൈകളുള്ളവൻ) എന്നതു മഹാപുരുഷലക്ഷണമാണ്. പുരുഷന്മാർ അകാലത്തിൽ മരിക്കാത്തതിനാൽ വിധവകളുടെ വിലാപമില്ല; ബാലന്മാർ വൃദ്ധർക്കുമുമ്പ് മരിക്കാത്തതിനാൽ വൃദ്ധർ ബാലന്മാരുടെ മരണാനന്തരകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നില്ല. ഇതാണ് ഇന്നും ഭാരതീയജനങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ ജീവിക്കുന്ന, രാമരാജ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ആദർശം. ‘കാമവർഷീ പർജന്യഃ’ (ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ മഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘം) — വേണ്ടപ്പോൾ മഴ; അതിവൃഷ്ടിയോ അനാവൃഷ്ടിയോ ഇല്ല. നാലു വർണങ്ങൾക്കും സ്വധർമത്തിൽ സംതൃപ്തി — ആരും മറ്റൊരാളുടെ ധർമം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, ലോഭമില്ല. ‘സർവേ ലക്ഷണസമ്പന്നാഃ’ — എല്ലാവരും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവർ. ‘നാനർഥം കശ്ചിദസ്പൃശത്’ (ആരും അനർഥത്തെ സ്പർശിച്ചില്ല) — ആരും അനർഥകരമായ കർമം ചെയ്തില്ല; ‘ഒരു മനുഷ്യനും അനർഥകരമായ കാര്യങ്ങളിൽ കൈവെച്ചിരുന്നില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. ‘രാമമേവാനുപശ്യന്തഃ’ (രാമനെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട്) — പ്രജകൾ രാമന്റെ ആചരണം ആദർശമായി കണ്ട് അതുപോലെതന്നെ പെരുമാറുന്നു; രാജാവ് എങ്ങനെയോ പ്രജകൾ അങ്ങനെ. തൊണ്ണൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലക്ഷ്മണാനുചരഃ’ (ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിക്കുന്നവൻ) — വനത്തിലെന്നപോലെ രാജ്യത്തിലും ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അനുചരൻതന്നെ. തൊണ്ണൂറ്റിയേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ എൺപതാമത്തേതാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ പിന്നീടാണ് — ക്രമവ്യത്യാസം. ഇങ്ങനെ രാമൻ സുഹൃത്തുക്കളോടും ജ്ഞാതികളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു — കുടുംബത്തോടൊപ്പം ധർമം. നൂറ്റിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പുത്രസഹസ്രിണഃ’ (ആയിരം പുത്രന്മാരുള്ളവർ) — വംശവൃദ്ധി.

ഋഷിപ്രോക്തമായ ഈ ആദികാവ്യം പണ്ട് വാല്മീകി രചിച്ചതാണ് — ധർമാനുസൃതവും യശസ്സു നൽകുന്നതും ആയുസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നതും രാജാക്കന്മാർക്കു വിജയം നൽകുന്നതും. ലോകത്തിൽ ഇത് എപ്പോഴും കേൾക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പാപത്തിൽനിന്നു മോചിതനാകുന്നു. രാമാഭിഷേകം കേട്ടാൽ പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനു പുത്രന്മാരും ധനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനു ധനവും ലഭിക്കുന്നു; രാജാവ് ഭൂമി ജയിക്കുന്നു, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നു. കൗസല്യ രാഘവനാലും സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനാലും കൈകേയി ഭരതനാലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രന്മാരുള്ളവരായതുപോലെ, മറ്റു സ്ത്രീകളും എന്നും ആനന്ദമുള്ളവരും പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയവരുമാകും. ഈ രാമായണം കേട്ടാൽ ദീർഘായുസ്സു ലഭിക്കും. അനായാസമായി കർമം ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ ഈ വിജയം കേൾക്കുന്നവൻ, ശ്രദ്ധയുള്ളവനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനുമായി, ദുർഗമമായ ആപത്തുകൾ കടക്കുന്നു. ഈ കാവ്യം കേൾക്കുന്നവർ ദീർഘയാത്രയുടെ അവസാനം ബന്ധുക്കളോടു ചേർന്ന് ആനന്ദിക്കുന്നു; രാഘവനിൽനിന്ന് ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാ വരങ്ങളും നേടുന്നു. ഇതു കേൾക്കുന്നതിലൂടെ എല്ലാ ദേവന്മാരും പ്രീതരാകുന്നു; ആരുടെ വീട്ടിൽ വിഘ്നകാരികളായ വിനായകന്മാർ ഉണ്ടോ, അവർ ശമിക്കുന്നു. രാജാവ് ഭൂമി ജയിക്കും, യാത്ര പോയവൻ ക്ഷേമത്തോടെയിരിക്കും, ഋതുമതികളായ സ്ത്രീകൾ ഇതു കേട്ടാൽ ഉത്തമരായ പുത്രന്മാരെ പ്രസവിക്കും. ഈ പുരാതനമായ ഇതിഹാസത്തെ പൂജിക്കുകയും വായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽനിന്നും മോചിതനാകും, ദീർഘായുസ്സു നേടും. ക്ഷത്രിയർ എന്നും ശിരസ്സു കുനിച്ച് ബ്രാഹ്മണനിൽനിന്ന് ഇതു കേൾക്കണം — ഐശ്വര്യവും പുത്രലാഭവും ഉണ്ടാകും. ഈ രാമായണം മുഴുവൻ എപ്പോഴും കേൾക്കുകയും വായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനിൽ സനാതനനായ വിഷ്ണുവായ രാമൻ എന്നും പ്രീതനാകുന്നു. ആദിദേവനും മഹാബാഹുവും ഹരിയും നാരായണനും പ്രഭുവുമായവൻ സാക്ഷാൽ രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാമനാണ്; ലക്ഷ്മണൻ ശേഷനാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് ഈ പുരാവൃത്തമായ ആഖ്യാനം — നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; നിർഭയമായി ഇതു ചൊല്ലുക; വിഷ്ണുവിന്റെ ബലം വർധിക്കട്ടെ. ഇതു ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയും കേൾക്കുന്നതിലൂടെയും എല്ലാ ദേവന്മാരും സംതൃപ്തരാകുന്നു; രാമായണം കേൾക്കുമ്പോൾ പിതൃക്കൾ എന്നും തൃപ്തരാകുന്നു. ഋഷി രചിച്ച ഈ സംഹിത രാമഭക്തിയോടെ എഴുതിപ്പകർത്തുന്നവർക്ക് സ്വർഗത്തിൽ വാസം. മഹത്തായ അർഥമുള്ള ഈ ശുഭകാവ്യം കേട്ടാൽ മനുഷ്യന് കുടുംബവൃദ്ധിയും ധനധാന്യവൃദ്ധിയും ശ്രേഷ്ഠരായ സ്ത്രീകളും ഉത്തമസുഖവും ഭൂമിയിൽ എല്ലാ കാര്യസിദ്ധിയും ലഭിക്കുന്നു. ആയുസ്സും ആരോഗ്യവും യശസ്സും സഹോദരസ്നേഹവും ബുദ്ധിയും നൽകുന്നതും ശുഭവും ഓജസ്സു നൽകുന്നതുമായ ഈ ആഖ്യാനം ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സജ്ജനങ്ങൾ നിയമത്തോടെ കേൾക്കണം. ഈ ഫലശ്രുതി സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — 6.116 എന്ന സർഗം 090-ന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; നൂറ്റിയേഴാം ശ്ലോകം മുതൽ നൂറ്റിയിരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം വരെയുള്ള ഒരു അർധശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഫലശ്രുതി ഈ സർഗത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. നൂറ്റിയിരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ വിഷ്ണുവാണെന്നും ലക്ഷ്മണൻ ശേഷനാണെന്നും വ്യക്തമായി പറയുന്നു; നൂറ്റിയിരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ലവകുശന്മാരുടെ വാക്കാണെന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം — ‘(ലവകുശന്മാർ പറയുന്നു —) ശ്രോതാക്കളേ! നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ’. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘സൗഭ്രാത്രകം’ (സഹോദരസ്നേഹം നൽകുന്നത്) — രാമായണം സഹോദരപ്രേമത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥമാണ്; ഈ സർഗവും കാണിക്കുന്നതുപോലെ, രാമ-ഭരത-ലക്ഷ്മണ-ശത്രുഘ്നന്മാരുടെ സ്നേഹമാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഇങ്ങനെ യുദ്ധകാണ്ഡം അവസാനിച്ചു. ഫലശ്രുതിയുടെ ക്രമം — ആദ്യം പൊതുവായ ഫലം (പാപമുക്തി), പിന്നെ വിശിഷ്ടഫലങ്ങൾ (പുത്രൻ, ധനം, വിജയം, ആയുസ്സ്, യാത്രയിൽനിന്നുള്ള മടക്കം, വിഘ്നശാന്തി), പിന്നെ ഭക്തിഫലം (വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രീതി, സ്വർഗം), ഒടുവിൽ എല്ലാവർക്കുമുള്ള ഉപദേശം (നിയമത്തോടെ കേൾക്കണം). ഓരോ ഫലവും രാമായണകഥയുടെ ഓരോ അംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രാമൻ യാത്ര കഴിഞ്ഞു മടങ്ങി ബന്ധുക്കളോടു ചേർന്നതുപോലെ ശ്രോതാവും; കൗസല്യാദികൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രന്മാരുള്ളവരായതുപോലെ മറ്റു സ്ത്രീകളും; രാമൻ വിജയിയായതുപോലെ രാജാവും. ഇവിടെ ‘ലിഖന്തി’ (എഴുതിപ്പകർത്തുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗ്രന്ഥം പകർത്തിയെഴുതുന്നതും പുണ്യമാണെന്നു പറയുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ പഠനത്തിനും ശ്രവണത്തിനും പ്രേരണ നൽകുന്ന, പ്രാചീനഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യമായ അന്ത്യഭാഗമാണ് ഫലശ്രുതി. ഇവിടെ രാമായണത്തിനു നാലു സംജ്ഞകൾ — കാവ്യം, ഇതിഹാസം, ആഖ്യാനം, സംഹിത എന്നിവ; ‘ആദികാവ്യം’ എന്നാൽ ആദ്യത്തെ കാവ്യം. രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വവും ലക്ഷ്മണന്റെ ശേഷത്വവും ഇവിടെത്തന്നെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ മറ്റൊരിടത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്തുതിയിലും ഇതു സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ലവകുശന്മാരാണ് രാമായണത്തിന്റെ ആദ്യഗായകർ; അവരുടെ വാക്കിലൂടെ ‘ഭദ്രമസ്തു വഃ’ (നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ) എന്നു ശ്രോതാക്കളുടെ ക്ഷേമം ആശംസിക്കുന്നു. ‘പ്രവ്യാഹരത വിസ്രബ്ധം’ (നിർഭയമായി ചൊല്ലുക) — ശങ്കയില്ലാതെ പാരായണം ചെയ്യുക; ഈ പാരായണം വിഷ്ണുവിന്റെ ബലം, അതായത് ധർമത്തിന്റെ ശക്തി, വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമായണശ്രവണത്താൽ പിതൃക്കൾക്കും തൃപ്തി — ശ്രാദ്ധത്തിലും രാമായണപാരായണത്തിന്റെ പാരമ്പര്യമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സർഗം കഥയുടെ സമാപ്തിയോടൊപ്പം ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യത്തോടെയും അവസാനിക്കുന്നു; പിന്നെ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘യുദ്ധകാണ്ഡം സമ്പൂർണം’ എന്ന്. ഈ പത്തൊമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മുപ്പത്തിയെട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; എല്ലാം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവ; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അവ വേറിട്ട അനുബന്ധമായല്ല, സർഗത്തിന്റെ മുറിയാത്ത ഭാഗമായാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; ശ്ലോകസംഖ്യകൾ 107 മുതൽ 125 വരെ തുടർച്ചയായി പോകുന്നു. വായനക്കാരനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ ഭാഗം ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ സമാപനമാണ്, കഥയുടേതല്ല. ഇവിടെ ‘ശ്രുത്വാ’ (കേട്ട്), ‘ശൃണോതി’ (കേൾക്കുന്നു), ‘ശൃണ്വന്തി’ (കേൾക്കുന്നവർ), ‘ശ്രവണേന’ (കേൾക്കുന്നതിലൂടെ) എന്നിങ്ങനെ ആവർത്തിച്ച് ശ്രവണത്തിന്റെ മഹത്ത്വം — രാമായണം അടിസ്ഥാനപരമായി ശ്രവ്യകാവ്യമാണ്, ലവകുശന്മാർ പാടിയത്. നൂറ്റിയിരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗ്രഹണാത്’ എന്നാൽ ഗ്രന്ഥം ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നതിലൂടെ; ‘രാമായണം ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നതിലൂടെയും കേൾക്കുന്നതിലൂടെയും’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം.

Raising his joined palms to his head, Bharata, who brought joy to Kaikeyī, spoke to his elder brother Rāma, true in valour: “My mother has been honoured, and this kingdom was given to me. Now I give it back to you, just as you gave it to me. Like a young calf faced with a heavy load, I cannot carry the burden a mighty bull once bore alone. Like a dam burst open by a great rush of water, this breach in the kingdom, left unguarded, is hard to close, I think. As a donkey cannot keep pace with a horse, or a crow with a swan, so I cannot follow in your path, hero, tamer of foes. Think of a tree planted in the garden of a house: it grows great, too tall to climb, thick in the trunk and spreading in its branches, and it flowers — but then withers without ever showing fruit, so that the one who planted it never enjoys what he planted it for. That is my comparison, mighty-armed one, and you must see what it means: that is what you would be, lord of men, if you, our master, would not rule over us, your servants. Let the world see you consecrated today, Rāghava, blazing like the sun at noon in all its fierce splendour. From now on wake and sleep to the sound of massed instruments, the jingling of girdles and anklets and the sweet sound of song. As long as the wheel of the stars turns, and as far as the earth extends, be lord of this world.” Bharata's four comparisons — the bull's yoke, the burst dam, the gait of donkey, horse, crow and swan, and the barren tree — each show a truth: the burden of kingship is heavy, its breaches are hard to mend, Rāma's skill cannot be imitated, and a king who, nurtured and raised up by his people, turns away from protecting them is like a tree that never bears fruit. There is a hidden meaning in the tree: the people had raised Rāma up, and now was the time for fruit; if he would not take the kingdom, all their hope would come to nothing. His wish that Rāma should wake and sleep to music means that from now on his sleeping and waking should be a king's, not an ascetic's. Bharata begins with “my mother has been honoured”: Kaikeyī's boon had been kept and she had been given her due, so there was no debt left to her. “Just as you gave it to me” recalls how Rāma had given the kingdom to Bharata at Citrakūṭa, and his argument is that a gift may rightly be returned to the giver. Calling himself a young calf is not self-contempt but humility: he had ruled the kingdom well for fourteen years and made it ten times richer, yet he did not count himself Rāma's equal. Both Bharata's modesty and his skill with words show here. His plea opens the sarga, and Rāma's reign is its fruit.

Hearing Bharata's words, Rāma, conqueror of enemy cities, said “So be it” and took up the kingdom, and he sat down on a splendid seat. His acceptance is a single word: he would not slight his brother's plea. Then, at Śatrughna's word, skilled barbers with light and nimble hands gathered round Rāghava. First Bharata bathed, for he too was putting off his ascetic's dress, then mighty Lakṣmaṇa, then Sugrīva, lord of the monkeys, and Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas; Rāma saw to the comfort of his brothers and friends, his guests, before his own. Then Rāma's matted locks were cleansed, and he bathed, and wearing bright garlands and unguents and costly clothes he stood there blazing with splendour. For fourteen years he had worn his hair matted; today he had it combed out, the plainest sign that the exile was over. The valiant and glorious Śatrughna, who increased the line of Ikṣvāku, had Rāma and Lakṣmaṇa adorned. All Daśaratha's high-minded queens dressed Sītā's hair and adorned her with their own hands, rejoicing that their daughter-in-law had come home; for fourteen years she too had worn bark, and now she was dressed again as a royal bride. Then Kausalyā, delighted and loving towards her sons, took great care to adorn all the monkeys' wives beautifully. This is the height of her motherly tenderness and her hospitality, for the monkey women who had come from Kiṣkindhā were like daughters-in-law to her too; in Ayodhyā men, monkeys and rākṣasas were all treated alike. Then, at Śatrughna's order, the charioteer Sumantra yoked a chariot lovely in every part and drove it up. Sumantra, who had once driven Rāma into the forest, now drove him to his kingdom, and the story's circle was closed.

Seeing the divine chariot standing ready, bright and pure as fire and the sun, mighty-armed Rāma, conqueror of enemy cities, mounted it. Sugrīva and Hanūmān, splendid as great Indra, went with him, bathed, dressed in garments that seemed divine and wearing fine earrings. Sugrīva's wives and Sītā, decked with every ornament and wearing fine earrings, went too, eager to see the city; the monkey women were seeing the grandeur of a human city for the first time. Meanwhile in Ayodhyā King Daśaratha's counsellors, with the family priest Vasiṣṭha at their head, deliberated to good purpose. Aśoka, Vijaya and Siddhārtha, the ministers named before, took counsel attentively for Rāma's advancement and the city's prosperity, for the rise of the king and the welfare of the people are bound together. “For the consecration of the great-souled Rāma, who deserves his victory,” they instructed, “you must do everything that ought to be done, every auspicious rite.” The ministers knew how a kingdom must be run, and they were careful that the consecration should be performed with all auspicious rites, as the sacred rules require; even in their joy the business of the kingdom was not forgotten. Having given these instructions, the ministers and the priest hurried out of the city, eager to see Rāma. And as sinless, thousand-eyed Indra rides in his chariot drawn by bay horses, so Rāma rode in his chariot towards that splendid city, along the kos of road from Nandigrāma that Śatrughna had levelled, sprinkled and decorated the day before.

Bharata took the reins, Śatrughna held the parasol, and Lakṣmaṇa stood fanning Rāma's head with a whisk. Another, standing beside him, held a white yak-tail whisk, and Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, held a second, white and gleaming as the moon. So the four brothers and a friend together served him: Bharata his charioteer, Śatrughna his parasol-bearer, Lakṣmaṇa and Vibhīṣaṇa his whisk-bearers. Then from the sky came the sweet sound of Rāma's praises, sung by the hosts of seers and by the gods with the Maruts; heaven and earth were joined in one festival. Mighty Sugrīva, bull among monkeys, mounted a mountain of an elephant called Śatruñjaya, Rāma's own elephant, the highest honour a guest could be shown; and the monkeys, taking human form so that the people of Ayodhyā should not be afraid, and adorned with every ornament, rode out on nine thousand elephants, several on each. To the blare of conches and the sound of drums that tiger among men advanced towards the city with its rows of mansions. The people saw Rāghava approaching with his escort going before him, radiant in his person, a warrior without equal, in his chariot. They hailed Kākutstha with cries of victory and blessings, and, greeted by Rāma in return, they followed the great-souled prince as he went among his brothers. Surrounded by ministers, brāhmaṇas and people, Rāma shone in his glory like the moon among the stars: first among them, yet one with them. He went on, with musicians going before him holding cymbals and svastikas and joyfully chanting auspicious words. Unbroken rice and gold, cows, maidens with brāhmaṇas, and men with sweets in their hands went before Rāma, the traditional tokens of an auspicious procession. As he went, Rāma told his ministers of his friendship with Sugrīva, of the power of the Wind's son and of the deeds of the monkeys; and the people of Ayodhyā were amazed to hear it. He told the ministers of the monkeys' deeds, of the rākṣasas' strength and of his alliance with Vibhīṣaṇa. So Rāma himself gave credit for his victory to the monkeys and introduced his friends, that the people of Ayodhyā might honour them. Having told this, the radiant Rāma entered Ayodhyā with the monkeys, and the city was thronged with people happy and well fed, prosperous under Bharata's rule and joyful at Rāma's coming. The citizens raised banners on every house, so that each home had a share in the festival, and Rāma came to his father's lovely palace, where the kings of Ikṣvāku's line had lived; to enter it was to take his place again in the line of his fathers. He went into the great-souled king's palace and saluted Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī once more, and then the delight of the Raghus spoke to Bharata, best of the righteous, in words sweet and full of meaning: “Give Sugrīva that great and splendid palace of mine, with its Aśoka grove, studded with pearls and beryl.” The order shows Rāma's humility and his sense of duty: to greet his mothers first, then to see to his guests, for hospitality is a king's first task. His own palace had an Aśoka grove, a place of happiness quite unlike the Aśoka grove in Laṅkā where Sītā had suffered. At his words Bharata, true in valour, took Sugrīva by the hand and led him into that palace, and, urged on by Śatrughna, people quickly brought in oil lamps for the night, couches and coverlets. All the brothers were busy serving the guests, and even before his own consecration Rāma thought of his friends' comfort, so that all might rest that night before the consecration in the morning. Rāma's return was both a festival of victory and a homecoming.

Then Bharata, Rāghava's mighty younger brother, said to Sugrīva, “My lord, command your messengers to fetch what is needed for Rāma's consecration.” One king spoke to another with respect, and the two were friends. At once Sugrīva gave four golden jars adorned with every gem to four leaders of the monkeys and said: “Be here waiting at daybreak with these jars filled with the waters of the four oceans. See that you do it, monkeys.” At that command the great monkeys, huge as elephants, flew up into the sky, speeding like Garuḍas; they would go by night and be back by morning. Jāmbavān and Hanūmān, the monkey Vegadarśin and Ṛṣabha brought jars full of water, and brought water in pitchers from five hundred rivers. From the eastern ocean Suṣeṇa, strong and able, brought a jar of water adorned with every gem — though some take those words as describing Jāmbavān, lord of a fine army of bears. From the southern ocean Ṛṣabha swiftly brought water in a golden jar packed round with red sandal and camphor. From the great western ocean Gavaya, swift as the wind, brought cool water in a great jewelled pitcher. And from the north the righteous son of the Wind, Hanūmān, rich in every virtue and swift as Garuḍa and the Wind, quickly brought water. Each vessel had its own character: the eastern jar set with gems, the southern wrapped in red sandal and camphor, the western a jewelled pitcher, the northern water carried by Hanūmān. The four oceans stand for the four quarters, signifying that Rāma was king of the whole earth, and the water of five hundred rivers stood for all the land; together they made the consecration water the essence of the whole world. The monkeys' speed was put to good use here, for no men could have fetched water from the four quarters in a single night. Seeing the water brought by those finest of monkeys, Śatrughna with the ministers presented it to the excellent family priest and to his friends for Rāma's consecration, since the rite was in the priest's hands.

Then the aged Vasiṣṭha, pure and composed, with the brāhmaṇas, seated Rāma, with Sītā, on a jewelled throne; Sītā too was consecrated with him. Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli and Kāśyapa, Kātyāyana, Suyajña, Gautama and Vijaya consecrated that tiger among men with clear and fragrant water, as the eight Vasus consecrated the thousand-eyed Indra. First the officiating priests and brāhmaṇas, then maidens — sixteen of them, by one account — then ministers, warriors and the rejoicing merchants anointed him with the juices of every herb mixed in the water; and the gods standing in the sky, the four guardians of the world and all the gods gathered there did the same. The order of the consecration follows the sacred rule, and every class of society had a share in anointing its king; that the gods anointed him from the sky shows that heaven itself approved his reign. There was a crown made long ago by Brahmā, studded with gems, with which Manu was first consecrated, and after him in turn the kings of his line; radiant with splendour, it was set in due form on a throne of many jewels in a hall built of gold and adorned with great riches and splendid gems of every kind. Then the great-souled Vasiṣṭha and the officiating priests adorned Rāghava with that crown and with ornaments. The crown of Manu speaks of the tradition of the Solar line, whose heir Rāma now was, and Vasiṣṭha, as the family teacher of the Ikṣvākus, led the rite. The consecration that Kaikeyī's boon had cut short in the Ayodhyā Kāṇḍa was at last accomplished after fourteen years, and all of this establishes the lawfulness and the divinity of Rāma's kingship.

Śatrughna held his fine white parasol, Sugrīva, lord of the monkeys, a white yak-tail whisk, and Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, another as white as the moon; earlier Lakṣmaṇa had held the whisk. At Indra's bidding the Wind-god gave Rāghava a golden garland of a hundred lotuses, blazing with beauty, and, again urged by Indra, he gave the king a pearl necklace set with every gem and adorned with jewels; the king of the gods himself was honouring Rāma's consecration. At the consecration of wise Rāma, who so deserved it, the gods and gandharvas sang and troops of apsarases danced, so that there was festival in heaven too. At Rāghava's festival the earth grew rich with crops, the trees bore fruit even out of season, and the flowers were fragrant; nature herself rejoiced, a foretaste of Rāma's reign. First that bull among men gave the twice-born a hundred thousand horses, milch cows and cattle and a hundred bulls; then he gave the brāhmaṇas thirty crores of gold, a gift beyond measure, and Rāghava gave them costly ornaments and garments of every kind. The lord of men gave Sugrīva a divine golden garland, set with gems and shining like the rays of the sun. The steadfast king gave Vālin's son Aṅgada a pair of armlets inlaid with beryl and bright as moonbeams; there is a play on the prince's name, for an aṅgada is an armlet, and Rāma honours the son of his friend, who had lost his father when Vālin was killed. And that peerless pearl necklace, set with the finest gems and bright as moonbeams, Rāma gave to Sītā, with two spotless divine garments that never soil and splendid ornaments. The order of his gifts is the order of dharma: brāhmaṇas first, then friends, then his wife. The necklace the Wind-god gave Rāma, Rāma now gives to Sītā, and Sītā will give it to the Wind's son, so that it seems to find its way back to its source.

Vaidehī wanted to give something to the son of the Wind. Looking about her, Janaka's daughter took the necklace from her own neck and glanced again and again at all the monkeys and at her husband. She would not give it without Rāma's consent, and so she looked at him; and Rāma, who understood every sign, looked at Janaka's daughter and said: “Give the necklace, fortunate and lovely lady, to whoever has pleased you.” He left the choice to her. Then the dark-eyed lady gave the necklace to the son of the Wind, in whom splendour, steadfastness, fame, skill, capability, humility, good judgement, manliness, valour and intelligence always dwell; that list of ten virtues is the essence of his character. Wearing that necklace, Hanūmān, bull among monkeys, shone like a mountain wreathed in a white cloud as bright as a mass of moonbeams, for he was as great and as steady as a mountain. Sītā's gift is a lovely scene of gratitude, for in the Aśoka grove Hanūmān had been the first to bring her comfort; and the necklace the Wind had given now reached the Wind's son, a father's gift coming to his son. All the elder monkeys and the other chief monkeys were honoured as each deserved with clothes and ornaments. Vibhīṣaṇa, Sugrīva, Hanūmān and Jāmbavān and all the monkey leaders were honoured by Rāma, whose deeds never falter, with everything they could desire and with gems in plenty, each as he deserved, and all of them, their hearts full of joy, went back as they had come. The scorcher of foes, lord of the earth, gave special thought to Dvivida, Mainda and Nīla, who had fought with particular valour, and gave them everything they could wish for. All those great-souled bulls among monkeys, having seen the consecration, were dismissed by the lord of kings and went back to Kiṣkindhā; they went only with his leave, not of their own accord, and the sight of that consecration was the reward of their service. Sugrīva, best of monkeys, having seen Rāma consecrated and been specially honoured by him, entered his city of Kiṣkindhā. And the righteous and glorious King Vibhīṣaṇa, having gained the kingdom of his forefathers by righteous means, went back to Laṅkā with those bulls among the rākṣasas. So both kings had come into their own kingdoms by Rāma's grace.

Ruling the whole kingdom, his enemies slain, the glorious and supremely generous Rāghava governed with the greatest joy. Then Rāma, who loved dharma, said to Lakṣmaṇa, who knew dharma: “You who know what is right, rule this earth with me, the land held by the kings before us through their strength. Take on the office of heir-apparent and bear, as my equal, the burden our fathers bore.” Rāma counts Lakṣmaṇa his equal, not his junior, and the earth he offers to share is the ancestral land of the Ikṣvākus. But though Rāma entreated him with his whole heart and appointed him to it, the son of Sumitrā would not accept the office of heir-apparent; his refusal was firm, for he wished only to be Rāma's servant, not a second ruler. So the great-souled Rāma consecrated Bharata as heir-apparent. Bharata had governed the kingdom for fourteen years and was the fittest for the office, and so his sacrifice too was rewarded.

The king's son worshipped again and again with the Pauṇḍarīka and the horse sacrifice, with the Vājapeya and with many other sacrifices, the great rites a king should perform. Having gained the kingdom for ten thousand years, Rāghava performed a hundred horse sacrifices with fine horses and rich gifts to the priests. With arms reaching to his knees, the mark of a great man, broad-chested and majestic, Rāma ruled this earth with Lakṣmaṇa as his follower, a follower in the kingdom as he had been in the forest. And righteous Rāghava, having gained that matchless kingdom, offered sacrifices of many kinds with his friends, kinsmen and relations, practising dharma together with his family. While Rāma ruled no widows wept, for men did not die before their time; there was no fear of snakes and no fear of disease. The world was free of robbers; no one set his hand to anything harmful; and the old never had to perform funeral rites for the young, since no child died before its elders. Everyone was happy, everyone devoted to dharma, and looking always to Rāma, they did one another no harm; the people followed their king's example, for as the king is, so are his subjects. While Rāma ruled, people lived for thousands of years and had thousands of sons, free of sickness and free of sorrow. All the people's talk was of Rāma, Rāma, Rāma; the whole world became Rāma while Rāma ruled — he was on every tongue and in every mind, and that is the highest ideal of a perfect kingdom. The trees were ever-rooted, always in fruit and flower; the rain-cloud rained whenever it was wanted, with neither flood nor drought, and the wind was pleasant to the touch. Brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas and śūdras, free of greed, went about their own work, content with their own duties, none coveting another's. While Rāma governed the people were devoted to dharma and never false; all bore the marks of good fortune and all were intent on dharma. For ten thousand years and ten hundred years the glorious Rāma reigned with his brothers — ten thousand and a thousand, eleven thousand years in all, which is how the ten thousand years mentioned before are to be understood. The marks of Rāma's reign are these: no untimely death, no disease, no thieves, every class keeping its own duty of its own free will, and nature itself kindly. This is the best known of all the pictures of Rāma's reign, and it lives on in the minds of the people of India to this day.

This first poem of the seer, composed long ago by Vālmīki, is righteous; it brings fame and long life, and victory to kings. Whoever in this world listens to it always is set free from sin. One who hears of Rāma's consecration gains sons if he wants sons and wealth if he wants wealth; a king conquers the earth and overcomes his enemies. As Kausalyā rejoiced in her living son Rāghava, Sumitrā in Lakṣmaṇa and Kaikeyī in Bharata, so other women too will be joyful always, blessed with sons and grandsons. Whoever hears this Rāmāyaṇa gains long life. Whoever, full of faith and with anger conquered, hears this victory of Rāma, whose deeds never falter, crosses beyond every hardship. Those who hear this poem are reunited with their kin at the end of their travels and rejoice, and they receive from Rāghava every boon they pray for. By its hearing all the gods are pleased, and the Vināyakas, the spirits of obstruction that dwell in a man's house, are pacified. A king will conquer the earth, a traveller will fare well, and women in their season who hear it will bear excellent sons. Whoever honours and recites this ancient history is freed from every sin and gains long life. Kṣatriyas should always hear it from a brāhmaṇa, with bowed heads; they will surely gain sovereignty and sons. Rāma, the eternal Viṣṇu, is always pleased with one who always hears and recites this whole Rāmāyaṇa. Rāma, best of the Raghus, is himself the first god, the mighty-armed Hari, Nārāyaṇa, the Lord, and Lakṣmaṇa is said to be Śeṣa. “Such is this tale of long ago; may good befall you. Recite it without fear, and may the strength of Viṣṇu grow” — words taken to be spoken by Lava and Kuśa, the first singers of the Rāmāyaṇa, blessing their hearers. All the gods are gratified when it is taken to heart and heard, and at the hearing of the Rāmāyaṇa the ancestors are ever satisfied. Those who, out of devotion to Rāma, copy out this collection made by the seer will dwell in heaven. Hearing this auspicious poem of great meaning, a man wins growth of family, growth of wealth and grain, excellent wives, the highest happiness, and success in all his aims on earth. This tale brings long life, health and fame; it fosters love between brothers, gives wisdom, is auspicious and gives vigour, and good people who desire prosperity should hear it regularly. Such a statement of the rewards of hearing is the traditional close of the ancient books, meant to move people to read and to listen. Its order runs from the general reward, freedom from sin, through particular rewards — sons, wealth, victory, long life, return from travel, the removal of obstacles — to the rewards of devotion, Viṣṇu's favour and heaven, and ends with the plain instruction that it should be heard regularly. Each reward is tied to some part of the story: as Rāma came home from exile and was reunited with his kin, so will the listener be; as Kausalyā and the others had living sons, so will other women; as Rāma was victorious, so will a king be. Here the book is called by many names — a poem, a history, a tale, a collection — and the first poem of all. Rāma's being Viṣṇu and Lakṣmaṇa's being Śeṣa is stated here plainly, as Brahmā's hymn earlier in the Yuddha Kāṇḍa had already hinted. To recite it without fear is to increase Viṣṇu's strength, that is, the strength of dharma; the ancestors are satisfied by it, which is why the Rāmāyaṇa is recited at rites for the dead; to take it to heart is to hold it in memory; and even copying the book is counted a merit. Again and again the verses speak of hearing, for the Rāmāyaṇa was first of all a poem to be heard, sung by Lava and Kuśa. That it fosters love between brothers goes to its heart: the love of Rāma, Bharata, Lakṣmaṇa and Śatrughna is the core of this poem, as this very sarga shows. So the sarga ends not only with the end of the story but with the praise of the book itself, and with it the Yuddha Kāṇḍa is complete.