तैः सुकेशपुत्रैः वध्यमानाः देवाः तपोधनाः ऋषयः च भयार्ताः देवदेवं महेश्वरं शरणं जग्मुः। ते जगतः सृष्ट्यन्तकर्तारम्, अजम्, अव्यक्तरूपिणं, सर्वलोकानाम् आधारम्, आराध्यं, परमं गुरुं कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनं समेत्य भयगद्गदभाषिणः प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘भगवन् प्रजाध्यक्ष, पितामहवरोद्धतैः सुकेशपुत्रैः सर्वाः प्रजाः रिपुबाधनैः बाध्यन्ते। शरण्यानि अस्माकम् आश्रमाणि तैः अशरण्यानि कृतानि। देवान् स्वर्गात् प्रच्याव्य ते स्वयं देववत् स्वर्गे क्रीडन्ति। ‘अहं विष्णुः, अहं रुद्रः, अहं ब्रह्मा, अहं देवराट्, अहं यमः, वरुणः, चन्द्रः, अहं रविः अपि’ इति वदन्तः माली, सुमाली, माल्यवान् च राक्षसाः, ये च तेषां पुरःसराः, समरोद्धर्षाः अस्मान् बाधन्ते। तत्, देव, भयार्तानाम् अस्माकम् अभयं दातुम् अर्हसि; अशिवं वपुः आस्थाय देवकण्टकान् जहि।’ देवानां स्तुतौ शिवस्य त्रिविधं रूपं दृश्यते — सः सृष्टेः संहारस्य च कर्ता, अजः अव्यक्तः च, सर्वस्य आधारः गुरुः च। ‘कामारिं त्रिपुरारिं’ इति विशेषणद्वयं तस्य संहारकर्मणि कौशलं स्मारयति; अतः एव देवाः तं राक्षसवधाय प्रार्थयन्ते। ‘भयगद्गदभाषिणः’ इति पदेन तेषां भयं वाण्याम् अपि प्रकटम्। शरण्यानाम् आश्रमाणाम् ‘अशरण्यत्वं’ — यत् स्थानं रक्षां ददाति स्म, तत् अधुना भयस्थानम्; हिन्दीभाष्यम् उत्सादितम् इति व्याचष्टे। राक्षसानां अहंकारः षष्ठे श्लोके पराकाष्ठां प्राप्नोति — ते स्वयं सर्वे देवाः इति घोषयन्ति। ‘अशिवं वपुः’ इति याचना विचित्रा — शिवः स्वभावतः मङ्गलः, किन्तु देवाः तं रौद्रं रूपं धारयितुं प्रार्थयन्ते; हिन्दीभाष्यम् रौद्रं रूपम् इति वदति। ‘देवकण्टकान्’ इति रूपकं राक्षसान् देवानां मार्गे कण्टकान् इव वर्णयति। द्वितीये श्लोके शिवस्य विशेषणानि सर्वाणि द्वितीयायां — ‘जगत्सृष्ट्यन्तकर्तारम्, अजम्, अव्यक्तरूपिणम्’ इत्यादीनि — एषः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटे स्तुतिरूपेण योजितः। चतुर्थे ‘प्रजाध्यक्ष’ इति सम्बोधनं शिवं प्रजानां पालकं मत्वा क्रियते। सप्तमे ‘ये च तेषां पुरःसराः’ इति — राक्षसानां अनुचराः अपि पीडकाः।

सर्वैः सुरैः एवम् उक्तः नीललोहितः कपर्दी प्रभुः सुकेशं प्रति सापेक्षः सन् देवगणान् प्राह — ‘अहं तान् न हनिष्यामि; ते असुराः मम अवध्याः। किन्तु मन्त्रं प्रदास्यामि — यः वै तान् निहनिष्यति। हे महर्षयः, एतम् एव समुद्योगं पुरस्कृत्य विष्णुं शरणं गच्छध्वम्; सः प्रभुः तान् हनिष्यति।’ ततः ते जयशब्देन महेश्वरं प्रतिनन्द्य निशाचरभयार्दिताः विष्णोः समीपम् आजग्मुः। शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च ते सम्भ्रान्तवत् सुकेशतनयान् प्रति वाक्यम् ऊचुः। शिवस्य ‘सापेक्षः’ इति पदं मुख्यम् — पूर्वसर्गे सः एव सुकेशस्य रक्षकः, तम् अमरं कृतवान्; अतः तस्य पुत्राणां वधः शिवस्य उचितः न। हिन्दीभाष्यम् मया सुकेशस्य जीवनं रक्षितम् इति स्पष्टयति। एवं शिवः न निराकरोति, अपितु उपायं दर्शयति — ‘मन्त्रं प्रदास्यामि’, अर्थात् परामर्शं दास्यामि। अत्र देवानां त्रयाणां परस्परं सम्बन्धः दृश्यते — ब्रह्मा वरं ददाति, शिवः रक्षति, विष्णुः दुष्टान् हन्ति; प्रत्येकस्य कार्यं पृथक्। ‘जयशब्देन प्रतिनन्द्य’ इति — देवाः शिवस्य निर्णयं सहर्षं स्वीकुर्वन्ति, न तु खिद्यन्ते। ‘शङ्खचक्रधरम्’ इति विष्णोः प्रथमं विशेषणम् — आयुधैः सह सः सदा सज्जः। ‘सम्भ्रान्तवत्’ इति पदेन देवानां त्वरा भयं च पुनः सूच्यते।

‘देव, त्रेताग्निसंनिभैः त्रिभिः सुकेशतनयैः वरदानेन आक्रम्य नः स्थानानि अपहृतानि। त्रिकूटशिखरे स्थिता लङ्का नाम दुर्गा पुरी; तत्र स्थिताः क्षणदाचराः अस्मान् सर्वान् प्रबाधन्ते। स त्वम् अस्मद्धितार्थाय तान् जहि, मधुसूदन; वयं त्वां शरणं प्राप्ताः, सुरेश्वर, गतिः भव। चक्रकृत्तास्यकमलान् तान् यमाय निवेदय; भयेषु अस्माकम् अभयदः भवता विना अन्यः न अस्ति। समरे हृष्टान् सानुबन्धान् मदोद्धतान् राक्षसान् हत्वा, देव, भास्करः नीहारम् इव नः भयं नुद।’ दैवतैः इत्थम् उक्तः अरीणां भयदः देवदेवः जनार्दनः अभयं दत्त्वा देवान् उवाच — ‘ईशानवरदर्पितं सुकेशं राक्षसं जाने, तस्य तनयान् अपि जाने, येषां ज्येष्ठः माल्यवान्। तान् समतिक्रान्तमर्यादान् राक्षसाधमान् संक्रुद्धः निहनिष्यामि; सुराः, विज्वराः भवत।’ प्रभविष्णुना विष्णुना एवम् उक्ताः ते सर्वे सुराः हृष्टाः जनार्दनं प्रशंसन्तः यथावासं ययुः। ‘चक्रकृत्तास्यकमलान्’ इति पदे राक्षसानां मुखानि कमलानि इव वर्ण्यन्ते, यानि चक्रेण कर्तितानि यमाय उपहाररूपेण दीयन्ते — रूपकं भयङ्करं सुन्दरं च। ‘नीहारमिव भास्करः’ इति उपमा पुनः सूर्यस्य अन्धकारनाशकत्वं स्मारयति, यथा चतुर्थे सर्गे रामस्य प्रश्ने। विष्णोः उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च — सः सर्वं जानाति, न पुनः पृच्छति। ‘समतिक्रान्तमर्यादान्’ इति पदं राक्षसानां मुख्यं दोषं दर्शयति — मर्यादायाः उल्लङ्घनम्; एतत् एव तेषां वधस्य धार्मिकं कारणम्। ‘विज्वराः’ इति पदेन देवानां चिन्तारूपः ज्वरः शाम्यति। ‘प्रभविष्णुना विष्णुना’ इति यमकसदृशः शब्दालंकारः। देवाः यथावासं गताः — अर्थात् तेषाम् आश्वासः पूर्णः। चतुर्दशे देवाः राक्षसानां वरं मुख्यं कारणं वदन्ति — ‘वरदानेन आक्रम्य’; वरः एव तेषां बलम्। पञ्चदशे लङ्कायाः ‘दुर्गा’ इति विशेषणं तस्याः अभेद्यतां सूचयति, अतः देवाः स्वयं तत्र गन्तुं न शक्नुवन्ति। षोडशे ‘गतिर्भव’ इति याचना शरणागतेः मूलवाक्यम्। एकोनविंशे ‘भयदोऽरीणाम्’ इति — विष्णुः शत्रूणां भयं ददाति, भक्तानाम् अभयम्; एकः एव द्विविधः। विंशे ‘येषां ज्येष्ठः स माल्यवान्’ इति विष्णुः ज्येष्ठस्य नाम विशेषेण गृह्णाति।

विबुधानां तं समुद्योगं श्रुत्वा निशाचरः माल्यवान् वीरौ भ्रातरौ इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘अमराः ऋषयः च संगम्य किल शङ्करं गत्वा अस्मद्वधं परीप्सन्तः इदं वचनम् अब्रुवन् — ‘देव, वरदानबलोद्धताः सुकेशतनयाः समुद्दृप्ताः घोररूपाः पदे पदे अस्मान् बाधन्ते। प्रजापते, राक्षसैः अभिभूताः वयं तेषां दुरात्मनां भयात् स्वेषु सद्मसु संस्थातुं न शक्ताः। तत्, त्रिलोचन, अस्माकं हितार्थाय तान् जहि; प्रदहतां वर, हुंकृतेन एव राक्षसान् दह।’ त्रिदशैः एवम् उक्तः अन्धकसूदनः निशम्य शिरः करं च धुन्वानः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘देवाः, सुकेशतनयाः रणे मम अवध्याः; किन्तु वः मन्त्रं प्रदास्यामि, यः तान् वै निहनिष्यति। यः असौ चक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः हरिः श्रीमान् नारायणः, तं शरणं प्रपद्यथ।’ हरात् मन्त्रम् अवाप्य कामारिम् अभिवाद्य च ते नारायणालयं प्राप्य तस्मै सर्वं न्यवेदयन्। ततः नारायणेन इन्द्रपुरोगमाः देवाः उक्ताः — ‘तान् सुरारीन् हनिष्यामि, सुराः निर्भयाः भवत।’ एवं भयभीतानां देवानां पुरतः हरिणा, राक्षसर्षभौ, अस्माकं वधः प्रतिज्ञातः; अतः अत्र यत् क्षमं तत् चिन्त्यताम्।’ माल्यवतः वचने पूर्वप्रसङ्गस्य पुनरुक्तिः दृश्यते — सः चारैः सर्वं ज्ञातवान्, अतः देवशिवविष्णूनां संवादम् अक्षरशः इव पुनः कथयति। एषा पुनरुक्तिः कथायाः शैली; श्रोता रामः अपि तेन राक्षसानां दृष्ट्या घटनां पश्यति। शिवस्य ‘शिरः करं च धुन्वानः’ इति चेष्टा निषेधस्य सूचिका — हिन्दीभाष्यम् अस्वीकृतिं सूचयितुम् इति व्याचष्टे। माल्यवान् ज्येष्ठः विवेकी च — सः भ्रातरौ न युद्धाय प्रेरयति, अपितु ‘यत् क्षमं तत् चिन्त्यताम्’ इति मन्त्रणाम् आरभते। ‘श्रीमान्’ इति विष्णोः विशेषणं लक्ष्म्याः सान्निध्यं सूचयति। मुद्रणे २५तमे ‘समुद्दृप्ताः’ इति पाठः, समीक्षिते ‘समुद्युक्ताः’। त्रयोविंशे माल्यवान् ‘वीरौ’ इति भ्रात्रोः शौर्यं स्वीकरोति, किन्तु तथापि सावधानतां वदति। चतुर्विंशे ‘किल’ इति अव्ययेन सूच्यते यत् सः एतत् श्रुतम् एव वदति, न प्रत्यक्षं दृष्टम्। षड्विंशे ‘स्वेषु सद्मसु संस्थातुं न शक्ताः’ इति देवानां दुर्दशायाः पराकाष्ठा — गृहे अपि ते निर्भयाः न। सप्तविंशे ‘प्रदहतां वर’ इति शिवस्य सम्बोधनं तस्य तृतीयनेत्रस्य दाहकशक्तिं स्मारयति। नवविंशे शिवः पुनः ‘मम अवध्याः’ इति वदति — माल्यवता श्रुतम् एतत् तेषां कृते किञ्चित् आश्वासः अपि। द्वात्रिंशे विष्णोः वचनं ‘सुरा भवत निर्भयाः’ इति; समीक्षिते ‘विज्वराः’ इति पाठः।

माल्यवान् अनुवदति — ‘हिरण्यकशिपोः अन्येषां च सुरद्विषां मृत्युः सः एव। नमुचिः, कालनेमिः, वीरसत्तमः संह्रादः, बहुमायी राधेयः, धार्मिकः लोकपालः, यमलार्जुनौ, हार्दिक्यः, शुम्भः, निशुम्भकः च — एते सत्त्ववन्तः महाबलाः असुराः दानवाः च समरम् आसाद्य अपराजिताः इति न श्रूयन्ते। ते सर्वे क्रतुशतैः इष्टवन्तः, सर्वे मायाविदः, सर्वे सर्वास्त्रकुशलाः, सर्वे शत्रुभयंकराः आसन्; तथापि ते शतशः सहस्रशः च नारायणेन निहताः। एतत् ज्ञात्वा सर्वेषाम् अस्माकं यत् क्षमं तत् इह कर्तुम् अर्हथ; यः नः हन्तुम् इच्छति, तं नारायणं जेतुं दुःखम्।’ ततः माल्यवतः वचः श्रुत्वा सुमाली माली च अश्विनौ वासवम् इव ज्येष्ठं भ्रातरम् ऊचतुः — ‘अस्माभिः स्वधीतं, दत्तम्, इष्टं च; ऐश्वर्यं परिपालितं; निरामयम् आयुः प्राप्तं; पथि सुधर्मः स्थापितः। अक्षोभ्यं देवसागरं शस्त्रैः समवगाह्य अप्रतिमाः द्विषः जिताः; तत् नः मृत्युकृतं भयं न। नारायणः, रुद्रः, शक्रः, यमः अपि सर्वे अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्वदा बिभ्यति। राक्षसेश्वर, विष्णोः द्वेषस्य कारणम् अस्मासु न अस्ति एव; देवानाम् एव दोषेण विष्णोः मनः प्रचलितम्।’ माल्यवतः सूचौ विष्णुना हतानाम् असुराणां नामानि — एताः कथाः पुराणेषु प्रसिद्धाः; हिन्दीभाष्यम् अपि तान् एव गणयति। तस्य तर्कः सरलः — बलं यज्ञः माया अस्त्रकौशलं च येषाम् आसीत्, ते अपि विष्णुना हताः, अतः केवलं बलस्य आश्रयः व्यर्थः। अष्टात्रिंशः श्लोकः षट्पादः। भ्रात्रोः उत्तरं विपरीतम् — ते स्वपुण्यानि गणयन्ति, स्वाध्यायं दानं यज्ञं च; तेषां मते धर्मिष्ठानां मृत्युभयं नास्ति। किन्तु ‘नारायणश्च रुद्रश्च … बिभ्यति’ इति वचनं दर्पस्य पराकाष्ठा। ते विष्णोः क्रोधस्य कारणं देवानां पैशुन्ये पश्यन्ति — हिन्दीभाष्यम् देवानां पैशुन्यात् इति व्याचष्टे; स्वदोषं ते न पश्यन्ति। ‘अश्विनाविव वासवम्’ इति उपमा — द्वौ अश्विनौ इन्द्रं यथा सम्बोधयतः। चत्वारिंशे ‘ऐश्वर्यं परिपालितम्’ इति — ते केवलं भोगं न, अपितु राज्यस्य पालनम् अपि कृतवन्तः इति मन्यन्ते। एकचत्वारिंशे ‘देवसागरम्’ इति रूपकं — देवसेना सागरः इव अक्षोभ्या, तथापि ते तं विलोडितवन्तः। त्रिचत्वारिंशे ‘राक्षसेश्वर’ इति सम्बोधनं माल्यवन्तं प्रति — ज्येष्ठः एव राजा। पञ्चत्रिंशे ‘राधेयः’, ‘लोकपालः’ इति नामद्वयं दैत्यविशेषाणाम्, न तु कर्णस्य दिक्पालस्य वा। सप्तत्रिंशे ‘सर्वे’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते, असुराणां सर्वगुणसम्पन्नतां दृढयितुम्। नवत्रिंशे ‘ज्येष्ठम्’ इति — कनिष्ठौ अपि ज्येष्ठं सम्मानयतः, किन्तु तस्य उपदेशं न स्वीकुर्वतः।

‘तस्मात् अद्य एव सर्वे सहिताः अन्योन्यसमावृताः देवान् एव जिघांसामः, येभ्यः दोषः समुत्थितः।’ एवं सम्मन्त्र्य बलिनः सर्वसैन्यसमावृताः सर्वे नैर्ऋतपुंगवाः उद्योगं घोषयित्वा जम्भवृत्रादयः इव क्रुद्धाः युद्धाय निर्ययुः। इति, राम, ते सर्वोद्योगेन सम्मन्त्र्य महाकायाः महाबलाः सर्वे राक्षसाः युद्धाय निर्ययुः — स्यन्दनैः, वारणैः, करिसंनिभैः हयैः, खरैः, गोभिः, उष्ट्रैः, शिशुमारैः, भुजंगमैः, मकरैः, कच्छपैः, मीनैः, गरुडोपमैः विहंगैः, सिंहैः, व्याघ्रैः, वराहैः, सृमरैः, चमरैः अपि। बलगर्विताः सर्वे राक्षसाः लङ्कां त्यक्त्वा गताः; दैवतशत्रवः योद्धुं देवलोकाय प्रयाताः। लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयानि भूतानि, तानि भयदर्शीनि सर्वशः विमनस्कानि अभवन्। रथोत्तमैः उह्यमानाः शतशः सहस्रशः च राक्षसाः प्रयत्नतः तूर्णं देवलोकं प्रयाताः; दैवतानि तु रक्षसाम् एव मार्गेण अपचक्रमुः। ‘देवानेव जिघांसामः’ इति निर्णयः दर्पस्य फलम् — यैः दोषः उत्थापितः इति ते मन्यन्ते, तान् एव हन्तुं निश्चिन्वन्ति, न तु विष्णुं सान्त्वयितुम्। ‘जम्भवृत्रादयो यथा’ इति उपमा — जम्भवृत्रौ इन्द्रेण हतौ असुरौ; अतः एषा उपमा राक्षसानां भाविनं नाशम् अपि सूचयति। वाहनानां दीर्घा सूची सेनायाः विविधतां भयङ्करतां च दर्शयति — गजाः अश्वाः इति सामान्याः, किन्तु शिशुमारमकरकच्छपाः अपि; एते राक्षसानां मायाबलं सूचयन्ति, हिन्दीभाष्यम् शिशुमारं, सर्पं, मकरं, कच्छपं च इति गणयति। ‘लङ्कालयानि भूतानि’ इति लङ्कायाः ग्रामदेवतादयः इति हिन्दीभाष्यम्; ते भाविनं विनाशं पूर्वम् एव अनुभवन्ति। ‘रक्षसामेव मार्गेण दैवतान्यपचक्रमुः’ — नगरस्य देवताः राक्षसाणां पथा एव पलायिताः, हिन्दीभाष्ये तस्य नगरस्य देवताः … पुरीं त्यक्त्वा निरगच्छन् इति। पञ्चचत्वारिंशे ‘उद्योगं घोषयित्वा’ इति — युद्धस्य घोषणा सार्वजनिकी, सर्वे राक्षसाः आहूताः। सप्तचत्वारिंशे ‘महाकाया महाबलाः’ इति सेनायाः वर्णनं संक्षिप्तम्। पञ्चाशे ‘दैवतशत्रवः’ इति पदं तेषां स्वभावं संक्षेपेण वदति। अष्टचत्वारिंशे एकोनपञ्चाशे च वाहनानि जलस्थलाकाशचराणि सर्वाणि गण्यन्ते — खराः गावः उष्ट्राः स्थलचराः, शिशुमारमकरकच्छपमीनाः जलचराः, विहंगाः आकाशचराः; एवं राक्षसाः सर्वान् लोकान् स्वसेनायां सङ्गृह्णन्ति। एकपञ्चाशे ‘विमनस्कानि’ इति — लङ्कावासिनां भूतानां मनः खिन्नम्, हिन्दीभाष्यम् मनसि एव खिन्नानि अभवन् इति।

कालाज्ञप्ताः भौमाः आन्तरिक्षाः च भयावहाः उत्पाताः राक्षसेन्द्राणाम् अभावाय समुत्थिताः। मेघाः अस्थीनि उष्णं शोणितं च ववृषुः; समुद्राः वेलाम् उत्क्रान्ताः, भूधराः अपि चेलुः। घननादसमस्वनाः भूतानि अट्टहासान् विमुञ्चन्तः, घोरदर्शनाः शिवाः दारुणं वाश्यन्त्यः च अभवन्। भूतानि यथाक्रमं सम्पतन्ति इव दृश्यन्ते; प्रज्वालोद्गारिभिः मुखैः महत् गृध्रचक्रं रक्षोगणस्य उपरिष्टात् कालवत् परिभ्रमति। रक्तपादाः कपोताः सारिकाः च विद्रुताः ययुः; काकाः तत्र एव वाश्यन्ति, विडालाः द्विपादयः वै। तान् उत्पातान् अनादृत्य बलदर्पिताः राक्षसाः मृत्युपाशावपाशिताः यान्ति एव, न निवर्तन्ते। माल्यवान्, सुमाली, सुमहाबलः माली च ज्वलिताः पावकाः इव राक्षसानां पुरस्सराः आसन्। ते सर्वे निशाचराः अचलम् इव माल्यवन्तं माल्यवन्तम् आश्रयन्ति, देवताः धातारम् इव। महाभ्रघननादितं तत् राक्षसेन्द्राणां बलं मालिवशे स्थितं जयेप्सया देवलोकं ययौ। नारायणः प्रभुः राक्षसानां तं समुद्योगं देवदूतात् उपश्रुत्य तदा युद्धे मनः चक्रे। उत्पातानां वर्णनं रामायणे विनाशस्य पूर्वसूचनायाः पारम्परिकी शैली — आकाशात् रक्तास्थिवृष्टिः, समुद्रस्य मर्यादालङ्घनं, पर्वतानां कम्पः, शृगालानां रोदनं, गृध्राणां मण्डलम्। ‘कालाज्ञप्ताः’ इति पदेन स्पष्टं यत् एते उत्पाताः कालस्य प्रेरणया एव जाताः; हिन्दीभाष्यम् कालस्य प्रेरणया इति। ‘मृत्युपाशावपाशिताः’ — ते मृत्युपाशेन बद्धाः, अतः दृष्ट्वा अपि न निवर्तन्ते; एषः राक्षसानां दर्पः एव तेषां नाशस्य कारणम्। ‘माल्यवन्तमिवाचलम्’ इति यमकम् — माल्यवान् राक्षसः माल्यवान् पर्वतः च। सेना मालिनः वशे — अर्थात् माली सेनापतिः। चतुःपञ्चाशे ‘वेलां समुद्राश्चोत्क्रान्ताः’ इति — समुद्रः मर्यादां लङ्घते, यथा राक्षसाः धर्ममर्यादाम्; उत्पातः अपि तेषां कर्मणः प्रतिबिम्बः। पञ्चपञ्चाशे शिवाः शृगाल्यः; तासां रोदनं मृत्योः सूचकं लोके प्रसिद्धम्। षट्पञ्चाशे ‘प्रज्वालोद्गारिभिर्मुखैः’ इति गृध्राणां मुखेभ्यः ज्वालाः निर्गच्छन्ति — अलौकिकः उत्पातः। सप्तपञ्चाशे कपोताः सारिकाः च लङ्कां त्यक्त्वा पलायन्ते, हिन्दीभाष्यम् लङ्कां त्यक्त्वा पलायिताः इति। अष्टपञ्चाशे ‘विडाला वै द्विपादयः’ इति हिन्दीभाष्यं बिडालाः अपि तत्र एव गर्जितुम् आरभन्त, गजादयः पशवः च आर्तनादं कर्तुम् आरभन्त इति व्याचष्टे। एकषष्टितमे सेनायाः ‘महाभ्रघननादितम्’ इति विशेषणं तस्याः कोलाहलं मेघगर्जनेन तोलयति। नवपञ्चाशे त्रयः भ्रातरः सेनायाः अग्रे — ‘पुरस्सराः’ — अतः नाशः अपि प्रथमं तेषाम् एव।

सः सज्जायुधतूणीरः वैनतेयस्य उपरि स्थितः; सहस्रार्कसमद्युति दिव्यं कवचम् आसाद्य, शरसम्पूर्णे विमले इषुधी आबद्ध्य, विमलं श्रोणिसूत्रं खड्गं च धृत्वा, शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गान् वरायुधान् गृहीत्वा, कमलेक्षणः गिरिसंकाशं वैनतेयं सुपर्णम् आस्थितः प्रभुः राक्षसानाम् अभावाय तूर्णतरं ययौ। सुपर्णपृष्ठे स्थितः पीताम्बरः श्यामः हरिः काञ्चनस्य गिरेः शृङ्गे सतडित् तोयदः इव बभौ। सिद्धदेवर्षिमहोरगैः गन्धर्वयक्षैः च उपगीयमानः चक्रासिशार्ङ्गायुधशङ्खपाणिः असुरसैन्यशत्रुः सः समाससाद। सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं, भ्रमत्पताकं, प्रविकीर्णशस्त्रं तत् राक्षसराजसैन्यं चलोपलं नीलम् अचलाग्रम् इव चचाल। ततः निशाचराः शोणितमांसरूषितैः युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः शितैः वरायुधैः माधवं सम्परिवार्य सहस्रशः निर्बिभिदुः। विष्णोः आयुधानां सज्जता विस्तरेण वर्ण्यते — कवचं, तूणीरौ, खड्गः, शार्ङ्गं धनुः, शङ्खः, चक्रं, गदा च; एवं पञ्च आयुधानि तस्य प्रसिद्धानि। ‘सतडित्तोयदो यथा’ इति उपमा — श्यामः विष्णुः मेघः, पीताम्बरः विद्युत्, सुवर्णमयः गरुडः मेरुशिखरम्। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्ताः, युद्धस्य आरम्भस्य वेगं दर्शयन्ति। गरुडस्य पक्षवातेन एव राक्षससेना कम्पते — युद्धात् पूर्वम् एव तस्य बलम्। ‘चलोपलं नीलमिवाचलाग्रम्’ इति — सेना नीलपर्वतस्य शिखरम् इव, यस्य शिलाः चलन्ति; हिन्दीभाष्यम् स्वशिलाः विकिरन् इति। सर्गान्ते राक्षसाः विष्णुं परिवेष्टयन्ति; युद्धस्य विस्तारः अग्रिमे सर्गे। ‘माधवः’ इति विष्णोः नाम — मायाः (लक्ष्म्याः) धवः। त्रिषष्टितमे ‘देवदूतादुपश्रुत्य’ इति — विष्णुः दूतेन वार्तां श्रुत्वा एव सज्जः भवति, न विलम्बते। चतुःषष्टितमे ‘सहस्रार्कसमद्युति’ इति कवचस्य दीप्तिः; पञ्चषष्टितमे ‘कमलेक्षणः’ इति विष्णोः सौम्यं रूपं, युद्धसज्जायाम् अपि। षट्षष्टितमे ‘तूर्णतरम्’ इति तुलनात्मकं पदं तस्य वेगस्य अतिशयं सूचयति। अष्टषष्टितमे देवाः गायन्ति — युद्धम् अपि उत्सवः इव। सप्ततितमे ‘युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः’ इति राक्षसानाम् आयुधानि प्रलयाग्निसदृशानि। एकोनसप्ततितमे ‘भ्रमत्पताकम्’ इति — ध्वजाः वातेन भ्रमन्ति, सेनायाः व्याकुलतायाः चिह्नम्।

ఆ సుకేశపుత్రులచేత హింసించబడుతున్న దేవతలూ తపోధనులైన ఋషులూ భయంతో బాధపడుతూ దేవదేవుడైన మహేశ్వరుని శరణువేడారు. జగత్తు సృష్టికీ సంహారానికీ కర్త, జన్మరహితుడు, అవ్యక్తరూపుడు, సమస్త లోకాలకూ ఆధారం, ఆరాధ్యుడు, పరమగురువు, మన్మథుని శత్రువు, త్రిపురాసురుల శత్రువు, ముక్కంటి అయిన అతనిని సమీపించి, భయంతో గద్గదమైన స్వరంతో, చేతులు జోడించి వారు ఇలా అన్నారు — ‘భగవాన్, ప్రజాధ్యక్షా, పితామహుని వరంతో ఉద్ధతులై శత్రువులను బాధించే సుకేశుని పుత్రులచేత ప్రజలందరూ బాధించబడుతున్నారు. శరణునిచ్చే మా ఆశ్రమాలను వారు శరణునివ్వలేనివిగా చేశారు. దేవతలను స్వర్గం నుండి పడద్రోసి, వారు స్వయంగా దేవతలలా స్వర్గంలో విహరిస్తున్నారు. ‘నేను విష్ణువును, నేను రుద్రుడను, నేను బ్రహ్మను, నేను దేవరాజును, నేను యముడను, వరుణుడను, చంద్రుడను, సూర్యుడను కూడా నేనే’ అని అంటూ మాలి, సుమాలి, మాల్యవంతుడు అనే రాక్షసులూ, వారి ముందు నడిచే అనుచరులూ యుద్ధోత్సాహంతో మమ్మల్ని బాధిస్తున్నారు. కాబట్టి దేవా, భయార్తులమైన మాకు అభయం ఇవ్వు; అశివమైన (రౌద్రమైన) రూపాన్ని ధరించి ఈ దేవకంటకులను సంహరించు.’ దేవతల స్తుతిలో శివుని మూడు విధాల రూపం కనిపిస్తుంది — అతడు సృష్టికీ సంహారానికీ కర్త, జన్మరహితుడూ అవ్యక్తుడూ, సమస్తానికీ ఆధారమూ గురువూ. ‘కామారిం త్రిపురారిం’ (మన్మథుని శత్రువు, త్రిపురుల శత్రువు) అనే రెండు విశేషణాలు సంహారకర్మలో అతని నైపుణ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాయి; అందుకే దేవతలు రాక్షసవధ కోసం అతనిని ప్రార్థిస్తారు. ‘భయగద్గదభాషిణః’ (భయంతో గద్గదమైన స్వరంతో మాట్లాడేవారు) అనే పదంచేత వారి భయం మాటలో కూడా ప్రకటమవుతుంది. శరణునిచ్చే ఆశ్రమాలు ‘శరణునివ్వలేనివి’ అయ్యాయి — రక్షణనిచ్చిన స్థానమే ఇప్పుడు భయస్థానమయింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పాడుచేశారు’ అని వివరిస్తుంది. రాక్షసుల అహంకారం ఆరవ శ్లోకంలో పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — తామే దేవతలందరమని వారు ప్రకటించుకుంటారు. ‘అశివం వపుః’ (అశివమైన రూపం) అనే యాచన విచిత్రమైనది — శివుడు స్వభావతః మంగళకరుడు, కాని దేవతలు అతనిని రౌద్రరూపం ధరించమని ప్రార్థిస్తారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రౌద్రరూపం’ అని చెబుతుంది. ‘దేవకంటకాన్’ (దేవకంటకులను) అనే రూపకం రాక్షసులను దేవతల మార్గంలో ముళ్ళలా వర్ణిస్తుంది. రెండవ శ్లోకంలో శివుని విశేషణాలన్నీ ద్వితీయా విభక్తిలో ఉన్నాయి — ‘జగత్సృష్ట్యంతకర్తారమ్, అజమ్, అవ్యక్తరూపిణమ్’ మొదలైనవి — ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ (ప్రచలిత) పాఠంలో స్తుతిరూపంగా చేర్చబడింది. నాల్గవ శ్లోకంలో ‘ప్రజాధ్యక్ష’ అనే సంబోధన శివుని ప్రజాపాలకునిగా భావించి చేయబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘యే చ తేషాం పురఃసరాః’ (వారి ముందు నడిచేవారు కూడా) — రాక్షసుల అనుచరులు కూడా పీడకులే.

దేవతలందరూ ఈ విధంగా చెప్పగా, నీలలోహితుడు, జటాధారి అయిన ప్రభువు సుకేశుని పట్ల అపేక్ష గలవాడై దేవగణాలతో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను వారిని చంపను; ఆ అసురులు నాకు అవధ్యులు. కాని వారిని ఎవరు సంహరిస్తారో ఆ ఉపాయాన్ని మీకు చెబుతాను. మహర్షులారా, ఈ ప్రయత్నాన్నే ముందుంచుకొని విష్ణువును శరణువేడండి; ఆ ప్రభువు వారిని సంహరిస్తాడు.’ అప్పుడు వారు జయజయధ్వానాలతో మహేశ్వరుని అభినందించి, నిశాచరుల భయంతో బాధపడుతూ విష్ణువు సమీపానికి వచ్చారు. శంఖచక్రధారి అయిన దేవునికి ప్రణమిల్లి, బహుగౌరవంతో సన్మానించి, వారు కలవరంతో సుకేశుని కుమారుల గురించి ఈ మాట చెప్పారు. శివుని విషయంలో ‘సాపేక్షః’ (అపేక్ష గలవాడు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — పూర్వసర్గలో అతడే సుకేశునికి రక్షకుడు, అతనిని అమరునిగా చేశాడు; కాబట్టి అతని కుమారులను చంపడం శివునికి తగదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సుకేశుని ప్రాణాలను నేను రక్షించాను’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. ఈ విధంగా శివుడు నిరాకరించడు, ఉపాయాన్ని చూపిస్తాడు — ‘మంత్రం ప్రదాస్యామి’ అంటే సలహా ఇస్తాను. ఇక్కడ ముగ్గురు దేవతల పరస్పర సంబంధం కనిపిస్తుంది — బ్రహ్మ వరం ఇస్తాడు, శివుడు రక్షిస్తాడు, విష్ణువు దుష్టులను సంహరిస్తాడు; ఒక్కొక్కరి కార్యం వేరు. ‘జయశబ్దేన ప్రతినంద్య’ (జయజయధ్వానాలతో అభినందించి) — దేవతలు శివుని నిర్ణయాన్ని సంతోషంగా స్వీకరిస్తారు, దుఃఖపడరు. ‘శంఖచక్రధరమ్’ అనేది విష్ణువుకు మొదటి విశేషణం — ఆయుధాలతో అతడు ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. ‘సంభ్రాంతవత్’ (కలవరంతో) అనే పదంచేత దేవతల త్వరా భయమూ మళ్ళీ సూచించబడతాయి.

‘దేవా, త్రేతాగ్నులతో సమానులైన సుకేశుని ముగ్గురు కుమారులు వరదానబలంతో దాడిచేసి మా స్థానాలను అపహరించారు. త్రికూటశిఖరంపై లంక అనే దుర్గమమైన పురి ఉంది; అక్కడ ఉంటూ ఆ రాత్రించరులు మమ్మల్నందరినీ బాధిస్తున్నారు. మధుసూదనా, మా హితం కోసం నీవు వారిని సంహరించు; సురేశ్వరా, మేము నిన్ను శరణుపొందాము, మాకు గతివి కా. చక్రంతో నరకబడిన కమలాల వంటి ముఖాలు గల వారిని యమునికి సమర్పించు; భయాలలో మాకు అభయమిచ్చేవాడు నీవు తప్ప మరొకడు లేడు. దేవా, యుద్ధంలో ఉత్సాహంతో ఉన్న, బంధుగణంతో కూడిన, మదోద్ధతులైన రాక్షసులను సంహరించి, సూర్యుడు మంచును పోగొట్టినట్లు మా భయాన్ని పోగొట్టు.’ దేవతలు ఈ విధంగా చెప్పగా, శత్రువులకు భయం కలిగించే దేవదేవుడైన జనార్దనుడు అభయమిచ్చి దేవతలతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈశానుని వరంతో గర్వించిన సుకేశుడనే రాక్షసుని నేను ఎరుగుదును, అతని కుమారులనూ ఎరుగుదును, వారిలో పెద్దవాడు మాల్యవంతుడు. మర్యాదను పూర్తిగా అతిక్రమించిన ఆ రాక్షసాధములను కోపించి సంహరిస్తాను; దేవతలారా, చింత విడువండి.’ ప్రభావశాలి అయిన విష్ణువు ఈ విధంగా చెప్పగా, ఆ దేవతలందరూ సంతోషించి జనార్దనుని ప్రశంసిస్తూ తమ తమ నివాసాలకు వెళ్ళిపోయారు. ‘చక్రకృత్తాస్యకమలాన్’ అనే పదంలో రాక్షసుల ముఖాలు కమలాలలా వర్ణించబడ్డాయి; అవి చక్రంతో నరకబడి యమునికి కానుకగా ఇవ్వబడతాయి — రూపకం భయంకరమైనదీ సుందరమైనదీ. ‘నీహారమివ భాస్కరః’ (సూర్యుడు మంచును పోగొట్టినట్లు) అనే ఉపమ, నాల్గవ సర్గలో రాముని ప్రశ్నలోలాగే, సూర్యుని అంధకారనాశకత్వాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. విష్ణువు జవాబు సంక్షిప్తమైనదీ దృఢమైనదీ — అతనికి అంతా తెలుసు, మళ్ళీ అడగడు. ‘సమతిక్రాంతమర్యాదాన్’ (మర్యాదను పూర్తిగా అతిక్రమించినవారు) అనే పదం రాక్షసుల ముఖ్యదోషాన్ని చూపిస్తుంది — మర్యాదా ఉల్లంఘనం; ఇదే వారి వధకు ధార్మిక కారణం. ‘విజ్వరాః’ (జ్వరం లేనివారు) అనే పదంచేత దేవతల చింత అనే జ్వరం శమిస్తుంది. ‘ప్రభవిష్ణునా విష్ణునా’ అనేది యమకం వంటి శబ్దాలంకారం. దేవతలు తమ నివాసాలకు వెళ్ళారు — అంటే వారి ఆశ్వాసం పూర్తయింది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో దేవతలు రాక్షసుల వరాన్నే ముఖ్యకారణంగా చెబుతారు — ‘వరదానేన ఆక్రమ్య’ (వరదానబలంతో దాడిచేసి); వరమే వారి బలం. పదిహేనవ శ్లోకంలో లంకకు ‘దుర్గా’ (దుర్గమమైనది) అనే విశేషణం దాని అభేద్యతను సూచిస్తుంది; కాబట్టి దేవతలు స్వయంగా అక్కడికి వెళ్ళలేరు. పదహారవ శ్లోకంలో ‘గతిర్భవ’ (గతివి కా) అనే యాచన శరణాగతికి మూలవాక్యం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భయదోఽరీణామ్’ (శత్రువులకు భయమిచ్చేవాడు) — విష్ణువు శత్రువులకు భయమూ భక్తులకు అభయమూ ఇస్తాడు; ఒక్కడే రెండు విధాలు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘యేషాం జ్యేష్ఠః స మాల్యవాన్’ (వారిలో పెద్దవాడు మాల్యవంతుడు) అని విష్ణువు పెద్దవాని పేరును ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావిస్తాడు.

దేవతల ఆ ప్రయత్నాన్ని గురించి విని నిశాచరుడైన మాల్యవంతుడు వీరులైన తన ఇద్దరు సోదరులతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘దేవతలూ ఋషులూ కలిసి శంకరుని వద్దకు వెళ్ళి, మన వధను కోరుతూ ఈ మాట చెప్పారట — ‘దేవా, వరదానబలంతో ఉద్ధతులై, మిక్కిలి గర్వించిన, ఘోరరూపులైన సుకేశుని కుమారులు అడుగడుగునా మమ్మల్ని బాధిస్తున్నారు. ప్రజాపతీ, రాక్షసులచేత అణగద్రొక్కబడిన మేము ఆ దురాత్ముల భయం వల్ల మా స్వంత గృహాలలో కూడా ఉండలేకపోతున్నాము. కాబట్టి ముక్కంటీ, మా హితం కోసం వారిని సంహరించు; దహించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, హుంకారంతోనే రాక్షసులను దహించు.’ దేవతలు ఇలా అనగా అంధకాసురసంహారి అది విని, తలనూ చేతినీ ఊపుతూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘దేవతలారా, సుకేశుని కుమారులు యుద్ధంలో నాకు అవధ్యులు; కాని వారిని ఎవరు నిశ్చయంగా సంహరిస్తారో ఆ ఉపాయాన్ని మీకు చెబుతాను. చక్రమూ గదా చేతబట్టినవాడు, పీతాంబరధారి, జనార్దనుడు, హరి, శ్రీమంతుడు అయిన నారాయణుని శరణువేడండి.’ హరుని నుండి ఉపాయాన్ని పొంది, మన్మథుని శత్రువుకు నమస్కరించి, వారు నారాయణుని నివాసానికి చేరి అతనికి అంతా నివేదించారు. అప్పుడు ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలతో నారాయణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ దేవశత్రువులను సంహరిస్తాను, దేవతలారా, నిర్భయులుకండి.’ రాక్షసశ్రేష్ఠులారా, ఈ విధంగా భయభీతులైన దేవతల ఎదుట హరి మన వధను ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; కాబట్టి ఇక్కడ ఏది తగినదో ఆలోచించండి.’ మాల్యవంతుని మాటలో పూర్వసందర్భం మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది — అతడు గూఢచారుల ద్వారా అంతా తెలుసుకున్నాడు, కాబట్టి దేవతలు, శివుడు, విష్ణువుల సంభాషణను దాదాపు అక్షరశః మళ్ళీ చెబుతాడు. ఈ పునరుక్తి కథనశైలి; శ్రోత అయిన రాముడు కూడా దానిద్వారా రాక్షసుల దృష్టితో సంఘటనను చూస్తాడు. శివుడు ‘తలనూ చేతినీ ఊపడం’ అనే చేష్ట నిషేధాన్ని సూచిస్తుంది — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అస్వీకృతిని సూచించడానికి’ అని వివరిస్తుంది. మాల్యవంతుడు పెద్దవాడు, వివేకి — అతడు సోదరులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించడు, ‘ఏది తగినదో ఆలోచించండి’ అని మంత్రాంగాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. ‘శ్రీమాన్’ (శ్రీమంతుడు) అనే విష్ణువు విశేషణం లక్ష్మీదేవి సాన్నిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ముద్రణలో 25వ శ్లోకంలో ‘సముద్దృప్తాః’ (మిక్కిలి గర్వించినవారు) అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సముద్యుక్తాః’ (సన్నద్ధులైనవారు) అని ఉంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో మాల్యవంతుడు ‘వీరౌ’ (వీరులు) అని సోదరుల శౌర్యాన్ని అంగీకరిస్తాడు, అయినా జాగ్రత్తను చెబుతాడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కిల’ (అట) అనే అవ్యయంచేత అతడు దీనిని విన్నదిగానే చెబుతున్నాడని, ప్రత్యక్షంగా చూచినది కాదని సూచించబడుతుంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘స్వేషు సద్మసు సంస్థాతుం న శక్తాః’ (మా స్వంత గృహాలలో ఉండలేకపోతున్నాము) అనేది దేవతల దుర్దశకు పరాకాష్ఠ — ఇంట్లో కూడా వారు నిర్భయంగా లేరు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ప్రదహతాం వర’ (దహించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా) అనే శివుని సంబోధన అతని మూడవ నేత్రపు దాహకశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో శివుడు మళ్ళీ ‘నాకు అవధ్యులు’ అంటాడు — మాల్యవంతుడు విన్న ఈ మాట వారికి కొంత ఆశ్వాసం కూడా. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో విష్ణువు మాట ‘సురా భవత నిర్భయాః’ (దేవతలారా, నిర్భయులుకండి); సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విజ్వరాః’ (చింత విడువండి) అనే పాఠం ఉంది.

మాల్యవంతుడు ఇంకా ఇలా అంటాడు — ‘హిరణ్యకశిపునికీ ఇతర దేవద్వేషులకూ మృత్యువు అతడే. నముచి, కాలనేమి, వీరశ్రేష్ఠుడైన సంహ్రాదుడు, అనేక మాయలు గల రాధేయుడు, ధార్మికుడైన లోకపాలుడు, యమలార్జునులు, హార్దిక్యుడు, శుంభుడు, నిశుంభుడు — సత్త్వవంతులూ మహాబలులూ అయిన ఈ అసురులూ దానవులూ యుద్ధానికి తలపడి ఓడిపోలేదని వినబడదు. వారందరూ వందలాది యజ్ఞాలు చేసినవారు, అందరూ మాయావులు, అందరూ సమస్త అస్త్రాలలో నిపుణులు, అందరూ శత్రువులకు భయంకరులు; అయినా వారు వందలుగా, వేలుగా నారాయణునిచేత సంహరించబడ్డారు. ఇది తెలుసుకొని మనందరికీ ఏది తగినదో అది ఇక్కడ చేయండి; మనలను చంపాలనుకుంటున్న ఆ నారాయణుని జయించడం కష్టం.’ అప్పుడు మాల్యవంతుని మాట విని సుమాలి, మాలి — అశ్వినీదేవతలు ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లు — పెద్దన్నతో ఇలా అన్నారు — ‘మేము చక్కగా అధ్యయనం చేశాము, దానం చేశాము, యజ్ఞాలు చేశాము; ఐశ్వర్యాన్ని పాలించాము; రోగం లేని ఆయుస్సును పొందాము; మార్గంలో సద్ధర్మాన్ని స్థాపించాము. కలతపెట్టశక్యం కాని దేవసాగరంలో శస్త్రాలతో దిగి, సాటిలేని శత్రువులను జయించాము; కాబట్టి మాకు మృత్యుభయం లేదు. నారాయణుడు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, యముడు కూడా — అందరూ మా ఎదుట నిలవడానికి ఎప్పుడూ భయపడతారు. రాక్షసేశ్వరా, విష్ణువు ద్వేషానికి కారణం మనలో లేనే లేదు; దేవతల దోషం వల్లనే విష్ణువు మనస్సు చలించింది.’ మాల్యవంతుని జాబితాలో విష్ణువుచేత చంపబడిన అసురుల పేర్లు ఉన్నాయి — ఈ కథలు పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనవి; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వారినే లెక్కిస్తుంది. అతని తర్కం సరళమైనది — బలమూ యజ్ఞమూ మాయా అస్త్రకౌశలమూ గలవారు కూడా విష్ణువుచేత చంపబడ్డారు, కాబట్టి కేవలం బలాన్ని ఆశ్రయించడం వ్యర్థం. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. సోదరుల జవాబు విరుద్ధమైనది — వారు తమ పుణ్యాలను లెక్కిస్తారు, స్వాధ్యాయం, దానం, యజ్ఞం; వారి అభిప్రాయంలో ధర్మిష్ఠులకు మృత్యుభయం లేదు. కాని ‘నారాయణశ్చ రుద్రశ్చ … బిభ్యతి’ (నారాయణుడూ రుద్రుడూ … భయపడతారు) అనే మాట గర్వానికి పరాకాష్ఠ. విష్ణువు కోపానికి కారణాన్ని వారు దేవతల చాడీలలో చూస్తారు — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘దేవతలు చాడీలు చెప్పడం వల్ల’ అని వివరిస్తుంది; తమ దోషాన్ని వారు చూడరు. ‘అశ్వినావివ వాసవమ్’ అనే ఉపమ — ఇద్దరు అశ్వినీదేవతలు ఇంద్రుని సంబోధించినట్లు. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘ఐశ్వర్యం పరిపాలితమ్’ (ఐశ్వర్యాన్ని పాలించాము) — తాము కేవలం భోగించడమే కాక రాజ్యాన్ని పాలించాము కూడా అని వారు భావిస్తారు. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘దేవసాగరమ్’ అనే రూపకం — దేవసేన సాగరంలా కలతపెట్టశక్యం కానిది, అయినా వారు దానిని కలచివేశారు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘రాక్షసేశ్వర’ అనే సంబోధన మాల్యవంతుని ఉద్దేశించినది — పెద్దవాడే రాజు. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘రాధేయః’, ‘లోకపాలః’ అనే రెండు పేర్లు ప్రత్యేక దైత్యులవి, కర్ణునివి గాని దిక్పాలునివి గాని కావు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం అసురుల సర్వగుణసంపన్నతను దృఢపరచడానికి నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘జ్యేష్ఠమ్’ (పెద్దన్నను) — చిన్నవారిద్దరూ పెద్దవానిని గౌరవిస్తారు, కాని అతని ఉపదేశాన్ని స్వీకరించరు.

‘కాబట్టి ఈ రోజే మనమందరం కలిసి, ఒకరినొకరు ఆవరించుకొని, ఎవరి వల్ల ఈ దోషం పుట్టిందో ఆ దేవతలనే చంపుదాము.’ ఈ విధంగా మంత్రాంగం చేసి, బలవంతులైన నైరృతశ్రేష్ఠులందరూ సమస్త సైన్యంతో కూడి, యుద్ధసన్నాహాన్ని ప్రకటించి, జంభుడు వృత్రుడు మొదలైనవారిలా క్రుద్ధులై యుద్ధానికి బయలుదేరారు. రామా, ఈ విధంగా సమస్త సన్నాహంతో మంత్రాంగం చేసి, మహాకాయులూ మహాబలులూ అయిన రాక్షసులందరూ యుద్ధానికి బయలుదేరారు — రథాలతో, ఏనుగులతో, ఏనుగులంత పెద్ద గుర్రాలతో, గాడిదలతో, ఎద్దులతో, ఒంటెలతో, శిశుమారాలతో, పాములతో, మొసళ్ళతో, తాబేళ్ళతో, చేపలతో, గరుడునితో సమానమైన పక్షులతో, సింహాలతో, పులులతో, వరాహాలతో, సృమరాలతో, చమరీమృగాలతో కూడా. బలగర్వితులైన రాక్షసులందరూ లంకను విడిచి వెళ్ళారు; దేవశత్రువులు యుద్ధం చేయడానికి దేవలోకానికి బయలుదేరారు. లంకకు రాబోయే విపర్యయాన్ని చూచి లంకలో నివసించే భూతాలు భయాన్ని గ్రహించి, అన్నివిధాలా విమనస్కులయ్యాయి. శ్రేష్ఠమైన రథాలపై మోయబడుతూ వందలాది వేలాది రాక్షసులు ప్రయత్నపూర్వకంగా వేగంగా దేవలోకానికి బయలుదేరారు; దేవతలు మాత్రం రాక్షసుల మార్గంలోనే తొలగిపోయారు. ‘దేవానేవ జిఘాంసామః’ (దేవతలనే చంపుదాము) అనే నిర్ణయం గర్వఫలం — దోషాన్ని లేవదీశారని తాము భావించేవారినే చంపాలని వారు నిశ్చయిస్తారు, విష్ణువును ప్రసన్నం చేసుకోవాలని కాదు. ‘జంభవృత్రాదయో యథా’ (జంభుడు వృత్రుడు మొదలైనవారిలా) అనే ఉపమ — జంభవృత్రులు ఇంద్రునిచేత చంపబడిన అసురులు; కాబట్టి ఈ ఉపమ రాక్షసుల భావినాశాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. వాహనాల పొడవైన జాబితా సేన వైవిధ్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ చూపిస్తుంది — ఏనుగులూ గుర్రాలూ సామాన్యమైనవి, కాని శిశుమారాలూ మొసళ్ళూ తాబేళ్ళూ కూడా ఉన్నాయి; ఇవి రాక్షసుల మాయాబలాన్ని సూచిస్తాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘శిశుమారం, పాము, మొసలి, తాబేలు’ అని లెక్కిస్తుంది. ‘లంకాలయాని భూతాని’ (లంకలో నివసించే భూతాలు) అంటే లంకలోని గ్రామదేవతలు మొదలైనవారని హిందీ వ్యాఖ్యానం; వారు భావి వినాశాన్ని ముందుగానే అనుభవిస్తారు. ‘రక్షసామేవ మార్గేణ దైవతాన్యపచక్రముః’ — నగర దేవతలు రాక్షసుల దారినే పారిపోయారు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ఆ నగర దేవతలు … పురిని విడిచి వెళ్ళిపోయారు’ అని ఉంది. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఉద్యోగం ఘోషయిత్వా’ (యుద్ధసన్నాహాన్ని ప్రకటించి) — యుద్ధప్రకటన బహిరంగమైనది, రాక్షసులందరూ పిలువబడ్డారు. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘మహాకాయా మహాబలాః’ (మహాకాయులు, మహాబలులు) అనే సేనా వర్ణన సంక్షిప్తమైనది. యాభయ్యవ శ్లోకంలో ‘దైవతశత్రవః’ (దేవశత్రువులు) అనే పదం వారి స్వభావాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతుంది. నలభై ఎనిమిదవ, నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకాలలో నేలపై, నీటిలో, ఆకాశంలో సంచరించే వాహనాలన్నీ లెక్కించబడ్డాయి — గాడిదలూ ఎద్దులూ ఒంటెలూ భూచరాలు, శిశుమారాలూ మొసళ్ళూ తాబేళ్ళూ చేపలూ జలచరాలు, పక్షులు ఆకాశచరాలు; ఈ విధంగా రాక్షసులు అన్ని లోకాలనూ తమ సేనలో చేర్చుకుంటారు. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘విమనస్కాని’ — లంకావాసులైన భూతాల మనస్సు ఖిన్నమయింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మనస్సులోనే ఖిన్నులయ్యారు’ అని చెబుతుంది.

కాలునిచేత ప్రేరేపించబడిన, భూమిపైనా ఆకాశంలోనూ పుట్టిన భయంకరమైన ఉత్పాతాలు రాక్షసేంద్రుల నాశం కోసం తలెత్తాయి. మేఘాలు ఎముకలనూ వేడి రక్తాన్నీ కురిపించాయి; సముద్రాలు చెలియలికట్టను దాటాయి, పర్వతాలు కూడా కదిలాయి. మేఘగర్జనతో సమానమైన ధ్వనితో భూతాలు అట్టహాసాలు చేశాయి; భయంకరంగా కనిపించే నక్కలు దారుణంగా ఊళలు వేశాయి. భూతాలు వరుసగా పడిపోతున్నట్లు కనిపించాయి; మంటలు కక్కే ముఖాలు గల పెద్ద గద్దల గుంపు రాక్షసగణంపై కాలునిలా గిరగిరా తిరిగింది. ఎర్రని కాళ్ళ పావురాలూ గోరువంకలూ పారిపోయాయి; కాకులు అక్కడే అరుస్తున్నాయి, పిల్లులూ ఏనుగులు మొదలైన జంతువులూ కూడా. ఆ ఉత్పాతాలను లెక్కచేయకుండా, బలగర్వితులైన రాక్షసులు మృత్యుపాశంతో బంధించబడినవారై ముందుకే వెళుతున్నారు, వెనుదిరగడం లేదు. మాల్యవంతుడు, సుమాలి, మహాబలుడైన మాలి — మండుతున్న అగ్నులలా రాక్షసులకు ముందు నడుస్తున్నారు. ఆ నిశాచరులందరూ మాల్యవంతుడనే పర్వతంలాంటి మాల్యవంతుని, దేవతలు బ్రహ్మను ఆశ్రయించినట్లు ఆశ్రయిస్తున్నారు. మహామేఘాల గర్జనలా ధ్వనిస్తున్న, మాలి వశంలో ఉన్న ఆ రాక్షసేంద్రుల సైన్యం విజయాన్ని కోరుతూ దేవలోకానికి వెళ్ళింది. ప్రభువైన నారాయణుడు రాక్షసుల ఆ యుద్ధసన్నాహాన్ని దేవదూత నుండి విని, అప్పుడు యుద్ధం చేయాలని మనస్సులో నిశ్చయించాడు. ఉత్పాతాల వర్ణన రామాయణంలో వినాశానికి పూర్వసూచనగా వచ్చే సాంప్రదాయిక శైలి — ఆకాశం నుండి రక్తమూ ఎముకలూ కురవడం, సముద్రం మర్యాదను దాటడం, పర్వతాలు కంపించడం, నక్కల ఊళలు, గద్దల మండలం. ‘కాలాజ్ఞప్తాః’ (కాలునిచేత ప్రేరేపించబడినవి) అనే పదంచేత ఈ ఉత్పాతాలు కాలుని ప్రేరణతోనే పుట్టాయని స్పష్టమవుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కాలుని ప్రేరణతో’ అని చెబుతుంది. ‘మృత్యుపాశావపాశితాః’ — వారు మృత్యుపాశంతో బంధించబడ్డారు, కాబట్టి చూచి కూడా వెనుదిరగరు; రాక్షసుల ఈ గర్వమే వారి నాశానికి కారణం. ‘మాల్యవంతమివాచలమ్’ అనేది యమకం — మాల్యవంతుడనే రాక్షసుడూ మాల్యవంతమనే పర్వతమూ. సేన మాలి వశంలో ఉంది — అంటే మాలి సేనాపతి. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వేలాం సముద్రాశ్చోత్క్రాంతాః’ (సముద్రాలు చెలియలికట్టను దాటాయి) — రాక్షసులు ధర్మమర్యాదను దాటినట్లే సముద్రం మర్యాదను దాటుతుంది; ఉత్పాతం కూడా వారి కర్మకు ప్రతిబింబమే. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘శివాః’ అంటే ఆడనక్కలు; వాటి ఊళలు మృత్యుసూచకమని లోకప్రసిద్ధి. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘ప్రజ్వాలోద్గారిభిర్ముఖైః’ (మంటలు కక్కే ముఖాలతో) — గద్దల ముఖాల నుండి మంటలు వెలువడుతున్నాయి; ఇది అలౌకిక ఉత్పాతం. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో పావురాలూ గోరువంకలూ లంకను విడిచి పారిపోతాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘లంకను విడిచి పారిపోయాయి’ అని చెబుతుంది. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘విడాలా వై ద్విపాదయః’ అనే మాటను హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పిల్లులు కూడా అక్కడే గుర్రుమనసాగాయి, ఏనుగులు మొదలైన జంతువులు ఆర్తనాదాలు చేయసాగాయి’ అని వివరిస్తుంది. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో సేనకు ‘మహాభ్రఘననాదితమ్’ (మహామేఘాల గర్జనలా ధ్వనిస్తున్నది) అనే విశేషణం దాని కోలాహలాన్ని మేఘగర్జనతో తూచుతుంది. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముగ్గురు సోదరులూ సేనకు ముందున్నారు — ‘పురస్సరాః’ — కాబట్టి నాశం కూడా మొదట వారికే.

అతడు సిద్ధమైన ఆయుధాలతోనూ అమ్ములపొదులతోనూ వైనతేయునిపై (గరుడునిపై) నిలిచాడు; వేయి సూర్యులతో సమానమైన కాంతి గల దివ్యకవచాన్ని ధరించి, బాణాలతో నిండిన నిర్మలమైన రెండు అమ్ములపొదులను కట్టుకొని, నిర్మలమైన మొలనూలునూ ఖడ్గాన్నీ ధరించి, శంఖం, చక్రం, గద, శార్ఙ్గధనుస్సు, ఖడ్గం అనే శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలను చేతబట్టి, కమలాల వంటి కన్నులు గల ఆ ప్రభువు పర్వతంలాంటి వైనతేయుడైన సుపర్ణునిపై ఆసీనుడై రాక్షసుల నాశం కోసం అతివేగంగా బయలుదేరాడు. సుపర్ణుని వీపుపై నిలిచిన పీతాంబరధారి, నల్లనివాడు అయిన హరి, బంగారు పర్వతశిఖరంపై మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశించాడు. సిద్ధులు, దేవర్షులు, మహాసర్పాలు, గంధర్వులు, యక్షులచేత కీర్తించబడుతూ, చక్రమూ ఖడ్గమూ శార్ఙ్గమూ శంఖమూ చేతబట్టిన ఆ అసురసైన్యశత్రువు సమీపించాడు. సుపర్ణుని రెక్కల గాలికి రెక్కలు (పార్శ్వాలు) కొట్టుకుపోతూ, పతాకలు గిరగిరా తిరుగుతూ, శస్త్రాలు చెల్లాచెదరవుతూ ఉన్న ఆ రాక్షసరాజసైన్యం, శిలలు కదిలిపోతున్న నీలపర్వతశిఖరంలా చలించింది. అప్పుడు నిశాచరులు వేలకొలదిగా, రక్తమాంసాలతో పూయబడిన, ప్రళయకాలాగ్నితో సమానమైన ఆకారం గల వాడియైన శ్రేష్ఠాయుధాలతో మాధవుని చుట్టుముట్టి గుచ్చారు. విష్ణువు ఆయుధాల సన్నాహం విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది — కవచం, రెండు అమ్ములపొదులు, ఖడ్గం, శార్ఙ్గధనుస్సు, శంఖం, చక్రం, గద; ఈ విధంగా అతని ఐదు ఆయుధాలు ప్రసిద్ధమైనవి. ‘సతడిత్తోయదో యథా’ (మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా) అనే ఉపమ — నల్లని విష్ణువు మేఘం, పీతాంబరం మెరుపు, సువర్ణమయుడైన గరుడుడు మేరుశిఖరం. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు, యుద్ధారంభపు వేగాన్ని చూపిస్తాయి. గరుడుని రెక్కల గాలికే రాక్షససేన కంపిస్తుంది — యుద్ధానికి ముందే అతని బలం అది. ‘చలోపలం నీలమివాచలాగ్రమ్’ — సేన శిలలు కదిలిపోతున్న నీలపర్వతశిఖరంలా ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘తన శిలలను చెల్లాచెదరు చేస్తూ’ అని చెబుతుంది. సర్గ చివర రాక్షసులు విష్ణువును చుట్టుముట్టుతారు; యుద్ధవిస్తారం తరువాతి సర్గలో. ‘మాధవః’ అనేది విష్ణువు పేరు — మా (లక్ష్మి) యొక్క ధవుడు (భర్త). అరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘దేవదూతాదుపశ్రుత్య’ (దేవదూత నుండి విని) — విష్ణువు దూత ద్వారా వార్త వినగానే సిద్ధమవుతాడు, ఆలస్యం చేయడు. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సహస్రార్కసమద్యుతి’ (వేయి సూర్యులతో సమానమైన కాంతి గలది) అనేది కవచపు ప్రకాశం; అరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘కమలేక్షణః’ (కమలాల వంటి కన్నులు గలవాడు) అనేది యుద్ధసన్నాహంలో కూడా విష్ణువు సౌమ్యరూపం. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘తూర్ణతరమ్’ (అతివేగంగా) అనే తులనాత్మక పదం అతని వేగపు అతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో దేవతలు గానం చేస్తారు — యుద్ధం కూడా ఉత్సవం వంటిది. డెబ్బయ్యవ శ్లోకంలో ‘యుగాంతవైశ్వానరతుల్యవిగ్రహైః’ — రాక్షసుల ఆయుధాలు ప్రళయాగ్నితో సమానమైనవి. అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భ్రమత్పతాకమ్’ (పతాకలు గిరగిరా తిరుగుతున్నది) — ధ్వజాలు గాలికి తిరుగుతున్నాయి, ఇది సేన వ్యాకులతకు చిహ్నం.

சுகேசனின் அந்த மைந்தர்களால் வதைக்கப்பட்ட தேவர்களும், தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட ரிஷிகளும் அச்சத்தால் வருந்தி, தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவனான மகேஸ்வரனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தனர். உலகின் படைப்புக்கும் அழிவுக்கும் காரணமானவர், பிறப்பற்றவர், வெளிப்படாத உருவமுடையவர், எல்லா உலகங்களுக்கும் ஆதாரமானவர், ஆராதிக்கத் தக்கவர், மேலான குரு, காமனின் பகைவர், திரிபுரத்தின் பகைவர், முக்கண்ணர் ஆகிய அவரை அணுகி, அச்சத்தால் தழுதழுத்த குரலுடன் கைகூப்பிச் சொன்னார்கள் — ‘பகவானே, உயிர்களின் தலைவனே, பிதாமகனின் வரத்தால் செருக்குற்ற, பகைவர்களை வருத்தும் சுகேசனின் மைந்தர்களால் எல்லா உயிர்களும் வருத்தப்படுகின்றன. அடைக்கலம் தந்த எங்கள் ஆசிரமங்களை அவர்கள் அடைக்கலமற்றவையாக ஆக்கிவிட்டனர். தேவர்களை சுவர்க்கத்திலிருந்து விரட்டிவிட்டு, அவர்களே தேவர்களைப் போல சுவர்க்கத்தில் களிக்கின்றனர். ‘நானே விஷ்ணு, நானே ருத்திரன், நானே பிரம்மா, நானே தேவராஜன், நானே யமன், வருணன், சந்திரன், நானே சூரியனும்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு, மாலி, சுமாலி, மால்யவான் என்ற ராக்ஷசர்களும் அவர்களுக்கு முன்னால் செல்லும் அவர்களுடைய பணியாட்களும், போரில் களிப்புற்று எங்களை வருத்துகின்றனர். ஆகவே தேவனே, அச்சத்தால் வருந்தும் எங்களுக்கு அபயம் அளிக்க வேண்டும்; மங்கலமற்ற (கோர) உருவத்தை மேற்கொண்டு தேவர்களுக்கு முள்ளான இவர்களைக் கொல்வீராக.’ தேவர்களின் துதியில் சிவனின் மூவகை வடிவம் காணப்படுகிறது — அவர் படைப்புக்கும் அழிவுக்கும் காரணர்; பிறப்பற்றவர், வெளிப்படாதவர்; எல்லாவற்றுக்கும் ஆதாரமான குரு. ‘காமனின் பகைவர், திரிபுரத்தின் பகைவர்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் அழிக்கும் செயலில் அவருக்குள்ள திறனை நினைவூட்டுகின்றன; அதனால்தான் தேவர்கள் ராக்ஷசர்களைக் கொல்லும்படி அவரை வேண்டுகின்றனர். ‘பயகத்கதபாஷிண:’ (அச்சத்தால் தழுதழுத்த குரலுடன்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய அச்சம் பேச்சிலும் வெளிப்படுகிறது. அடைக்கலம் தந்த ஆசிரமங்கள் ‘அடைக்கலமற்றவை’ ஆயின — பாதுகாப்புத் தந்த இடம் இப்போது அச்சத்தின் இடமாகிவிட்டது; இந்தி உரை ‘பாழாக்கிவிட்டனர்’ என்று விளக்குகிறது. ராக்ஷசர்களின் அகந்தை ஆறாவது சுலோகத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது — தாங்களே எல்லாத் தேவர்களும் என்று அவர்கள் அறிவிக்கின்றனர். ‘அஶிவம் வபு:’ (மங்கலமற்ற உருவம்) என்ற வேண்டுகோள் விந்தையானது — சிவன் இயல்பாகவே மங்கலமானவர்; ஆனால் தேவர்கள் அவரை ரௌத்திர உருவம் எடுக்கும்படி வேண்டுகின்றனர்; இந்தி உரை ‘ரௌத்திர உருவம்’ என்கிறது. ‘தேவகண்டகான்’ (தேவர்களுக்கு முள்ளானவர்களை) என்ற உருவகம், ராக்ஷசர்களைத் தேவர்களின் வழியில் கிடக்கும் முட்களாக வர்ணிக்கிறது. இரண்டாவது சுலோகத்தில் சிவனின் அடைமொழிகள் அனைத்தும் இரண்டாம் வேற்றுமையில் உள்ளன — ‘உலகின் படைப்புக்கும் அழிவுக்கும் காரணமானவரை, பிறப்பற்றவரை, வெளிப்படாத உருவமுடையவரை’ முதலியன — இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பதிப்பில் துதியாகச் சேர்க்கப்பட்டுள்ளது. நான்காவதில் ‘ப்ரஜாத்யக்ஷ’ (உயிர்களின் தலைவனே) என்ற விளி, சிவனை உயிர்களைக் காப்பவராகக் கருதிச் செய்யப்படுகிறது. ஏழாவதில் ‘அவர்களுக்கு முன்னால் செல்பவர்களும்’ — ராக்ஷசர்களின் பணியாட்களும் துன்புறுத்துபவர்களே.

எல்லாத் தேவர்களாலும் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, நீலமும் செம்மையும் கலந்த நிறமுடைய, சடைமுடியுடைய பிரபு, சுகேசனிடம் கொண்ட பரிவால் தேவர் கூட்டங்களிடம் சொன்னார் — ‘நான் அவர்களைக் கொல்லமாட்டேன்; அந்த அசுரர்கள் என்னால் கொல்லப்படத் தக்கவர்கள் அல்லர். ஆனால் அவர்களைக் கொல்லக்கூடியவர் யார் என்ற ஆலோசனையைத் தருகிறேன். மகரிஷிகளே, இதே முயற்சியை முன்வைத்துக்கொண்டு விஷ்ணுவிடம் அடைக்கலம் புகுங்கள்; அந்தப் பிரபு அவர்களைக் கொல்வார்.’ அப்போது அவர்கள் ‘ஜய’ என்ற முழக்கத்துடன் மகேஸ்வரனைப் போற்றி, இரவில் திரிவோரின் அச்சத்தால் வருந்தியவர்களாக விஷ்ணுவிடம் வந்தனர். சங்கும் சக்கரமும் ஏந்திய தேவனை வணங்கிப் பெரிதும் மதித்து, அவர்கள் பதற்றத்துடன் சுகேசனின் மைந்தர்களைப் பற்றிப் பேசினர். சிவனைப் பற்றிய ‘ஸாபேக்ஷ:’ (பரிவுடையவர்) என்ற சொல் முக்கியமானது — முந்தைய சர்க்கத்தில் அவரே சுகேசனைக் காத்தவர், அவனை அமரனாக்கியவர்; ஆகவே அவனுடைய மைந்தர்களைக் கொல்வது சிவனுக்குப் பொருத்தமல்ல. இந்தி உரை ‘நான் சுகேசனின் உயிரைக் காத்திருக்கிறேன்’ என்று தெளிவுபடுத்துகிறது. இவ்வாறு சிவன் மறுத்துவிடவில்லை, வழியைக் காட்டுகிறார் — ‘மந்திரத்தைத் தருகிறேன்’, அதாவது ஆலோசனை தருகிறேன். இங்கே மூன்று தேவர்களுக்கிடையிலான உறவு தெரிகிறது — பிரம்மா வரம் தருகிறார், சிவன் காக்கிறார், விஷ்ணு தீயோரைக் கொல்கிறார்; ஒவ்வொருவரின் பணியும் தனித்தனி. ‘ஜய முழக்கத்துடன் போற்றி’ — தேவர்கள் சிவனின் முடிவை மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்கின்றனர், வருந்தவில்லை. ‘சங்கும் சக்கரமும் ஏந்தியவர்’ என்பது விஷ்ணுவின் முதல் அடைமொழி — ஆயுதங்களுடன் அவர் எப்போதும் ஆயத்தமாக இருக்கிறார். ‘ஸம்ப்ராந்தவத்’ (பதற்றத்துடன்) என்ற சொல்லால் தேவர்களின் விரைவும் அச்சமும் மீண்டும் குறிக்கப்படுகின்றன.

‘தேவனே, மூன்று வேள்வித் தீக்களுக்கு நிகரான சுகேசனின் மூன்று மைந்தர்கள் வரத்தின் வலிமையால் தாக்கி எங்கள் இருப்பிடங்களைப் பறித்துவிட்டனர். திரிகூட மலையுச்சியில் இலங்கை என்ற அணுக முடியாத நகரம் உள்ளது; அங்கே இருந்துகொண்டு இரவில் திரிவோர் எங்கள் அனைவரையும் வருத்துகின்றனர். மதுசூதனனே, எங்கள் நன்மைக்காக நீர் அவர்களைக் கொல்வீராக; தேவர்களின் தலைவனே, நாங்கள் உம்மிடம் அடைக்கலம் புகுந்தோம்; எங்களுக்குப் புகலிடமாவீராக. சக்கரத்தால் துண்டிக்கப்பட்ட தாமரை போன்ற முகங்களுடைய அவர்களை யமனுக்குக் காணிக்கையாக்குவீராக; அச்சங்களில் எங்களுக்கு அபயம் அளிப்பவர் உம்மைத் தவிர வேறு யாரும் இல்லை. தேவனே, போரில் களிப்புறும், உறவினரோடு கூடிய, மதத்தால் செருக்குற்ற ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, சூரியன் பனிமூட்டத்தைப் போக்குவது போல எங்கள் அச்சத்தைப் போக்குவீராக.’ தேவர்களால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, பகைவர்களுக்கு அச்சம் தருபவரும் தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவருமான ஜனார்த்தனன் அபயம் அளித்துத் தேவர்களிடம் சொன்னார் — ‘ஈசனின் வரத்தால் செருக்குற்ற சுகேசன் என்ற ராக்ஷசனை நான் அறிவேன்; மால்யவானை மூத்தவனாகக் கொண்ட அவனுடைய மைந்தர்களையும் அறிவேன். எல்லை மீறிய அந்த இழிந்த ராக்ஷசர்களை நான் சினந்து கொல்வேன்; தேவர்களே, கவலையற்றவர்களாக இருங்கள்.’ ஆற்றல் மிக்க விஷ்ணுவால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தேவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்து, ஜனார்த்தனனைப் புகழ்ந்தவாறு தத்தம் இருப்பிடங்களுக்குச் சென்றனர். ‘சக்ரக்ருத்தாஸ்யகமலான்’ என்ற சொல்லில் ராக்ஷசர்களின் முகங்கள் தாமரைகளாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன; அவை சக்கரத்தால் அறுக்கப்பட்டு யமனுக்குக் காணிக்கையாக அளிக்கப்படுகின்றன — உருவகம் பயங்கரமானதும் அழகானதும் ஆகும். ‘சூரியன் பனிமூட்டத்தைப் போக்குவது போல’ என்ற உவமை, நான்காவது சர்க்கத்தில் ராமனின் கேள்வியில் வந்தது போலவே, சூரியன் இருளைப் போக்கும் தன்மையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது. விஷ்ணுவின் மறுமொழி சுருக்கமானது, உறுதியானது — அவர் எல்லாம் அறிவார், மீண்டும் கேட்பதில்லை. ‘ஸமதிக்ராந்தமர்யாதான்’ (எல்லை மீறியவர்கள்) என்ற சொல் ராக்ஷசர்களின் முதன்மையான குற்றத்தைக் காட்டுகிறது — மரியாதையின் எல்லையை மீறுதல்; இதுவே அவர்களைக் கொல்வதற்கான அறநெறிக் காரணம். ‘விஜ்வரா:’ (காய்ச்சலற்றவர்களாக) என்ற சொல்லால் தேவர்களின் கவலை என்ற காய்ச்சல் தணிகிறது. ‘ப்ரபவிஷ்ணுநா விஷ்ணுநா’ என்பது யமகம் போன்ற சொல்லணி. தேவர்கள் தத்தம் இருப்பிடங்களுக்குச் சென்றனர் — அதாவது அவர்களுக்கு முழுமையான ஆறுதல் கிடைத்தது. பதினான்காவதில் தேவர்கள் ராக்ஷசர்களின் வரத்தையே முதன்மைக் காரணமாகச் சொல்கின்றனர் — ‘வரத்தின் வலிமையால் தாக்கி’; வரமே அவர்களுடைய பலம். பதினைந்தாவதில் இலங்கைக்குக் கொடுக்கப்பட்ட ‘துர்கா’ (அணுக முடியாத) என்ற அடைமொழி அதன் அசைக்க முடியாத தன்மையைக் குறிக்கிறது; ஆகவே தேவர்கள் தாங்களே அங்கே செல்ல முடியாது. பதினாறாவதில் ‘கதிர்பவ’ (புகலிடமாவீராக) என்ற வேண்டுகோள் சரணாகதியின் அடிப்படை வாக்கியம். பத்தொன்பதாவதில் ‘பயதோ(அ)ரீணாம்’ — விஷ்ணு பகைவர்களுக்கு அச்சம் தருகிறார், பக்தர்களுக்கு அபயம் தருகிறார்; ஒருவரே இருவகையானவர். இருபதாவதில் ‘மால்யவானை மூத்தவனாகக் கொண்ட’ என்று விஷ்ணு மூத்தவனின் பெயரைத் தனிப்படக் குறிப்பிடுகிறார்.

தேவர்களின் அந்த முயற்சியைக் கேள்விப்பட்டு, இரவில் திரிவோனான மால்யவான் வீரர்களான தன் இரு சகோதரர்களிடமும் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘தேவர்களும் ரிஷிகளும் ஒன்றுகூடிச் சங்கரனிடம் சென்று, நம்மைக் கொல்ல விரும்பி இவ்வாறு சொன்னார்களாம் — ‘தேவனே, வரத்தின் வலிமையால் செருக்குற்ற, பெருமிதம் கொண்ட, கோர உருவமுடைய சுகேசனின் மைந்தர்கள் அடிக்கடி எங்களை வருத்துகின்றனர். பிரஜாபதியே, ராக்ஷசர்களால் வெல்லப்பட்ட நாங்கள், அந்தத் தீயோரின் அச்சத்தால் எங்கள் சொந்த இல்லங்களிலும் இருக்க முடியவில்லை. ஆகவே முக்கண்ணனே, எங்கள் நன்மைக்காக அவர்களைக் கொல்வீராக; எரிப்பவர்களில் சிறந்தவனே, ‘ஹும்’ என்ற ஒலியாலேயே ராக்ஷசர்களை எரித்துவிடுவீராக.’ தேவர்களால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்தகனைக் கொன்றவர், அதைக் கேட்டுத் தலையையும் கையையும் அசைத்தவாறு இவ்வாறு சொன்னார் — ‘தேவர்களே, சுகேசனின் மைந்தர்கள் போரில் என்னால் கொல்லப்படத் தக்கவர்கள் அல்லர்; ஆனால் அவர்களைக் கொல்லக்கூடியவர் யார் என்ற ஆலோசனையை உங்களுக்குத் தருகிறேன். சக்கரமும் கதையும் ஏந்தியவர், மஞ்சள் ஆடை அணிந்தவர், ஜனார்த்தனன், ஹரி, திருவுடைய நாராயணன் — அவரிடம் அடைக்கலம் புகுங்கள்.’ ஹரனிடமிருந்து ஆலோசனையைப் பெற்று, காமனின் பகைவரை வணங்கி, அவர்கள் நாராயணனின் இருப்பிடத்தை அடைந்து அவரிடம் எல்லாவற்றையும் தெரிவித்தனர். அப்போது நாராயணன் இந்திரனை முன்னிட்ட தேவர்களிடம், ‘அந்தத் தேவர்களின் பகைவர்களைக் கொல்வேன்; தேவர்களே, அச்சமற்றவர்களாக இருங்கள்’ என்றார். ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்களே, இவ்வாறு அச்சமுற்ற தேவர்களின் முன்னிலையில் ஹரி நம்மைக் கொல்வதாகச் சபதம் செய்திருக்கிறார்; ஆகவே இதில் எது தகுந்ததோ அதைச் சிந்தியுங்கள்.’ மால்யவானின் சொல்லில் முந்தைய நிகழ்ச்சி மீண்டும் சொல்லப்படுவது காணப்படுகிறது — அவன் ஒற்றர்கள் மூலம் எல்லாவற்றையும் அறிந்தான்; ஆகவே தேவர்கள், சிவன், விஷ்ணு ஆகியோரின் உரையாடலை ஏறக்குறைய சொல்லுக்குச் சொல் மீண்டும் சொல்கிறான். இந்தத் திரும்பச் சொல்லல் கதையின் நடை; கேட்பவனான ராமனும் இதனால் ராக்ஷசர்களின் பார்வையில் நிகழ்ச்சியைக் காண்கிறான். சிவன் ‘தலையையும் கையையும் அசைத்தது’ மறுப்பைக் குறிக்கும் செய்கை — இந்தி உரை ‘ஏற்க மறுப்பதைக் காட்டுவதற்காக’ என்று விளக்குகிறது. மால்யவான் மூத்தவன், விவேகமுள்ளவன் — அவன் சகோதரர்களைப் போருக்குத் தூண்டவில்லை; மாறாக ‘எது தகுந்ததோ அதைச் சிந்தியுங்கள்’ என்று ஆலோசனையைத் தொடங்குகிறான். ‘ஶ்ரீமான்’ (திருவுடையவர்) என்ற விஷ்ணுவின் அடைமொழி லக்ஷ்மியின் அருகாமையைக் குறிக்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் 25-ஆவது சுலோகத்தில் ‘ஸமுத்த்ருப்தா:’ (பெருமிதம் கொண்டவர்கள்) என்ற பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸமுத்யுக்தா:’ (முனைந்தவர்கள்) என்று உள்ளது. இருபத்து மூன்றாவதில் மால்யவான் ‘வீரர்கள்’ என்று சகோதரர்களின் வீரத்தை ஏற்கிறான்; இருந்தும் எச்சரிக்கையாக இருக்கச் சொல்கிறான். இருபத்து நான்காவதில் ‘கில’ (என்கிறார்கள்) என்ற இடைச்சொல்லால், இதை அவன் கேள்விப்பட்டதையே சொல்கிறான், நேரில் கண்டதை அல்ல என்பது குறிக்கப்படுகிறது. இருபத்தாறாவதில் ‘எங்கள் சொந்த இல்லங்களிலும் இருக்க முடியவில்லை’ என்பது தேவர்களின் அவலநிலையின் உச்சம் — வீட்டிலும் அவர்கள் அச்சமின்றி இல்லை. இருபத்தேழாவதில் ‘எரிப்பவர்களில் சிறந்தவனே’ என்ற சிவனுக்கான விளி அவருடைய மூன்றாவது கண்ணின் எரிக்கும் ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறது. இருபத்தொன்பதாவதில் சிவன் மீண்டும் ‘என்னால் கொல்லப்படத் தக்கவர்கள் அல்லர்’ என்கிறார் — மால்யவான் கேட்ட இந்தச் செய்தி அவர்களுக்குச் சிறிது ஆறுதலும் கூட. முப்பத்திரண்டாவதில் விஷ்ணுவின் சொல் ‘தேவர்களே, அச்சமற்றவர்களாக இருங்கள்’ என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விஜ்வரா:’ (கவலையற்றவர்களாக) என்ற பாடம்.

மால்யவான் தொடர்ந்து சொல்கிறான் — ‘ஹிரண்யகசிபுவுக்கும் தேவர்களைப் பகைத்த மற்றவர்களுக்கும் அவரே மரணம். நமுசி, காலநேமி, வீரர்களில் சிறந்த சம்ஹ்ராதன், பல மாயைகளை அறிந்த ராதேயன், அறவழி நின்ற லோகபாலன், யமளார்ஜுனர்கள், ஹார்திக்யன், சும்பன், நிசும்பன் — வலிமையும் பேராற்றலும் கொண்ட இந்த அசுரர்களும் தானவர்களும் போரை எதிர்கொண்டு தோல்வியுறாமல் இருந்ததாகக் கேள்விப்படவில்லை. அவர்கள் அனைவரும் நூற்றுக்கணக்கான வேள்விகளைச் செய்தவர்கள், அனைவரும் மாயைகளை அறிந்தவர்கள், அனைவரும் எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்லவர்கள், அனைவரும் பகைவர்களுக்கு அச்சம் தருபவர்கள்; இருந்தும் அவர்கள் நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் நாராயணனால் கொல்லப்பட்டனர். இதை அறிந்து, நம் அனைவருக்கும் எது தகுந்ததோ அதையே இங்கே செய்ய வேண்டும்; நம்மைக் கொல்ல விரும்பும் அந்த நாராயணனை வெல்வது கடினம்.’ மால்யவானின் சொல்லைக் கேட்டு, அசுவினிதேவர்கள் இருவரும் இந்திரனிடம் பேசுவது போல, சுமாலியும் மாலியும் தங்கள் மூத்த சகோதரனிடம் சொன்னார்கள் — ‘நாங்கள் நன்றாக வேதம் ஓதியிருக்கிறோம், தானம் செய்திருக்கிறோம், வேள்விகள் செய்திருக்கிறோம்; செல்வத்தைக் காத்திருக்கிறோம்; நோயற்ற ஆயுளைப் பெற்றிருக்கிறோம்; நல்ல அறத்தை வழியில் நிலைநாட்டியிருக்கிறோம். கலக்க முடியாத தேவர் கடலில் ஆயுதங்களுடன் மூழ்கி, ஈடிணையற்ற பகைவர்களை வென்றிருக்கிறோம்; ஆகவே மரணத்தால் வரும் அச்சம் எங்களுக்கு இல்லை. நாராயணனும், ருத்திரனும், இந்திரனும், யமனும் கூட அனைவரும் எங்கள் முன்னால் நிற்க எப்போதும் அஞ்சுகின்றனர். ராக்ஷசத் தலைவனே, விஷ்ணு நம்மைப் பகைப்பதற்கான காரணம் நம்மிடம் இல்லவே இல்லை; தேவர்களின் குற்றத்தாலேயே விஷ்ணுவின் மனம் மாறியிருக்கிறது.’ மால்யவானின் பட்டியலில் விஷ்ணுவால் கொல்லப்பட்ட அசுரர்களின் பெயர்கள் உள்ளன — இந்தக் கதைகள் புராணங்களில் பிரசித்தமானவை; இந்தி உரையும் அவர்களையே எண்ணுகிறது. அவனுடைய வாதம் எளிமையானது — வலிமையும் வேள்வியும் மாயையும் அஸ்திரத் திறனும் கொண்டிருந்தவர்களும் விஷ்ணுவால் கொல்லப்பட்டனர்; ஆகவே வலிமையை மட்டும் நம்புவது வீண். முப்பத்தெட்டாவது சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது. சகோதரர்களின் மறுமொழி நேர் எதிரானது — அவர்கள் தங்கள் புண்ணியங்களை எண்ணுகின்றனர்: வேதம் ஓதுதல், தானம், வேள்வி; அவர்கள் கருத்தில் அறவழி நிற்பவர்களுக்கு மரண அச்சம் இல்லை. ஆனால் ‘நாராயணனும் ருத்திரனும் … அஞ்சுகின்றனர்’ என்ற சொல் செருக்கின் உச்சம். விஷ்ணுவின் சினத்துக்குக் காரணம் தேவர்களின் கோள் சொல்லுதல் என்று அவர்கள் காண்கின்றனர் — இந்தி உரை ‘தேவர்கள் கோள் சொன்னதால்’ என்று விளக்குகிறது; தங்கள் குற்றத்தை அவர்கள் காண்பதில்லை. ‘அஶ்வினாவிவ வாஸவம்’ என்ற உவமை — இரு அசுவினிதேவர்கள் இந்திரனை விளிப்பது போல. நாற்பதாவதில் ‘செல்வத்தைக் காத்திருக்கிறோம்’ — தாங்கள் வெறும் இன்ப நுகர்ச்சியில் மட்டுமல்ல, அரசைக் காப்பதிலும் ஈடுபட்டோம் என்று அவர்கள் கருதுகின்றனர். நாற்பத்தொன்றாவதில் ‘தேவர் கடல்’ என்ற உருவகம் — தேவர் படை கடலைப் போலக் கலக்க முடியாதது; இருந்தும் அவர்கள் அதைக் கலக்கினர். நாற்பத்து மூன்றாவதில் ‘ராக்ஷசத் தலைவனே’ என்பது மால்யவானை விளிப்பது — மூத்தவனே அரசன். முப்பத்தைந்தாவதில் ‘ராதேயன்’, ‘லோகபாலன்’ என்ற இரண்டு பெயர்கள் குறிப்பிட்ட தைத்தியர்களுடையவை; கர்ணனையோ திசைக்காவலனையோ குறிப்பவை அல்ல. முப்பத்தேழாவதில் ‘அனைவரும்’ என்ற சொல் நான்கு முறை திரும்ப வருகிறது; அசுரர்கள் எல்லாக் குணங்களும் நிறைந்தவர்கள் என்பதை வலியுறுத்த. முப்பத்தொன்பதாவதில் ‘மூத்தவனிடம்’ — இளையவர்கள் இருவரும் மூத்தவனை மதிக்கின்றனர், ஆனால் அவனுடைய அறிவுரையை ஏற்பதில்லை.

‘ஆகவே இன்றே நாம் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து, ஒருவரையொருவர் காத்துக்கொண்டு, எவர்களால் இந்தக் குற்றம் கிளம்பியதோ அந்தத் தேவர்களையே கொல்வோம்.’ இவ்வாறு ஆலோசித்து, வலிமை மிக்க நைர்ருதர்களில் சிறந்தோர் அனைவரும் படை முழுவதும் சூழப் போர் முயற்சியை அறிவித்து, ஜம்பன் விருத்திரன் முதலியோரைப் போலச் சினந்து போருக்குப் புறப்பட்டனர். இவ்வாறு, ராமா, முழு முயற்சியுடன் ஆலோசித்து, பெரிய உடலும் பெரும் வலிமையும் கொண்ட ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் போருக்குப் புறப்பட்டனர் — தேர்களிலும், யானைகளிலும், யானைகளைப் போன்ற குதிரைகளிலும், கழுதைகளிலும், காளைகளிலும், ஒட்டகங்களிலும், சிசுமாரங்களிலும் (முதலை வகை), பாம்புகளிலும், மகரங்களிலும், ஆமைகளிலும், மீன்களிலும், கருடனைப் போன்ற பறவைகளிலும், சிங்கங்களிலும், புலிகளிலும், பன்றிகளிலும், ஸ்ருமரங்களிலும் (ஒரு வகை மான்), சமரி மான்களிலும் ஏறி. வலிமையால் செருக்குற்ற ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் இலங்கையை விட்டுச் சென்றனர்; தேவர்களின் பகைவர்கள் போர் புரியத் தேவலோகம் நோக்கிப் புறப்பட்டனர். இலங்கையின் நிலை தலைகீழானதைக் கண்டு, இலங்கையில் உறைந்த பூதங்கள் (காவல் தெய்வங்கள்) வரப்போகும் அச்சத்தை முன்னறிந்து எல்லாவிதத்திலும் மனம் கலங்கின. சிறந்த தேர்களில் சுமந்து செல்லப்பட்ட நூற்றுக்கணக்கான, ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்கள் முனைப்புடன் விரைவாகத் தேவலோகம் நோக்கிச் சென்றனர்; தெய்வங்களோ ராக்ஷசர்கள் சென்ற அதே வழியில் வெளியேறின. ‘தேவர்களையே கொல்வோம்’ என்ற முடிவு செருக்கின் விளைவு — குற்றத்தைக் கிளப்பியவர்கள் என்று தாங்கள் கருதியவர்களையே கொல்லத் தீர்மானிக்கின்றனர்; விஷ்ணுவைச் சமாதானப்படுத்த அல்ல. ‘ஜம்பன் விருத்திரன் முதலியோரைப் போல’ என்ற உவமை — ஜம்பனும் விருத்திரனும் இந்திரனால் கொல்லப்பட்ட அசுரர்கள்; ஆகவே இந்த உவமை ராக்ஷசர்களின் வரப்போகும் அழிவையும் குறிக்கிறது. வாகனங்களின் நீண்ட பட்டியல் படையின் பல்வகைத் தன்மையையும் பயங்கரத்தையும் காட்டுகிறது — யானைகளும் குதிரைகளும் வழக்கமானவை; ஆனால் சிசுமாரங்கள், மகரங்கள், ஆமைகளும் உள்ளன; இவை ராக்ஷசர்களின் மாய வலிமையைக் குறிக்கின்றன; இந்தி உரை ‘சிசுமாரம், பாம்பு, முதலை, ஆமை’ என்று எண்ணுகிறது. ‘இலங்கையில் உறைந்த பூதங்கள்’ என்பவை இலங்கையின் கிராம தேவதைகள் முதலியவை என்று இந்தி உரை சொல்கிறது; அவை வரப்போகும் அழிவை முன்பே உணர்கின்றன. ‘தெய்வங்கள் ராக்ஷசர்களின் வழியிலேயே வெளியேறின’ — நகரத்தின் தெய்வங்கள் ராக்ஷசர்கள் சென்ற வழியிலேயே ஓடிவிட்டன; இந்தி உரையில் ‘அந்த நகரத்தின் தெய்வங்கள் … நகரை விட்டு வெளியேறின’ என்று உள்ளது. நாற்பத்தைந்தாவதில் ‘போர் முயற்சியை அறிவித்து’ — போர் அறிவிப்பு பொதுவானது; எல்லா ராக்ஷசர்களும் அழைக்கப்பட்டனர். நாற்பத்தேழாவதில் ‘பெரிய உடலும் பெரும் வலிமையும் கொண்டவர்கள்’ என்று படையின் வர்ணனை சுருக்கமாக உள்ளது. ஐம்பதாவதில் ‘தேவர்களின் பகைவர்கள்’ என்ற சொல் அவர்களுடைய இயல்பைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறது. நாற்பத்தெட்டாவதிலும் நாற்பத்தொன்பதாவதிலும் நிலம், நீர், வானம் ஆகியவற்றில் திரியும் எல்லா வாகனங்களும் எண்ணப்படுகின்றன — கழுதைகள், காளைகள், ஒட்டகங்கள் நிலத்தில் திரிபவை; சிசுமாரங்கள், மகரங்கள், ஆமைகள், மீன்கள் நீரில் வாழ்பவை; பறவைகள் வானில் திரிபவை; இவ்வாறு ராக்ஷசர்கள் எல்லா உலகங்களையும் தங்கள் படையில் திரட்டுகின்றனர். ஐம்பத்தொன்றாவதில் ‘விமனஸ்கானி’ — இலங்கைவாழ் பூதங்களின் மனம் கலங்கியது; இந்தி உரை ‘உள்ளுக்குள்ளேயே மனம் வருந்தின’ என்கிறது.

காலனால் ஏவப்பட்ட, நிலத்திலும் வானிலும் தோன்றும் அச்சம் தரும் தீய அறிகுறிகள் ராக்ஷசத் தலைவர்களின் அழிவுக்காகக் கிளம்பின. மேகங்கள் எலும்புகளையும் சூடான இரத்தத்தையும் பொழிந்தன; கடல்கள் கரையைக் கடந்தன, மலைகளும் அசைந்தன. மேக முழக்கம் போன்ற ஒலியுடன் பூதங்கள் பேய்ச்சிரிப்புச் சிரித்தன; கொடிய தோற்றமுடைய நரிகள் பயங்கரமாக ஊளையிட்டன. பூதங்கள் வரிசையாக வீழ்வது போலத் தோன்றின; தீ உமிழும் வாய்களுடன் கூடிய பெரும் கழுகுக் கூட்டம் ராக்ஷசக் கூட்டத்தின் மேல் காலனைப் போல வட்டமிட்டது. சிவந்த கால்களுடைய புறாக்களும் நாகணவாய்ப் பறவைகளும் விரைந்து ஓடின; காகங்கள் அங்கேயே கரைந்தன, பூனைகளும் இரு கால் பிராணிகளும் கூட. அந்தத் தீய அறிகுறிகளைப் பொருட்படுத்தாமல், வலிமையால் செருக்குற்ற ராக்ஷசர்கள் மரணக் கயிற்றால் கட்டப்பட்டவர்களாகச் சென்றுகொண்டே இருந்தனர், திரும்பவில்லை. மால்யவான், சுமாலி, மிகுந்த வலிமையுடைய மாலி ஆகியோர் கொழுந்துவிட்டு எரியும் தீயைப் போல ராக்ஷசர்களுக்கு முன்னால் சென்றனர். இரவில் திரிவோர் அனைவரும், தேவர்கள் படைப்பவரைச் சார்வது போல, மால்யவான் மலையைப் போன்ற மால்யவானைச் சார்ந்திருந்தனர். பெரும் மேகங்களின் முழக்கம் போல ஒலித்த, மாலியின் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்ட அந்த ராக்ஷசத் தலைவர்களின் படை, வெற்றியை விரும்பித் தேவலோகம் நோக்கிச் சென்றது. பிரபுவான நாராயணன், ராக்ஷசர்களின் அந்த முயற்சியைத் தேவதூதன் மூலம் கேட்டு, அப்போது போரில் மனம் வைத்தார். தீய அறிகுறிகளின் வர்ணனை, ராமாயணத்தில் அழிவை முன்னறிவிக்கும் மரபான நடை — வானிலிருந்து இரத்தமும் எலும்புகளும் பொழிதல், கடல் எல்லை மீறுதல், மலைகள் நடுங்குதல், நரிகள் ஊளையிடுதல், கழுகுகள் வட்டமிடுதல். ‘காலாஜ்ஞப்தா:’ (காலனால் ஏவப்பட்டவை) என்ற சொல்லால் இந்தத் தீய அறிகுறிகள் காலனின் தூண்டுதலாலேயே தோன்றின என்பது தெளிவாகிறது; இந்தி உரை ‘காலனின் தூண்டுதலால்’ என்கிறது. ‘ம்ருத்யுபாஶாவபாஶிதா:’ — அவர்கள் மரணக் கயிற்றால் கட்டப்பட்டவர்கள்; ஆகவே கண்டும் திரும்பவில்லை; ராக்ஷசர்களின் இந்தச் செருக்கே அவர்களுடைய அழிவுக்குக் காரணம். ‘மால்யவந்தமிவாசலம்’ என்பது யமகம் — மால்யவான் என்ற ராக்ஷசனும் மால்யவான் என்ற மலையும். படை மாலியின் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டது — அதாவது மாலியே படைத்தலைவன். ஐம்பத்து நான்காவதில் ‘கடல்கள் கரையைக் கடந்தன’ — ராக்ஷசர்கள் அறத்தின் எல்லையை மீறியது போலக் கடல் தன் எல்லையை மீறுகிறது; தீய அறிகுறியும் அவர்களுடைய செயலின் பிரதிபலிப்பே. ஐம்பத்தைந்தாவதில் ‘ஶிவா:’ என்பவை பெண் நரிகள்; அவற்றின் ஊளை மரணத்தின் அறிகுறி என்பது உலகில் பிரசித்தம். ஐம்பத்தாறாவதில் ‘தீ உமிழும் வாய்களுடன்’ — கழுகுகளின் வாய்களிலிருந்து தீப்பிழம்புகள் வெளிப்படுகின்றன — இயற்கைக்கு அப்பாற்பட்ட தீய அறிகுறி. ஐம்பத்தேழாவதில் புறாக்களும் நாகணவாய்ப் பறவைகளும் இலங்கையை விட்டு ஓடுகின்றன; இந்தி உரை ‘இலங்கையை விட்டு ஓடின’ என்கிறது. ஐம்பத்தெட்டாவதில் ‘விடாலா வை த்விபாதய:’ என்பதை இந்தி உரை ‘பூனைகளும் அங்கேயே உறுமத் தொடங்கின; யானை முதலிய விலங்குகள் அலறத் தொடங்கின’ என்று விளக்குகிறது. அறுபத்தொன்றாவதில் படைக்கு அளிக்கப்பட்ட ‘பெரும் மேகங்களின் முழக்கம் போல ஒலித்த’ என்ற அடைமொழி அதன் ஆரவாரத்தை மேக இடியோடு ஒப்பிடுகிறது. ஐம்பத்தொன்பதாவதில் மூன்று சகோதரர்களும் படையின் முன்னணியில் — ‘புரஸ்ஸரா:’ — ஆகவே அழிவும் முதலில் அவர்களுக்கே.

ஆயுதங்களும் அம்பறாத்தூணிகளும் ஆயத்தமாக, அவர் வைனதேயனின் (கருடனின்) மேல் அமர்ந்தார்; ஆயிரம் சூரியர்களுக்கு நிகரான ஒளியுடைய தெய்விகக் கவசத்தை அணிந்து, அம்புகள் நிறைந்த தூய இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளைக் கட்டி, தூய இடைக்கச்சையையும் வாளையும் தரித்து, சங்கு, சக்கரம், கதை, சார்ங்கம், வாள் என்ற சிறந்த ஆயுதங்களை ஏந்தி, தாமரைக் கண்ணரான பிரபு மலையைப் போன்ற வைனதேயனான சுபர்ணன் மீது ஏறி ராக்ஷசர்களின் அழிவுக்காக மிக விரைவாகச் சென்றார். சுபர்ணனின் முதுகில் அமர்ந்திருந்த, மஞ்சள் ஆடை அணிந்த, கருநிறமுடைய ஹரி, பொன் மலையின் சிகரத்தில் மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல விளங்கினார். சித்தர்கள், தேவரிஷிகள், மகாநாகங்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள் ஆகியோர் புகழ்ந்து பாட, சக்கரம், வாள், சார்ங்கம் ஆகிய ஆயுதங்களையும் சங்கையும் கையில் ஏந்திய, அசுரப் படையின் பகைவரான அவர் வந்து சேர்ந்தார். சுபர்ணனின் இறக்கைக் காற்றால் பக்கப் படைப்பிரிவுகள் தள்ளப்பட்டு, கொடிகள் சுழல, ஆயுதங்கள் சிதறிய அந்த ராக்ஷச அரசர்களின் படை, பாறைகள் அசையும் நீல மலையின் உச்சியைப் போல நடுங்கியது. அப்போது இரவில் திரிவோர் இரத்தத்தாலும் தசையாலும் பூசப்பட்ட, ஊழிக்காலத் தீக்கு நிகரான வடிவுடைய கூர்மையான சிறந்த ஆயுதங்களால் மாதவனை ஆயிரக்கணக்கில் சூழ்ந்து தாக்கினர். விஷ்ணுவின் ஆயுதங்களின் ஆயத்தம் விரிவாக வர்ணிக்கப்படுகிறது — கவசம், இரண்டு அம்பறாத்தூணிகள், வாள், சார்ங்க வில், சங்கு, சக்கரம், கதை; இவ்வாறு அவருடைய ஐந்து ஆயுதங்கள் பிரசித்தமானவை. ‘ஸதடித்தோயதோ யதா’ (மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல) என்ற உவமை — கருநிற விஷ்ணு மேகம், மஞ்சள் ஆடை மின்னல், பொன்மயமான கருடன் மேருவின் சிகரம். கடைசி மூன்று சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில், போர் தொடங்கும் வேகத்தைக் காட்டுகின்றன. கருடனின் இறக்கைக் காற்றாலேயே ராக்ஷசப் படை நடுங்குகிறது — போருக்கு முன்பே அவருடைய வலிமை. ‘சலோபலம் நீலமிவாசலாக்ரம்’ — படை, பாறைகள் அசையும் நீல மலையின் சிகரம் போன்றது; இந்தி உரை ‘தன் பாறைகளைச் சிதறடித்துக்கொண்டு’ என்கிறது. சர்க்கத்தின் முடிவில் ராக்ஷசர்கள் விஷ்ணுவைச் சூழ்கின்றனர்; போரின் விரிவு அடுத்த சர்க்கத்தில். ‘மாதவன்’ என்பது விஷ்ணுவின் பெயர் — ‘மா’ என்னும் லக்ஷ்மியின் ‘தவன்’ (கணவன்). அறுபத்து மூன்றாவதில் ‘தேவதூதன் மூலம் கேட்டு’ — தூதன் வழியாகச் செய்தி கேட்டவுடனேயே விஷ்ணு ஆயத்தமாகிறார், தாமதிப்பதில்லை. அறுபத்து நான்காவதில் ‘ஆயிரம் சூரியர்களுக்கு நிகரான ஒளி’ என்பது கவசத்தின் ஒளி; அறுபத்தைந்தாவதில் ‘தாமரைக் கண்ணர்’ என்பது போருக்கு ஆயத்தமாகும்போதும் விஷ்ணுவின் இனிய வடிவைக் காட்டுகிறது. அறுபத்தாறாவதில் ‘தூர்ணதரம்’ (மிக விரைவாக) என்ற ஒப்பீட்டுச் சொல் அவருடைய வேகத்தின் மிகுதியைக் குறிக்கிறது. அறுபத்தெட்டாவதில் தேவர்கள் பாடுகின்றனர் — போரும் ஒரு திருவிழா போல. எழுபதாவதில் ‘ஊழிக்காலத் தீக்கு நிகரான வடிவுடைய’ — ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்கள் பிரளயத் தீயைப் போன்றவை. அறுபத்தொன்பதாவதில் ‘கொடிகள் சுழல’ — காற்றால் கொடிகள் சுழல்கின்றன; படையின் கலக்கத்தின் அடையாளம்.

ಸುಕೇಶನ ಆ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ದೇವದೇವನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು. ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಗಳ ಕರ್ತನೂ, ಜನ್ಮರಹಿತನೂ, ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಆಧಾರನೂ, ಆರಾಧ್ಯನೂ, ಪರಮ ಗುರುವೂ, ಕಾಮನ ಶತ್ರುವೂ, ತ್ರಿಪುರಗಳ ಶತ್ರುವೂ, ಮುಕ್ಕಣ್ಣನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರಿ, ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಗವನ್, ಪ್ರಜಾಧ್ಯಕ್ಷನೇ, ಪಿತಾಮಹನ ವರದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಅವರು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಕೆಡವಿ ತಾವೇ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ನಾನೇ ವಿಷ್ಣು, ನಾನೇ ರುದ್ರ, ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನೇ ದೇವರಾಜ, ನಾನೇ ಯಮ, ವರುಣ, ಚಂದ್ರ, ನಾನೇ ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಮಾಲಿ, ಸುಮಾಲಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವರ ಮುಂದಾಳುಗಳೂ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ದೇವ, ಭಯಾರ್ತರಾದ ನಮಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ಅಮಂಗಳವಾದ (ರೌದ್ರ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿರುವ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಗಳ ಕರ್ತ, ಜನ್ಮರಹಿತನೂ ಅವ್ಯಕ್ತನೂ, ಎಲ್ಲದರ ಆಧಾರನೂ ಗುರುವೂ. ‘ಕಾಮಾರಿಂ ತ್ರಿಪುರಾರಿಂ’ (ಕಾಮನ ಶತ್ರು, ತ್ರಿಪುರಗಳ ಶತ್ರು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಂಹಾರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೌಶಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಗಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಭಯಗದ್ಗದಭಾಷಿಣಃ’ (ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತುಗಳುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಭಯವು ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಶ್ರಮಗಳು ‘ಅಶರಣ್ಯ’ವಾದವು — ಯಾವ ಸ್ಥಳವು ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತೋ ಅದು ಈಗ ಭಯದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಹಾಳುಗೆಡವಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಅಹಂಕಾರವು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ತಾವೇ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಎಂದು ಅವರು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಶಿವಂ ವಪುಃ’ (ಅಮಂಗಳ ರೂಪ) ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಶಿವನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಮಂಗಳಮಯನು, ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ರೌದ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ರೌದ್ರ ರೂಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಕಂಟಕಾನ್’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದವರು) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಮುಳ್ಳುಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿಶೇಷಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ — ‘ಜಗತ್ಸೃಷ್ಟ್ಯಂತಕರ್ತಾರಮ್, ಅಜಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಿಣಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ; ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿರೂಪವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಾಧ್ಯಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಪಾಲಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ಚ ತೇಷಾಂ ಪುರಃಸರಾಃ’ (ಅವರ ಮುಂದಾಳುಗಳೂ) ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಅನುಚರರೂ ಪೀಡಕರೇ.

ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಸುಕೇಶನ ಬಗ್ಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದ ನೀಲಲೋಹಿತನೂ ಜಟಾಧಾರಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಭುವು ದೇವಗಣಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಅಸುರರು ನನಗೆ ಅವಧ್ಯರು. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ಮಂತ್ರಣೆ (ಸಲಹೆ) ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ, ಇದೇ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಿರಿ; ಆ ಪ್ರಭುವು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು.’ ಆಗ ಅವರು ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ನಿಶಾಚರರ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಶಂಖ-ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾದ ದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡವರಂತೆ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಶಿವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಪೇಕ್ಷಃ’ (ಪಕ್ಷಪಾತವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಮುಖ್ಯ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸುಕೇಶನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದನು, ಅವನನ್ನು ಅಮರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಶಿವನಿಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ನಾನು ಸುಕೇಶನ ಜೀವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಿವನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಂತ್ರಂ ಪ್ರದಾಸ್ಯಾಮಿ’, ಅಂದರೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನು ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಷ್ಣುವು ದುಷ್ಟರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಕಾರ್ಯವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ. ‘ಜಯಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತಿನಂದ್ಯ’ (ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿ) — ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಖೇದಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಖಚಕ್ರಧರಮ್’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೊದಲ ವಿಶೇಷಣ — ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಸದಾ ಸಜ್ಜಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಭ್ರಾಂತವತ್’ (ಗಾಬರಿಗೊಂಡವರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಅವಸರವೂ ಭಯವೂ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ದೇವ, ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಂತಿರುವ ಸುಕೇಶನ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತ್ರಿಕೂಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಲಂಕಾ ಎಂಬ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪುರಿ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ನಿಶಾಚರರು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಧುಸೂದನನೇ, ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ನಾವು ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ, ನಮಗೆ ಗತಿಯಾಗು. ಚಕ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲದಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರನ್ನು ಯಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು; ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ಅಭಯ ಕೊಡುವವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ದೇವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿಸುವ, ಬಂಧುಬಳಗದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಮದದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸು.’ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದೇವದೇವನಾದ ಜನಾರ್ದನನು ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈಶಾನನ ವರದಿಂದ ದರ್ಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸುಕೇಶನನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಅವನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನು ಮಾಲ್ಯವಂತ. ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮರನ್ನು ನಾನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳೇ, ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿರಿ.’ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ‘ಚಕ್ರಕೃತ್ತಾಸ್ಯಕಮಲಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಮಲಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಕ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವುಗಳನ್ನು ಯಮನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ರೂಪಕವು ಭಯಂಕರವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿದೆ. ‘ನೀಹಾರಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಃ’ (ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಅಂಧಕಾರನಾಶಕತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತೆ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮತಿಕ್ರಾಂತಮರ್ಯಾದಾನ್’ (ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದವರು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ; ಇದೇ ಅವರ ವಧೆಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣ. ‘ವಿಜ್ವರಾಃ’ (ಜ್ವರವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ಜ್ವರವು ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಭವಿಷ್ಣುನಾ ವಿಷ್ಣುನಾ’ ಎಂಬುದು ಯಮಕವನ್ನು ಹೋಲುವ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ. ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಹೋದರು — ಅಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೊರೆಯಿತು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ವರವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ವರದಾನೇನ ಆಕ್ರಮ್ಯ’ (ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿ); ವರವೇ ಅವರ ಬಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ‘ದುರ್ಗಾ’ (ದುರ್ಗಮ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ಅಭೇದ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಾರರು. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗತಿರ್ಭವ’ (ಗತಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮೂಲವಾಕ್ಯ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಯದೋಽರೀಣಾಮ್’ (ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವವನು) ಎಂದಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನೂ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಒಬ್ಬನೇ ಎರಡು ಬಗೆಯವನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇಷಾಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ ಸ ಮಾಲ್ಯವಾನ್’ (ಅವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನು ಮಾಲ್ಯವಂತ) ಎಂದು ವಿಷ್ಣುವು ಹಿರಿಯವನ ಹೆಸರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ದೇವತೆಗಳ ಆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶಾಚರ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ವೀರರಾದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಮ್ಮ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರಂತೆ — ‘ದೇವ, ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ, ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ, ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾವು ಆ ದುರಾತ್ಮರ ಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರದಂತಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ತ್ರಿಲೋಚನನೇ, ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಸುಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹುಂಕಾರದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡು.’ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅಂಧಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಲೆಯನ್ನೂ ಕೈಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳೇ, ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅವಧ್ಯರು; ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಚಕ್ರ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯಾದ ಜನಾರ್ದನ, ಹರಿ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ನಾರಾಯಣ — ಅವನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಿರಿ.’ ಹರನಿಂದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಾಮಾರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರು ನಾರಾಯಣನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಆಗ ನಾರಾಯಣನು ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ದೇವಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ದೇವತೆಗಳೇ, ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರಿ.’ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹೀಗೆ ಭಯಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಹರಿಯು ನಮ್ಮ ವಧೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರಿ.’ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಇವರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಕಥೆಯ ಶೈಲಿ; ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನೂ ಅದರಿಂದ ಘಟನೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ‘ಶಿರಃ ಕರಂ ಚ ಧುನ್ವಾನಃ’ (ತಲೆಯನ್ನೂ ಕೈಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಚೇಷ್ಟೆಯು ನಿಷೇಧದ ಸೂಚಕ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿರಿಯನೂ ವಿವೇಕಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಅವನು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷಣವು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದ್ದೃಪ್ತಾಃ’ (ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದ್ಯುಕ್ತಾಃ’ (ಸಜ್ಜಾದವರು). ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ‘ವೀರೌ’ (ವೀರರಾದ ಇಬ್ಬರು) ಎಂದು ತಮ್ಮಂದಿರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಅವನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುದನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇಷು ಸದ್ಮಸು ಸಂಸ್ಥಾತುಂ ನ ಶಕ್ತಾಃ’ (ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರೆವು) ಎಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ದುರ್ದಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ನಿರ್ಭಯರಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರದಹತಾಂ ವರ’ (ಸುಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಶಿವನ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವನ ಮೂರನೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ದಹನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಮತ್ತೆ ‘ಮಮ ಅವಧ್ಯಾಃ’ (ನನಗೆ ಅವಧ್ಯರು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಕೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ಹೌದು. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತು ‘ಸುರಾ ಭವತ ನಿರ್ಭಯಾಃ’ (ದೇವತೆಗಳೇ, ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರಿ); ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಜ್ವರಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.

ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿಗೂ ಇತರ ದೇವದ್ವೇಷಿಗಳಿಗೂ ಮೃತ್ಯು ಅವನೇ. ನಮುಚಿ, ಕಾಲನೇಮಿ, ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಹ್ರಾದ, ಅನೇಕ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಧೇಯ, ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಲೋಕಪಾಲ, ಯಮಲಾರ್ಜುನರು, ಹಾರ್ದಿಕ್ಯ, ಶುಂಭ ಮತ್ತು ನಿಶುಂಭ — ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಈ ಅಸುರರೂ ದಾನವರೂ ಅವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಸೋಲದೆ ಉಳಿದರೆಂದು ಕೇಳಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಯಾವಿದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಸಕಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ಎಲ್ಲರೂ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರರು; ಆದರೂ ಅವರು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು; ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವ ಆ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ.’ ಅನಂತರ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ; ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸಿದ್ದೇವೆ; ರೋಗರಹಿತ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ; ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ದೇವಸಾಗರವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಕ್ಕು ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ. ನಾರಾಯಣ, ರುದ್ರ, ಶಕ್ರ, ಯಮ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲು ಸದಾ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ದೇವತೆಗಳ ದೋಷದಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮನಸ್ಸು ಕದಡಿದೆ.’ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತರಾದ ಅಸುರರ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ — ಈ ಕಥೆಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅವರನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ತರ್ಕ ಸರಳವಾದುದು — ಬಲ, ಯಜ್ಞ, ಮಾಯೆ, ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲ ಇದ್ದವರೂ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತರಾದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಬಲದ ಆಶ್ರಯ ವ್ಯರ್ಥ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ತಮ್ಮಂದಿರ ಉತ್ತರ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು — ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ದಾನ, ಯಜ್ಞ — ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ನಾರಾಯಣಶ್ಚ ರುದ್ರಶ್ಚ … ಬಿಭ್ಯತಿ’ (ನಾರಾಯಣನೂ ರುದ್ರನೂ … ಹೆದರುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ದರ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಚಾಡಿಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ದೇವತೆಗಳು ಚಾಡಿ ಹೇಳಿದುದರಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ತಮ್ಮ ದೋಷವನ್ನು ಅವರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಶ್ವಿನಾವಿವ ವಾಸವಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವಂತೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಪರಿಪಾಲಿತಮ್’ (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸಿದ್ದೇವೆ) ಎಂದಿದೆ — ತಾವು ಕೇವಲ ಭೋಗಿಸಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವಸಾಗರಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ದೇವಸೇನೆಯು ಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ್ದು, ಆದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ಕಲಕಿದ್ದರು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು — ಹಿರಿಯವನೇ ರಾಜ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ‘ರಾಧೇಯ’, ‘ಲೋಕಪಾಲ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು ವಿಶೇಷ ದೈತ್ಯರದ್ದು, ಕರ್ಣನದ್ದಾಗಲೀ ದಿಕ್ಪಾಲನದ್ದಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬ ಪದವು ಅಸುರರು ಸಕಲಗುಣಸಂಪನ್ನರು ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಮ್’ (ಅಣ್ಣನನ್ನು) ಎಂದಿದೆ — ತಮ್ಮಂದಿರು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದೇ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಯಾರಿಂದ ದೋಷವು ಹುಟ್ಟಿತೋ ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ನೈರ್ಋತಪುಂಗವರೂ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಜಂಭ-ವೃತ್ರಾದಿಗಳಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು — ರಥಗಳ ಮೇಲೆ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಆನೆಗಳಂತಹ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕತ್ತೆಗಳು, ಎತ್ತುಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಶಿಶುಮಾರಗಳು (ಮೊಸಳೆಯಂತಹ ಜಲಜಂತುಗಳು), ಸರ್ಪಗಳು, ಮಕರಗಳು, ಆಮೆಗಳು, ಮೀನುಗಳು, ಗರುಡನಂತಹ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಸೃಮರಗಳು ಮತ್ತು ಚಮರಮೃಗಗಳ ಮೇಲೆ. ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟರು; ದೇವಶತ್ರುಗಳಾದ ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ಲಂಕೆಯ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಂಡು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭೂತಗಳು ಭಯವನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕರಾದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು; ನಗರದ ದೇವತೆಗಳಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ‘ದೇವಾನೇವ ಜಿಘಾಂಸಾಮಃ’ (ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲೋಣ) ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯವು ದರ್ಪದ ಫಲ — ಯಾರಿಂದ ದೋಷವು ಹುಟ್ಟಿತೆಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ‘ಜಂಭವೃತ್ರಾದಯೋ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಜಂಭ ಮತ್ತು ವೃತ್ರರು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಹತರಾದ ಅಸುರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆಯು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಿನ ನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಹನಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯು ಸೇನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ, ಆದರೆ ಶಿಶುಮಾರ, ಮಕರ, ಆಮೆಗಳೂ ಇವೆ; ಇವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಶಿಶುಮಾರ, ಸರ್ಪ, ಮೊಸಳೆ, ಆಮೆ’ ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲಂಕಾಲಯಾನಿ ಭೂತಾನಿ’ (ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭೂತಗಳು) ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಅವರು ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಕ್ಷಸಾಮೇವ ಮಾರ್ಗೇಣ ದೈವತಾನ್ಯಪಚಕ್ರಮುಃ’ — ನಗರದ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಓಡಿಹೋದರು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಆ ನಗರದ ದೇವತೆಗಳು … ಪುರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದರು’ ಎಂದಿದೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉದ್ಯೋಗಂ ಘೋಷಯಿತ್ವಾ’ (ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ) ಎಂದಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದುದು, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಕಾಯಾ ಮಹಾಬಲಾಃ’ ಎಂದು ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೈವತಶತ್ರವಃ’ (ದೇವಶತ್ರುಗಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ, ಸ್ಥಲ, ಆಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕತ್ತೆ, ಎತ್ತು, ಒಂಟೆಗಳು ಸ್ಥಲಚರಗಳು; ಶಿಶುಮಾರ, ಮಕರ, ಆಮೆ, ಮೀನುಗಳು ಜಲಚರಗಳು; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶಚರಗಳು; ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮನಸ್ಕಾನಿ’ (ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕರು) ಎಂದಿದೆ — ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳಾದ ಭೂತಗಳ ಮನಸ್ಸು ಖಿನ್ನವಾಯಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಖಿನ್ನರಾದರು’ ಎಂದಿದೆ.

ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಮೇಘಗಳು ಎಲುಬುಗಳನ್ನೂ ಬಿಸಿ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದವು; ಸಮುದ್ರಗಳು ತೀರವನ್ನು ಮೀರಿದವು, ಪರ್ವತಗಳೂ ಕಂಪಿಸಿದವು. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಭೂತಗಳು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನರಿಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಊಳಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಭೂತಗಳು ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದರಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು; ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುವ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಹದ್ದುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಂಡಲವು ರಾಕ್ಷಸಗಣದ ಮೇಲೆ ಕಾಲನಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಂಪು ಕಾಲುಗಳ ಪಾರಿವಾಳಗಳೂ ಶಾರಿಕೆಗಳೂ ಓಡಿಹೋದವು; ಕಾಗೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಆನೆಗಳು ಮೊದಲಾದವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ, ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು, ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಮಾಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಾಳುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರೂ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಾಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮಾಲಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು. ಪ್ರಭುವಾದ ನಾರಾಯಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ದೇವದೂತನಿಂದ ಕೇಳಿ, ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯ ಪಾರಂಪರಿಕ ಶೈಲಿ — ಆಕಾಶದಿಂದ ರಕ್ತ-ಎಲುಬುಗಳ ಮಳೆ, ಸಮುದ್ರವು ಮೇರೆ ಮೀರುವುದು, ಪರ್ವತಗಳ ಕಂಪನ, ನರಿಗಳ ಊಳು, ಹದ್ದುಗಳ ಮಂಡಲ. ‘ಕಾಲಾಜ್ಞಪ್ತಾಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕಾಲನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದವು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾವಪಾಶಿತಾಃ’ — ಅವರು ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಂಡರೂ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ದರ್ಪವೇ ಅವರ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಮಾಲ್ಯವಂತಮಿವಾಚಲಮ್’ ಎಂಬುದು ಯಮಕ — ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ಪರ್ವತವೂ. ಸೇನೆಯು ಮಾಲಿಯ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು — ಅಂದರೆ ಮಾಲಿಯೇ ಸೇನಾಪತಿ. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೇಲಾಂ ಸಮುದ್ರಾಶ್ಚೋತ್ಕ್ರಾಂತಾಃ’ (ಸಮುದ್ರಗಳು ತೀರವನ್ನು ಮೀರಿದವು) ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ಸಮುದ್ರವು ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ; ಉತ್ಪಾತವೂ ಅವರ ಕರ್ಮದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಾಃ’ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣು ನರಿಗಳು; ಅವುಗಳ ಊಳು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸೂಚಕವೆಂದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜ್ವಾಲೋದ್ಗಾರಿಭಿರ್ಮುಖೈಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಹದ್ದುಗಳ ಮುಖಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಡುತ್ತವೆ — ಇದು ಅಲೌಕಿಕ ಉತ್ಪಾತ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳಗಳೂ ಶಾರಿಕೆಗಳೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದವು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಿಡಾಲಾ ವೈ ದ್ವಿಪಾದಯಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಗುರುಗುಟ್ಟತೊಡಗಿದವು, ಆನೆ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದವು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ‘ಮಹಾಭ್ರಘನನಾದಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ಇದ್ದಾರೆ — ‘ಪುರಸ್ಸರಾಃ’ (ಮುಂದಾಳುಗಳು) — ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶವೂ ಮೊದಲು ಅವರದೇ.

ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ವೈನತೇಯನ (ಗರುಡನ) ಮೇಲೆ ಆಸೀನನಾದನು; ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ನಿರ್ಮಲವಾದ ನಡುಪಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಮಲನಯನನಾದ ಪ್ರಭುವು ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವೈನತೇಯ ಸುಪರ್ಣನನ್ನೇರಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಸುಪರ್ಣನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯೂ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನೂ ಆದ ಹರಿಯು ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಸಿದ್ಧರು, ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು ಹಾಡಿ ಹೊಗಳುತ್ತಿರಲು, ಚಕ್ರ, ಖಡ್ಗ, ಶಾರ್ಙ್ಗಾಯುಧ, ಶಂಖಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅಸುರಸೈನ್ಯದ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಬಂದು ಸೇರಿದನು. ಸುಪರ್ಣನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳುಳ್ಳ, ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೈನ್ಯವು ಕಲ್ಲುಗಳು ಉರುಳುತ್ತಿರುವ ನೀಲಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಅಲುಗಾಡಿತು. ಆಗ ನಿಶಾಚರರು ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ, ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆಕಾರವುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಮಾಧವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದರು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಯುಧಗಳ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕವಚ, ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಖಡ್ಗ, ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸು, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ; ಹೀಗೆ ಅವನ ಐದು ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು. ‘ಸತಡಿತ್ತೋಯದೋ ಯಥಾ’ (ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನಾದ ವಿಷ್ಣು ಮೇಘ, ಪೀತಾಂಬರ ಮಿಂಚು, ಸುವರ್ಣಮಯನಾದ ಗರುಡ ಮೇರುಶಿಖರ. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯು ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಬಲ. ‘ಚಲೋಪಲಂ ನೀಲಮಿವಾಚಲಾಗ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ — ಸೇನೆಯು ಕಲ್ಲುಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ನೀಲಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ತನ್ನ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಮಾಧವ’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರು — ‘ಮಾ’ ಎಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಅವಳ ಧವ (ಪತಿ). ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವದೂತಾದುಪಶ್ರುತ್ಯ’ (ದೇವದೂತನಿಂದ ಕೇಳಿ) ಎಂದಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ದೂತನಿಂದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರಾರ್ಕಸಮದ್ಯುತಿ’ (ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬುದು ಕವಚದ ದೀಪ್ತಿ; ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಮಲೇಕ್ಷಣಃ’ (ಕಮಲನಯನ) ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸೌಮ್ಯರೂಪ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೂರ್ಣತರಮ್’ (ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ) ಎಂಬ ತರತಮಭಾವದ ಪದವು ಅವನ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧವೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಗಾಂತವೈಶ್ವಾನರತುಲ್ಯವಿಗ್ರಹೈಃ’ ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿವೆ. ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರಮತ್ಪತಾಕಮ್’ (ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂದಿದೆ — ಧ್ವಜಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ; ಇದು ಸೇನೆಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ആ സുകേശപുത്രന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും ഭയാർത്തരായി ദേവദേവനായ മഹേശ്വരനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും സംഹാരവും ചെയ്യുന്നവനും, ജന്മമില്ലാത്തവനും, അവ്യക്തരൂപിയും, സർവലോകങ്ങളുടെയും ആധാരവും, ആരാധ്യനും, പരമഗുരുവും, കാമന്റെ ശത്രുവും, ത്രിപുരന്മാരുടെ ശത്രുവും, മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപമെത്തി, ഭയംകൊണ്ട് ഇടറുന്ന ശബ്ദത്തോടെ കൈകൂപ്പി അവർ പറഞ്ഞു: ‘പ്രജകളുടെ അധ്യക്ഷനായ ഭഗവാനേ, പിതാമഹന്റെ വരത്താൽ ഉദ്ധതരായ, ശത്രുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന സുകേശപുത്രന്മാരാൽ എല്ലാ പ്രജകളും പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഭയം നൽകിയിരുന്ന ഞങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളെ അവർ അഭയമില്ലാത്തവയാക്കി. ദേവന്മാരെ സ്വർഗത്തിൽനിന്നു പുറത്താക്കി അവർ സ്വയം ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ ക്രീഡിക്കുന്നു. “ഞാൻ വിഷ്ണു, ഞാൻ രുദ്രൻ, ഞാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ഞാൻ ദേവരാജൻ, ഞാൻ യമൻ, വരുണൻ, ചന്ദ്രൻ, ഞാൻതന്നെ സൂര്യനും” എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മാലി, സുമാലി, മാല്യവാൻ എന്നീ രാക്ഷസന്മാരും അവരുടെ മുൻനടക്കുന്നവരും യുദ്ധോത്സാഹത്തോടെ ഞങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേവാ, ഭയാർത്തരായ ഞങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്; ഉഗ്രമായ രൂപം ധരിച്ച് ദേവന്മാർക്കു മുള്ളുകളായ ഇവരെ വധിച്ചാലും.’ ദേവന്മാരുടെ സ്തുതിയിൽ ശിവന്റെ മൂന്നുവിധമായ രൂപം കാണാം — അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിയുടെയും സംഹാരത്തിന്റെയും കർത്താവാണ്, ജന്മമില്ലാത്തവനും അവ്യക്തനുമാണ്, എല്ലാറ്റിന്റെയും ആധാരവും ഗുരുവുമാണ്. ‘കാമാരിം ത്രിപുരാരിം’ (കാമന്റെ ശത്രു, ത്രിപുരന്മാരുടെ ശത്രു) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ സംഹാരകർമത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനുള്ള കൗശലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് ദേവന്മാർ രാക്ഷസവധത്തിനായി അദ്ദേഹത്തോടു പ്രാർഥിക്കുന്നത്. ‘ഭയഗദ്ഗദഭാഷിണഃ’ (ഭയംകൊണ്ട് ഇടറുന്ന ശബ്ദത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഭയം വാക്കിലും പ്രകടമാകുന്നു. അഭയം നൽകിയിരുന്ന ആശ്രമങ്ങൾ അഭയമില്ലാത്തവയായി — രക്ഷ നൽകിയിരുന്ന സ്ഥലം ഇപ്പോൾ ഭയസ്ഥാനമായി; ‘നശിപ്പിച്ചു പാഴാക്കിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ അഹങ്കാരം ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — തങ്ങൾതന്നെയാണ് എല്ലാ ദേവന്മാരും എന്ന് അവർ ഘോഷിക്കുന്നു. ‘അശിവം വപുഃ’ (ഉഗ്രമായ രൂപം) എന്ന യാചന വിചിത്രമാണ് — ശിവൻ സ്വഭാവത്താൽ മംഗളനാണ്, എന്നാൽ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തോടു രൗദ്രരൂപം ധരിക്കാൻ പ്രാർഥിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘രൗദ്രരൂപം’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ദേവകണ്ടകാൻ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളുകളായവരെ) എന്ന രൂപകം രാക്ഷസന്മാരെ ദേവന്മാരുടെ വഴിയിലെ മുള്ളുകളായി വർണിക്കുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ശിവന്റെ വിശേഷണങ്ങളെല്ലാം ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിലാണ് — ‘ജഗത്സൃഷ്ട്യന്തകർതാരം, അജം, അവ്യക്തരൂപിണം’ മുതലായവ — ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ സ്തുതിരൂപത്തിൽ ചേർത്തതാണ്. നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രജാധ്യക്ഷ’ എന്ന സംബോധന ശിവനെ പ്രജകളുടെ പാലകനായി കരുതിക്കൊണ്ടാണ്. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യേ ച തേഷാം പുരഃസരാഃ’ (അവരുടെ മുൻനടക്കുന്നവരും) — രാക്ഷസന്മാരുടെ അനുചരന്മാരും പീഡകരാണ്.

എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സുകേശനോടു മമതയുള്ളവനായ, നീലലോഹിതനും ജടാധാരിയുമായ പ്രഭു ദേവഗണങ്ങളോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ അവരെ വധിക്കില്ല; ആ അസുരന്മാർ എനിക്കു വധിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവരാണ്. എന്നാൽ അവരെ ആർ വധിക്കുമോ, അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം ഞാൻ നൽകാം. മഹർഷിമാരേ, ഈ ഉദ്യമംതന്നെ മുൻനിർത്തി നിങ്ങൾ വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുവിൻ; ആ പ്രഭു അവരെ വധിക്കും.’ അപ്പോൾ അവർ ജയശബ്ദത്തോടെ മഹേശ്വരനെ അഭിനന്ദിച്ച്, നിശാചരഭയത്താൽ പീഡിതരായി, വിഷ്ണുവിന്റെ സമീപമെത്തി. ശംഖചക്രധാരിയായ ആ ദേവനെ നമസ്കരിച്ച് ബഹുമാനിച്ചശേഷം, പരിഭ്രാന്തരെപ്പോലെ അവർ സുകേശപുത്രന്മാരെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു. ശിവന്റെ ‘സാപേക്ഷഃ’ (മമതയുള്ളവൻ) എന്ന പദമാണ് മുഖ്യം — മുൻസർഗത്തിൽ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് സുകേശന്റെ രക്ഷകൻ, അവനെ അമരനാക്കിയതും അദ്ദേഹമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ പുത്രന്മാരെ വധിക്കുന്നതു ശിവന് ഉചിതമല്ല. ‘സുകേശന്റെ ജീവൻ ഞാൻ രക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശിവൻ നിരസിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഉപായം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു — ‘മന്ത്രം പ്രദാസ്യാമി’, അതായത് ഉപദേശം നൽകാം. ഇവിടെ മൂന്നു ദേവന്മാർ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണാം — ബ്രഹ്മാവ് വരം നൽകുന്നു, ശിവൻ രക്ഷിക്കുന്നു, വിഷ്ണു ദുഷ്ടന്മാരെ വധിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരുടെയും കർമം വെവ്വേറെ. ‘ജയശബ്ദേന പ്രതിനന്ദ്യ’ (ജയശബ്ദത്തോടെ അഭിനന്ദിച്ച്) — ദേവന്മാർ ശിവന്റെ തീരുമാനം സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു, ഖേദിക്കുന്നില്ല. ‘ശംഖചക്രധരം’ എന്നത് വിഷ്ണുവിന്റെ ആദ്യവിശേഷണമാണ് — ആയുധങ്ങളോടെ അദ്ദേഹം എപ്പോഴും സജ്ജനാണ്. ‘സംഭ്രാന്തവത്’ (പരിഭ്രാന്തരെപ്പോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദേവന്മാരുടെ തിടുക്കവും ഭയവും വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ദേവാ, ത്രേതാഗ്നികൾക്കു തുല്യരായ മൂന്നു സുകേശപുത്രന്മാർ വരദാനത്തിന്റെ ബലത്താൽ ആക്രമിച്ച് ഞങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു. ത്രികൂടശിഖരത്തിൽ ലങ്ക എന്ന ദുർഗമമായ ഒരു നഗരിയുണ്ട്; അവിടെ വസിക്കുന്ന നിശാചരന്മാർ ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. മധുസൂദനാ, ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി അങ്ങ് അവരെ വധിച്ചാലും; സുരേശ്വരാ, ഞങ്ങൾ അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്കു ഗതിയായിരിക്കണം. ചക്രംകൊണ്ടു മുറിച്ച താമരമുഖങ്ങളുള്ള അവരെ യമനു സമർപ്പിച്ചാലും; ഭയങ്ങളിൽ ഞങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകാൻ അങ്ങല്ലാതെ മറ്റാരുമില്ല. ദേവാ, യുദ്ധത്തിൽ ഉത്സാഹികളും ബന്ധുജനങ്ങളോടുകൂടിയവരും മദോദ്ധതരുമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ച്, സൂര്യൻ മഞ്ഞിനെയെന്നപോലെ ഞങ്ങളുടെ ഭയം അകറ്റിയാലും.’ ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശത്രുക്കൾക്കു ഭയം നൽകുന്ന ദേവദേവനായ ജനാർദനൻ അഭയം നൽകി ദേവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈശാനന്റെ (ശിവന്റെ) വരത്താൽ ദർപ്പിതനായ സുകേശൻ എന്ന രാക്ഷസനെ എനിക്കറിയാം; മാല്യവാൻ മൂത്തവനായുള്ള അവന്റെ പുത്രന്മാരെയും എനിക്കറിയാം. മര്യാദ ലംഘിച്ച ആ രാക്ഷസാധമന്മാരെ ഞാൻ ക്രുദ്ധനായി വധിക്കും; ദേവന്മാരേ, നിങ്ങൾ ആകുലത വെടിയുവിൻ.’ പ്രഭാവശാലിയായ വിഷ്ണു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദേവന്മാരെല്ലാം സന്തുഷ്ടരായി ജനാർദനനെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് താന്താങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളിലേക്കു പോയി. ‘ചക്രകൃത്താസ്യകമലാൻ’ (ചക്രംകൊണ്ടു മുറിച്ച താമരമുഖങ്ങളുള്ളവരെ) എന്ന പദത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ താമരകളെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ചക്രംകൊണ്ടു മുറിച്ച അവ യമന് ഉപഹാരമായി നൽകപ്പെടുന്നു — ഭയങ്കരവും സുന്ദരവുമായ രൂപകം. ‘നീഹാരമിവ ഭാസ്കരഃ’ (സൂര്യൻ മഞ്ഞിനെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ, നാലാം സർഗത്തിലെ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിലെന്നപോലെ, സൂര്യൻ അന്ധകാരത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തവും ദൃഢവുമാണ് — അദ്ദേഹം എല്ലാം അറിയുന്നു, വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നില്ല. ‘സമതിക്രാന്തമര്യാദാൻ’ (മര്യാദ ലംഘിച്ചവരെ) എന്ന പദം രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖ്യദോഷം കാണിക്കുന്നു — മര്യാദാലംഘനം; ഇതുതന്നെയാണ് അവരുടെ വധത്തിനുള്ള ധാർമികകാരണം. ‘വിജ്വരാഃ’ (ആകുലത വെടിഞ്ഞവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദേവന്മാരുടെ ചിന്തയാകുന്ന ജ്വരം ശമിക്കുന്നു. ‘പ്രഭവിഷ്ണുനാ വിഷ്ണുനാ’ എന്നത് യമകംപോലെയുള്ള ഒരു ശബ്ദാലങ്കാരമാണ്. ദേവന്മാർ താന്താങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളിലേക്കു പോയി — അതായത് അവർക്കു പൂർണമായ ആശ്വാസം ലഭിച്ചു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ദേവന്മാർ രാക്ഷസന്മാരുടെ വരത്തെയാണ് മുഖ്യകാരണമായി പറയുന്നത് — ‘വരദാനേന ആക്രമ്യ’ (വരദാനത്തിന്റെ ബലത്താൽ ആക്രമിച്ച്); വരംതന്നെയാണ് അവരുടെ ബലം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ലങ്കയുടെ ‘ദുർഗാ’ (ദുർഗമം) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ അഭേദ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദേവന്മാർക്കു സ്വയം അവിടെ ചെല്ലാൻ കഴിയില്ല. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗതിർഭവ’ (ഗതിയായിരിക്കണം) എന്ന യാചന ശരണാഗതിയുടെ മൂലവാക്യമാണ്. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭയദോഽരീണാം’ (ശത്രുക്കൾക്കു ഭയം നൽകുന്നവൻ) — വിഷ്ണു ശത്രുക്കൾക്കു ഭയവും ഭക്തന്മാർക്ക് അഭയവും നൽകുന്നു; ഒരുവൻതന്നെ രണ്ടുവിധത്തിൽ. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യേഷാം ജ്യേഷ്ഠഃ സ മാല്യവാൻ’ (മാല്യവാൻ മൂത്തവനായുള്ളവർ) എന്നതിൽ വിഷ്ണു മൂത്തവന്റെ പേരു പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു.

ദേവന്മാരുടെ ആ ഉദ്യമത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് നിശാചരനായ മാല്യവാൻ വീരരായ തന്റെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഒത്തുചേർന്ന് ശങ്കരന്റെ അടുത്തുചെന്ന് നമ്മുടെ വധം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുവത്രേ: “ദേവാ, വരദാനബലത്താൽ ഉദ്ധതരും അഹങ്കാരികളും ഘോരരൂപികളുമായ സുകേശപുത്രന്മാർ ഓരോ ചുവടിലും ഞങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. പ്രജാപതേ, രാക്ഷസന്മാരാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ഞങ്ങൾക്ക് ആ ദുരാത്മാക്കളെ ഭയന്ന് സ്വന്തം ഭവനങ്ങളിൽപ്പോലും കഴിയാൻ സാധിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ത്രിലോചനാ, ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി അവരെ വധിച്ചാലും; ദഹിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്മാരെ ദഹിപ്പിച്ചാലും.” ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതു കേട്ട് അന്ധകനെ വധിച്ചവൻ (ശിവൻ) തലയും കൈയും കുലുക്കിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ദേവന്മാരേ, സുകേശപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ എനിക്കു വധിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവരാണ്; എന്നാൽ അവരെ ആർ വധിക്കുമോ, അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു നൽകാം. ചക്രവും ഗദയും കൈയിലേന്തിയ, മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്ത, ജനാർദനനും ഹരിയും ശ്രീമാനുമായ ആ നാരായണനെ ശരണം പ്രാപിക്കുവിൻ.” ഹരനിൽനിന്ന് ഉപദേശം ലഭിച്ച്, കാമാരിയെ വണങ്ങി, അവർ നാരായണന്റെ ആലയത്തിലെത്തി അദ്ദേഹത്തോട് എല്ലാം അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ മുൻനടക്കുന്ന ദേവന്മാരോടു നാരായണൻ പറഞ്ഞു: “ആ ദേവശത്രുക്കളെ ഞാൻ വധിക്കും; ദേവന്മാരേ, നിർഭയരാകുവിൻ.” രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇങ്ങനെ ഭയഭീതരായ ദേവന്മാരുടെ മുന്നിൽവെച്ച് ഹരി നമ്മുടെ വധം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ ഉചിതമായതെന്തെന്ന് ആലോചിക്കുവിൻ.’ മാല്യവാന്റെ വാക്കുകളിൽ മുൻസന്ദർഭത്തിന്റെ ആവർത്തനം കാണാം — ചാരന്മാർ മുഖേന അവൻ എല്ലാം അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദേവന്മാരും ശിവനും വിഷ്ണുവും തമ്മിലുള്ള സംവാദം അക്ഷരംപ്രതിയെന്നപോലെ വീണ്ടും പറയുന്നു. ഈ ആവർത്തനം കഥയുടെ ശൈലിയാണ്; ശ്രോതാവായ രാമനും ഇതിലൂടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ സംഭവം കാണുന്നു. ശിവന്റെ ‘ശിരഃ കരം ച ധുന്വാനഃ’ (തലയും കൈയും കുലുക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന ചേഷ്ട നിഷേധത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — ‘അസ്വീകാരം സൂചിപ്പിക്കാനായി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. മാല്യവാൻ മൂത്തവനും വിവേകിയുമാണ് — അവൻ സഹോദരന്മാരെ യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ‘ഉചിതമായതെന്തെന്ന് ആലോചിക്കുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞ് കൂടിയാലോചന ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ വിശേഷണം ലക്ഷ്മിയുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ 25-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സമുദ്ദൃപ്താഃ’ (അഹങ്കാരികൾ) എന്ന പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സമുദ്യുക്താഃ’ (ഉദ്യമിച്ചവർ). ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മാല്യവാൻ ‘വീരൗ’ (വീരരായ രണ്ടുപേർ) എന്നു പറഞ്ഞ് സഹോദരന്മാരുടെ ശൗര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ജാഗ്രത പാലിക്കാൻ പറയുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കില’ (വത്രേ) എന്ന അവ്യയം, അവൻ ഇതു കേട്ടറിഞ്ഞതേയുള്ളൂ, നേരിട്ടു കണ്ടതല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വേഷു സദ്മസു സംസ്ഥാതും ന ശക്താഃ’ (സ്വന്തം ഭവനങ്ങളിൽപ്പോലും കഴിയാൻ സാധിക്കുന്നില്ല) എന്നത് ദേവന്മാരുടെ ദുർദശയുടെ പാരമ്യമാണ് — വീട്ടിൽപ്പോലും അവർ നിർഭയരല്ല. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രദഹതാം വര’ (ദഹിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ) എന്ന ശിവന്റെ സംബോധന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൂന്നാം കണ്ണിന്റെ ദാഹകശക്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ശിവൻ വീണ്ടും ‘എനിക്കു വധിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവർ’ എന്നു പറയുന്നു — മാല്യവാൻ കേട്ട ഈ വാക്ക് അവർക്ക് അല്പം ആശ്വാസവുമാണ്. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്ക് ‘സുരാ ഭവത നിർഭയാഃ’ (ദേവന്മാരേ, നിർഭയരാകുവിൻ) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിജ്വരാഃ’ (ആകുലത വെടിഞ്ഞവർ) എന്ന പാഠം.

മാല്യവാൻ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെയും മറ്റു ദേവശത്രുക്കളുടെയും മൃത്യു അവൻതന്നെയാണ്. നമുചി, കാലനേമി, വീരശ്രേഷ്ഠനായ സംഹ്രാദൻ, ബഹുമായാവിയായ രാധേയൻ, ധാർമികനായ ലോകപാലൻ, യമളാർജുനന്മാർ, ഹാർദിക്യൻ, ശുംഭൻ, നിശുംഭൻ — സത്ത്വമുള്ളവരും മഹാബലരുമായ ഈ അസുരന്മാരും ദാനവന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ അവനെ നേരിട്ടശേഷം പരാജയപ്പെടാതിരുന്നതായി കേട്ടിട്ടില്ല. അവരെല്ലാം നൂറുകണക്കിനു യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്തവരും, എല്ലാവരും മായാവിദ്യ അറിയുന്നവരും, എല്ലാവരും എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും നിപുണരും, എല്ലാവരും ശത്രുക്കൾക്കു ഭയങ്കരരുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും നാരായണനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ഇതറിഞ്ഞ് നമുക്കെല്ലാവർക്കും ഉചിതമായത് ഇവിടെ ചെയ്യാൻ നിങ്ങൾ അർഹരാണ്; നമ്മെ വധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ നാരായണനെ ജയിക്കുക പ്രയാസമാണ്.’ മാല്യവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് സുമാലിയും മാലിയും, അശ്വിനീദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനോടെന്നപോലെ, മൂത്ത സഹോദരനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾ നന്നായി വേദം പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്, ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്, യജ്ഞം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; ഐശ്വര്യം പരിപാലിച്ചിട്ടുണ്ട്; രോഗമില്ലാത്ത ആയുസ്സു നേടിയിട്ടുണ്ട്; സന്മാർഗത്തിൽ സദ്ധർമം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇളക്കാൻ കഴിയാത്ത ദേവസാഗരത്തിൽ ശസ്ത്രങ്ങളുമായി ഇറങ്ങി, അപ്രതിമരായ ശത്രുക്കളെ ഞങ്ങൾ ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ഞങ്ങൾക്കു മൃത്യുഭയമില്ല. നാരായണനും രുദ്രനും ഇന്ദ്രനും യമനുംപോലും എല്ലാവരും എപ്പോഴും നമ്മുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ ഭയപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസേശ്വരാ, വിഷ്ണുവിനു ദ്വേഷം തോന്നാൻ കാരണമൊന്നും നമ്മിലില്ല; ദേവന്മാരുടെ ദോഷംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ മനസ്സ് ഇളകിയത്.’ മാല്യവാന്റെ പട്ടികയിൽ വിഷ്ണുവിനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട അസുരന്മാരുടെ പേരുകളാണ് — ഈ കഥകൾ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അവരെത്തന്നെ എണ്ണുന്നു. അവന്റെ യുക്തി ലളിതമാണ് — ബലവും യജ്ഞവും മായയും അസ്ത്രകൗശലവും ഉണ്ടായിരുന്നവരും വിഷ്ണുവിനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ബലത്തെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നതു വ്യർഥമാണ്. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. സഹോദരന്മാരുടെ മറുപടി വിപരീതമാണ് — അവർ സ്വന്തം പുണ്യങ്ങൾ എണ്ണുന്നു, സ്വാധ്യായവും ദാനവും യജ്ഞവും; അവരുടെ മതത്തിൽ ധർമനിഷ്ഠർക്കു മൃത്യുഭയമില്ല. എന്നാൽ ‘നാരായണശ്ച രുദ്രശ്ച … ബിഭ്യതി’ (നാരായണനും രുദ്രനും … ഭയപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്ക് ദർപ്പത്തിന്റെ പാരമ്യമാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണം അവർ ദേവന്മാരുടെ ഏഷണിയിൽ കാണുന്നു — ‘ദേവന്മാർ ഏഷണി പറഞ്ഞതുകൊണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു; സ്വന്തം ദോഷം അവർ കാണുന്നില്ല. ‘അശ്വിനാവിവ വാസവം’ (അശ്വിനീദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനോടെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — രണ്ട് അശ്വിനീദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതുപോലെ. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഐശ്വര്യം പരിപാലിതം’ (ഐശ്വര്യം പരിപാലിച്ചു) — തങ്ങൾ ഭോഗം മാത്രമല്ല, രാജ്യപാലനവും ചെയ്തു എന്ന് അവർ കരുതുന്നു. നാല്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദേവസാഗരം’ എന്ന രൂപകം — ദേവസേന സാഗരംപോലെ ഇളക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്, എന്നിട്ടും അവർ അതിനെ ഇളക്കിമറിച്ചു. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാക്ഷസേശ്വര’ എന്ന സംബോധന മാല്യവാനോടാണ് — മൂത്തവൻതന്നെ രാജാവ്. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാധേയൻ’, ‘ലോകപാലൻ’ എന്നീ രണ്ടു പേരുകൾ പ്രത്യേകം ചില ദൈത്യന്മാരുടേതാണ്, കർണന്റെയോ ദിക്പാലന്റെയോ അല്ല. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സർവേ’ (എല്ലാവരും) എന്ന പദം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു, അസുരന്മാർ സർവഗുണസമ്പന്നരായിരുന്നു എന്ന് ഉറപ്പിക്കാൻ. മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജ്യേഷ്ഠം’ — ഇളയവർ രണ്ടുപേരും മൂത്തവനെ ബഹുമാനിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവന്റെ ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.

‘അതിനാൽ ഇന്നുതന്നെ നാമെല്ലാവരും ഒരുമിച്ച്, പരസ്പരം കാത്തുകൊണ്ട്, ആരിൽനിന്നാണോ ഈ ദോഷം ഉണ്ടായത് ആ ദേവന്മാരെത്തന്നെ വധിക്കാം.’ ഇങ്ങനെ കൂടിയാലോചിച്ച് ബലവാന്മാരായ നൈരൃതശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം സർവസൈന്യങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, യുദ്ധം പ്രഖ്യാപിച്ച്, ജംഭനെയും വൃത്രനെയുംപോലെ ക്രുദ്ധരായി യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. രാമാ, ഇങ്ങനെ സർവോദ്യമത്തോടെ കൂടിയാലോചിച്ച് മഹാകായരും മഹാബലരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു — രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും ആനയെപ്പോലെയുള്ള കുതിരകളിലും കഴുതകളിലും കാളകളിലും ഒട്ടകങ്ങളിലും ശിശുമാരങ്ങളിലും സർപ്പങ്ങളിലും മകരങ്ങളിലും ആമകളിലും മത്സ്യങ്ങളിലും ഗരുഡനെപ്പോലെയുള്ള പക്ഷികളിലും സിംഹങ്ങളിലും പുലികളിലും പന്നികളിലും സൃമരങ്ങളിലും ചമരിമാനുകളിലുംകൂടി. ബലഗർവിതരായ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ലങ്ക വിട്ടുപോയി; ദേവശത്രുക്കളായ അവർ യുദ്ധം ചെയ്യാനായി ദേവലോകത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ലങ്കയ്ക്കു വരാനിരിക്കുന്ന വിപര്യയം കണ്ട്, ലങ്കയിൽ വസിച്ചിരുന്ന ഭൂതങ്ങൾ ഭയം മുൻകൂട്ടി കണ്ട് എല്ലാവിധത്തിലും മനസ്സുമടുത്തവരായി. ശ്രേഷ്ഠമായ രഥങ്ങളിൽ വഹിക്കപ്പെട്ട്, നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും രാക്ഷസന്മാർ ഉത്സാഹത്തോടെ വേഗത്തിൽ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി; നഗരദേവതകളാകട്ടെ രാക്ഷസന്മാർ പോയ വഴിയിലൂടെത്തന്നെ നഗരം വിട്ടുപോയി. ‘ദേവാനേവ ജിഘാംസാമഃ’ (ദേവന്മാരെത്തന്നെ വധിക്കാം) എന്ന തീരുമാനം ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലമാണ് — ദോഷം ഉണ്ടാക്കിയത് ആരെന്ന് അവർ കരുതുന്നുവോ, അവരെത്തന്നെ കൊല്ലാൻ അവർ നിശ്ചയിക്കുന്നു; വിഷ്ണുവിനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കാനല്ല. ‘ജംഭവൃത്രാദയോ യഥാ’ (ജംഭനെയും വൃത്രനെയുംപോലെ) എന്ന ഉപമ — ജംഭനും വൃത്രനും ഇന്ദ്രനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട അസുരന്മാരാണ്; അതിനാൽ ഈ ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന നാശത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക സേനയുടെ വൈവിധ്യവും ഭയങ്കരതയും കാണിക്കുന്നു — ആനകളും കുതിരകളും സാധാരണമാണ്, എന്നാൽ ശിശുമാരങ്ങളും മകരങ്ങളും ആമകളുംകൂടിയുണ്ട്; ഇവ രാക്ഷസന്മാരുടെ മായാബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘ശിശുമാരം, സർപ്പം, മുതല, ആമ’ എന്നിങ്ങനെ എണ്ണുന്നു. ‘ലങ്കാലയാനി ഭൂതാനി’ (ലങ്കയിൽ വസിച്ചിരുന്ന ഭൂതങ്ങൾ) എന്നതു ലങ്കയിലെ ഗ്രാമദേവതകളും മറ്റുമാണെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം; വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം അവർ മുൻകൂട്ടി അനുഭവിക്കുന്നു. ‘രക്ഷസാമേവ മാർഗേണ ദൈവതാന്യപചക്രമുഃ’ — നഗരദേവതകൾ രാക്ഷസന്മാർ പോയ വഴിയിലൂടെത്തന്നെ ഓടിപ്പോയി; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ആ നഗരത്തിലെ ദേവതകൾ … നഗരം വിട്ടുപോയി’ എന്ന്. നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഉദ്യോഗം ഘോഷയിത്വാ’ (യുദ്ധം പ്രഖ്യാപിച്ച്) — യുദ്ധപ്രഖ്യാപനം പരസ്യമായിരുന്നു; എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മഹാകായാ മഹാബലാഃ’ (മഹാകായരും മഹാബലരും) എന്ന സേനാവർണന സംക്ഷിപ്തമാണ്. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദൈവതശത്രവഃ’ (ദേവശത്രുക്കൾ) എന്ന പദം അവരുടെ സ്വഭാവം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു. നാല്പത്തിയെട്ടും നാല്പത്തിയൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളിൽ കരയിലും ജലത്തിലും ആകാശത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ വാഹനങ്ങളും എണ്ണപ്പെടുന്നു — കഴുതകളും കാളകളും ഒട്ടകങ്ങളും കരയിൽ, ശിശുമാരങ്ങളും മകരങ്ങളും ആമകളും മത്സ്യങ്ങളും ജലത്തിൽ, പക്ഷികൾ ആകാശത്തിൽ; ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാർ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും തങ്ങളുടെ സേനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. അമ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിമനസ്കാനി’ (മനസ്സുമടുത്തവ) — ലങ്കാവാസികളായ ഭൂതങ്ങളുടെ മനസ്സു വിഷണ്ണമായി; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ഉള്ളിൽ ഖിന്നരായി’ എന്ന്.

കാലന്റെ പ്രേരണയാൽ ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും ഭയങ്കരമായ ഉത്പാതങ്ങൾ രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരുടെ നാശത്തിനായി ഉയർന്നുവന്നു. മേഘങ്ങൾ എല്ലുകളും ചൂടുള്ള ചോരയും വർഷിച്ചു; സമുദ്രങ്ങൾ തീരം കടന്നു, പർവതങ്ങൾപോലും ഇളകി. മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ശബ്ദത്തോടെ ഭൂതങ്ങൾ അട്ടഹസിച്ചു; ഭയങ്കരരൂപികളായ കുറുക്കന്മാർ ദാരുണമായി ഓരിയിട്ടു. ഭൂതങ്ങൾ ക്രമമായി വന്നു വീഴുന്നതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു; ജ്വാലകൾ ഉതിർക്കുന്ന മുഖങ്ങളോടുകൂടിയ വലിയൊരു കഴുകുകൂട്ടം രാക്ഷസഗണത്തിനു മുകളിൽ കാലനെപ്പോലെ വട്ടമിട്ടു പറന്നു. ചുവന്ന കാലുകളുള്ള പ്രാവുകളും മൈനകളും പേടിച്ചോടിപ്പോയി; കാക്കകൾ അവിടെത്തന്നെ കരഞ്ഞു; പൂച്ചകളും ആന മുതലായ മൃഗങ്ങളും അങ്ങനെതന്നെ. ബലദർപ്പിതരായ രാക്ഷസന്മാർ ആ ഉത്പാതങ്ങളെ അവഗണിച്ച്, മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിതരായി, മുന്നോട്ടുതന്നെ പോയി; പിന്തിരിഞ്ഞില്ല. മാല്യവാനും സുമാലിയും മഹാബലനായ മാലിയും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുന്നിൽ നടന്നു. ദേവന്മാർ ധാതാവിനെ (ബ്രഹ്മാവിനെ) എന്നപോലെ, ആ നിശാചരന്മാരെല്ലാം മാല്യവാൻ എന്ന പർവതംപോലെയുള്ള മാല്യവാനെ ആശ്രയിച്ചു. മഹാമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്ന, മാലിയുടെ അധീനതയിലുള്ള ആ രാക്ഷസേന്ദ്രസേന വിജയം ആഗ്രഹിച്ച് ദേവലോകത്തേക്കു പോയി. പ്രഭുവായ നാരായണൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ ഉദ്യമത്തെക്കുറിച്ച് ദേവദൂതനിൽനിന്നു കേട്ട് അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിനു മനസ്സുവെച്ചു. ഉത്പാതങ്ങളുടെ വർണന രാമായണത്തിൽ വിനാശത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പിനുള്ള പാരമ്പര്യശൈലിയാണ് — ആകാശത്തുനിന്നുള്ള ചോരയുടെയും എല്ലുകളുടെയും വർഷം, സമുദ്രത്തിന്റെ മര്യാദാലംഘനം, പർവതങ്ങളുടെ കമ്പനം, കുറുക്കന്മാരുടെ ഓരിയിടൽ, കഴുകന്മാരുടെ വട്ടമിടൽ. ‘കാലാജ്ഞപ്താഃ’ (കാലന്റെ ആജ്ഞയാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ കാലന്റെ പ്രേരണയാൽത്തന്നെ ഉണ്ടായതാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘കാലന്റെ പ്രേരണയാൽ’ എന്ന്. ‘മൃത്യുപാശാവപാശിതാഃ’ — അവർ മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിതരാണ്; അതിനാൽ കണ്ടിട്ടും പിന്തിരിയുന്നില്ല; രാക്ഷസന്മാരുടെ ഈ ദർപ്പംതന്നെയാണ് അവരുടെ നാശത്തിനു കാരണം. ‘മാല്യവന്തമിവാചലം’ ഒരു യമകമാണ് — മാല്യവാൻ എന്ന രാക്ഷസനും മാല്യവാൻ എന്ന പർവതവും. സേന മാലിയുടെ അധീനതയിലാണ് — അതായത് മാലിയാണ് സേനാപതി. അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വേലാം സമുദ്രാശ്ചോത്ക്രാന്താഃ’ (സമുദ്രങ്ങൾ തീരം കടന്നു) — രാക്ഷസന്മാർ ധർമമര്യാദ ലംഘിച്ചതുപോലെ സമുദ്രം മര്യാദ ലംഘിക്കുന്നു; ഉത്പാതവും അവരുടെ കർമത്തിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ്. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശിവാഃ’ പെൺകുറുക്കന്മാരാണ്; അവയുടെ ഓരിയിടൽ മൃത്യുവിന്റെ സൂചനയാണെന്നു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. അമ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രജ്വാലോദ്ഗാരിഭിർമുഖൈഃ’ (ജ്വാലകൾ ഉതിർക്കുന്ന മുഖങ്ങളോടെ) — കഴുകന്മാരുടെ മുഖങ്ങളിൽനിന്നു ജ്വാലകൾ പുറപ്പെടുന്നു; ഇതൊരു അലൗകികമായ ഉത്പാതമാണ്. അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പ്രാവുകളും മൈനകളും ലങ്ക വിട്ട് ഓടിപ്പോകുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘ലങ്ക വിട്ട് ഓടിപ്പോയി’ എന്നു പറയുന്നു. അമ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിഡാലാ വൈ ദ്വിപാദയഃ’ എന്നതിനെ ‘പൂച്ചകളും അവിടെത്തന്നെ മുരണ്ടുതുടങ്ങി; ആന മുതലായ മൃഗങ്ങൾ ആർത്തനാദം മുഴക്കി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. അറുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ സേനയുടെ ‘മഹാഭ്രഘനനാദിതം’ (മഹാമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ കോലാഹലത്തെ മേഘഗർജനത്തോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. അമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു സഹോദരന്മാരും സേനയുടെ മുന്നിലാണ് — ‘പുരസ്സരാഃ’ (മുന്നിൽ നടക്കുന്നവർ) — അതിനാൽ നാശവും ആദ്യം അവർക്കുതന്നെ.

ആയുധങ്ങളും ആവനാഴികളും സജ്ജമാക്കിയ അദ്ദേഹം വൈനതേയന്റെ (ഗരുഡന്റെ) മുകളിൽ ഇരുന്നു; ആയിരം സൂര്യന്മാർക്കു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള ദിവ്യകവചം ധരിച്ച്, ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നിർമലമായ രണ്ട് ആവനാഴികൾ കെട്ടി, നിർമലമായ അരഞ്ഞാണവും വാളും ധരിച്ച്, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, ശാർങ്ഗം, ഖഡ്ഗം എന്നീ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ കൈക്കൊണ്ട്, താമരക്കണ്ണനായ ആ പ്രഭു പർവതംപോലെയുള്ള സുപർണനായ വൈനതേയന്റെ പുറത്തേറി രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശത്തിനായി അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു. സുപർണന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന, മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്ത ശ്യാമവർണനായ ഹരി, സ്വർണപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലെ മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷിമാരും മഹാസർപ്പങ്ങളും ഗന്ധർവന്മാരും യക്ഷന്മാരും സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ചക്രവും വാളും ശാർങ്ഗവും ശംഖവും കൈയിലേന്തിയ, അസുരസൈന്യത്തിന്റെ ശത്രുവായ അദ്ദേഹം അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു. സുപർണന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിൽ ചിറകുകൾ ഉലഞ്ഞ്, പതാകകൾ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ്, ശസ്ത്രങ്ങൾ ചിതറിയ ആ രാക്ഷസരാജസൈന്യം, പാറകൾ ഇളകുന്ന നീലപർവതശിഖരംപോലെ ഇളകിയാടി. അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു നിശാചരന്മാർ ചോരയും മാംസവും പുരണ്ട, യുഗാന്തത്തിലെ അഗ്നിക്കു തുല്യമായ രൂപമുള്ള, മൂർച്ചയേറിയ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളുമായി മാധവനെ വളഞ്ഞ് പ്രഹരിച്ചു. വിഷ്ണുവിന്റെ ആയുധസജ്ജത വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കവചം, രണ്ട് ആവനാഴികൾ, വാൾ, ശാർങ്ഗം എന്ന വില്ല്, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ; ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഞ്ച് ആയുധങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘സതഡിത്തോയദോ യഥാ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ — ശ്യാമവർണനായ വിഷ്ണു മേഘം, മഞ്ഞപ്പട്ട് മിന്നൽ, സ്വർണമയനായ ഗരുഡൻ മേരുശിഖരം. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അവ യുദ്ധാരംഭത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു. ഗരുഡന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിൽത്തന്നെ രാക്ഷസസേന വിറയ്ക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അവന്റെ ബലം. ‘ചലോപലം നീലമിവാചലാഗ്രം’ — സേന പാറകൾ ഇളകുന്ന നീലപർവതശിഖരംപോലെ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘തന്റെ പാറകളെ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്നു പറയുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ വിഷ്ണുവിനെ വളയുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ വിസ്താരം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ‘മാധവൻ’ എന്നതു വിഷ്ണുവിന്റെ പേരാണ് — ‘മാ’യുടെ (ലക്ഷ്മിയുടെ) ധവൻ (ഭർത്താവ്). അറുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദേവദൂതാദുപശ്രുത്യ’ (ദേവദൂതനിൽനിന്നു കേട്ട്) — ദൂതനിൽനിന്നു വാർത്ത കേട്ടയുടൻ വിഷ്ണു സജ്ജനാകുന്നു, താമസിക്കുന്നില്ല. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സഹസ്രാർകസമദ്യുതി’ (ആയിരം സൂര്യന്മാർക്കു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള) എന്നതു കവചത്തിന്റെ ദീപ്തിയാണ്; അറുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കമലേക്ഷണഃ’ (താമരക്കണ്ണൻ) യുദ്ധസജ്ജതയിലും വിഷ്ണുവിന്റെ സൗമ്യരൂപം കാണിക്കുന്നു. അറുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തൂർണതരം’ (അതിവേഗം) എന്ന താരതമ്യപദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേഗത്തിന്റെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അറുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ദേവന്മാർ പാടുന്നു — യുദ്ധംപോലും ഒരു ഉത്സവംപോലെ. എഴുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യുഗാന്തവൈശ്വാനരതുല്യവിഗ്രഹൈഃ’ (യുഗാന്തത്തിലെ അഗ്നിക്കു തുല്യമായ രൂപമുള്ള) — രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പ്രളയാഗ്നിപോലെയാണ്. അറുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭ്രമത്പതാകം’ (പതാകകൾ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന) — കൊടികൾ കാറ്റിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു; സേനയുടെ വ്യാകുലതയുടെ അടയാളം.

Harassed by Sukeśa's sons, the gods and the seers rich in austerity went in terror for refuge to Maheśvara, god of gods: maker of the world's creation and of its end, unborn, of unmanifest form, the support of all the worlds, the one to be worshipped, the supreme teacher. Approaching the foe of Kāma, the enemy of the Triple City, the three-eyed one, they joined their palms and spoke in voices that faltered with fear: "Lord, protector of creatures, the sons of Sukeśa, made arrogant by the Grandsire's boon, oppress all creatures and harass them as enemies do. Our hermitages, once places of refuge, are refuges no longer. They have driven the gods from heaven and now sport in heaven like gods themselves. "I am Viṣṇu, I am Rudra, I am Brahmā, I am king of the gods, I am Yama and Varuṇa, I am the Moon, I am the Sun as well," so say the rākṣasas Mālī, Sumālī and Mālyavān, and exulting in battle, they and those who follow them torment us. So grant us freedom from fear, lord, for we are stricken with fear. Take on your terrible form and slay these thorns in the gods' side." The gods' praise shows Śiva under three aspects: maker of creation and destruction, the unborn and unmanifest, and the support and teacher of all. Calling him the foe of Kāma and of the Triple City recalls his skill in destroying, and that is why they ask him to slay the rākṣasas. Their fear showed even in their voices. The hermitages that had once given shelter had become places of dread. The rākṣasas' arrogance reaches its height when they proclaim themselves every god at once. And the gods' plea is a strange one: Śiva is auspicious by nature, yet they beg him to take on his fierce, inauspicious form. The rākṣasas are pictured as thorns on the gods' path, and even their followers were tormentors.

When all the gods had spoken, the lord Kapardin, the blue-and-red god, who had a regard for Sukeśa, said to the hosts of gods: "I will not slay them; those asuras cannot be slain by me. But I will give you counsel as to who will slay them. Take up this same endeavour, great seers, and go for refuge to Viṣṇu; that lord will slay them." Then they hailed Maheśvara with cries of victory and, tormented by fear of the night-rangers, came before Viṣṇu. Bowing to the god who bears the conch and discus and honouring him greatly, they spoke to him in agitation about the sons of Sukeśa. The key word is Śiva's "regard" for Sukeśa. In the previous sarga he was Sukeśa's protector and had made him immortal, so it would not be fitting for him to kill Sukeśa's sons. Yet he does not simply refuse; he points to a way, giving them counsel. Here the relation among the three great gods can be seen: Brahmā grants the boon, Śiva protects, and Viṣṇu destroys the wicked, each with his own work. The gods accept Śiva's decision gladly, with cries of victory, not in disappointment. Viṣṇu's first epithet, bearer of conch and discus, shows him always ready with his weapons, and the gods' agitation again reveals their haste and fear.

"Lord," they said, "the three sons of Sukeśa, like the three sacred fires, have attacked us by the power of a boon and seized our dwelling places. There is a fortress city named Laṅkā on the summit of Trikūṭa, and from there the night-rangers harass us all. Slay them for our good, slayer of Madhu. We have come to you for refuge; be our refuge, lord of the gods. Cut off the lotuses of their faces with your discus and offer them to Yama. In times of fear there is no one but you to make us safe. Slay those rākṣasas, who exult in battle and are drunk with pride, together with their kin, and drive away our fear, lord, as the sun drives away the mist." Addressed thus by the gods, Janārdana, god of gods, who strikes fear into his enemies, granted them safety and said: "I know the rākṣasa Sukeśa, made proud by Īśāna's boon, and I know his sons, of whom Mālyavān is the eldest. In my wrath I shall slay those vilest of rākṣasas, who have overstepped every bound. Be free of care, you gods." At these words of mighty Viṣṇu, all the gods went back to their homes rejoicing and praising Janārdana. The gods name the boon as the root of the rākṣasas' power, and Laṅkā's being a fortress is why they cannot go there themselves. "Be our refuge" is the very heart of seeking shelter. The picture of the rākṣasas' faces as lotuses, cut by the discus and offered up to Yama, is at once terrible and beautiful, and the sun dispelling mist recalls Rāma's own question in the fourth sarga. Viṣṇu's answer is short and firm. He knows everything already and asks nothing; he even names the eldest brother. The one god gives fear to enemies and safety to those who turn to him. The rākṣasas' chief fault is that they have overstepped every bound, and that is the righteous reason for their death. The gods' fever of anxiety was quieted, and their going home shows that their comfort was complete.

When the night-ranger Mālyavān heard of this undertaking of the gods, he said to his two heroic brothers: "The immortals and the seers, it seems, went together to Śaṅkara and, seeking our death, said this: 'Lord, the sons of Sukeśa, puffed up by the might of their boon, arrogant and terrible to see, harass us at every step. Overpowered by the rākṣasas, Prajāpati, we cannot stay even in our own homes for fear of those wicked ones. So for our good, three-eyed one, slay them; best of burners, burn up the rākṣasas with a mere angry sound.' When the gods had said this, the slayer of Andhaka shook his head and his hand and said: 'Gods, the sons of Sukeśa cannot be slain by me in battle, but I will give you counsel as to who will surely slay them. He who holds discus and mace and wears yellow garments, Janārdana, Hari, glorious Nārāyaṇa: go to him for refuge.' Having received this counsel from Hara and saluted the foe of Kāma, they went to Nārāyaṇa's abode and told him everything. Then Nārāyaṇa said to the gods led by Indra: 'I shall slay those enemies of the gods; be without fear.' So, bulls among rākṣasas, before the terrified gods, Hari has vowed our death. Think what is fitting for us to do." Mālyavān had learned everything through spies, and he repeats the conversation of the gods with Śiva and Viṣṇu almost word for word, though his "it seems" shows he is reporting what he has heard, not what he saw. The repetition is part of the storyteller's art, and through it Rāma, the listener, sees the events from the rākṣasas' side. He admits the gods could not rest even in their homes, and he recalls how they begged Śiva, whose third eye burns, to consume the rākṣasas; Śiva's shaking of his head and hand was a sign of refusal, and that Śiva would not kill them was some comfort to the brothers. Mālyavān, the eldest, is prudent: he grants that his brothers are heroes, yet he does not urge them to war but opens a council on what is fitting. Viṣṇu is called "glorious" because Lakṣmī, glory herself, is always with him.

Mālyavān went on: "He was the death of Hiraṇyakaśipu and of other enemies of the gods. Namuci, Kālanemi, the great hero Saṃhrāda, Rādheya of many wiles, the righteous Lokapāla, Yamala and Arjuna, Hārdikya, Śumbha and Niśumbha, mighty asuras and dānavas full of strength: not one of them is ever heard to have met him in battle and remained unconquered. All of them had performed hundreds of sacrifices, all knew the arts of illusion, all were skilled in every weapon, all struck terror into their enemies. Yet Nārāyaṇa slew them in hundreds and in thousands. Knowing this, you should do what is fitting for us all. It is hard to conquer Nārāyaṇa, who means to slay us." His list names asuras whom Viṣṇu killed, figures well known from the old stories; Rādheya and Lokapāla here are the names of particular demons, not Karṇa or a guardian of the quarters. The word "all" comes four times, to stress that these asuras had every gift. His reasoning is simple: those who had strength, sacrifices, magic and skill in arms were still slain by Viṣṇu, so to trust in strength alone is useless. Then Sumālī and Mālī answered their elder brother, as the two Aśvins speak to Indra. They honoured him as the eldest, but they did not take his advice. "We have studied well, given gifts and offered sacrifices. We have ruled and protected our dominion, won long life free from sickness, and set good dharma on its course. We have plunged with our weapons into the unshakeable ocean of the gods and conquered matchless foes. We have no fear of death. Nārāyaṇa and Rudra, Śakra and Yama too, all of them are ever afraid to stand before us. There is no reason whatever for Viṣṇu to hate us, lord of the rākṣasas. It is only through the fault of the gods that Viṣṇu's mind has been turned against us." Their reply is the opposite of his. They count up their own merits, study, gifts and sacrifice, and hold that the righteous need not fear death. But to say that Nārāyaṇa and Rudra are afraid of them is the height of pride. They see the cause of Viṣṇu's anger in the gods' tale-bearing and cannot see their own fault. They call Mālyavān "lord of the rākṣasas" because the eldest was their king.

"Therefore let us all set out together this very day, each guarding the other, and slay the gods themselves, from whom this wrong has come." Having taken counsel thus, the mighty bulls among the nairṛtas, with their whole army around them, proclaimed the campaign and set out for battle in fury, like Jambha, Vṛtra and the rest. So, Rāma, having taken counsel and gathered all their forces, the rākṣasas, huge of body and mighty, set out for war: with chariots and elephants, with horses as big as elephants, with donkeys, bulls and camels, with porpoises and serpents, crocodiles, tortoises and fish, with birds like Garuḍa, with lions, tigers, boars, sṛmara deer and yaks. Proud of their strength, all the rākṣasas left Laṅkā; the enemies of the gods set out for the world of the gods to fight. The beings that dwelt in Laṅkā saw the ruin that awaited the city and, seeing only terrors, were everywhere downcast. Borne in the finest chariots, in hundreds and thousands, the rākṣasas set out swiftly and with determination for the world of the gods, and the city's own deities departed by the very road the rākṣasas took. Their decision to kill the gods is the fruit of pride: instead of seeking to appease Viṣṇu, they resolve to slay those they blame for the trouble. The comparison with Jambha and Vṛtra, asuras slain by Indra, quietly foretells their own ruin. The war was proclaimed publicly and every rākṣasa was summoned. The long list of mounts shows how varied and dreadful the army was: besides the usual elephants and horses there were porpoises, crocodiles and tortoises, a sign of the rākṣasas' magic power, and creatures of land, water and sky alike, as though they had gathered every world into their army. The guardian spirits of Laṅkā felt the coming disaster before it came and were sick at heart; the deities of the city left it by the same road the rākṣasas took. "Enemies of the gods" sums up their nature in a phrase.

Then terrible portents, sent by Time, arose on earth and in the sky, foretelling the destruction of the rākṣasa lords. The clouds rained bones and hot blood; the oceans overran their shores and the mountains shook. Unseen beings bellowed with laughter that roared like thunderclouds, and jackals, dreadful to see, howled fearfully. Creatures were seen falling one after another, and a great circle of vultures, flames pouring from their mouths, wheeled like Time itself above the rākṣasa host. Red-footed pigeons and mynas flew away in fright, crows cawed on the spot, and cats and elephants and other beasts cried out. Disregarding all these portents, the rākṣasas, proud of their strength, went on and did not turn back, for they were bound in the noose of Death. Mālyavān, Sumālī and the mighty Mālī went at the head of the rākṣasas like blazing fires, and all the night-rangers relied on Mālyavān as on the Mālyavān mountain, as the gods rely on the Creator. That army of the rākṣasa lords, thundering like great clouds, marched on the world of the gods under Mālī's command, eager for victory. Meanwhile the lord Nārāyaṇa heard of the rākṣasas' campaign from a messenger of the gods. The portents are the Rāmāyaṇa's customary foreshadowing of destruction: a rain of blood and bones from the sky, the sea breaking its bounds, the mountains trembling, the howling of jackals, a ring of vultures. They are sent by Time. The sea overstepping its shore mirrors the rākṣasas overstepping the bounds of dharma, so that even the omens reflect their deeds. The jackal's howl is known everywhere as a sign of death, and vultures breathing flames are an unearthly portent; the birds fled from Laṅkā. The rākṣasas saw all this and still did not turn back, because they were already caught in Death's noose; their pride was the cause of their ruin. Mālyavān the rākṣasa is played against Mālyavān the mountain, and Mālī was the commander of the army. Since the three brothers went in front, destruction would fall first on them.

Nārāyaṇa at once set his mind on battle, without a moment's delay. Armed with weapons and quivers, he mounted Garuḍa, the son of Vinatā. He put on divine armour as bright as a thousand suns, bound on two spotless quivers full of arrows, and took a gleaming girdle and sword; the lotus-eyed one, gentle of aspect even in his war-gear, took up his excellent weapons, the conch, the discus, the mace, the bow Śārṅga and the sword. Mounting Suparṇa, Vinatā's son, huge as a mountain, the lord went with all speed to destroy the rākṣasas. Seated on Suparṇa's back, the dark Hari in his yellow robe shone like a rain-cloud streaked with lightning on the peak of a golden mountain. Praised in song by siddhas, divine seers and great serpents, by gandharvas and yakṣas, the enemy of the asura hosts came on, discus, sword, bow and conch in his hands, as though the battle were a festival. The rākṣasa army, its flanks buffeted by the wind of Suparṇa's wings, its banners whirling and its weapons scattered, shook like the summit of a dark mountain with its rocks tumbling down. Then the night-rangers surrounded Mādhava and pierced him in thousands with their choice weapons, sharp, smeared with blood and flesh, like the fire at the end of an age. The poet describes Viṣṇu's arming in detail, and among his weapons are his five famous ones. In the simile the dark god is the cloud, his yellow robe the lightning, and golden Garuḍa the mountain peak. Even before any blow was struck, the mere wind of Garuḍa's wings made the rākṣasa army tremble. The closing verses, in a longer metre, carry the rush of the battle's beginning; the sarga ends with the rākṣasas closing round Viṣṇu, and the fighting itself is told in the next.