हनूमान् रामं वदति — हे नरव्याघ्र, तव प्रति स्नेहात् सौहार्दात् च देवी सीता माम् अनुमान्य सत्कृत्य, गन्तुं त्वरमाणं मां पुनः ससम्भ्रमम् इदम् उत्तरं वचनम् अवदत्। ‘दाशरथिः रामः त्वया बहुविधं वाच्यः, यथा सः रावणम् आहवे हत्वा शीघ्रं मां प्राप्नुयात्। हे अरिंदम वीर, यदि त्वं मन्यसे, तर्हि कस्मिंश्चित् संवृते गुप्ते देशे एकम् अहः वस; विश्रान्तः सन् श्वः गमिष्यसि। हे वानर, तव सांनिध्यात् अल्पभाग्यायाः मम अस्य शोकविपाकस्य मुहूर्तम् अपि विमोक्षणं स्यात्। विक्रान्ते त्वयि पुनरागमनाय गते मम प्राणानाम् अपि संदेहः स्यात्, न अत्र संशयः। दुःखात् दुःखं प्राप्तां, दुःखेन पराभूतां, दुर्गतां, दुःखभागिनीं मां तव अदर्शनजः शोकः भूयः परितापयेत्।’ दशमासान् यावत् एकाकिनी राक्षसीभिः परिवृता सीता प्रथमं रामस्य दूतं दृष्ट्वा तस्य सांनिध्ये एव किंचित् आश्वासं लभते; अतः सा तस्य गमनं सोढुं न शक्नोति। ‘शोकविपाकः’ इति पदेन सा स्वस्य दुःखं पूर्वकर्मणः फलम् इव मन्यते। ‘अल्पभाग्या’ इति स्वं निर्दिशन्ती सा स्वस्य दैन्यं प्रकटयति। एकाहवासस्य प्रार्थना तस्याः एकाकित्वस्य गभीरतां दर्शयति — एकः दिवसः अपि तस्याः कृते महान् लाभः। ‘पुनरागमनाय’ इति पदं दर्शयति यत् सा हनूमतः पुनरागमनं निश्चितं मन्यते, तथापि मध्यकालः तस्याः कृते असह्यः। ‘दुःखाद् दुःखपराभूताम्’ इति पुनरुक्त्या तस्याः दुःखपरम्परा व्यज्यते।

सा पुनः अवदत् — ‘हे हरीश्वर वीर, अयं महान् संदेहः मम अग्रतः तिष्ठति इव — त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु सत्सु अपि तानि हर्यृक्षसैन्यानि, तौ नरवरात्मजौ वा दुष्पारं महोदधिं कथं नु तरिष्यन्ति? हे अनघ, अस्य सागरस्य लङ्घने त्रयाणाम् एव भूतानां शक्तिः दृश्यते — वैनतेयस्य गरुडस्य, वायोः, तव च। हे कार्यविदां वर, एवं दुरतिक्रमे अस्मिन् कार्यनिर्योगे त्वं किं समाधानम् उपायं पश्यसि? ब्रूहि।’ सीतायाः संशयः स्वाभाविकः — सा हनूमतः एव सागरलङ्घनं दृष्टवती, वानराणां सेतुबन्धस्य कल्पना तस्याः मनसि नास्ति। ‘कार्यनिर्योगे’ इति पदम् अत्र कार्यसम्पादने इति अर्थे; समीक्षिते ‘कार्यनियोगे’ इति पाठः। सा हनूमन्तं ‘कार्यविदां वरः’ इति सम्बोधयति, यतः सः एव तस्याः एकः आश्रयः इदानीम्। ‘त्रयाणाम् एव भूतानाम्’ इति वचनेन सा हनूमतः सामर्थ्यं गरुडवायुतुल्यं मन्यते — एषा तस्य प्रशंसा अपि। किन्तु एकस्य बलं सर्वस्याः सेनायाः कृते न पर्याप्तम् इति तस्याः चिन्ता।

‘हे परवीरघ्न, अस्य कार्यस्य परिसाधने त्वम् एकः एव कामं पर्याप्तः असि; किन्तु तेन तव बलोदयः तव एव यशस्यः भवेत्, न रामस्य। यदि रामः समग्रैः बलैः सह आगत्य रावणम् आहवे हत्वा विजयी मां स्वपुरीं नयेत्, तत् तस्य यशस्करं स्यात्। यथा रक्षसा रावणेन तस्य वीरस्य भयात् एव वनात् उपधिना छलेन अहं हृता, तथा चौर्येण राघवः मां प्राप्तुं न अर्हति। यदि परबलार्दनः काकुत्स्थः बलैः लङ्कां संकुलां कृत्वा मां नयेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। अतः आहवशूरस्य महात्मनः तस्य अनुरूपं विक्रान्तं यथा भवति, तथा त्वम् उपपादय।’ तस्याः अर्थोपहितं प्रश्रितं हेतुसंहितं च तत् वाक्यं निशम्य अहं शेषम् उत्तरं वाक्यम् अब्रवम्। अत्र सीतायाः धर्मबुद्धिः क्षत्रियधर्मज्ञता च प्रकाशते — रावणः छलेन ताम् अहरत्, रामः तु प्रकाशं युद्धेन तां जयेत्। पत्युः कीर्तिः एव तस्याः परमं लक्ष्यम्; स्वस्य शीघ्रमुक्तेः अपि अधिकं सा रामस्य यशः चिन्तयति। ‘उपधिना’ इति छलेन, मायया इति अर्थः। ‘बलोदयः’ इति बलस्य उद्रेकः प्रकाशः इति अर्थः; हिन्दीटीका अपि तव एव यशोवर्धनः भविष्यति (न श्रीरामस्य) इति व्याचष्टे। ‘हेतुसंहितम्’ इति युक्तियुक्तम् — सीता न केवलं भावेन वदति, अपितु कारणानि दर्शयति। ‘प्रश्रितम्’ इति विनययुक्तम्; सा हनूमन्तं न आदिशति, अपितु प्रार्थयते।

‘हे देवि, हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः सत्त्वसम्पन्नः सुग्रीवः त्वदर्थे कृतनिश्चयः अस्ति। तस्य निदेशे विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तः महाबलाः मनःसंकल्पसदृशवेगाः हरयः स्थिताः। तेषां गतिः न उपरि, न अधस्तात्, न तिर्यक् सज्जते; ते अमिततेजसः महत्सु कर्मसु अपि न सीदन्ति। वायुमार्गानुसारिभिः तैः महाभागैः बलसंयुतैः वानरैः असकृत् भूमिः प्रदक्षिणीकृता। तत्र मत्तः विशिष्टाः मत्तुल्याः च बहवः वनौकसः सन्ति; सुग्रीवसंनिधौ मत्तः न्यूनः कश्चित् अपि नास्ति। यदि अहं तावत् इह प्राप्तः, किं पुनः ते महाबलाः? प्रकृष्टाः न प्रेष्यन्ते, इतरे साधारणाः जनाः एव प्रेष्यन्ते।’ हनूमतः विनयः अत्र स्पष्टः — सः स्वं सुग्रीवस्य सेनायां कनिष्ठं वदति, येन सीता वानराणां सामर्थ्ये विश्वसेत्। दूतः सामान्यः भवति इति नीतिः — राजा श्रेष्ठान् योद्धॄन् युद्धाय रक्षति। एतेन सीतायाः संशयस्य समाधानं दत्तम् — यदि दूतः एव सागरं लङ्घितवान्, तर्हि ततः श्रेष्ठाः सर्वे अपि लङ्घयिष्यन्ति। ‘मनःसंकल्पसदृशाः’ इति ते मनसः संकल्पवत् वेगिनः — यत्र मनः गच्छति तत्र ते अपि सद्यः गच्छन्ति; समीक्षिते ‘संकल्पसंपाताः’ इति पाठः समानार्थः। ‘न तिर्यक् सज्जते गतिः’ इति तेषां गतेः कुत्र अपि प्रतिबन्धः नास्ति। ‘असकृत् प्रदक्षिणीकृता भूमिः’ इति वचनेन सीतायाः अन्वेषणे वानराः सर्वाः दिशः अगच्छन् इति अपि स्मर्यते। एवं हनूमान् सीतायाः संशयं युक्त्या निवारयति।

‘तस्मात् हे देवि, परितापेन अलम्; तव मन्युः अपैतु। हरियूथपाः एकेन उत्पातेन लङ्कां प्राप्स्यन्ति। उदितौ चन्द्रसूर्यौ इव तौ नृसिंहौ रामलक्ष्मणौ मम पृष्ठगतौ तव सकाशम् आगमिष्यतः। हे महाभागे, सिंहसंकाशम् अरिघ्नं राघवं, धनुष्मन्तं लक्ष्मणं च लङ्काद्वारम् उपागतौ शीघ्रं द्रक्ष्यसि। नखदंष्ट्रायुधान् सिंहशार्दूलविक्रमान् वारणेन्द्राभान् वीरान् वानरान् संगतान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। लङ्कायाः मलयसानुषु नर्दतां शैलाम्बुदनिकाशानां कपिमुख्यानां स्वनं नचिरात् श्रोष्यसे। निवृत्तवनवासम् अरिंदमं राघवं त्वया सह अयोध्यायाम् अभिषिक्तं शीघ्रं द्रक्ष्यसि।’ हनूमतः आश्वासनं क्रमेण वर्धते — प्रथमं वानराणाम् आगमनं, ततः रामलक्ष्मणयोः दर्शनं, ततः वानरसेनायाः गर्जनं, अन्ते च अयोध्यायाम् अभिषेकः। एवं सः सीतायाः दृष्टिं वर्तमानदुःखात् भविष्यतः सुखं प्रति नयति। ‘मम पृष्ठगतौ’ इति वचनं पूर्वसर्गस्य पृष्ठारोहणप्रस्तावं स्मारयति — सीता न आरोहत्, रामः तु आरोक्ष्यति। ‘वारणेन्द्राभान्’ इति गजेन्द्रतुल्यान् महाकायान्; समीक्षिते ‘वानरेन्द्राभान्’ इति पाठः। ‘चन्द्रसूर्यौ इव उदितौ’ इति उपमया रामलक्ष्मणयोः सौम्यता तेजः च युगपत् सूच्यते। ‘लङ्कामलयसानुषु’ इति लङ्कायाः समीपस्थेषु मलयपर्वतस्य शिखरेषु इति हिन्दीटीका; ‘शैलाम्बुदनिकाशाः’ इति पर्वतमेघसदृशमहाकायाः। अन्ते अयोध्याभिषेकस्य उल्लेखः सम्पूर्णस्य कथानकस्य सुखान्तं पूर्वम् एव सूचयति। ‘तदलं परितापेन’ इति वचनं सीतायाः पूर्वोक्तं ‘प्राणानाम् अपि संदेहः’ इति भयं निवारयति; ‘एकोत्पातेन’ इति पदं तस्याः ‘कथं तरिष्यन्ति’ इति प्रश्नस्य साक्षात् उत्तरम्। ‘धनुष्मन्तम्’ इति समीक्षिते ‘धनुष्पाणिम्’ — अर्थः समानः।

तव अतिशोकेन तथा अतिपीडिता अपि अदीनभाषिणी सा मैथिलात्मजा यदा मया शिवाभिः इष्टाभिः वाग्भिः अभिप्रसादिता, तदा शान्तिम् उवाह। अयं श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। हनूमतः वाक्यैः सा किंचित् समाश्वस्ता, अनेन च सुन्दरकाण्डं समाप्यते।

హనుమంతుడు రామునితో ఇలా అంటున్నాడు — నరవ్యాఘ్రా, నీపై ప్రేమతో, సౌహార్దంతో సీతాదేవి నన్ను గౌరవించి సత్కరించి, వెళ్ళడానికి తొందరపడుతున్న నాతో మళ్ళీ కలవరపాటుతో ఈ తరువాతి మాట చెప్పింది. ‘దశరథపుత్రుడైన రామునితో నువ్వు అనేకవిధాలుగా చెప్పాలి — అతడు యుద్ధంలో రావణుని చంపి త్వరగా నన్ను పొందేలా. అరిందమా, వీరా, నీకు సరి అనిపిస్తే మరుగుగా ఉన్న ఏదో రహస్య ప్రదేశంలో ఒక్క రోజు ఉండు; విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెళ్ళుదువు గాని. వానరా, నీ సాన్నిధ్యం వల్ల అల్పభాగ్యురాలనైన నా ఈ శోకఫలం నుండి ఒక ముహూర్తకాలమైనా విముక్తి కలుగుతుంది. పరాక్రమశాలివైన నువ్వు మళ్ళీ తిరిగి రావడానికి వెళ్ళిపోతే నా ప్రాణాలపై కూడా సందేహం కలుగుతుంది, ఇందులో సంశయం లేదు. దుఃఖం మీద దుఃఖం పొంది, దుఃఖంతో పరాభవింపబడి, దుర్గతిలో ఉన్న, దుఃఖభాగిని అయిన నన్ను నువ్వు కనబడకపోవడం వల్ల కలిగే శోకం మళ్ళీ పరితపింపజేస్తుంది.’ పది నెలలపాటు రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఒంటరిగా చుట్టుముట్టబడి ఉన్న సీత మొదటిసారిగా రాముని దూతను చూసి అతని సాన్నిధ్యంలోనే కొంత ఊరట పొందుతుంది; అందుకే అతని ప్రయాణాన్ని సహించలేకపోతుంది. ‘శోకవిపాకః’ (శోకఫలం) అనే పదంతో ఆమె తన దుఃఖాన్ని పూర్వకర్మ ఫలంలా భావిస్తుంది. ‘అల్పభాగ్యురాలు’ అని తనను నిర్దేశించుకుంటూ ఆమె తన దైన్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఒక్క రోజు ఉండమనే ప్రార్థన ఆమె ఒంటరితనపు లోతును చూపుతుంది — ఒక్క రోజు కూడా ఆమెకు గొప్ప లాభం. ‘మళ్ళీ తిరిగి రావడానికి’ అనే పదం హనుమంతుని పునరాగమనం నిశ్చయమని ఆమె భావిస్తోందని చూపుతుంది, అయినా ఆ మధ్యకాలం ఆమెకు అసహనీయం. ‘దుఃఖం మీద దుఃఖం, దుఃఖంతో పరాభవింపబడి’ అనే పునరుక్తితో ఆమె దుఃఖపరంపర వ్యక్తమవుతుంది.

ఆమె మళ్ళీ ఇలా అన్నది — ‘హరీశ్వరా, వీరా, ఈ గొప్ప సందేహం నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నట్టుంది — నీవంటి సహాయకులైన వానరులూ భల్లూకాలూ ఉన్నప్పటికీ, ఆ వానర భల్లూక సైన్యాలు గానీ, ఆ నరశ్రేష్ఠులైన రాజకుమారులిద్దరు గానీ దాటశక్యం కాని ఈ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? పాపరహితుడా, ఈ సముద్రాన్ని లంఘించే శక్తి మూడు ప్రాణులకే కనిపిస్తుంది — వినతాపుత్రుడైన గరుడునికి, వాయువుకు, నీకు. కార్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇలా దాటశక్యం కాని ఈ కార్యసాధనలో నువ్వు ఏ పరిష్కారం, ఏ ఉపాయం చూస్తున్నావు? చెప్పు.’ సీత సందేహం స్వాభావికమైనది — ఆమె హనుమంతుని సముద్రలంఘనాన్నే చూసింది, వానరులు సేతువు కట్టే ఆలోచన ఆమె మనసులో లేదు. ‘కార్యనిర్యోగే’ అనే పదం ఇక్కడ కార్యసాధనలో అనే అర్థంలో ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో ‘కార్యనియోగే’ అనే పాఠం ఉంది. ఆమె హనుమంతుని ‘కార్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడా’ అని సంబోధిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇప్పుడు అతడే ఆమెకు ఏకైక ఆశ్రయం. ‘మూడు ప్రాణులకే’ అనే మాటతో ఆమె హనుమంతుని సామర్థ్యాన్ని గరుడ వాయువులతో సమానంగా భావిస్తుంది — ఇది అతనికి ప్రశంస కూడా. కాని ఒక్కని బలం సైన్యమంతటికీ చాలదని ఆమె చింత.

‘శత్రువీరులను సంహరించేవాడా, ఈ కార్యాన్ని సాధించడానికి నువ్వొక్కడివే నిజంగా చాలు; కాని దానివల్ల నీ బలపు ఉద్రేకం నీకే కీర్తిని తెస్తుంది, రామునికి కాదు. రాముడు సమస్త సైన్యాలతో వచ్చి యుద్ధంలో రావణుని చంపి విజయుడై నన్ను తన నగరానికి తీసుకువెళ్తే, అది అతనికి కీర్తికరమవుతుంది. రాక్షసుడైన రావణుడు ఆ వీరుని భయంతోనే వనం నుండి కపటంతో, మోసంతో నన్ను అపహరించినట్టు, రాఘవుడు దొంగతనంతో నన్ను పొందడం తగదు. శత్రుసైన్యాన్ని అణచే కాకుత్స్థుడు సైన్యాలతో లంకను అల్లకల్లోలం చేసి నన్ను తీసుకువెళ్తే, అదే అతనికి తగినది. కాబట్టి యుద్ధశూరుడైన ఆ మహాత్మునికి తగిన పరాక్రమం ఎలా జరుగుతుందో అలా నువ్వు ఏర్పాటు చెయ్యి.’ అర్థవంతమూ, వినయపూర్వకమూ, హేతుబద్ధమూ అయిన ఆమె ఆ మాట విని నేను మిగిలిన జవాబు చెప్పాను. ఇక్కడ సీత ధర్మబుద్ధీ క్షత్రియధర్మజ్ఞతా ప్రకాశిస్తాయి — రావణుడు కపటంతో ఆమెను అపహరించాడు, రాముడు మాత్రం బహిరంగ యుద్ధంతో ఆమెను జయించాలి. భర్త కీర్తియే ఆమెకు పరమలక్ష్యం; తన శీఘ్రవిముక్తి కంటే కూడా ఎక్కువగా ఆమె రాముని కీర్తి గురించి ఆలోచిస్తుంది. ‘ఉపధినా’ అంటే కపటంతో, మాయతో అని అర్థం. ‘బలోదయః’ అంటే బలపు ఉద్రేకం, ప్రకాశం అని అర్థం; హిందీ వ్యాఖ్య కూడా ‘అది నీకే కీర్తిని పెంచుతుంది (శ్రీరామునికి కాదు)’ అని వివరిస్తుంది. ‘హేతుసంహితమ్’ అంటే యుక్తియుక్తమైనది — సీత కేవలం భావంతో మాట్లాడదు, కారణాలను కూడా చూపుతుంది. ‘ప్రశ్రితమ్’ అంటే వినయంతో కూడినది; ఆమె హనుమంతుని ఆజ్ఞాపించదు, ప్రార్థిస్తుంది.

‘దేవీ, వానర భల్లూక సైన్యాలకు ప్రభువూ, ఎగిరేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, సత్త్వసంపన్నుడూ అయిన సుగ్రీవుడు నీ కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. అతని ఆజ్ఞలో పరాక్రమసంపన్నులూ సత్త్వవంతులూ మహాబలులూ మనస్సంకల్పం వంటి వేగం గలవారూ అయిన వానరులు ఉన్నారు. వారి గమనం పైకీ, కిందికీ, అడ్డంగానూ ఎక్కడా ఆగదు; అమితతేజస్సు గల వారు గొప్ప కార్యాలలో కూడా అలసిపోరు. వాయుమార్గాన్ని అనుసరించే, బలసంపన్నులైన ఆ మహాభాగులైన వానరులు భూమికి ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేశారు. అక్కడ నాకంటే విశిష్టులూ నాతో సమానులూ అయిన వనవాసులు ఎంతోమంది ఉన్నారు; సుగ్రీవుని సన్నిధిలో నాకంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేడు. నేనే ఇక్కడికి రాగలిగితే, ఆ మహాబలుల సంగతి చెప్పేదేముంది? శ్రేష్ఠులను దూతలుగా పంపరు, సాధారణులనే పంపుతారు.’ హనుమంతుని వినయం ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉంది — అతడు సుగ్రీవుని సేనలో తనను కనిష్ఠునిగా చెప్పుకుంటాడు, దాని వల్ల సీత వానరుల సామర్థ్యాన్ని నమ్ముతుంది. దూత సామాన్యుడై ఉంటాడనేది నీతి — రాజు శ్రేష్ఠయోధులను యుద్ధం కోసం కాపాడుకుంటాడు. దీని ద్వారా సీత సందేహానికి సమాధానం ఇవ్వబడింది — దూతే సముద్రాన్ని దాటితే, అతనికంటే శ్రేష్ఠులందరూ కూడా దాటుతారు. ‘మనస్సంకల్పసదృశులు’ అంటే మనసు సంకల్పం వలె వేగం గలవారు — మనసు ఎక్కడికి వెళ్తే వారూ అక్కడికి వెంటనే వెళ్తారు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘సంకల్పసంపాతాః’ అనే పాఠం ఉంది, అర్థం ఒక్కటే. ‘అడ్డంగానూ గమనం ఆగదు’ అంటే వారి గమనానికి ఎక్కడా ప్రతిబంధం లేదు. ‘భూమికి ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేశారు’ అనే మాటతో సీతాన్వేషణలో వానరులు అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళారని కూడా గుర్తుకు వస్తుంది. ఇలా హనుమంతుడు సీత సందేహాన్ని యుక్తితో తొలగిస్తాడు.

‘కాబట్టి దేవీ, పరితాపం చాలు; నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక. వానరయూథపతులు ఒక్క ఎగురుతో లంకను చేరుకుంటారు. ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల వంటి ఆ నరసింహులు రామలక్ష్మణులు నా వీపుపై కూర్చుని నీ దగ్గరకు వస్తారు. మహాభాగా, సింహంలాంటి శత్రుసంహారకుడైన రాఘవుని, ధనుర్ధారి అయిన లక్ష్మణుని లంకాద్వారానికి చేరుకున్నవారిగా త్వరలోనే చూస్తావు. గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా గల, సింహశార్దూలాల పరాక్రమం గల, గజేంద్రుల వంటి వీరవానరులు గుమిగూడడం త్వరలోనే చూస్తావు. లంక సమీపంలోని మలయపర్వత సానువులపై గర్జిస్తున్న, పర్వతాల వంటి మేఘాల వంటి కపిముఖ్యుల ధ్వనిని త్వరలోనే వింటావు. వనవాసం ముగించుకున్న శత్రుసంహారకుడైన రాఘవుడు నీతో కలిసి అయోధ్యలో అభిషిక్తుడు కావడం త్వరలోనే చూస్తావు.’ హనుమంతుని ఊరడింపు క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట వానరుల రాక, తరువాత రామలక్ష్మణుల దర్శనం, తరువాత వానరసేన గర్జన, చివరికి అయోధ్యలో అభిషేకం. ఇలా అతడు సీత దృష్టిని వర్తమాన దుఃఖం నుండి భవిష్యత్ సుఖం వైపు మళ్ళిస్తాడు. ‘నా వీపుపై కూర్చుని’ అనే మాట మునుపటి సర్గలోని వీపుపై ఎక్కమనే ప్రతిపాదనను గుర్తుచేస్తుంది — సీత ఎక్కలేదు, రాముడు మాత్రం ఎక్కుతాడు. ‘వారణేంద్రాభాన్’ అంటే గజేంద్రులతో సమానమైన మహాకాయులు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘వానరేంద్రాభాన్’ అనే పాఠం ఉంది. ‘ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల వలె’ అనే ఉపమానంతో రామలక్ష్మణుల సౌమ్యతా తేజస్సూ ఒకేసారి సూచించబడతాయి. ‘లంకామలయసానుషు’ అంటే లంక సమీపంలోని మలయపర్వత శిఖరాలపై అని హిందీ వ్యాఖ్య; ‘శైలాంబుదనికాశాః’ అంటే పర్వతాల వంటి మేఘాల వంటి మహాకాయులు. చివర అయోధ్యాభిషేక ప్రస్తావన సమస్త కథకూ సుఖాంతాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. ‘పరితాపం చాలు’ అనే మాట సీత ఇంతకుముందు చెప్పిన ‘ప్రాణాలపై కూడా సందేహం’ అనే భయాన్ని తొలగిస్తుంది; ‘ఒక్క ఎగురుతో’ అనే పదం ఆమె ‘ఎలా దాటుతారు’ అనే ప్రశ్నకు ప్రత్యక్ష జవాబు. ‘ధనుష్మంతమ్’ (ధనుర్ధారి) అనేదానికి సమీక్షిత పాఠంలో ‘ధనుష్పాణిమ్’ (చేత విల్లు ధరించినవాడు) — అర్థం ఒక్కటే.

నీ గురించిన అతిశోకంతో అంతగా పీడింపబడినా దీనంగా మాట్లాడని ఆ మిథిలారాజపుత్రి, నేను శుభమైన ప్రియమైన మాటలతో ప్రసన్నురాలిని చేసినప్పుడు శాంతిని పొందింది. ఈ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. హనుమంతుని మాటలతో ఆమె కొంత ఊరట పొందింది, దీనితో సుందరకాండ సమాప్తమవుతుంది.

அனுமன் ராமனிடம் சொல்கிறான் — மனிதர்களில் புலியே, உன்மீதுள்ள அன்பாலும் நட்பாலும் தேவி சீதை என்னை மதித்துச் சிறப்பித்து, செல்ல விரைந்த என்னிடம் மீண்டும் பரபரப்போடு இந்த மேலும் ஒரு சொல்லைச் சொன்னாள்: ‘தசரதன் மைந்தன் ராமனிடம் நீ பலவாறு சொல்ல வேண்டும் — அவன் போரில் ராவணனைக் கொன்று விரைவில் என்னை அடையும்படி. பகைவரை அடக்கும் வீரனே, நீ விரும்பினால், மறைவான ஏதாவது ஓர் இடத்தில் ஒருநாள் தங்கு; இளைப்பாறிவிட்டு நாளை செல்வாய். வானரனே, உன் அண்மையால் பேறு குறைந்த எனக்கு இந்தச் சோகப் பயனிலிருந்து ஒரு கணமேனும் விடுதலை கிடைக்கும். வீரமுடைய நீ மீண்டும் வருவதற்காகச் சென்றபின், என் உயிரைப் பற்றியே ஐயம் உண்டாகும், இதில் ஐயமில்லை. துன்பத்திலிருந்து துன்பத்தை அடைந்து, துன்பத்தால் வீழ்த்தப்பட்டு, அவலநிலையுற்று, துன்பத்தையே பங்காகப் பெற்ற என்னை, உன்னைக் காணாமையால் எழும் சோகம் மேலும் வாட்டும்.’ பத்து மாதங்களாகத் தனியாக ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டிருந்த சீதை, ராமனின் தூதனை முதன்முறையாகக் கண்டு அவனுடைய அண்மையிலேயே சிறிது ஆறுதல் பெறுகிறாள்; ஆகவே அவன் செல்வதை அவளால் தாங்க முடியவில்லை. ‘சோகப் பயன்’ (சோகவிபாகம்) என்ற சொல்லால் அவள் தன் துன்பத்தை முன்வினையின் பயன்போலக் கருதுகிறாள். ‘பேறு குறைந்தவள்’ என்று தன்னைக் குறிப்பிடுவதால் அவள் தன் அவலத்தை வெளிப்படுத்துகிறாள். ஒருநாள் தங்குமாறு வேண்டுவது அவளுடைய தனிமையின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது — ஒரு நாளும் அவளுக்குப் பெரும் பேறு. ‘மீண்டும் வருவதற்காக’ என்ற சொல், அனுமன் மீண்டும் வருவது உறுதி என்று அவள் கருதுகிறாள் என்பதைக் காட்டுகிறது; ஆயினும் இடைப்பட்ட காலம் அவளுக்குத் தாங்க முடியாதது. ‘துன்பத்திலிருந்து துன்பத்தால் வீழ்த்தப்பட்டு’ என்ற மீள்கூறலால் அவளுடைய துன்பத் தொடர் வெளிப்படுகிறது.

அவள் மீண்டும் சொன்னாள் — ‘வானரர்தலைவனே, வீரனே, இந்தப் பெரிய ஐயம் என் முன்னே நிற்பதுபோல் இருக்கிறது — உனக்குத் துணையாக வானரர்களும் கரடிகளும் இருந்தாலும், அந்த வானர-கரடிப் படைகளோ, மனிதர்களில் சிறந்தவனின் அந்த இரு மைந்தர்களோ, கடக்க அரிய இந்தப் பெருங்கடலை எப்படித்தான் கடப்பார்கள்? குற்றமற்றவனே, இந்தக் கடலைத் தாண்டும் ஆற்றல் மூன்று உயிர்களுக்கே காணப்படுகிறது — விநதையின் மைந்தனான கருடனுக்கு, வாயுவுக்கு, உனக்கு. பணியறிந்தோரில் சிறந்தவனே, இவ்வாறு கடக்க அரிய இந்தப் பணிச் சிக்கலில் நீ என்ன தீர்வை, உபாயத்தைக் காண்கிறாய்? சொல்.’ சீதையின் ஐயம் இயல்பானது — அனுமன் ஒருவன் கடலைத் தாண்டியதை மட்டுமே அவள் கண்டாள்; வானரர்கள் அணைகட்டுவார்கள் என்ற எண்ணம் அவள் மனத்தில் இல்லை. ‘கார்யநிர்யோகே’ என்ற சொல் இங்கே பணியை நிறைவேற்றுவதில் என்ற பொருளில் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கார்யநியோகே’ என்ற பாடம் உள்ளது. அவள் அனுமனைப் ‘பணியறிந்தோரில் சிறந்தவன்’ என்று விளிக்கிறாள், ஏனெனில் இப்போது அவனே அவளுடைய ஒரே பற்றுக்கோடு. ‘மூன்று உயிர்களுக்கே’ என்ற சொல்லால் அவள் அனுமனின் ஆற்றலைக் கருடனுக்கும் வாயுவுக்கும் நிகராகக் கருதுகிறாள் — இது அவனுக்கான புகழுரையும் ஆகும். ஆனால் ஒருவனின் வலிமை படை முழுவதற்கும் போதாது என்பது அவளுடைய கவலை.

‘பகைவீரர்களைக் கொல்பவனே, இந்தப் பணியை நிறைவேற்ற நீ ஒருவனே நிச்சயமாகப் போதுமானவன்; ஆனால் அதனால் உன் வலிமையின் வெளிப்பாடு உனக்கே புகழ் தருவதாகும், ராமனுக்கு அன்று. ராமன் தன் படைகள் அனைத்தோடும் வந்து போரில் ராவணனைக் கொன்று, வெற்றியாளனாக என்னைத் தன் நகருக்கு அழைத்துச் சென்றால், அதுவே அவனுக்குப் புகழ் தருவதாகும். ராக்ஷசன் ராவணன் அந்த வீரனுக்கு அஞ்சியே காட்டிலிருந்து சூழ்ச்சியால், வஞ்சகத்தால் என்னைக் கவர்ந்தான்; அதுபோலத் திருட்டுத்தனமாக ராகவன் என்னை அடைவது தகாது. பகைப்படையை நசுக்கும் காகுத்ஸ்தன் தன் படைகளால் இலங்கையை நிரப்பி என்னை அழைத்துச் சென்றால், அதுவே அவனுக்குத் தகுந்ததாகும். ஆகவே போரில் வீரனான அந்த மகாத்மாவுக்குப் பொருத்தமான வீரச்செயல் எவ்வாறு அமையுமோ அவ்வாறு நீ ஏற்பாடு செய்.’ பொருள் நிறைந்ததும், பணிவானதும், காரணங்கள் அடங்கியதுமான அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு நான் எஞ்சிய மறுமொழியைச் சொன்னேன். இங்கே சீதையின் தர்ம அறிவும் க்ஷத்திரிய தர்ம அறிவும் வெளிப்படுகின்றன — ராவணன் வஞ்சகத்தால் அவளைக் கவர்ந்தான்; ராமனோ வெளிப்படையான போரால் அவளை வெல்ல வேண்டும். கணவனின் புகழே அவளுடைய உச்ச இலக்கு; தன் விரைவான விடுதலையைவிடவும் அவள் ராமனின் புகழையே அதிகம் சிந்திக்கிறாள். ‘உபதினா’ என்பது சூழ்ச்சியால், மாயையால் என்ற பொருளுடையது. ‘பலோதய:’ என்பது வலிமையின் பெருக்கம், வெளிப்பாடு என்ற பொருளுடையது; இந்தி உரையும் ‘உனக்கே புகழைப் பெருக்குவதாகும் (ஸ்ரீராமனுக்கு அன்று)’ என்று விளக்குகிறது. ‘காரணங்கள் அடங்கியது’ என்பது தர்க்கத்தோடு கூடியது — சீதை உணர்ச்சியால் மட்டும் பேசவில்லை, காரணங்களையும் காட்டுகிறாள். ‘பணிவானது’ என்பது பணிவுடன் கூடியது; அவள் அனுமனுக்கு ஆணையிடவில்லை, வேண்டுகிறாள்.

‘தேவி, வானர-கரடிப் படைகளின் தலைவனும், தாவுவோரில் சிறந்தவனும், வலிமை நிறைந்தவனுமான சுக்ரீவன் உன் பொருட்டு உறுதியான முடிவெடுத்திருக்கிறான். அவனுடைய ஆணையின்கீழ் வீரம் நிறைந்த, வலிமையுடைய, பெருவலிமையுடைய, மனத்தின் எண்ணத்துக்கு நிகரான வேகமுடைய வானரர்கள் இருக்கிறார்கள். அவர்களுடைய செல்கை மேலேயோ, கீழேயோ, குறுக்கேயோ தடைப்படுவதில்லை; அளவற்ற தேஜஸுடைய அவர்கள் பெரும் பணிகளிலும் சோர்வதில்லை. காற்றின் வழியைப் பின்பற்றும், பெரும்பேறுடைய, வலிமைமிக்க அந்த வானரர்களால் பூமி பலமுறை வலம் வரப்பட்டது. அங்கே என்னைவிடச் சிறந்தவர்களும் எனக்கு நிகரானவர்களுமான காட்டுவாசிகள் பலர் உள்ளனர்; சுக்ரீவனின் அருகே என்னைவிடத் தாழ்ந்தவன் எவனும் இல்லை. நானே இங்கே வந்தடைந்தேன் என்றால், பெருவலிமையுடைய அவர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? சிறந்தவர்கள் அனுப்பப்படுவதில்லை; மற்ற சாதாரணமானவர்களே அனுப்பப்படுகிறார்கள்.’ அனுமனின் பணிவு இங்கே தெளிவாக உள்ளது — அவன் தன்னைச் சுக்ரீவனின் படையில் கடைநிலையானவனாகச் சொல்கிறான்; அதனால் சீதை வானரர்களின் ஆற்றலை நம்புவாள். தூதன் சாதாரணமானவனாக இருப்பான் என்பது நீதி — அரசன் சிறந்த வீரர்களைப் போருக்காகக் காத்து வைக்கிறான். இதனால் சீதையின் ஐயத்துக்குத் தீர்வு தரப்படுகிறது — தூதனே கடலைத் தாண்டினான் என்றால், அவனைவிடச் சிறந்தவர்கள் அனைவரும் தாண்டுவார்கள். ‘மனத்தின் எண்ணத்துக்கு நிகரானவர்கள்’ என்றால் அவர்கள் மனத்தின் எண்ணம்போல வேகமுடையவர்கள் — மனம் எங்கே செல்கிறதோ அங்கே அவர்களும் உடனே செல்கிறார்கள்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘சங்கல்பசம்பாதா:’ (எண்ணியவுடன் சென்றடைபவர்கள்) என்ற பாடம் உள்ளது, பொருள் ஒன்றே. ‘குறுக்கேயும் செல்கை தடைப்படுவதில்லை’ என்றால் அவர்களுடைய செல்கைக்கு எங்குமே தடை இல்லை. ‘பூமி பலமுறை வலம் வரப்பட்டது’ என்ற சொல்லால், சீதையைத் தேடுவதில் வானரர்கள் எல்லாத் திசைகளுக்கும் சென்றார்கள் என்பதும் நினைவுகூரப்படுகிறது. இவ்வாறு அனுமன் சீதையின் ஐயத்தைத் தர்க்கத்தால் நீக்குகிறான்.

‘ஆகவே தேவி, வருத்தம் போதும்; உன் மனத்துயர் நீங்கட்டும். வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் ஒரே பாய்ச்சலில் இலங்கையை அடைவார்கள். உதித்த சந்திரனும் சூரியனும் போன்ற, மனிதர்களில் சிங்கங்களான அந்த ராம-லக்ஷ்மணர்கள் என் முதுகில் அமர்ந்து உன் அருகே வருவார்கள். பெரும்பேறுடையவளே, சிங்கம் போன்ற, பகைவரைக் கொல்லும் ராகவனையும், வில்லேந்திய லக்ஷ்மணனையும் இலங்கையின் வாயிலை அடைந்தவர்களாக விரைவில் காண்பாய். நகங்களையும் பற்களையும் ஆயுதமாகக் கொண்ட, சிங்கம், புலி போன்ற வீரமுடைய, யானைத்தலைவர்கள் போன்ற வீர வானரர்கள் ஒன்றுகூடியிருப்பதை விரைவில் காண்பாய். இலங்கையின் மலய மலைச்சாரல்களில் முழங்கும், மலைகளும் மேகங்களும் போன்ற முதன்மை வானரர்களின் ஒலியை விரைவில் கேட்பாய். வனவாசம் முடிந்த, பகைவரை அடக்கும் ராகவன் உன்னோடு அயோத்தியில் முடிசூட்டப்பட்டிருப்பதை விரைவில் காண்பாய்.’ அனுமனின் ஆறுதல் படிப்படியாக வளர்கிறது — முதலில் வானரர்களின் வருகை, பிறகு ராம-லக்ஷ்மணர்களைக் காணுதல், பிறகு வானரப் படையின் முழக்கம், இறுதியில் அயோத்தியில் முடிசூட்டு. இவ்வாறு அவன் சீதையின் பார்வையை நிகழ்காலத் துன்பத்திலிருந்து எதிர்கால இன்பத்தை நோக்கித் திருப்புகிறான். ‘என் முதுகில் அமர்ந்து’ என்ற சொல் முந்தைய சர்க்கத்தின் முதுகில் ஏறிச் செல்லும் யோசனையை நினைவூட்டுகிறது — சீதை ஏறவில்லை, ராமனோ ஏறுவான். ‘யானைத்தலைவர்கள் போன்ற’ என்பது பெரிய யானைகளுக்கு நிகரான பேருடலுடையவர்கள்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வானரேந்திராபான்’ (வானரத்தலைவர்கள் போன்ற) என்ற பாடம் உள்ளது. ‘உதித்த சந்திரனும் சூரியனும் போல’ என்ற உவமையால் ராம-லக்ஷ்மணர்களின் சாந்தமும் தேஜஸும் ஒருசேரச் சுட்டப்படுகின்றன. ‘இலங்கையின் மலயச்சாரல்களில்’ என்பது இலங்கைக்கு அருகிலுள்ள மலய மலையின் சிகரங்களில் என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது; ‘மலைகளும் மேகங்களும் போன்றவர்கள்’ என்பது மலைக்கும் மேகத்துக்கும் நிகரான பேருடலுடையவர்கள். இறுதியில் அயோத்தி முடிசூட்டைக் குறிப்பிடுவது முழுக் கதையின் இன்பமான முடிவை முன்னதாகவே சுட்டுகிறது. ‘வருத்தம் போதும்’ என்ற சொல், சீதை முன்பு சொன்ன ‘உயிரைப் பற்றியே ஐயம்’ என்ற அச்சத்தை நீக்குகிறது; ‘ஒரே பாய்ச்சலில்’ என்ற சொல் அவளுடைய ‘எப்படிக் கடப்பார்கள்’ என்ற கேள்விக்கு நேரடியான விடை. ‘வில்லேந்திய’ (தனுஷ்மந்தம்) என்பது திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தனுஷ்பாணிம்’ (வில்லைக் கையில் ஏந்திய) — பொருள் ஒன்றே.

உன்னைப் பற்றிய மிகுந்த சோகத்தால் அவ்வளவு மிகவும் துன்புற்றிருந்தும் வாடிய சொல் பேசாத அந்த மிதிலை மன்னன் மகள், மங்கலமான, இனிய சொற்களால் நான் அவளை மகிழ்வித்தபோது அமைதி அடைந்தாள். இந்தச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. அனுமனின் சொற்களால் அவள் சிறிது ஆறுதல் அடைந்தாள்; இத்துடன் சுந்தர காண்டம் நிறைவடைகிறது.

ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ದೇವಿ ಸೀತೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಹೊರಡಲು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಮತ್ತೆ ಕಳವಳದಿಂದ ಈ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: ‘ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮರೆಯಾದ ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿದುಕೋ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಈ ಶೋಕಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ದೊರೆತೀತು. ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಂಡ, ದುರ್ಗತಿಗೆ ಬಿದ್ದ, ದುಃಖಭಾಗಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶೋಕವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುವುದು.’ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ದೂತನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೊರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೋಕವಿಪಾಕಃ’ (ಶೋಕಪರಿಣಾಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮದ ಫಲವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನನ್ನು ‘ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ’ (ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳು) ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವಳ ಒಂಟಿತನದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದು ದಿನವೂ ಅವಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ. ‘ಪುನರಾಗಮನಾಯ’ (ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು, ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೂ ನಡುವಿನ ಕಾಲ ಅವಳಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುಃಖಾದ್ ದುಃಖಪರಾಭೂತಾಮ್’ (ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪರಾಭವಗೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖಪರಂಪರೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ವೀರನೇ, ಈ ಮಹಾಸಂದೇಹವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತಿದೆ — ನಿನ್ನಂತಹ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳು ಇದ್ದರೂ, ಆ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಾಗಲೀ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾಗಲೀ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ದಾಟುವರು? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಮೂರೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಿನತೆಯ ಮಗನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ, ವಾಯುವಿಗೆ, ಮತ್ತು ನಿನಗೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹೀಗೆ ಮೀರಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ? ಹೇಳು.’ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು — ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸಾಗರಲಂಘನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡಿದ್ದಾಳೆ, ವಾನರರು ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವ ಕಲ್ಪನೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ‘ಕಾರ್ಯನಿರ್ಯೋಗೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯನಿಯೋಗೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಕಾರ್ಯವಿದಾಂ ವರಃ’ (ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅವಳ ಆಸರೆ. ‘ತ್ರಯಾಣಾಮ್ ಏವ ಭೂತಾನಾಮ್’ (ಮೂರೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುಗಳಿಗೆ ಸಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬನ ಬಲವು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಚಿಂತೆ.

‘ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಕು; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಲದ ಉದಯವು ನಿನಗೇ ಕೀರ್ತಿದಾಯಕವಾಗುವುದು, ರಾಮನಿಗಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸಮಗ್ರ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಕೀರ್ತಿಕರವಾಗುವುದು. ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಆ ವೀರನ ಭಯದಿಂದಲೇ ವನದಿಂದ ಕಪಟದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ, ರಾಘವನು ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಶೂರನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುವುದೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೂ ಆದ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಉಳಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಅರಿವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ — ರಾವಣನು ಕಪಟದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ರಾಮನಾದರೋ ಬಹಿರಂಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಪತಿಯ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಅವಳ ಪರಮ ಗುರಿ; ತನ್ನ ಶೀಘ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಳು ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಉಪಧಿನಾ’ ಎಂದರೆ ಕಪಟದಿಂದ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಎಂದರ್ಥ. ‘ಬಲೋದಯಃ’ ಎಂದರೆ ಬಲದ ಉದ್ರೇಕ, ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದರ್ಥ; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯೂ ಇದನ್ನು ‘ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹದಾಗುವುದು (ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಲ್ಲ)’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇತುಸಂಹಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ಸೀತೆಯು ಕೇವಲ ಭಾವದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ವಿನಯಯುಕ್ತ; ಅವಳು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ದೇವಿ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಸಂಪನ್ನರೂ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವರೂ ಆದ ವಾನರರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಗತಿಯು ಮೇಲಾಗಲೀ ಕೆಳಗಾಗಲೀ ಅಡ್ಡವಾಗಲೀ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಾನರರು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ನನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಆದ ಅನೇಕ ವನವಾಸಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಸುಗ್ರೀವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳ ಮಾತೇನು? ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆಯು ವಾನರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಲಿ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೂತನು ಸಾಮಾನ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನೀತಿ — ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ದೂತನೇ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿರುವಾಗ, ಅವನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಎಲ್ಲರೂ ದಾಟುವರು. ‘ಮನಃಸಂಕಲ್ಪಸದೃಶಾಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವರು) — ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವರೂ ತಕ್ಷಣ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕಲ್ಪಸಂಪಾತಾಃ’ ಎಂಬ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ನ ತಿರ್ಯಕ್ ಸಜ್ಜತೇ ಗತಿಃ’ (ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಗತಿಯು ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ) — ಅವರ ಗತಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ‘ಅಸಕೃತ್ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತಾ ಭೂಮಿಃ’ (ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ, ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು; ನಿನ್ನ ದುಃಖವು ದೂರವಾಗಲಿ. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪುವರು. ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ನರಸಿಂಹರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬೆನ್ನೇರಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು. ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ಸಿಂಹಸದೃಶನಾದ ಶತ್ರುಘಾತಕ ರಾಘವನನ್ನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದವರಾಗಿ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವ, ಸಿಂಹ-ಶಾರ್ದೂಲಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಗಜೇಂದ್ರರಂತಿರುವ ವೀರವಾನರರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಪರ್ವತಗಳಂತೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಹುಬೇಗನೆ ಕೇಳುವೆ. ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಶತ್ರುದಮನ ರಾಘವನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯು ಕ್ರಮೇಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ವಾನರರ ಆಗಮನ, ಅನಂತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಗರ್ಜನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ಸುಖದೆಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ಪೃಷ್ಠಗತೌ’ (ನನ್ನ ಬೆನ್ನೇರಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೆನ್ನೇರುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಏರಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನಾದರೋ ಏರುವನು. ‘ವಾರಣೇಂದ್ರಾಭಾನ್’ ಎಂದರೆ ಗಜೇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮಹಾಕಾಯರು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರೇಂದ್ರಾಭಾನ್’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯೌ ಇವ ಉದಿತೌ’ (ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸೌಮ್ಯತೆಯೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಲಂಕಾಮಲಯಸಾನುಷು’ ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ‘ಶೈಲಾಂಬುದನಿಕಾಶಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳಂತಹ ಮಹಾಕಾಯರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥಾನಕದ ಸುಖಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತದಲಂ ಪರಿತಾಪೇನ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸಂದೇಹ’ ಎಂಬ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಏಕೋತ್ಪಾತೇನ’ (ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ‘ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೇರ ಉತ್ತರ. ‘ಧನುಷ್ಮಂತಮ್’ (ಧನುರ್ಧಾರಿ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಧನುಷ್ಪಾಣಿಮ್’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳವನು) — ಅರ್ಥ ಸಮಾನ.

ನಿನ್ನ ಬಗೆಗಿನ ಅತಿಶೋಕದಿಂದ ಹಾಗೆ ಅತಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೈನ್ಯದ ಮಾತನ್ನಾಡದ ಆ ಮೈಥಿಲಾತ್ಮಜೆಯು, ನಾನು ಮಂಗಳಕರವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಳು, ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸುಂದರಕಾಂಡವು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ഹനുമാൻ രാമനോടു പറയുന്നു — നരവ്യാഘ്രാ, നിന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താലും സൗഹൃദത്താലും ദേവിയായ സീത എന്നെ ബഹുമാനിച്ചു സൽക്കരിച്ച്, പോകാൻ തിടുക്കം കൂട്ടുന്ന എന്നോട് പരിഭ്രമത്തോടെ വീണ്ടും ഈ മറുപടി പറഞ്ഞു. ‘ദശരഥപുത്രനായ രാമനോടു നീ പലവിധത്തിൽ പറയണം — അവൻ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് വേഗം എന്നെ വീണ്ടെടുക്കുന്ന വിധത്തിൽ. ശത്രുനാശകനായ വീരാ, നിനക്കു ശരിയെന്നു തോന്നുന്നെങ്കിൽ നന്നായി മറഞ്ഞ ഏതെങ്കിലും രഹസ്യസ്ഥലത്ത് ഒരു ദിവസം തങ്ങുക; വിശ്രമിച്ചിട്ടു നാളെ പോകാം. വാനരാ, നിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ട്, ഭാഗ്യം കുറഞ്ഞവളായ എന്റെ ഈ ശോകവിപാകത്തിൽനിന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും മോചനം ലഭിക്കും. പരാക്രമിയായ നീ മടങ്ങിവരാനായി പോയാൽ എന്റെ പ്രാണനെക്കുറിച്ചുപോലും സംശയമുണ്ടാകും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ദുഃഖത്തിലെത്തിയവളും ദുഃഖത്താൽ പരാജിതയും ദുർഗതിയിലായവളും ദുഃഖഭാഗിനിയുമായ എന്നെ നിന്നെ കാണാതിരിക്കുന്നതിലുള്ള ശോകം വീണ്ടും പരിതപിപ്പിക്കും.’ പത്തു മാസത്തോളം ഏകയായി രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന സീത ആദ്യമായി രാമന്റെ ദൂതനെ കണ്ടപ്പോൾ അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മാത്രമാണ് അൽപം ആശ്വാസം ലഭിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവന്റെ പോക്കു സഹിക്കാൻ അവൾക്കു കഴിയുന്നില്ല. ‘ശോകവിപാകം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ തന്റെ ദുഃഖത്തെ പൂർവകർമത്തിന്റെ ഫലമെന്നപോലെ കരുതുന്നു. ‘ഭാഗ്യം കുറഞ്ഞവൾ’ എന്നു തന്നെ പരാമർശിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ തന്റെ ദൈന്യം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഒരു ദിവസം തങ്ങാനുള്ള അപേക്ഷ അവളുടെ ഏകാന്തതയുടെ ആഴം കാണിക്കുന്നു — ഒരൊറ്റ ദിവസംപോലും അവൾക്കു വലിയ നേട്ടമാണ്. ‘മടങ്ങിവരാനായി’ എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത്, ഹനുമാന്റെ മടങ്ങിവരവ് ഉറപ്പാണെന്ന് അവൾ കരുതുന്നുവെങ്കിലും ഇടയ്ക്കുള്ള കാലം അവൾക്ക് അസഹ്യമാണെന്നാണ്. ‘ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ദുഃഖത്തിലെത്തി, ദുഃഖത്താൽ പരാജിത’ എന്ന പുനരുക്തിയാൽ അവളുടെ ദുഃഖപരമ്പര വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു.

അവൾ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വാനരേശ്വരനായ വീരാ, ഈ വലിയ സംശയം എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു — നിന്നെപ്പോലുള്ള സഹായികളായ വാനരന്മാരും കരടികളും ഉണ്ടെങ്കിലും, ആ വാനര-ഋക്ഷസൈന്യങ്ങളോ നരശ്രേഷ്ഠരുടെ പുത്രന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരോ കടക്കാൻ പ്രയാസമേറിയ മഹാസമുദ്രം എങ്ങനെ കടക്കും? പാപമറ്റവനേ, ഈ സാഗരം കടക്കാൻ മൂന്നു ജീവികൾക്കു മാത്രമേ ശക്തി കാണുന്നുള്ളൂ — വിനതാപുത്രനായ ഗരുഡനും വായുവിനും നിനക്കും. കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഇങ്ങനെ കടക്കാൻ പ്രയാസമേറിയ ഈ കാര്യനിർവഹണത്തിൽ നീ എന്തു പരിഹാരമാണ്, എന്ത് ഉപായമാണു കാണുന്നത്? പറയുക.’ സീതയുടെ സംശയം സ്വാഭാവികമാണ് — ഹനുമാന്റെ സാഗരലംഘനം മാത്രമേ അവൾ കണ്ടിട്ടുള്ളൂ; വാനരന്മാരുടെ സേതുബന്ധനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപം അവളുടെ മനസ്സിലില്ല. ‘കാര്യനിർയോഗേ’ എന്ന പദം ഇവിടെ കാര്യനിർവഹണത്തിൽ എന്ന അർഥത്തിലാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കാര്യനിയോഗേ’ എന്നാണു പാഠം. അവൾ ഹനുമാനെ ‘കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; കാരണം ഇപ്പോൾ അവൾക്കുള്ള ഏക ആശ്രയം അവനാണ്. ‘മൂന്നു ജീവികൾക്കു മാത്രം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ ഹനുമാന്റെ സാമർഥ്യത്തെ ഗരുഡനും വായുവിനും തുല്യമായി കരുതുന്നു — ഇത് അവനുള്ള പ്രശംസയുമാണ്. എന്നാൽ ഒരുവന്റെ ബലം സൈന്യം മുഴുവനും മതിയാവില്ലല്ലോ എന്നാണ് അവളുടെ ചിന്ത.

‘ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനേ, ഈ കാര്യം സാധിക്കാൻ നീ ഒരുവൻതന്നെ വേണ്ടുവോളം മതി; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുള്ള ബലപ്രകടനം നിനക്കു മാത്രമേ യശസ്സു നൽകൂ, രാമനല്ല. രാമൻ സമഗ്രമായ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വന്ന് യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന്, വിജയിയായി എന്നെ തന്റെ നഗരിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയാൽ, അതാണ് അവനു യശസ്സു നൽകുന്നത്. രാക്ഷസനായ രാവണൻ ആ വീരനെ ഭയന്നുകൊണ്ടുതന്നെ വനത്തിൽനിന്നു ചതിയിലൂടെ എന്നെ അപഹരിച്ചതുപോലെ, മോഷണത്തിലൂടെ രാഘവൻ എന്നെ വീണ്ടെടുക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥൻ സൈന്യങ്ങളാൽ ലങ്കയെ നിറച്ച് എന്നെ കൊണ്ടുപോയാൽ, അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്. അതിനാൽ യുദ്ധശൂരനായ ആ മഹാത്മാവിന് അനുരൂപമായ പരാക്രമം ഉണ്ടാകുന്ന വിധത്തിൽ നീ കാര്യം ഏർപ്പാടു ചെയ്യുക.’ അർഥപൂർണവും വിനീതവും യുക്തിസഹവുമായ അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഞാൻ ബാക്കിയുള്ള മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ സീതയുടെ ധർമബുദ്ധിയും ക്ഷത്രിയധർമജ്ഞാനവും പ്രകാശിക്കുന്നു — രാവണൻ ചതിയിലൂടെ അവളെ അപഹരിച്ചു; രാമനാകട്ടെ പരസ്യമായ യുദ്ധത്തിലൂടെ അവളെ ജയിച്ചെടുക്കണം. ഭർത്താവിന്റെ കീർത്തിയാണ് അവളുടെ പരമലക്ഷ്യം; സ്വന്തം വേഗമുള്ള മോചനത്തെക്കാളും അവൾ രാമന്റെ യശസ്സിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു. ‘ഉപധിനാ’ എന്നതിനു ചതിയിലൂടെ, മായയിലൂടെ എന്നർഥം. ‘ബലോദയം’ എന്നതിനു ബലത്തിന്റെ ഉദ്രേകം, പ്രകാശനം എന്നർഥം; ‘അതു നിനക്കു മാത്രമേ യശസ്സു വർധിപ്പിക്കൂ (ശ്രീരാമനല്ല)’ എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഹേതുസംഹിതം’ എന്നാൽ യുക്തിയുക്തം — സീത വെറും ഭാവംകൊണ്ടല്ല സംസാരിക്കുന്നത്, കാരണങ്ങളും കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രശ്രിതം’ എന്നാൽ വിനയയുക്തം; അവൾ ഹനുമാനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, അപേക്ഷിക്കുന്നു.

‘ദേവീ, വാനര-ഋക്ഷസൈന്യങ്ങളുടെ അധിപനും ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സത്ത്വസമ്പന്നനുമായ സുഗ്രീവൻ നിനക്കുവേണ്ടി ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. പരാക്രമസമ്പന്നരും സത്ത്വവാന്മാരും മഹാബലരും മനസ്സിന്റെ സങ്കൽപംപോലെ വേഗമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ അവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു കീഴിലുണ്ട്. അവരുടെ ഗതി മുകളിലോ താഴെയോ കുറുകെയോ തടയപ്പെടുന്നില്ല; അമിതതേജസ്വികളായ അവർ മഹത്തായ കർമങ്ങളിലും തളരുന്നില്ല. വായുമാർഗത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന, മഹാഭാഗരും ബലവാന്മാരുമായ ആ വാനരന്മാർ പലവട്ടം ഭൂമിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അവിടെ എന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടരും എനിക്കു തുല്യരുമായ അനേകം വനവാസികളുണ്ട്; സുഗ്രീവന്റെ സന്നിധിയിൽ എന്നെക്കാൾ താഴ്ന്നവനായി ഒരുവനുമില്ല. ഞാൻപോലും ഇവിടെയെത്തിയെങ്കിൽ, ആ മഹാബലരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ശ്രേഷ്ഠരെ ദൂതിന് അയയ്ക്കാറില്ല; സാധാരണക്കാരെ മാത്രമേ അയയ്ക്കാറുള്ളൂ.’ ഹനുമാന്റെ വിനയം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — സീത വാനരന്മാരുടെ സാമർഥ്യത്തിൽ വിശ്വസിക്കാനായി, അവൻ തന്നെ സുഗ്രീവന്റെ സൈന്യത്തിലെ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനായി പറയുന്നു. ദൂതൻ സാധാരണക്കാരനായിരിക്കും എന്നതു നീതിയാണ് — രാജാവ് ശ്രേഷ്ഠരായ യോദ്ധാക്കളെ യുദ്ധത്തിനായി കരുതിവയ്ക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ സീതയുടെ സംശയത്തിനു പരിഹാരം നൽകപ്പെടുന്നു — ദൂതൻതന്നെ സാഗരം കടന്നെങ്കിൽ, അവനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠരായ എല്ലാവരും കടക്കും. ‘മനസ്സിന്റെ സങ്കൽപംപോലെ’ എന്നാൽ അവർ മനസ്സിന്റെ സങ്കൽപംപോലെ വേഗമുള്ളവർ — മനസ്സ് എവിടെ പോകുന്നുവോ അവിടെ അവരും ഉടനെ പോകുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സങ്കൽപസമ്പാതാഃ’ എന്ന പാഠം സമാനാർഥമുള്ളതാണ്. ‘കുറുകെയും ഗതി തടയപ്പെടുന്നില്ല’ എന്നാൽ അവരുടെ ഗതിക്ക് എവിടെയും തടസ്സമില്ല. ‘പലവട്ടം ഭൂമിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, സീതാന്വേഷണത്തിൽ വാനരന്മാർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പോയിരുന്നുവെന്നും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ യുക്തിയിലൂടെ സീതയുടെ സംശയം നീക്കുന്നു.

‘അതിനാൽ ദേവീ, പരിതാപം മതി; നിന്റെ ദുഃഖം നീങ്ങട്ടെ. വാനരയൂഥപന്മാർ ഒരൊറ്റ കുതിപ്പുകൊണ്ടു ലങ്കയിലെത്തും. ഉദിച്ചുയർന്ന ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, നരസിംഹന്മാരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ എന്റെ പുറത്തിരുന്നു നിന്റെ അടുക്കലെത്തും. മഹാഭാഗേ, സിംഹസമാനനും ശത്രുനാശകനുമായ രാഘവനെയും വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണനെയും ലങ്കാകവാടത്തിലെത്തിയവരായി നീ വേഗം കാണും. നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയവരും സിംഹശാർദൂലങ്ങളുടെ പരാക്രമമുള്ളവരും ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലുള്ളവരുമായ വീരവാനരന്മാർ ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുന്നതു നീ ഉടനെ കാണും. ലങ്കയ്ക്കടുത്തുള്ള മലയപർവതത്തിന്റെ സാനുക്കളിൽ ഗർജിക്കുന്ന, പർവതങ്ങളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലുള്ള കപിമുഖ്യരുടെ സ്വരം നീ അധികം വൈകാതെ കേൾക്കും. വനവാസം കഴിഞ്ഞ, ശത്രുനാശകനായ രാഘവൻ നിന്നോടൊപ്പം അയോധ്യയിൽ അഭിഷിക്തനാകുന്നതു നീ വേഗം കാണും.’ ഹനുമാന്റെ ആശ്വാസവചനം പടിപടിയായി വളരുന്നു — ആദ്യം വാനരന്മാരുടെ വരവ്, പിന്നെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ദർശനം, പിന്നെ വാനരസേനയുടെ ഗർജനം, ഒടുവിൽ അയോധ്യയിലെ അഭിഷേകം. ഇങ്ങനെ അവൻ സീതയുടെ ദൃഷ്ടി ഇന്നത്തെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ഭാവിയിലെ സുഖത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ‘എന്റെ പുറത്തിരുന്ന്’ എന്ന വാക്കു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ പുറത്തു കയറാനുള്ള നിർദേശത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സീത കയറിയില്ല, രാമനാകട്ടെ കയറും. ‘വാരണേന്ദ്രാഭാൻ’ എന്നാൽ ഗജേന്ദ്രന്മാർക്കു തുല്യരായ മഹാകായന്മാർ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വാനരേന്ദ്രാഭാൻ’ (വാനരേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലുള്ളവർ) എന്നാണു പാഠം. ‘ഉദിച്ചുയർന്ന ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സൗമ്യതയും തേജസ്സും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലങ്കാമലയസാനുഷു’ എന്നാൽ ലങ്കയ്ക്കടുത്തുള്ള മലയപർവതത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം; ‘ശൈലാംബുദനികാശാഃ’ എന്നാൽ പർവതങ്ങളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലുള്ള മഹാകായന്മാർ. ഒടുവിലുള്ള അയോധ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ പരാമർശം മുഴുവൻ കഥയുടെയും ശുഭാന്തം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരിതാപം മതി’ എന്ന വാക്ക്, ‘പ്രാണനെക്കുറിച്ചുപോലും സംശയം’ എന്നു സീത മുമ്പു പറഞ്ഞ ഭയം നീക്കുന്നു; ‘ഒരൊറ്റ കുതിപ്പുകൊണ്ട്’ എന്ന പദം ‘എങ്ങനെ കടക്കും’ എന്ന അവളുടെ ചോദ്യത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള ഉത്തരമാണ്. ‘ധനുഷ്മന്തം’ (വില്ലുള്ളവൻ) എന്നതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ധനുഷ്പാണിം’ (വില്ലു കൈയിലേന്തിയവൻ) — അർഥം ഒന്നുതന്നെ.

നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള അതിയായ ശോകത്താൽ അത്രയധികം പീഡിതയായിരുന്നിട്ടും ദീനമായി സംസാരിക്കാത്ത ആ മൈഥിലപുത്രി, ശുഭകരവും ഇഷ്ടകരവുമായ വാക്കുകളാൽ ഞാൻ അവളെ പ്രസന്നയാക്കിയപ്പോൾ ശാന്തി കൈക്കൊണ്ടു. ഈ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളാൽ അവൾ അൽപം ആശ്വസിച്ചു; ഇതോടെ സുന്ദരകാണ്ഡം സമാപിക്കുന്നു.

"Then, tiger among men," Hanumān told Rāma, "out of love and affection for you, the queen honoured me and, seeing me in a hurry to go, spoke to me again in her agitation. 'You must tell Rāma, son of Daśaratha, in every way you can,' she said, 'so that he kills Rāvaṇa in battle and wins me back quickly. Or, if you think fit, hero, subduer of foes, stay here one day in some hidden spot; rest, and go tomorrow. While you are near me, monkey, I, unlucky as I am, may find a moment's release from this ripening of grief. Once you, the valiant one, have gone, even to come back again, I shall not be sure even of my life; of that there is no question. The grief of not seeing you will scorch me afresh, beaten down as I am by sorrow upon sorrow, wretched, with nothing but pain for my lot.'" For ten months Sītā had been alone among the rākṣasīs; now, seeing Rāma's messenger for the first time, she found some comfort just in his being near, and could not bear to see him go. She spoke of her grief as a ripening, as if it were the fruit of some past deed, and called herself unlucky, showing her wretchedness. Her plea that he stay just one day shows how deep her loneliness was: even one day would be a great gain. She was sure he would return, and yet the time between seemed unbearable to her, and she piles sorrow upon sorrow as she speaks.

"'And this great doubt seems to stand before me, hero, lord of monkeys,'" she went on. "'Even with the monkeys and bears as your allies, how in the world will those armies of monkeys and bears, or those two sons of the best of men, cross the great ocean that cannot be crossed? Only three beings have the power to leap this sea, sinless one: Garuḍa, son of Vinatā, the Wind, and you. So, hero, best of those who know how to get things done, what way do you see in this undertaking that is so hard to accomplish? Tell me.'" Her doubt was natural: she had seen only Hanumān cross the sea, and the thought of the monkeys building a bridge had not entered her mind. She called him the best of those who know how to get things done, for he was her only support now. In ranking him with Garuḍa and the Wind she was praising him too, yet the strength of one could not carry a whole army, and that was her worry.

"'You alone, slayer of enemy heroes, could certainly accomplish this task,'" she said, "'but the glory of that display of strength would be yours, not Rāma's. If Rāma came with all his forces, killed Rāvaṇa in battle and took me back victorious to his own city, that would bring him glory. As the rākṣasa carried me off from the forest by a trick, out of fear of that hero, so Rāghava should not win me back by stealth. If Kākutstha, crusher of enemy armies, were to fill Laṅkā with his forces and carry me off, that would be worthy of him. So bring it about that his valour shows itself in a way that befits that great-souled hero in battle.'" Here her sense of dharma and her understanding of a warrior's duty shine out: Rāvaṇa had taken her by deceit, and Rāma must win her by open war. Her husband's glory was her highest aim, higher even than her own swift release. Her words were reasoned, for she did not speak from feeling alone but gave her grounds, and modest, for she did not command Hanumān but entreated him. "When I had heard her words, full of meaning, modest and reasoned," Hanumān said, "I gave her the rest of my answer."

"'My lady,' I said, 'Sugrīva, lord of the armies of monkeys and bears, best of leapers and full of strength, is resolved to act for your sake. Under his command are monkeys of great valour, strong and mighty, as swift as a thought of the mind. Nothing checks their course, above, below or sideways; boundless in energy, they never falter even at great tasks. Again and again those glorious and mighty monkeys, travelling the paths of the wind, have circled the earth. Among the forest-dwellers there are many who are greater than I and many who are my equals; there is no one in Sugrīva's company who is less than I. If I have got here, how much more will those mighty ones! The best are not sent as messengers; it is the others who are sent.'" Hanumān's humility is plain here: he called himself the least of Sugrīva's army so that Sītā would believe in the monkeys' power. By the rule of statecraft a messenger is an ordinary man, for a king keeps his best warriors for battle; and so her doubt was answered: if even the messenger had crossed the sea, all those greater than he would cross it too. They are as swift as thought, going wherever the mind goes, and their having circled the earth recalls how the monkeys had searched every quarter for Sītā. So Hanumān removed her doubt by reasoning.

"'So enough of grieving, my lady; let your sorrow go. The leaders of the monkey troops will reach Laṅkā in a single bound. Those two lions among men, Rāma and Lakṣmaṇa, will come to you riding on my back, like the moon and the sun risen together. Soon, blessed lady, you will see Rāghava, slayer of foes, like a lion, and Lakṣmaṇa bow in hand, arrived at the gate of Laṅkā. Soon you will see the heroic monkeys gathered here, whose weapons are claws and fangs, with the valour of lions and tigers and the size of great elephants. Before long you will hear the roar of the monkey chiefs, huge as mountains and clouds, bellowing on the ridges of the Malaya hills near Laṅkā. And soon you will see Rāghava, subduer of foes, his exile in the forest over, consecrated king in Ayodhyā, with you at his side.'" Hanumān's comfort grew step by step: first the monkeys' arrival, then the sight of Rāma and Lakṣmaṇa, then the roar of the monkey army, and last the consecration in Ayodhyā, leading her gaze from present sorrow to future happiness. "Enough of grieving" answered her fear for her very life, and "a single bound" answered her question of how they would cross. "Riding on my back" recalls her refusal in the previous sarga to ride on it herself: she would not, but Rāma would. The moon and the sun together show the brothers' gentleness and their splendour at once, and the mention of Ayodhyā at the end foretells, already, the happy close of the whole story.

"And so, when I had gladdened her with auspicious and welcome words, Maithilī, who never speaks like one defeated though she is so tormented by grief for you, found some peace." Hanumān's words had comforted her a little, and with this the Sundara Kāṇḍa comes to its close.