महात्मना राघवेण एवं पृष्टः हनूमान् सीतया यत् यत् भाषितं तत् सर्वं क्रमेण राघवाय न्यवेदयत्। सः अवदत् — हे पुरुषर्षभ, देवी जानकी चित्रकूटे पूर्वं वृत्तं रहस्यं वृत्तान्तं यथातथम् अभिज्ञानरूपेण मह्यम् उक्तवती। पूर्वसर्गे रामः ‘सीता किम् आह’ इति पुनः पुनः अपृच्छत्; अत्र तस्य प्रश्नस्य विस्तरेण उत्तरम् आरभ्यते। यत् केवलं दम्पती एव जानीतः, तत् एव दृढम् अभिज्ञानम्। हनूमतः निवेदनम् अत्र सीतायाः मुखेन एव प्रवर्तते, अतः अग्रिमेषु श्लोकेषु ‘त्वम्’ इति रामः।

हनूमान् सीतायाः वचनम् एव अनुवदति, अतः अत्र ‘त्वम्’ इति पदं रामं निर्दिशति। एकदा चित्रकूटे जानकी त्वया सह सुखं सुप्ता, त्वत्तः पूर्वम् उत्थिता च। तदा कश्चित् वायसः सहसा उत्पत्य तस्याः स्तनान्तरं नखैः विददार। ततः पर्यायेण यदा त्वं देव्याः अङ्के शिरः निधाय सुप्तः आसीः, तदा सः एव पक्षी पुनः आगत्य देव्याः व्यथां जनयति स्म। पुनः पुनः उपागम्य सः भृशं विददार; तस्याः शोणितेन समुक्षितः त्वं तदा प्रबुद्धः। तेन वायसेन सततं बाध्यमानया देव्या एव सुखसुप्तः त्वं बोधितः, यतः सा स्वयं तं निवारयितुं न अशक्नोत्। हे महाबाहो, स्तनान्तरे दारितां तां दृष्ट्वा त्वं क्रुद्धः आशीविषः इव श्वसन् इदं वाक्यम् ऊचिवान् — ‘हे भीरु, केन नखाग्रैः तव स्तनान्तरं दारितम्? कः क्रुद्धेन पञ्चमुखेन भुजगेन सह क्रीडति?’ अर्थात् यः त्वां पीडयति, सः मृत्युना एव क्रीडति। ततः परितः निरीक्षमाणः त्वं सहसा तं वायसं दृष्टवान् — सरुधिरैः तीक्ष्णैः नखैः युक्तः सः ताम् एव अभिमुखः स्थितः आसीत्, न च पलायितः। सः पततां वरः वायसः शक्रस्य सुतः इति श्रूयते; धराम् आगतः सः पवनेन तुल्यवेगः आसीत्। अतः सः साधारणः पक्षी न, अपितु देवांशः इति सीता सूचयति। ‘पर्यायेण’ इति पदेन सूच्यते — प्रथमं सीता रामस्य समीपे, ततः रामः सीतायाः अङ्के, इति क्रमेण तौ विश्रान्तौ। ‘विददार’ इति लिट्-प्रयोगः परोक्षं भूतं दर्शयति, ‘किल’ इति पदं च ‘इति श्रूयते’ इति; हनूमान् स्वयं तत् न दृष्टवान्, सीतायाः मुखात् एव श्रुतवान्। रामस्य निद्रा देव्याः शोणितेन भग्ना, न तु तस्याः आक्रोशेन — एतेन सीतायाः सहनशीलता, पत्युः निद्रां न भञ्जयितुम् इच्छा च प्रकाश्यते। वायसस्य धार्ष्ट्यम् अपि वर्णितम् — रक्तसिक्तैः नखैः अपि सः न पलायितः।

हे मतिमतां वर महाबाहो, तदा कोपेन तव नेत्रे घूर्णिते, त्वं च तस्मिन् वायसे क्रूरां मतिं दण्डनिश्चयम् अकरोः। दर्भसंस्तरात् एकं दर्भं गृहीत्वा त्वं तं ब्रह्मास्त्रेण अभिमन्त्रितवान्; सः क्षुद्रः दर्भः अपि कालाग्निः इव प्रज्वलितः खगम् अभिमुखः अभवत्। एतेन रामस्य अस्त्रबलं सूच्यते — तृणम् अपि तस्य हस्ते महास्त्रं भवति। प्रदीप्तं तं दर्भं त्वं वायसं प्रति अक्षिपः, सः च दीप्तः दर्भः यत्र यत्र वायसः अगच्छत् तत्र तत्र तम् अनुजगाम। भीतैः सर्वैः सुरैः परित्यक्तः सः वायसः त्रीन् लोकान् परिक्रम्य अपि त्रातारं न अलभत, यतः रामस्य कोपात् तं रक्षितुं कः अपि न उत्सहते। अन्ते सः पुनः तव एव समीपम् आगत्य भूमौ न्यपतत्। शरण्यः त्वं शरणागतं तं वधार्हम् अपि कृपया अपालयः — शरणागतरक्षणं रामस्य व्रतम्। किन्तु ब्रह्मास्त्रं मोघं कर्तुं न शक्यम् इति त्वं तस्य दक्षिणम् अक्षि एव अहिनः, प्राणान् तु अरक्षः। ततः सः काकः भूमौ स्थितं त्वां स्वर्गस्थं राजानं दशरथं च नमस्कृत्य विसृष्टः स्वम् आलयं प्रतिपेदे। एवं वृत्तान्तं स्मारयित्वा सीता अवदत् — ‘त्वम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः, सत्त्ववान् शीलवान् च असि।’ अस्मिन् वृत्तान्ते रामस्य द्वौ गुणौ दृश्येते — दुष्टस्य दण्डः, शरणागतस्य रक्षणं च। काकः अपराधी आसीत्, तथापि शरणम् आगतं तं रामः न अवधीत्; अस्त्रस्य गौरवम् अपि रक्षितम् — एकम् अक्षि एव तेन हतम्। ‘त्रीन् लोकान् परिक्रम्य’ इति पदेन सूच्यते यत् रामस्य कोपात् त्राणं कुत्र अपि नास्ति, रामस्य करुणा एव एकं त्राणम्। सीता एतत् स्मारयति यतः अग्रे सा पृच्छति — यः काकाय अपि एतादृशं दण्डं ददौ, सः मम अपहर्तारं किमर्थं न दण्डयति। ‘मोघम् अस्त्रं न शक्यं कर्तुम्’ इति अस्त्रशास्त्रस्य नियमः — प्रयुक्तं ब्रह्मास्त्रं लक्ष्यं विना न निवर्तते।

सा अनुवर्तते — ‘तथापि हे राघव, एतादृशं सामर्थ्यं सत् अपि राक्षसेषु अस्त्रं किमर्थं न योजयसि? न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न मरुद्गणाः अपि रणे तव सम्मुखं स्थातुं शक्ताः। यदि वीर्यवतः तव मयि कश्चित् सम्भ्रमः आदरः वा अस्ति, तर्हि सुनिशितैः बाणैः युधि रावणः शीघ्रं हन्यताम्। अथवा परंतपः नरवरः लक्ष्मणः भ्रातुः आदेशं प्राप्य किमर्थं मां न रक्षति? तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ; तथापि किमर्थं माम् उपेक्षेते? निश्चयेन मम एव किंचित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, येन समर्थौ सहितौ अपि तौ परंतपौ मां न रक्षतः।’ काकाय अपि रामः अस्त्रं प्रायुङ्क्त, रावणाय तु किमर्थं न — इति तस्याः वेदनायाः मूलम्। वैदेह्याः इदं करुणं साधुभाषितं वचनं श्रुत्वा अहं तस्यै उत्तरम् अवदम्। अत्र उपालम्भः न क्रोधात्, अपितु प्रणयात् निराशायाः च जातः इति ज्ञेयम्; सा रामस्य दोषं न पश्यति, स्वस्य एव पापं शङ्कते। ‘सम्भ्रमः’ इति पदम् अत्र आदरः, त्वरा, चिन्ता इति अर्थेषु प्रयुक्तम् — यदि मयि तव स्नेहः अस्ति, तर्हि त्वरस्व इति भावः। ‘प्रतिसमासितुम्’ इति प्रतिरोद्धुं सम्मुखे स्थातुम् इति अर्थः। सीतायाः प्रश्नाः हनूमन्तं प्रति उक्ताः, किन्तु वस्तुतः रामं प्रति एव — अतः हनूमान् तान् यथावत् निवेदयति।

पुनः अहम् आर्यां ताम् इदं वचनम् अब्रुवम् — ‘हे देवि, सत्येन शपे, रामः तव शोकेन अन्येभ्यः सर्वेभ्यः कार्येभ्यः विमुखः अस्ति; रामे दुःखाभिभूते लक्ष्मणः अपि परितप्यते। अतः तौ त्वाम् उपेक्षेते इति मा चिन्तय; तौ तव निवासम् एव न अजानीताम्। कथंचित् महता प्रयत्नेन भवती मया दृष्टा, अतः इदानीं परिशोचितुं न कालः। अस्मिन् एव मुहूर्ते त्वं दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि इति मन्यस्व। तौ नरशार्दूलौ परंतपौ राजपुत्रौ त्वद्दर्शनाय उत्साहिनौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः। रौद्रं रावणं सबान्धवं समरे हत्वा राघवः हे वरारोहे त्वां स्वपुरीं ध्रुवं नेष्यति। हे अनिन्दिते, यत् अभिज्ञानं रामः सम्यक् जानीयात्, यत् च तस्य प्रीतिं जनयेत्, तत् मह्यं दातुम् अर्हसि।’ ततः सा कोऽपि राक्षसः न पश्यति इति सर्वाः दिशः अभिवीक्ष्य वेण्यां ग्रथितम् उत्तमम् एतं मणिं वस्त्रात् मुक्त्वा मह्यम् अददात्, हे महाबल। हे रघुप्रिय, तव हेतोः अहं तं मणिं दोर्भ्यां सादरं प्रतिगृहीतवान्। सः एव मणिः इदानीं तव हस्ते वर्तते। ‘त्वच्छोकविमुखः’ इति पदस्य अर्थः — तव शोकेन अन्यकार्येभ्यः विमुखः; हिन्दीटीका अपि एतम् एव अर्थं गृह्णाति। हनूमान् प्रथमं सीतायाः शङ्कां निवारयति — तौ न उपेक्षेते, केवलं तव स्थानं न ज्ञातम् आसीत्; ततः भविष्यं वदति — लङ्कादाहः, रावणवधः, अयोध्यागमनं च; अन्ते अभिज्ञानं याचते, येन रामः दूतस्य वचसि विश्वसेत्। ‘सर्वाः दिशः अभिवीक्ष्य’ इति पदेन सीतायाः सावधानता दर्शिता। मणिः एव सर्गस्य केन्द्रम् — सः सीतायाः जीवनस्य, तस्याः पातिव्रत्यस्य, रामं प्रति आशायाः च साक्षी। हनूमान् तं ‘तव हेतोः’ गृहीतवान्, न स्वार्थाय।

ततः तां शिरसा प्रणम्य अहम् आगमनाय अत्वरे। गमने कृतोत्साहं, प्रस्थानाय शरीरेण विवर्धमानं च मां दृष्ट्वा वरवर्णिनी जनकात्मजा अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदभाषिणी च अभवत्। मम उत्पतनेन सम्भ्रान्ता, शोकवेगेन आहता सा माम् अवदत् — ‘हे महाकपे, त्वं सभाग्यः असि, यत् कमललोचनं महाबाहुं रामं, यशस्विनं मम देवरं महाबाहुं लक्ष्मणं च द्रक्ष्यसि।’ यत् तस्याः दुर्लभं, तत् दूतस्य सुलभम् इति तस्याः वचसि करुणा। तदा अहं मैथिलीम् अब्रुवम् — ‘हे जनकनन्दिनि देवि, शीघ्रं मम पृष्ठम् आरोह; हे असितेक्षणे महाभागे, अद्य एव सुग्रीवेण लक्ष्मणेन च सहितं भर्तारं राघवं त्वां दर्शयामि।’ सा देवी प्रत्यवदत् — ‘हे हरिपुङ्गव महाकपे, स्ववशा सती अहं स्वेच्छया तव पृष्ठं सेवे इति न एषः मम धर्मः। पुरा यत् रक्षसा मम गात्राणि स्पृष्टानि, तत्र कालेन पीडिता विवशा अहं किं कुर्याम्? तत् मम इच्छया न अभवत्। अतः हे कपिशार्दूल, यत्र तौ नृपतेः सुतौ, तत्र त्वम् एव गच्छ।’ इति उक्त्वा सा पुनः सन्देष्टुम् आरभत। पतिव्रतायाः धर्मः तस्याः वचसि स्पष्टः — संकटे अपि सा परपुरुषस्पर्शं न स्वीकरोति, रामः स्वयम् आगत्य तां नयेत् इति च इच्छति। ‘विवर्धमानम्’ इति पदेन सूच्यते यत् हनूमान् उत्पतनाय स्वं शरीरं वर्धयामास — तत् दृष्ट्वा एव सीता तस्य गमनं निश्चितं मत्वा व्याकुला अभवत्। हनूमतः प्रस्तावः शुद्धभक्त्या कृतः — सः शीघ्रं स्वामिनीं स्वामिनः समीपं नेतुम् इच्छति। सीतायाः प्रत्युत्तरे त्रयः हेतवः — स्ववशा सती परपुरुषस्य पृष्ठं न सेवे; रावणस्य स्पर्शः बलात् अभवत्, न मम इच्छया; रामः एव आगत्य मां नयेत्। एते श्लोकाः (३४–४०) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; अयं प्रसङ्गः पूर्वं सीताहनूमत्संवादे विस्तरेण वर्णितः। सीतायाः ‘सभाग्योऽसि’ इति वचनं तस्याः विरहवेदनां स्पष्टं दर्शयति — यं सा द्रष्टुं न शक्नोति, तं वानरः अचिरेण द्रक्ष्यति। ‘कालेनोपनिपीडिता’ इति पदेन सा स्वं दैवस्य वशे स्थितां मन्यते; रावणस्पर्शे तस्याः दोषः नास्ति इति सा वदति, अधुना तु स्वतन्त्रा सती सा धर्मं न त्यजति।

सीता अवदत् — ‘हे हनूमन्, सिंहसंकाशौ तौ रामलक्ष्मणौ, सहामात्यं सुग्रीवं, सर्वान् च वानरान् मम अनामयं कुशलं ब्रूयाः। यथा महाबाहुः राघवः अस्मात् दुःखसागरात् मां तारयेत्, तथा त्वं तस्मै आख्यातुम् अर्हसि। मम इमं तीव्रं शोकवेगम्, एभिः राक्षसैः कृतं परिभर्त्सनं च रामस्य समीपं गत्वा ब्रूयाः। हे हरिप्रवीर, तव अध्वा शिवः अस्तु।’ हे नृप, संयता तव आर्या सीता विषादपूर्वम् एतत् सर्वं वचः प्राह। यथा मया गदितं तत् सर्वं बुद्ध्वा सीतां समग्रां कुशलिनीं च श्रद्धत्स्व — सा जीवति, तव प्रतीक्षां च करोति। एवं हनूमान् स्वस्य निवेदनं समापयति। ‘अनामयम्’ इति कुशलम् आरोग्यम् इति अर्थः। ‘दुःखाम्बुसंरोधात्’ इति रूपकम् — दुःखम् एव जलं, तस्मिन् निरुद्धा सा, रामः एव तस्याः तरणोपायः। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन निबद्धौ, सर्गस्य समाप्तिं सूचयतः। ‘शिवश्च तेऽध्वास्तु’ इति आशीर्वादेन सीता दूतं विसर्जयति।

మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఇలా అడగగా హనుమంతుడు సీత చెప్పినదంతా క్రమంగా రాఘవునికి నివేదించాడు. అతడు ఇలా అన్నాడు — పురుషర్షభా, జానకీదేవి పూర్వం చిత్రకూటంలో జరిగిన రహస్య వృత్తాంతాన్ని జరిగినట్టే గుర్తుగా నాకు చెప్పింది. మునుపటి సర్గలో రాముడు ‘సీత ఏమన్నది’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ అడిగాడు; ఇక్కడ అతని ప్రశ్నకు విస్తారమైన జవాబు ప్రారంభమవుతుంది. దంపతులిద్దరికి మాత్రమే తెలిసినదే దృఢమైన గుర్తు. హనుమంతుని నివేదన ఇక్కడ సీత నోటి మాటగానే సాగుతుంది, కాబట్టి తరువాతి శ్లోకాలలో ‘నువ్వు’ అంటే రాముడు.

హనుమంతుడు సీత మాటనే తిరిగి చెబుతున్నాడు, కాబట్టి ఇక్కడ ‘నువ్వు’ అనే పదం రాముని నిర్దేశిస్తుంది. ఒకసారి చిత్రకూటంలో జానకి నీతో కలిసి సుఖంగా నిద్రించి, నీకంటే ముందే లేచింది. అప్పుడు ఒక కాకి హఠాత్తుగా ఎగిరివచ్చి ఆమె వక్షస్సు మధ్య గోళ్ళతో చీల్చింది. తరువాత వంతుల ప్రకారం నువ్వు దేవి ఒడిలో తల పెట్టుకుని నిద్రిస్తున్నప్పుడు, అదే పక్షి మళ్ళీ వచ్చి దేవికి బాధ కలిగిస్తూ ఉంది. మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చి అది గట్టిగా చీల్చింది; ఆమె రక్తంతో తడిసిన నువ్వు అప్పుడు మేల్కొన్నావు. ఆ కాకిచేత ఎడతెగకుండా బాధింపబడుతున్న దేవే సుఖంగా నిద్రిస్తున్న నిన్ను మేల్కొలిపింది, ఎందుకంటే ఆమె స్వయంగా దానిని అడ్డుకోలేకపోయింది. మహాబాహూ, వక్షస్సు మధ్య చీల్చబడిన ఆమెను చూసి నువ్వు క్రుద్ధుడై విషసర్పంలా బుసకొడుతూ ఈ మాట అన్నావు — ‘భీరూ, ఎవడు గోళ్ళ కొనలతో నీ వక్షస్సు మధ్యను చీల్చాడు? కోపించిన ఐదు ముఖాల సర్పంతో ఎవడు ఆడుకుంటున్నాడు?’ అంటే నిన్ను బాధించేవాడు మృత్యువుతోనే ఆడుకుంటున్నాడు. తరువాత చుట్టూ చూస్తూ నువ్వు హఠాత్తుగా ఆ కాకిని చూశావు — రక్తంతో తడిసిన వాడి గోళ్ళతో అది ఆమె వైపే తిరిగి నిలిచి ఉంది, పారిపోలేదు. పక్షులలో శ్రేష్ఠమైన ఆ కాకి ఇంద్రుని కుమారుడని వినికిడి; భూమికి వచ్చిన అది వాయువేగంతో సమానమైన వేగం గలది. కాబట్టి అది సాధారణ పక్షి కాదు, దేవాంశ గలదని సీత సూచిస్తుంది. ‘పర్యాయేణ’ (వంతుల ప్రకారం) అనే పదంతో — మొదట సీత రాముని సమీపంలో, తరువాత రాముడు సీత ఒడిలో — ఇలా క్రమంగా వారు విశ్రాంతి తీసుకున్నారని సూచించబడుతుంది. ‘విదదార’ (చీల్చింది) అనే లిట్ ప్రయోగం పరోక్షభూతాన్ని చూపుతుంది, ‘కిల’ అనే పదం ‘అని వినికిడి’ అని; హనుమంతుడు స్వయంగా అది చూడలేదు, సీత నోటనే విన్నాడు. రాముని నిద్ర దేవి రక్తంతో భంగమైంది, ఆమె ఆక్రందనతో కాదు — దీని ద్వారా సీత సహనశీలత, భర్త నిద్రను భంగం చేయకూడదనే ఆమె ఇచ్ఛ ప్రకటమవుతాయి. కాకి ధార్ష్ట్యం కూడా వర్ణించబడింది — రక్తంతో తడిసిన గోళ్ళతో కూడా అది పారిపోలేదు.

బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా, మహాబాహూ, అప్పుడు కోపంతో నీ కన్నులు గిర్రున తిరిగాయి, నువ్వు ఆ కాకి విషయంలో క్రూరమైన ఆలోచన — దండించాలనే నిశ్చయం — చేశావు. దర్భల పరుపు నుండి ఒక దర్భను తీసుకుని నువ్వు దానిని బ్రహ్మాస్త్రంతో అభిమంత్రించావు; ఆ చిన్న దర్భ కూడా ప్రళయాగ్నిలా ప్రజ్వరిల్లి పక్షి వైపు తిరిగింది. దీని ద్వారా రాముని అస్త్రబలం సూచించబడుతుంది — గడ్డిపోచ కూడా అతని చేతిలో మహాస్త్రమవుతుంది. మండుతున్న ఆ దర్భను నువ్వు కాకి వైపు విసిరావు, ఆ మండుతున్న దర్భ కాకి ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడికి దానిని వెంబడించింది. భయపడిన దేవతలందరూ విడిచిపెట్టిన ఆ కాకి మూడు లోకాలూ తిరిగినా రక్షకుడు దొరకలేదు, ఎందుకంటే రాముని కోపం నుండి దానిని రక్షించడానికి ఎవరూ సాహసించలేదు. చివరికి అది మళ్ళీ నీ దగ్గరకే వచ్చి నేలపై పడింది. శరణ్యుడవైన నువ్వు శరణు కోరి వచ్చిన దానిని, వధార్హమైనదైనా, కృపతో కాపాడావు — శరణాగతులను రక్షించడం రాముని వ్రతం. కాని బ్రహ్మాస్త్రాన్ని వ్యర్థం చేయడం సాధ్యం కాదు కాబట్టి నువ్వు దాని కుడి కన్నును మాత్రమే హరించావు, ప్రాణాలను మాత్రం కాపాడావు. తరువాత ఆ కాకి నేలపై ఉన్న నీకూ, స్వర్గంలో ఉన్న రాజు దశరథునికీ నమస్కరించి, విడువబడి తన నివాసానికి వెళ్ళిపోయింది. ఇలా వృత్తాంతాన్ని గుర్తుచేసి సీత అన్నది — ‘నువ్వు అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడవు, సత్త్వవంతుడవు, శీలవంతుడవు.’ ఈ వృత్తాంతంలో రాముని రెండు గుణాలు కనిపిస్తాయి — దుష్టుని దండించడం, శరణాగతుని రక్షించడం. కాకి అపరాధి, అయినా శరణు కోరి వచ్చినందుకు రాముడు దానిని చంపలేదు; అస్త్ర గౌరవం కూడా కాపాడబడింది — దానితో ఒక కన్ను మాత్రమే పోయింది. ‘మూడు లోకాలూ తిరిగి’ అనే పదంతో రాముని కోపం నుండి ఎక్కడా రక్షణ లేదనీ, రాముని కరుణే ఏకైక రక్షణ అనీ సూచించబడుతుంది. సీత దీనిని గుర్తుచేస్తుంది ఎందుకంటే తరువాత ఆమె అడుగుతుంది — కాకికి కూడా ఇటువంటి దండన విధించినవాడు నన్ను అపహరించినవానిని ఎందుకు దండించడం లేదు. ‘మోఘమస్త్రం న శక్యం కర్తుమ్’ (అస్త్రాన్ని వ్యర్థం చేయలేము) అనేది అస్త్రశాస్త్ర నియమం — ప్రయోగించిన బ్రహ్మాస్త్రం లక్ష్యం లేకుండా వెనక్కి తిరగదు.

ఆమె కొనసాగించింది — ‘అయినా రాఘవా, ఇటువంటి సామర్థ్యం ఉండి కూడా రాక్షసులపై అస్త్రాన్ని ఎందుకు ప్రయోగించడం లేదు? దానవులు గానీ, గంధర్వులు గానీ, అసురులు గానీ, మరుద్గణాలు గానీ యుద్ధంలో నీ ఎదుట నిలవలేరు. పరాక్రమవంతుడవైన నీకు నాపై ఏ కొంచెం ఆదరమైనా ఉంటే, బాగా పదును పెట్టిన బాణాలతో యుద్ధంలో రావణుని వెంటనే చంపు. లేదా శత్రుతాపకుడూ నరశ్రేష్ఠుడూ అయిన లక్ష్మణుడు అన్న ఆదేశం పొంది నన్ను ఎందుకు రక్షించడం లేదు? ఆ పురుషవ్యాఘ్రులిద్దరూ వాయువుతో అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గలవారు, దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానివారు; అయినా నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నారు? నిశ్చయంగా నాదే ఏదో గొప్ప పాపం ఉంది, దాని వల్లనే సమర్థులైనా, కలిసి ఉన్నా ఆ పరంతపులిద్దరూ నన్ను రక్షించడం లేదు.’ కాకిపైన కూడా రాముడు అస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు, రావణునిపై మాత్రం ఎందుకు లేదు — ఇదే ఆమె వేదనకు మూలం. వైదేహి యొక్క ఈ కరుణాజనకమైన, చక్కగా పలికిన మాట విని నేను ఆమెకు జవాబు చెప్పాను. ఇక్కడి నిష్ఠూరం క్రోధం నుండి కాక, ప్రణయం నుండీ నిరాశ నుండీ పుట్టినదని తెలుసుకోవాలి; ఆమె రాముని దోషం చూడదు, తన పాపాన్నే శంకిస్తుంది. ‘సంభ్రమః’ అనే పదం ఇక్కడ ఆదరం, తొందర, చింత అనే అర్థాలలో ప్రయోగించబడింది — నాపై నీకు ప్రేమ ఉంటే త్వరపడు అని భావం. ‘ప్రతిసమాసితుమ్’ అంటే ఎదిరించడానికి, ఎదుట నిలవడానికి అని అర్థం. సీత ప్రశ్నలు హనుమంతునితో చెప్పినవే అయినా వాస్తవానికి రామునికే — కాబట్టి హనుమంతుడు వాటిని యథాతథంగా నివేదిస్తాడు.

మళ్ళీ నేను పూజ్యురాలైన ఆమెతో ఈ మాట అన్నాను — ‘దేవీ, సత్యంపై ప్రమాణం చేస్తున్నాను, నీ శోకంతో రాముడు మిగిలిన పనులన్నింటి నుండీ విముఖుడై ఉన్నాడు; రాముడు దుఃఖంలో మునిగి ఉండగా లక్ష్మణుడు కూడా పరితపిస్తున్నాడు. కాబట్టి వారిద్దరూ నిన్ను ఉపేక్షిస్తున్నారని అనుకోకు; నువ్వు ఎక్కడ ఉన్నావో వారికి తెలియలేదు. ఎలాగో గొప్ప ప్రయత్నంతో నేను నిన్ను చూశాను, కాబట్టి ఇప్పుడు శోకించే సమయం కాదు. ఈ ముహూర్తంలోనే నువ్వు దుఃఖాల అంతాన్ని చూస్తావని భావించు. నరశార్దూలులూ పరంతపులూ అయిన ఆ రాజకుమారులిద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో లంకను భస్మం చేస్తారు. వరారోహా, రౌద్రుడైన రావణుని బంధువులతో సహా యుద్ధంలో చంపి రాఘవుడు నిన్ను నిశ్చయంగా తన నగరానికి తీసుకువెళ్తాడు. అనిందితా, రాముడు చక్కగా గుర్తించగలిగే, అతనికి ప్రీతి కలిగించే గుర్తును నాకు ఇవ్వాలి.’ అప్పుడు ఆమె ఏ రాక్షసుడూ చూడడం లేదని అన్ని దిక్కులూ చూసి, జడలో అల్లుకున్న ఉత్తమమైన ఈ మణిని వస్త్రం నుండి విడదీసి నాకు ఇచ్చింది, మహాబలా. రఘుప్రియా, నీ కోసమే నేను ఆ మణిని రెండు చేతులతో ఆదరంగా స్వీకరించాను. ఆ మణే ఇప్పుడు నీ చేతిలో ఉంది. ‘త్వచ్ఛోకవిముఖః’ అనే పదానికి అర్థం — నీ శోకం వల్ల ఇతర కార్యాల నుండి విముఖుడు; హిందీ వ్యాఖ్య కూడా ఇదే అర్థాన్ని స్వీకరిస్తుంది. హనుమంతుడు మొదట సీత శంకను తొలగిస్తాడు — వారు ఉపేక్షించడం లేదు, కేవలం నీ స్థానం తెలియలేదు; తరువాత భవిష్యత్తును చెబుతాడు — లంకాదహనం, రావణవధ, అయోధ్యాగమనం; చివరికి గుర్తును అడుగుతాడు, దాని వల్ల రాముడు దూత మాటను నమ్ముతాడు. ‘అన్ని దిక్కులూ చూసి’ అనే పదంతో సీత జాగ్రత్త చూపబడింది. మణే సర్గకు కేంద్రం — అది సీత జీవితానికీ, ఆమె పాతివ్రత్యానికీ, రాముని పట్ల ఆమె ఆశకూ సాక్షి. హనుమంతుడు దానిని ‘నీ కోసమే’ స్వీకరించాడు, స్వార్థం కోసం కాదు.

అప్పుడు ఆమెకు శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి నేను రావడానికి తొందరపడ్డాను. వెళ్ళడానికి ఉత్సాహంతో ఉండి, ప్రయాణానికి శరీరాన్ని పెంచుతున్న నన్ను చూసి శ్రేష్ఠవర్ణం గల జనకాత్మజ కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో, దీనురాలై, కన్నీటితో గద్గదమైన కంఠంతో మాట్లాడింది. నేను ఎగరబోతుండడంతో కలవరపడి, శోకవేగానికి దెబ్బతిని ఆమె నాతో ఇలా అన్నది — ‘మహాకపీ, నువ్వు భాగ్యవంతుడవు, ఎందుకంటే కమలలోచనుడూ మహాబాహువూ అయిన రాముని, యశస్వి అయిన నా మరిది మహాబాహువు లక్ష్మణుని చూడబోతున్నావు.’ ఆమెకు దుర్లభమైనది దూతకు సులభమని ఆమె మాటలో కరుణ ఉంది. అప్పుడు నేను మైథిలితో ఇలా అన్నాను — ‘జనకనందినీ, దేవీ, త్వరగా నా వీపుపై ఎక్కు; నల్లని కన్నులు గల మహాభాగా, ఈ రోజే సుగ్రీవునితో, లక్ష్మణునితో కూడిన నీ భర్త రాఘవుని నీకు చూపిస్తాను.’ ఆ దేవి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, మహాకపీ, స్వతంత్రురాలనై ఉండి నేను ఇష్టపూర్వకంగా నీ వీపును ఆశ్రయించడం నా ధర్మం కాదు. ఇంతకుముందు రాక్షసుడు నా అవయవాలను తాకాడంటే, అప్పుడు కాలంచేత పీడింపబడిన, నిస్సహాయురాలనైన నేను ఏమి చేయగలను? అది నా ఇష్టంతో జరగలేదు. కాబట్టి కపిశార్దూలా, ఆ రాజకుమారులిద్దరూ ఎక్కడ ఉన్నారో అక్కడికి నువ్వే వెళ్ళు.’ అని చెప్పి ఆమె మళ్ళీ సందేశం ఇవ్వడం ప్రారంభించింది. పతివ్రతాధర్మం ఆమె మాటలో స్పష్టంగా ఉంది — ఆపదలో కూడా ఆమె పరపురుష స్పర్శను అంగీకరించదు, రాముడే స్వయంగా వచ్చి తనను తీసుకువెళ్ళాలని కోరుకుంటుంది. ‘శరీరాన్ని పెంచుతున్న’ అనే పదంతో హనుమంతుడు ఎగరడానికి తన శరీరాన్ని పెంచాడని సూచించబడుతుంది — అది చూసే సీత అతని ప్రయాణం నిశ్చయమని భావించి వ్యాకులపడింది. హనుమంతుని ప్రతిపాదన శుద్ధభక్తితో చేసినది — అతడు స్వామినిని త్వరగా స్వామి దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటాడు. సీత జవాబులో మూడు హేతువులు ఉన్నాయి — స్వతంత్రురాలనై ఉండి పరపురుషుని వీపును ఆశ్రయించను; రావణుని స్పర్శ బలవంతంగా జరిగింది, నా ఇష్టంతో కాదు; రాముడే వచ్చి నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి. ఈ శ్లోకాలు (34–40) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; ఈ ప్రసంగం ఇంతకుముందు సీతాహనుమత్సంవాదంలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ‘నువ్వు భాగ్యవంతుడవు’ అనే సీత మాట ఆమె విరహవేదనను స్పష్టంగా చూపుతుంది — తాను చూడలేనివానిని ఈ వానరుడు త్వరలోనే చూడబోతున్నాడు. ‘కాలంచేత పీడింపబడిన’ అనే పదంతో ఆమె తనను దైవవశంలో ఉన్నదానిగా భావిస్తుంది; రావణుని స్పర్శలో తన దోషం లేదని ఆమె చెబుతుంది, ఇప్పుడు మాత్రం స్వతంత్రురాలై ఉండి ఆమె ధర్మాన్ని విడువదు.

సీత ఇలా అన్నది — ‘హనుమంతా, సింహాల వంటి ఆ రామలక్ష్మణులకూ, మంత్రులతో కూడిన సుగ్రీవునికీ, వానరులందరికీ నా క్షేమాన్ని తెలియజేయి. మహాబాహువైన రాఘవుడు ఈ దుఃఖసముద్రం నుండి నన్ను ఎలా దాటిస్తాడో అలా నువ్వు అతనికి చెప్పాలి. నా ఈ తీవ్రమైన శోకవేగాన్నీ, ఈ రాక్షసులు చేసిన బెదిరింపులనూ రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి చెప్పు. వానరవీరశ్రేష్ఠా, నీ మార్గం శుభప్రదమగుగాక.’ రాజా, సంయమశీలి అయిన నీ పూజ్య సీత విషాదంతో ఇదంతా చెప్పింది. నేను చెప్పినదంతా గ్రహించి సీత సమగ్రంగా క్షేమంగా ఉందని నమ్ము — ఆమె జీవించి ఉంది, నీ కోసం ఎదురుచూస్తోంది. ఇలా హనుమంతుడు తన నివేదనను ముగిస్తాడు. ‘అనామయమ్’ అంటే క్షేమం, ఆరోగ్యం అని అర్థం. ‘దుఃఖాంబుసంరోధాత్’ అనేది రూపకం — దుఃఖమే జలం, అందులో ఆమె నిర్బంధింపబడి ఉంది, రాముడే ఆమెను దాటించే ఉపాయం. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి, సర్గ ముగింపును సూచిస్తాయి. ‘శివశ్చ తేఽధ్వాస్తు’ (నీ మార్గం శుభప్రదమగుగాక) అనే ఆశీర్వాదంతో సీత దూతను పంపుతుంది.

மகாத்மாவான ராகவனால் இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட அனுமன், சீதை சொன்னவை ஒவ்வொன்றையும் அனைத்தையும் வரிசையாக ராகவனுக்குத் தெரிவித்தான். அவன் சொன்னான் — மனிதர்களில் காளையே, தேவி ஜானகி முன்பு சித்திரகூடத்தில் நடந்த ஒரு மறைவான நிகழ்ச்சியை நடந்தபடியே அடையாளமாக என்னிடம் சொன்னாள். முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் ‘சீதை என்ன சொன்னாள்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கேட்டான்; இங்கே அவனுடைய கேள்விக்கு விரிவான விடை தொடங்குகிறது. தம்பதியர் இருவர் மட்டுமே அறிந்ததே உறுதியான அடையாளம். இங்கே அனுமனின் அறிவிப்பு சீதையின் வாய்மொழியாகவே நடக்கிறது; ஆகவே அடுத்த சுலோகங்களில் ‘நீ’ என்பது ராமன்.

அனுமன் சீதையின் சொல்லையே திரும்பச் சொல்கிறான்; ஆகவே இங்கே ‘நீ’ என்ற சொல் ராமனைக் குறிக்கிறது. ஒருநாள் சித்திரகூடத்தில் ஜானகி உன்னோடு சுகமாக உறங்கினாள், உனக்கு முன்பே எழுந்தாள். அப்போது ஒரு காக்கை திடீரெனப் பாய்ந்து வந்து அவளுடைய மார்பகங்களுக்கு இடையே நகங்களால் கீறியது. பிறகு முறைமாறி, நீ தேவியின் மடியில் தலைவைத்து உறங்கியபோது, அதே பறவை மீண்டும் வந்து தேவிக்கு வேதனையை உண்டாக்கியது. மீண்டும் மீண்டும் வந்து அது கடுமையாகக் கீறியது; அவளுடைய இரத்தத்தால் நனைந்த நீ அப்போது விழித்தாய். அந்தக் காக்கையால் இடைவிடாது துன்புறுத்தப்பட்ட தேவியாலேயே சுகமாக உறங்கிக்கொண்டிருந்த நீ எழுப்பப்பட்டாய், ஏனெனில் அவளால் தானே அதைத் தடுக்க முடியவில்லை. பெருந்தோளுடையவனே, மார்பகங்களுக்கு இடையே கீறப்பட்ட அவளைக் கண்டு, நீ சினமுற்ற நச்சுப் பாம்புபோலச் சீறிக்கொண்டு இந்த வார்த்தையைச் சொன்னாய்: ‘அஞ்சுபவளே, நகநுனிகளால் உன் மார்பகங்களுக்கு இடையே கீறியவன் யார்? சினமுற்ற ஐந்து தலைப் பாம்போடு விளையாடுபவன் யார்?’ — அதாவது உன்னைத் துன்புறுத்துபவன் சாவோடுதான் விளையாடுகிறான். பிறகு சுற்றிலும் பார்த்த நீ திடீரென அந்தக் காக்கையைக் கண்டாய் — இரத்தம் தோய்ந்த கூரிய நகங்களுடன் அது அவளையே நோக்கியவாறு நின்றிருந்தது, ஓடவில்லை. பறவைகளில் சிறந்த அந்தக் காக்கை இந்திரனின் மகன் என்று சொல்லப்படுகிறது; பூமிக்கு வந்த அது காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடையதாக இருந்தது. ஆகவே அது சாதாரணப் பறவை அன்று, தேவனின் அம்சம் என்று சீதை சுட்டுகிறாள். ‘முறைமாறி’ என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — முதலில் சீதை ராமனின் அருகே, பிறகு ராமன் சீதையின் மடியில் என வரிசையாக இருவரும் ஓய்வெடுத்தனர். ‘கீறியது’ (விததார) என்ற நேரில் காணாத இறந்தகால வினைவடிவம் தான் காணாத கடந்தகாலத்தைக் காட்டுகிறது; ‘கில’ என்ற சொல் ‘என்று சொல்லப்படுகிறது’ என்பதைக் குறிக்கிறது; அனுமன் தானே அதைக் காணவில்லை, சீதையின் வாயிலிருந்தே கேட்டான். ராமனின் உறக்கம் தேவியின் இரத்தத்தால் கலைந்தது, அவளுடைய கூக்குரலால் அன்று — இதனால் சீதையின் பொறுமையும், கணவனின் உறக்கத்தைக் கலைக்க விரும்பாத உள்ளமும் வெளிப்படுகின்றன. காக்கையின் துணிச்சலும் வருணிக்கப்படுகிறது — இரத்தம் தோய்ந்த நகங்களுடன் இருந்தும் அது ஓடவில்லை.

அறிவுடையோரில் சிறந்தவனே, பெருந்தோளுடையவனே, அப்போது சினத்தால் உன் கண்கள் சுழன்றன; நீ அந்தக் காக்கையின்மீது கொடிய எண்ணத்தை, தண்டிக்கும் முடிவை மேற்கொண்டாய். தர்ப்பைப் படுக்கையிலிருந்து ஒரு தர்ப்பையை எடுத்து நீ அதைப் பிரம்மாஸ்திர மந்திரத்தால் ஏவினாய்; அந்தச் சிறிய தர்ப்பையும் ஊழிக்கால நெருப்புபோலப் பற்றியெரிந்து அந்தப் பறவையை நோக்கிச் சென்றது. இதனால் ராமனின் அஸ்திர வலிமை சுட்டப்படுகிறது — புல்லும் அவன் கையில் பேரஸ்திரமாகிறது. எரியும் அந்தத் தர்ப்பையை நீ காக்கையை நோக்கி எறிந்தாய்; சுடர்விடும் அந்தத் தர்ப்பை காக்கை எங்கெங்கே சென்றதோ அங்கங்கே அதைப் பின்தொடர்ந்தது. அஞ்சிய தேவர்கள் அனைவராலும் கைவிடப்பட்ட அந்தக் காக்கை மூன்று உலகங்களையும் சுற்றியும் காப்பவனைப் பெறவில்லை; ஏனெனில் ராமனின் சினத்திலிருந்து அதைக் காக்க யாரும் துணியவில்லை. இறுதியில் அது மீண்டும் உன் அருகிலேயே வந்து தரையில் விழுந்தது. புகலளிப்பவனான நீ, கொல்லத்தக்கதாக இருந்தும் சரணடைந்த அதைக் கருணையால் காத்தாய் — சரணடைந்தவரைக் காப்பது ராமனின் விரதம். ஆனால் பிரம்மாஸ்திரத்தை வீணாக்க முடியாது என்பதால் நீ அதன் வலக்கண்ணை மட்டும் அழித்தாய், உயிரையோ காத்தாய். பிறகு அந்தக் காக்கை தரையில் நின்றிருந்த உன்னையும், சுவர்க்கத்தில் உள்ள அரசன் தசரதனையும் வணங்கி, விடுவிக்கப்பட்டுத் தன் இருப்பிடத்தை அடைந்தது. இவ்வாறு நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டிச் சீதை சொன்னாள் — ‘நீ அஸ்திரம் அறிந்தோரில் சிறந்தவன், வலிமையுடையவன், நல்லொழுக்கமுடையவன்.’ இந்த நிகழ்ச்சியில் ராமனின் இரண்டு குணங்கள் தெரிகின்றன — தீயோரைத் தண்டித்தல், சரணடைந்தோரைக் காத்தல். காக்கை குற்றவாளியாக இருந்தது; ஆயினும் சரணடைந்த அதை ராமன் கொல்லவில்லை; அஸ்திரத்தின் பெருமையும் காக்கப்பட்டது — அதனால் ஒரு கண் மட்டுமே அழிக்கப்பட்டது. ‘மூன்று உலகங்களையும் சுற்றியும்’ என்ற சொல்லால், ராமனின் சினத்திலிருந்து எங்குமே பாதுகாப்பில்லை, ராமனின் கருணையே ஒரே பாதுகாப்பு என்பது சுட்டப்படுகிறது. சீதை இதை நினைவூட்டுகிறாள், ஏனெனில் அடுத்து அவள் கேட்கிறாள் — காக்கைக்கும் இத்தகைய தண்டனை அளித்தவன் என்னைக் கவர்ந்தவனை ஏன் தண்டிக்கவில்லை. ‘அஸ்திரத்தை வீணாக்க முடியாது’ என்பது அஸ்திர சாஸ்திரத்தின் விதி — ஏவப்பட்ட பிரம்மாஸ்திரம் இலக்கைத் தாக்காமல் திரும்பாது.

அவள் தொடர்கிறாள் — ‘ஆயினும் ராகவா, இத்தகைய ஆற்றல் இருந்தும் ராக்ஷசர்கள்மீது ஏன் அஸ்திரத்தை ஏவவில்லை? தானவர்களோ, கந்தர்வர்களோ, அசுரர்களோ, மருத்துக் கூட்டங்களோகூடப் போரில் உன் எதிரே நிற்க இயலாதவர்கள். வீரமுடைய உனக்கு என்மீது ஏதேனும் அக்கறையோ மதிப்போ இருந்தால், மிகக் கூர்மையான அம்புகளால் போரில் ராவணன் விரைவில் கொல்லப்படட்டும். அல்லது பகைவரை வாட்டுபவனும் மனிதர்களில் சிறந்தவனுமான லக்ஷ்மணன் அண்ணனின் ஆணையைப் பெற்று ஏன் என்னைக் காக்கவில்லை? காற்றுக்கும் நெருப்புக்கும் நிகரான தேஜஸுடைய, மனிதர்களில் புலிகளான அந்த இருவரும் தேவர்களாலும் வெல்லமுடியாதவர்கள்; ஆயினும் ஏன் என்னைப் புறக்கணிக்கிறார்கள்? நிச்சயமாக என்னுடையதே ஏதோ பெரிய பாவம் இருக்கிறது; அதனால்தான் ஆற்றலுடையவர்களாகவும் ஒன்றாக இருப்பவர்களாகவும் இருந்தும், பகைவரை வாட்டும் அவ்விருவரும் என்னைக் காக்கவில்லை.’ காக்கைக்கும் ராமன் அஸ்திரத்தை ஏவினான், ராவணனுக்கோ ஏன் ஏவவில்லை — இதுவே அவளுடைய வேதனையின் வேர். வைதேகியின் கருணைக்குரிய, நன்கு சொல்லப்பட்ட இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு நான் அவளுக்கு விடையளித்தேன். இங்கே கடிந்துரை சினத்தால் அன்றி, அன்பாலும் நம்பிக்கையிழப்பாலும் பிறந்தது என்று அறிய வேண்டும்; அவள் ராமனின் குற்றத்தைக் காணவில்லை, தன் பாவத்தையே ஐயுறுகிறாள். ‘சம்பிரமம்’ என்ற சொல் இங்கே மதிப்பு, விரைவு, கவலை என்ற பொருள்களில் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — என்மீது உனக்கு அன்பிருந்தால் விரைந்து வா என்பது கருத்து. ‘பிரதிசமாசிதும்’ என்பது தடுப்பதற்கு எதிரே நிற்பது என்ற பொருளுடையது. சீதையின் கேள்விகள் அனுமனிடம் சொல்லப்பட்டவை; ஆனால் உண்மையில் ராமனுக்கே உரியவை — ஆகவே அனுமன் அவற்றை உள்ளபடியே தெரிவிக்கிறான்.

மீண்டும் மதிப்புக்குரிய அவளிடம் நான் இந்த வார்த்தையைச் சொன்னேன் — ‘தேவி, உண்மையின்மீது ஆணையிட்டுச் சொல்கிறேன், ராமன் உன்னைப் பற்றிய சோகத்தால் மற்ற எல்லாச் செயல்களிலிருந்தும் விலகியிருக்கிறான்; ராமன் துயரால் ஆட்கொள்ளப்பட்டிருப்பதால் லக்ஷ்மணனும் வருந்துகிறான். ஆகவே அவ்விருவரும் உன்னைப் புறக்கணிக்கிறார்கள் என்று எண்ணாதே; உன் இருப்பிடத்தையே அவர்கள் அறியாதிருந்தனர். எப்படியோ பெரும் முயற்சியால் நீ என்னால் காணப்பட்டாய்; ஆகவே இப்போது வருந்துவதற்கான நேரம் அன்று. இந்தக் கணத்திலேயே நீ துன்பங்களின் முடிவைக் காண்பாய் என்று கருது. மனிதர்களில் புலிகளும் பகைவரை வாட்டுபவர்களுமான அந்த இரு அரசகுமாரர்களும் உன்னைக் காணும் உற்சாகத்தோடு இலங்கையைச் சாம்பலாக்குவார்கள். அழகிய இடையுடையவளே, கொடிய ராவணனை உறவினரோடு போரில் கொன்று ராகவன் உன்னை நிச்சயமாகத் தன் நகருக்கு அழைத்துச் செல்வான். பழியற்றவளே, ராமன் நன்கு அறியக்கூடியதும் அவனுக்கு மகிழ்ச்சியைத் தரக்கூடியதுமான அடையாளத்தை நீ எனக்குத் தர வேண்டும்.’ பிறகு எந்த ராக்ஷசனும் பார்க்கவில்லை என்று எல்லாத் திசைகளையும் நோக்கிவிட்டு, பின்னலில் கோக்கப்பட்டிருந்த இந்தச் சிறந்த மணியை ஆடையிலிருந்து அவிழ்த்து அவள் எனக்கு அளித்தாள், பெருவலிமையுடையவனே. ரகுகுலத்துக்கு அன்பானவனே, உனக்காக நான் அந்த மணியை இரு கைகளாலும் மரியாதையோடு பெற்றுக்கொண்டேன். அதே மணி இப்போது உன் கையில் உள்ளது. ‘த்வச்சோகவிமுக:’ என்ற சொல்லின் பொருள் — உன்னைப் பற்றிய சோகத்தால் மற்ற செயல்களிலிருந்து விலகியவன்; இந்தி உரையும் இதே பொருளையே கொள்கிறது. அனுமன் முதலில் சீதையின் ஐயத்தை நீக்குகிறான் — அவ்விருவரும் புறக்கணிக்கவில்லை, உன் இருப்பிடம் மட்டுமே தெரியாதிருந்தது; பிறகு எதிர்காலத்தைச் சொல்கிறான் — இலங்கை எரிதல், ராவணவதம், அயோத்திக்குத் திரும்புதல்; இறுதியில் அடையாளத்தை வேண்டுகிறான்; அதனால் ராமன் தூதனின் சொல்லை நம்புவான். ‘எல்லாத் திசைகளையும் நோக்கிவிட்டு’ என்ற சொல்லால் சீதையின் எச்சரிக்கை உணர்வு காட்டப்படுகிறது. மணியே சர்க்கத்தின் மையம் — அது சீதையின் வாழ்க்கைக்கும், அவளுடைய கற்புக்கும், ராமன்மீதுள்ள நம்பிக்கைக்கும் சாட்சி. அனுமன் அதை ‘உனக்காக’ பெற்றான், தன்னலத்துக்காக அன்று.

பிறகு அவளைத் தலைவணங்கி நான் திரும்பி வர விரைந்தேன். செல்வதற்கு உற்சாகம் கொண்டவனாகவும், புறப்படுவதற்காக உடலைப் பெருக்கிக்கொண்டிருப்பவனாகவும் இருந்த என்னைக் கண்டு, சிறந்த நிறமுடைய ஜனகன் மகள் கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன், வாடியவளாக, கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலுடையவளாக ஆனாள். நான் எழும்ப இருந்ததால் கலக்கமுற்று, சோகத்தின் வேகத்தால் தாக்கப்பட்ட அவள் என்னிடம் சொன்னாள் — ‘பெருவானரனே, நீ பேறுபெற்றவன்; ஏனெனில் தாமரைக் கண்ணுடைய, பெருந்தோளுடைய ராமனையும், புகழுடைய என் மைத்துனன் பெருந்தோளுடைய லக்ஷ்மணனையும் நீ காண்பாய்.’ அவளுக்கு அரிதானது தூதனுக்கு எளிதானது என்பதால் அவளுடைய சொல்லில் கருணை உள்ளது. அப்போது நான் மைதிலியிடம் சொன்னேன் — ‘ஜனகன் மகளே, தேவி, விரைவில் என் முதுகில் ஏறு; கருவிழியுடையவளே, பெரும்பேறுடையவளே, இன்றே சுக்ரீவனோடும் லக்ஷ்மணனோடும் கூடிய உன் கணவன் ராகவனை உனக்குக் காட்டுகிறேன்.’ அந்தத் தேவி மறுமொழி கூறினாள் — ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, பெருவானரனே, தன்வசமுள்ள நான் விருப்பத்துடன் உன் முதுகில் அமர்வது என் தர்மம் அன்று. முன்பு ராக்ஷசனால் என் உறுப்புகள் தொடப்பட்டபோது, காலத்தால் துன்புறுத்தப்பட்ட, வசமிழந்த நான் என்ன செய்ய முடியும்? அது என் விருப்பத்தால் நிகழவில்லை. ஆகவே வானரப் புலியே, அந்த அரசகுமாரர் இருவரும் எங்கே இருக்கிறார்களோ அங்கே நீயே செல்.’ இவ்வாறு சொல்லி அவள் மீண்டும் செய்தி சொல்லத் தொடங்கினாள். கற்புடைய பெண்ணின் தர்மம் அவளுடைய சொல்லில் தெளிவாக உள்ளது — நெருக்கடியிலும் அவள் பிற ஆடவனின் தொடுதலை ஏற்கவில்லை; ராமனே வந்து தன்னை அழைத்துச் செல்ல வேண்டும் என்று விரும்புகிறாள். ‘உடலைப் பெருக்கிக்கொண்டிருப்பவனாக’ என்ற சொல்லால், அனுமன் எழும்புவதற்காகத் தன் உடலைப் பெருக்கினான் என்பது சுட்டப்படுகிறது — அதைக் கண்டவுடனேயே சீதை அவன் செல்வது உறுதி என்று கருதிக் கலக்கமுற்றாள். அனுமனின் யோசனை தூய பக்தியால் செய்யப்பட்டது — தலைவியை விரைவில் தலைவனின் அருகே அழைத்துச் செல்ல அவன் விரும்புகிறான். சீதையின் மறுமொழியில் மூன்று காரணங்கள் — தன்வசமுள்ள நான் பிற ஆடவனின் முதுகில் அமரமாட்டேன்; ராவணனின் தொடுதல் வலுக்கட்டாயமாக நிகழ்ந்தது, என் விருப்பத்தால் அன்று; ராமனே வந்து என்னை அழைத்துச் செல்ல வேண்டும். இந்தச் சுலோகங்கள் (34–40) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இந்த நிகழ்ச்சி முன்பே சீதை-அனுமன் உரையாடலில் விரிவாக வருணிக்கப்பட்டது. ‘நீ பேறுபெற்றவன்’ என்ற சீதையின் சொல் அவளுடைய பிரிவுத் துயரைத் தெளிவாகக் காட்டுகிறது — அவளால் காண முடியாதவனை இந்த வானரன் விரைவில் காண்பான். ‘காலத்தால் துன்புறுத்தப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் அவள் தன்னை விதியின் வசத்தில் இருந்தவளாகக் கருதுகிறாள்; ராவணன் தொட்டதில் தன் குற்றம் இல்லை என்கிறாள்; இப்போதோ தன்வசமுள்ளவளாக இருப்பதால் அவள் தர்மத்தைக் கைவிடுவதில்லை.

சீதை சொன்னாள் — ‘அனுமனே, சிங்கம் போன்ற அந்த ராம-லக்ஷ்மணர்களுக்கும், அமைச்சர்களோடு கூடிய சுக்ரீவனுக்கும், எல்லா வானரர்களுக்கும் என் நலத்தையும் சுகத்தையும் சொல். பெருந்தோளுடைய ராகவன் இந்தத் துயரக் கடலிலிருந்து என்னைக் கரையேற்றும்படி நீ அவனுக்குச் சொல்லத் தகுந்தவன். என் இந்தக் கடுமையான சோகத்தின் வேகத்தையும், இந்த ராக்ஷசர்கள் செய்யும் மிரட்டலையும் ராமனின் அருகே சென்று சொல். வானர வீரனே, உன் வழி மங்கலமாக இருக்கட்டும்.’ அரசே, கட்டுப்பாடுடைய, மதிப்புக்குரிய உன் சீதை வருத்தத்தோடு இந்தச் சொற்கள் அனைத்தையும் சொன்னாள். நான் சொன்னவை அனைத்தையும் அறிந்து, சீதை முழுமையாக நலமுடன் இருக்கிறாள் என்று நம்பு — அவள் உயிரோடு இருக்கிறாள், உனக்காகக் காத்திருக்கிறாள். இவ்வாறு அனுமன் தன் அறிவிப்பை நிறைவுசெய்கிறான். ‘அநாமயம்’ என்பது நலம், உடல்நலம் என்ற பொருளுடையது. ‘துயர நீரின் தடுப்பிலிருந்து’ என்பது உருவகம் — துயரமே நீர், அதில் அவள் சிக்கியிருக்கிறாள், ராமனே அவள் கரையேறுவதற்கான வழி. இறுதி இரண்டு சுலோகங்கள் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்து சர்க்கத்தின் நிறைவைச் சுட்டுகின்றன. ‘உன் வழி மங்கலமாக இருக்கட்டும்’ என்ற ஆசியோடு சீதை தூதனுக்கு விடைகொடுக்கிறாள்.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವಿ ಜಾನಕಿಯು ಹಿಂದೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಹಸ್ಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಗುರುತಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಸೀತೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ತರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಪತಿಗಳಿಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ದೃಢವಾದ ಗುರುತು. ಹನುಮಂತನ ನಿವೇದನೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೀನು’ ಎಂದರೆ ರಾಮ.

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೀನು’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದು, ನಿನಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಎದ್ದಳು. ಆಗ ಒಂದು ಕಾಗೆಯು ಥಟ್ಟನೆ ಹಾರಿಬಂದು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿತು. ಅನಂತರ ಸರದಿಯಂತೆ ನೀನು ದೇವಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ, ಅದೇ ಪಕ್ಷಿಯು ಮತ್ತೆ ಬಂದು ದೇವಿಗೆ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದು ಅದು ಬಲವಾಗಿ ಸೀಳಿತು; ಅವಳ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ನೀನು ಆಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೆ. ಆ ಕಾಗೆಯಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವಿಯೇ ಸುಖನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಭೀರುವೇ, ಉಗುರುಗಳ ತುದಿಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿದವನು ಯಾರು? ಕ್ರುದ್ಧವಾದ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವವನು ಯಾರು?’ ಅಂದರೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆಯೇ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಥಟ್ಟನೆ ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ — ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ಹರಿತ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದು ಅವಳೆದುರೇ ನಿಂತಿತ್ತು, ಓಡಿಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಕಾಗೆಯು ಇಂದ್ರನ ಮಗನೆಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ; ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅದು ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಾಧಾರಣ ಪಕ್ಷಿಯಲ್ಲ, ದೇವಾಂಶವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಸೀತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪರ್ಯಾಯೇಣ’ (ಸರದಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು — ಮೊದಲು ಸೀತೆ ರಾಮನ ಬಳಿ, ಅನಂತರ ರಾಮ ಸೀತೆಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿದದಾರ’ ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗವು ಪರೋಕ್ಷ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಕಿಲ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಎಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು; ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಸ್ವತಃ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದನು. ರಾಮನ ನಿದ್ರೆಯು ದೇವಿಯ ರಕ್ತದಿಂದ ಭಂಗವಾಯಿತು, ಅವಳ ಕೂಗಿನಿಂದಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಹನಶೀಲತೆಯೂ ಪತಿಯ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಕೆಡಿಸಬಾರದೆಂಬ ಅವಳ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಗೆಯ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಉಗುರುಗಳಿದ್ದರೂ ಅದು ಓಡಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ.

ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತಿರುಗಿದವು, ನೀನು ಆ ಕಾಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರವಾದ ದಂಡನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಒಂದು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದೆ; ಆ ಚಿಕ್ಕ ದರ್ಭೆಯೂ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿತು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯೂ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಗೆಯ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದೆ; ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದರ್ಭೆಯು ಕಾಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಯಿತೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಭಯಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಾಗೆಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿದರೂ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯಾರೂ ಧೈರ್ಯಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅದು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೇ ಬಂದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನೀನು, ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಶರಣಾಗತವಾದ ಅದನ್ನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದೆ — ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆ ರಾಮನ ವ್ರತ. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅದರ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾಶಮಾಡಿದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನಾದರೋ ಕಾಪಾಡಿದೆ. ಅನಂತರ ಆ ಕಾಗೆಯು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ನಿನಗೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀನು ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ, ಶೀಲವಂತನು.’ ಈ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ದುಷ್ಟನಿಗೆ ದಂಡನೆ, ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ. ಕಾಗೆಯು ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಶರಣು ಬಂದ ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಅಸ್ತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಲಾಯಿತು — ಅದು ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾಶಮಾಡಿತು. ‘ತ್ರೀನ್ ಲೋಕಾನ್ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕರುಣೆಯೇ ಏಕಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಕಾಗೆಗೂ ಇಂತಹ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ‘ಮೋಘಮ್ ಅಸ್ತ್ರಂ ನ ಶಕ್ಯಂ ಕರ್ತುಮ್’ (ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಅಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮ — ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ಗುರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವಳು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆದರೂ ರಾಘವನೇ, ಇಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದೂ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ದಾನವರಾಗಲೀ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲೀ, ಅಸುರರಾಗಲೀ, ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಲೀ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೆದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನಿನಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಆದರವೋ ಆತುರವೋ ಇದ್ದರೆ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಲ್ಲು. ಅಥವಾ ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ವಾಯು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರು; ಆದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನನ್ನದೇ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವಿರಬೇಕು; ಅದರಿಂದಲೇ ಸಮರ್ಥರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಶತ್ರುತಾಪನರಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೂ ರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು, ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವಳ ವೇದನೆಯ ಮೂಲ. ವೈದೇಹಿಯ ಈ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ, ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದೆನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಾಲಂಭವು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಶೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವಳು ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಪಾಪವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಂಭ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆದರ, ಆತುರ, ಚಿಂತೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ ಆತುರಪಡು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಪ್ರತಿಸಮಾಸಿತುಮ್’ ಎಂದರೆ ತಡೆಯಲು, ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಎಂದರ್ಥ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೇ — ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೆ ನಾನು ಆ ಪೂಜ್ಯಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು — ‘ದೇವಿ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ರಾಮನು ದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ; ಅವರಿಗೆ ನಿನ್ನ ನೆಲೆಯೇ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೇಗೋ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಶೋಕಿಸುವ ಕಾಲವಲ್ಲ. ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನೀನು ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸು. ನರಶಾರ್ದೂಲರೂ ಶತ್ರುತಾಪನರೂ ಆದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು. ಸುಂದರಿಯೇ, ರೌದ್ರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ರಾಘವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ನಿಂದಾರಹಿತಳೇ, ರಾಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಲ್ಲ ಗುರುತನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಜಡೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದ್ದ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಣಿಯನ್ನು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಚ್ಚಿ ಅವಳು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ. ರಘುಪ್ರಿಯನೇ, ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆನು. ಆ ಮಣಿಯೇ ಈಗ ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ತ್ವಚ್ಛೋಕವಿಮುಖಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನು; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯೂ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಸ್ಥಳ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕಾದಹನ, ರಾವಣವಧೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವಿಕೆ; ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನು ದೂತನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬುವಂತೆ ಗುರುತನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಾಃ ದಿಶಃ ಅಭಿವೀಕ್ಷ್ಯ’ (ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಣಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅದು ಸೀತೆಯ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೂ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ಆಶೆಗೂ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ‘ನಿನಗಾಗಿ’ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಅವಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಆತುರಪಟ್ಟೆನು. ಹೊರಡಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಂದರವರ್ಣದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದವಳಾಗಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವಳಾದಳು. ನನ್ನ ನೆಗೆತದ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು, ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಅವಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನೂ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ಮೈದುನ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಅವಳಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದು ದೂತನಿಗೆ ಸುಲಭ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯಿದೆ. ಆಗ ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿದೆನು — ‘ಜನಕನಂದಿನಿಯಾದ ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರು; ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ಇಂದೇ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿರುವ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಘವನನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ದೇವಿಯು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರುವುದು ನನ್ನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಾಗ, ಕಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ವಿವಶಳಾಗಿದ್ದ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು? ಅದು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆದುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಆ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲಿರುವರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನೀನೇ ಹೋಗು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಪತಿವ್ರತೆಯ ಧರ್ಮವು ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಪರಪುರುಷನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿವರ್ಧಮಾನಮ್’ (ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹನುಮಂತನು ನೆಗೆಯಲು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ಕಂಡೇ ಸೀತೆಯು ಅವನ ಹೊರಡುವಿಕೆ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು ವ್ಯಾಕುಲಳಾದಳು. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟುದು — ಅವನು ಒಡತಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿರುವಾಗ ಪರಪುರುಷನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರುವುದಿಲ್ಲ; ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶವು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದುದು, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ; ರಾಮನೇ ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (34–40) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸೀತಾ-ಹನುಮಂತರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ‘ಸಭಾಗ್ಯೋಽಸಿ’ (ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ವಿರಹವೇದನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕಾಣಲಾಗದವನನ್ನು ಈ ವಾನರನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವನು. ‘ಕಾಲೇನೋಪನಿಪೀಡಿತಾ’ (ಕಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ದೈವದ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದವಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೋಷವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ಈಗಲಾದರೋ ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿರುವ ಅವಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತ, ಸಿಂಹಸದೃಶರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೂ ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ-ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡುವಂತೆ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು. ನನ್ನ ಈ ತೀವ್ರವಾದ ಶೋಕವೇಗವನ್ನೂ, ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಗದರಿಕೆಯನ್ನೂ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳು. ವಾನರವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಮಂಗಳಮಯವಾಗಲಿ.’ ರಾಜನೇ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯು ವಿಷಾದದಿಂದ ಈ ಮಾತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದಳು. ನಾನು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸೀತೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಶಲದಿಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ನಂಬು — ಅವಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ನಿನಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಮಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಕುಶಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಎಂದರ್ಥ. ‘ದುಃಖಾಂಬುಸಂರೋಧಾತ್’ (ದುಃಖಜಲದ ಬಂಧನದಿಂದ) ಎಂಬುದು ರೂಪಕ — ದುಃಖವೇ ಜಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಿಲುಕಿದ್ದಾಳೆ, ರಾಮನೇ ಅವಳನ್ನು ಪಾರುಮಾಡುವ ಉಪಾಯ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಶಿವಶ್ಚ ತೇಽಧ್ವಾಸ್ತು’ (ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಮಂಗಳಮಯವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಸೀತೆಯು ದೂತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ.

മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സീത പറഞ്ഞതെല്ലാം ഹനുമാൻ ക്രമമായി രാഘവനെ അറിയിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു — പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ദേവിയായ ജാനകി മുമ്പു ചിത്രകൂടത്തിൽ നടന്ന ഒരു രഹസ്യവൃത്താന്തം ഉള്ളതുപോലെ അടയാളമായി എന്നോടു പറഞ്ഞു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ‘സീത എന്തു പറഞ്ഞു’ എന്നു രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചു; ഇവിടെ ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള വിസ്തൃതമായ ഉത്തരം ആരംഭിക്കുന്നു. ദമ്പതികൾക്കു മാത്രം അറിയാവുന്നതുതന്നെയാണു ദൃഢമായ അടയാളം. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ അറിയിപ്പു സീതയുടെ വാക്കുകളിലൂടെത്തന്നെയാണു മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്; അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘നീ’ എന്നതു രാമനാണ്.

ഹനുമാൻ സീതയുടെ വാക്കുകൾതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ ‘നീ’ എന്ന പദം രാമനെ കുറിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ ചിത്രകൂടത്തിൽ ജാനകി നിന്നോടൊപ്പം സുഖമായി ഉറങ്ങി, നിനക്കു മുമ്പേ ഉണർന്നു. അപ്പോൾ ഒരു കാക്ക പെട്ടെന്നു പറന്നുവന്ന് നഖങ്ങൾകൊണ്ട് അവളുടെ മാറിടത്തിൽ കീറി. പിന്നീട് ഊഴമനുസരിച്ച് നീ ദേവിയുടെ മടിയിൽ തലവച്ച് ഉറങ്ങുമ്പോൾ ആ പക്ഷിതന്നെ വീണ്ടും വന്നു ദേവിയെ വേദനിപ്പിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ന് അതു കഠിനമായി കീറി; അവളുടെ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞപ്പോൾ നീ ഉണർന്നു. ആ കാക്ക തുടർച്ചയായി ഉപദ്രവിച്ചപ്പോൾ, സുഖമായി ഉറങ്ങുകയായിരുന്ന നിന്നെ ദേവിതന്നെ ഉണർത്തി; കാരണം അവൾക്കു തനിയെ അതിനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. മഹാബാഹോ, മാറിടത്തിൽ കീറലേറ്റ അവളെ കണ്ട് നീ ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഭീരു, ആരാണു നഖാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ടു നിന്റെ മാറിടം കീറിയത്? ക്രുദ്ധനായ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പത്തോട് ആരാണു കളിക്കുന്നത്?’ അതായത്, നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ മൃത്യുവിനോടുതന്നെയാണു കളിക്കുന്നത്. പിന്നെ ചുറ്റും നോക്കിയപ്പോൾ നീ പെട്ടെന്ന് ആ കാക്കയെ കണ്ടു — രക്തംപുരണ്ട മൂർച്ചയുള്ള നഖങ്ങളോടെ അതു അവളുടെ നേരെതന്നെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു, ഓടിപ്പോയിരുന്നില്ല. പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ കാക്ക ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണെന്നു കേൾക്കുന്നു; ഭൂമിയിലെത്തിയ അവൻ കാറ്റിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവനായിരുന്നു. അതിനാൽ അതൊരു സാധാരണ പക്ഷിയല്ല, ദേവാംശമാണെന്നു സീത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഊഴമനുസരിച്ച്’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ആദ്യം സീത രാമന്റെ അരികിൽ, പിന്നെ രാമൻ സീതയുടെ മടിയിൽ — ഈ ക്രമത്തിലാണ് ഇരുവരും വിശ്രമിച്ചത്. ‘വിദദാര’ (കീറി) എന്ന പരോക്ഷഭൂതപ്രയോഗം കണ്ണിനു മുന്നിലല്ലാത്ത ഭൂതകാലത്തെയും, ‘കില’ എന്ന പദം ‘എന്നു കേൾക്കുന്നു’ എന്നതിനെയും കാണിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ ഇതു സ്വയം കണ്ടിട്ടില്ല, സീതയുടെ വായിൽനിന്നു കേട്ടതാണ്. രാമന്റെ ഉറക്കം മുറിഞ്ഞതു ദേവിയുടെ രക്തംകൊണ്ടാണ്, അവളുടെ നിലവിളികൊണ്ടല്ല — ഇതിലൂടെ സീതയുടെ സഹനശീലവും ഭർത്താവിന്റെ ഉറക്കം മുറിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും പ്രകാശിക്കുന്നു. കാക്കയുടെ ധാർഷ്ട്യവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രക്തംപുരണ്ട നഖങ്ങളോടെയിരുന്നിട്ടും അത് ഓടിപ്പോയില്ല.

ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാബാഹോ, അപ്പോൾ കോപത്താൽ നിന്റെ കണ്ണുകൾ ഉരുണ്ടു; ആ കാക്കയുടെ നേരെ കടുത്ത ശിക്ഷ നൽകാൻ നീ നിശ്ചയിച്ചു. ദർഭവിരിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു ദർഭ എടുത്ത് നീ അതിനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് അഭിമന്ത്രിച്ചു; നിസ്സാരമായ ആ ദർഭപോലും കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച് ആ പക്ഷിയുടെ നേരെ തിരിഞ്ഞു. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ അസ്ത്രബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ കൈയിൽ ഒരു പുൽക്കൊടിപോലും മഹാസ്ത്രമാകുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന ആ ദർഭ നീ കാക്കയുടെ നേരെ എയ്തു; ജ്വലിക്കുന്ന ആ ദർഭ കാക്ക പോയിടത്തെല്ലാം അതിനെ പിന്തുടർന്നു. ഭയന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരാലും കൈവിടപ്പെട്ട ആ കാക്ക മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റിയിട്ടും ഒരു രക്ഷകനെയും കണ്ടെത്തിയില്ല; കാരണം രാമന്റെ കോപത്തിൽനിന്ന് അതിനെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും ധൈര്യപ്പെടുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അതു വീണ്ടും നിന്റെ അടുക്കൽത്തന്നെ വന്നു നിലത്തുവീണു. ശരണം നൽകുന്നവനായ നീ, വധാർഹനായിരുന്നിട്ടും ശരണാഗതനായ അതിനെ കൃപയോടെ രക്ഷിച്ചു — ശരണാഗതരക്ഷണം രാമന്റെ വ്രതമാണ്. എന്നാൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാൻ കഴിയില്ലാത്തതിനാൽ നീ അതിന്റെ വലത്തെ കണ്ണുമാത്രം നശിപ്പിച്ചു, പ്രാണൻ രക്ഷിച്ചു. പിന്നെ ആ കാക്ക ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന നിന്നെയും സ്വർഗസ്ഥനായ ദശരഥരാജാവിനെയും നമസ്കരിച്ച്, വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട് തന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്കു പോയി. ഈ വൃത്താന്തം ഓർമിപ്പിച്ചിട്ടു സീത പറഞ്ഞു — ‘നീ അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സത്ത്വവാനും ശീലവാനുമാണ്.’ ഈ വൃത്താന്തത്തിൽ രാമന്റെ രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ കാണാം — ദുഷ്ടനു ശിക്ഷ, ശരണാഗതനു രക്ഷ. കാക്ക അപരാധിയായിരുന്നു; എങ്കിലും ശരണം പ്രാപിച്ച അതിനെ രാമൻ കൊന്നില്ല; അസ്ത്രത്തിന്റെ മഹിമയും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു — ഒരു കണ്ണുമാത്രമാണ് അതു നശിപ്പിച്ചത്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റി’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, രാമന്റെ കോപത്തിൽനിന്ന് എവിടെയും രക്ഷയില്ലെന്നും രാമന്റെ കരുണമാത്രമാണ് ഏക രക്ഷയെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സീത ഇത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നതിനു കാരണം, തുടർന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു — ഒരു കാക്കയ്ക്കുപോലും ഇത്തരം ശിക്ഷ നൽകിയവൻ എന്നെ അപഹരിച്ചവനെ എന്തുകൊണ്ടു ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല? ‘അസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാൻ കഴിയില്ല’ എന്നത് അസ്ത്രശാസ്ത്രത്തിലെ നിയമമാണ് — പ്രയോഗിച്ച ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ലക്ഷ്യം കാണാതെ മടങ്ങുകയില്ല.

അവൾ തുടർന്നു — ‘എന്നിട്ടും രാഘവാ, ഇത്രയും സാമർഥ്യമുണ്ടായിട്ടും നീ എന്തുകൊണ്ടു രാക്ഷസന്മാരുടെ നേരെ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല? ദാനവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ മരുദ്ഗണങ്ങൾക്കുപോലുമോ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. വീര്യവാനായ നിനക്ക് എന്നോടു വല്ല ഉത്കണ്ഠയോ ആദരവോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വേഗം കൊല്ലുക. അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരന്റെ ആജ്ഞ വാങ്ങി എന്തുകൊണ്ട് എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല? വായുവിനും അഗ്നിക്കും തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവാത്തവരാണ്; എന്നിട്ടും എന്തുകൊണ്ട് അവർ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? തീർച്ചയായും എന്റെതന്നെ വലിയ ഏതോ ദുഷ്കൃതമുണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണു സമർഥരായ ആ രണ്ടു ശത്രുതാപകരും ഒരുമിച്ചായിട്ടും എന്നെ രക്ഷിക്കാത്തത്.’ കാക്കയുടെ നേരെപ്പോലും രാമൻ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു, രാവണന്റെ നേരെ എന്തുകൊണ്ടില്ല — ഇതാണ് അവളുടെ വേദനയുടെ മൂലം. വൈദേഹിയുടെ കരുണവും നന്നായി പറഞ്ഞതുമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് ഞാൻ അവളോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടത്തെ പരിഭവം കോപത്തിൽനിന്നല്ല, പ്രണയത്തിൽനിന്നും നിരാശയിൽനിന്നുമാണ് ഉണ്ടായതെന്ന് അറിയണം; അവൾ രാമന്റെ ദോഷം കാണുന്നില്ല, സ്വന്തം പാപത്തെയാണു ശങ്കിക്കുന്നത്. ‘സംഭ്രമം’ എന്ന പദം ഇവിടെ ആദരവ്, തിടുക്കം, ഉത്കണ്ഠ എന്നീ അർഥങ്ങളിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — എന്നോടു നിനക്കു സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ തിടുക്കം കൂട്ടുക എന്നാണു ഭാവം. ‘പ്രതിസമാസിതും’ എന്നതിനു തടഞ്ഞുനിർത്താൻ, മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ എന്നർഥം. സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞവയാണ്; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ രാമനോടുതന്നെയാണ് — അതിനാൽ ഹനുമാൻ അവ അതേപടി അറിയിക്കുന്നു.

പിന്നെ ആര്യയായ അവളോടു ഞാൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, സത്യമായി ഞാൻ ആണയിടുന്നു, നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ രാമൻ മറ്റെല്ലാ കാര്യങ്ങളിൽനിന്നും വിമുഖനാണ്; രാമൻ ദുഃഖത്തിൽ അമർന്നിരിക്കെ ലക്ഷ്മണനും പരിതപിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവർ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവെന്നു ചിന്തിക്കരുത്; നീ എവിടെ കഴിയുന്നുവെന്ന് അവർ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല, അത്രമാത്രം. എങ്ങനെയോ മഹാപ്രയത്നത്താൽ ഞാൻ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ദുഃഖിക്കാനുള്ള സമയമല്ല. ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ദുഃഖങ്ങളുടെ അവസാനം നീ കാണുമെന്നു കരുതുക. നരശാർദൂലരും ശത്രുതാപകരുമായ ആ രാജകുമാരന്മാർ നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ ലങ്കയെ ഭസ്മമാക്കും. ഭയങ്കരനായ രാവണനെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന്, വരാരോഹേ, രാഘവൻ നിന്നെ തന്റെ നഗരിയിലേക്കു നിശ്ചയമായും കൊണ്ടുപോകും. കുറ്റമറ്റവളേ, രാമൻ നന്നായി തിരിച്ചറിയുന്നതും അവനു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഒരു അടയാളം എനിക്കു നൽകേണ്ടതാണ്.’ അപ്പോൾ ഒരു രാക്ഷസനും കാണുന്നില്ലെന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നോക്കി ഉറപ്പുവരുത്തി, പിന്നലിൽ കോർത്തിരുന്ന ഉത്തമമായ ഈ മണി വസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് അഴിച്ചെടുത്ത് അവൾ എനിക്കു തന്നു, മഹാബലാ. രഘുപ്രിയാ, നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ആ മണി ഇരുകൈകളാലും ആദരവോടെ ഏറ്റുവാങ്ങി. ആ മണിതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ നിന്റെ കൈയിലുള്ളത്. ‘ത്വച്ഛോകവിമുഖൻ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മറ്റു കാര്യങ്ങളിൽനിന്നു വിമുഖൻ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതേ അർഥം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം സീതയുടെ ശങ്ക നീക്കുന്നു — അവർ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, നിന്റെ സ്ഥാനം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നേയുള്ളൂ; പിന്നെ ഭാവി പറയുന്നു — ലങ്കാദഹനം, രാവണവധം, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കം; ഒടുവിൽ, ദൂതന്റെ വാക്കു രാമൻ വിശ്വസിക്കാനായി, ഒരു അടയാളം ചോദിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നോക്കി’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സീതയുടെ ജാഗ്രത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. മണിതന്നെയാണു സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അതു സീതയുടെ ജീവിതത്തിനും പാതിവ്രത്യത്തിനും രാമനിലുള്ള പ്രത്യാശയ്ക്കും സാക്ഷിയാണ്. ഹനുമാൻ അതു സ്വീകരിച്ചതു ‘നിനക്കുവേണ്ടി’യാണ്, സ്വാർഥത്തിനല്ല.

പിന്നെ അവളെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച് ഞാൻ മടങ്ങാൻ തിടുക്കം കൂട്ടി. പോകാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നവനും പുറപ്പെടാനായി ശരീരം വളർത്തുന്നവനുമായ എന്നെ കണ്ട് സുന്ദരിയായ ജനകപുത്രി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനയായി, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു. എന്റെ കുതിപ്പിൽ പരിഭ്രമിച്ച്, ശോകവേഗത്താൽ ആഹതയായ അവൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാകപേ, നീ ഭാഗ്യവാനാണ്; താമരക്കണ്ണനും മഹാബാഹുവുമായ രാമനെയും യശസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ എന്റെ ദേവരൻ ലക്ഷ്മണനെയും നീ കാണുമല്ലോ.’ അവൾക്കു ദുർലഭമായതു ദൂതനു സുലഭമാണ് — ഇതാണ് അവളുടെ വാക്കിലെ കരുണ. അപ്പോൾ ഞാൻ മൈഥിലിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ജനകനന്ദിനിയായ ദേവീ, വേഗം എന്റെ പുറത്തു കയറുക; കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള മഹാഭാഗേ, ഇന്നുതന്നെ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ നിന്റെ ഭർത്താവായ രാഘവനെ ഞാൻ നിനക്കു കാണിച്ചുതരാം.’ ആ ദേവി മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ഹരിപുംഗവാ, മഹാകപേ, സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ളവളായിരിക്കെ സ്വേച്ഛയാ നിന്റെ പുറത്തു കയറുന്നത് എന്റെ ധർമമല്ല. മുമ്പു രാക്ഷസൻ എന്റെ ശരീരം സ്പർശിച്ചപ്പോൾ, കാലഗതിയാൽ പീഡിതയും വിവശയുമായിരുന്ന ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാൻ? അത് എന്റെ ഇച്ഛയാൽ സംഭവിച്ചതല്ല. അതിനാൽ കപിശാർദൂലാ, ആ രാജകുമാരന്മാർ എവിടെയോ, അവിടേക്കു നീ മാത്രം പോകുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അവൾ വീണ്ടും സന്ദേശം നൽകാൻ തുടങ്ങി. പതിവ്രതയുടെ ധർമം അവളുടെ വാക്കിൽ വ്യക്തമാണ് — ആപത്തിലും അവൾ അന്യപുരുഷന്റെ സ്പർശം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; രാമൻ തന്നെ വന്ന് അവളെ കൊണ്ടുപോകണമെന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ശരീരം വളർത്തുന്നവൻ’ എന്ന പദം, കുതിക്കാനായി ഹനുമാൻ ശരീരം വളർത്തിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതു കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവന്റെ യാത്ര ഉറപ്പായെന്നു കരുതി സീത വ്യാകുലയായി. ഹനുമാന്റെ നിർദേശം ശുദ്ധമായ ഭക്തിയോടെ ചെയ്തതാണ് — സ്വാമിനിയെ വേഗം സ്വാമിയുടെ അടുക്കലെത്തിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീതയുടെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ളവളായിരിക്കെ അന്യപുരുഷന്റെ പുറത്തു ഞാൻ കയറില്ല; രാവണന്റെ സ്പർശം ബലാൽക്കാരമായിരുന്നു, എന്റെ ഇച്ഛയാലല്ല; രാമൻതന്നെ വന്ന് എന്നെ കൊണ്ടുപോകണം. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (34–40) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ സന്ദർഭം മുമ്പു സീതാ-ഹനുമാൻ സംവാദത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘നീ ഭാഗ്യവാനാണ്’ എന്ന സീതയുടെ വാക്ക് അവളുടെ വിരഹവേദന വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു — അവൾക്കു കാണാൻ കഴിയാത്തവനെ ഈ വാനരൻ ഉടനെ കാണും. ‘കാലഗതിയാൽ പീഡിത’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ തന്നെ ദൈവത്തിന്റെ വശത്തുള്ളവളായി കരുതുന്നു; രാവണന്റെ സ്പർശത്തിൽ തനിക്കു ദോഷമില്ലെന്ന് അവൾ പറയുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സ്വതന്ത്രയായിരിക്കെ അവൾ ധർമം കൈവിടുന്നില്ല.

സീത പറഞ്ഞു — ‘ഹനുമാനേ, സിംഹസമാനരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ സുഗ്രീവനോടും എല്ലാ വാനരന്മാരോടും എന്റെ ആരോഗ്യവും കുശലവും പറയുക. മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ ഈ ദുഃഖസാഗരത്തിൽനിന്ന് എന്നെ കരകയറ്റുന്ന വിധത്തിൽ നീ അവനോടു പറയണം. എന്റെ ഈ തീവ്രമായ ശോകവേഗവും ഈ രാക്ഷസന്മാർ ചെയ്യുന്ന ഭർത്സനവും രാമന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറയുക. വാനരവീരാ, നിന്റെ വഴി മംഗളകരമാകട്ടെ.’ രാജാവേ, സംയമിയായ നിന്റെ ആര്യയായ സീത വിഷാദത്തോടെ ഈ വാക്കുകളെല്ലാം പറഞ്ഞു. ഞാൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കി, സീത പൂർണമായും കുശലിനിയാണെന്നു വിശ്വസിക്കുക — അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ തന്റെ അറിയിപ്പ് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനാമയം’ എന്നതിന് ആരോഗ്യം, കുശലം എന്നർഥം. ‘ദുഃഖാംബുസംരോധാത്’ എന്നത് ഒരു രൂപകമാണ് — ദുഃഖംതന്നെ ജലം, അതിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടവൾ അവൾ, രാമൻതന്നെ അവൾക്കു കരകയറാനുള്ള ഉപായം. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിന്റെ വഴി മംഗളകരമാകട്ടെ’ എന്ന ആശീർവാദത്തോടെ സീത ദൂതനെ യാത്രയാക്കുന്നു.

Asked in this way by the great-souled Rāghava, Hanumān told him, in order, everything Sītā had said. "Best of men," he began, "as a token Queen Jānakī told me of something that once happened at Citrakūṭa, a private incident, recounted exactly as it happened." In the previous sarga Rāma had begged again and again to hear what Sītā had said; here the full answer begins. Something that only husband and wife knew was the surest token, and from here on Hanumān speaks in Sītā's own voice, so that "you" means Rāma.

"'One day at Citrakūṭa,'" he said, repeating her words, "'Jānakī had slept happily beside you, and she woke first. Suddenly a crow swooped down and tore at her between the breasts with its claws. Then, taking your turn, elder brother of Bharata, you slept with your head in the queen's lap, and that same bird came back and began to torment her again. Returning again and again, it clawed her violently, and you were woken, drenched with her blood. Tormented without pause by the crow, and unable to drive it off herself, the queen at last woke you from your happy sleep. Seeing her torn between the breasts, mighty-armed one, you hissed with anger like a venomous serpent and said: "Timid one, who has torn your breast with the tips of his claws? Who is playing with an enraged five-hooded snake?"'" That is, whoever harmed her was playing with death. "'Looking about, you suddenly saw the crow, perched facing her, its sharp claws red with blood; it had not even flown away. That crow, the best of birds, was Indra's own son, they say, come down to earth, swift as the wind.'" So it was no ordinary bird but a god's offspring. The two had rested in turn, first she beside him, then he in her lap, and it was her blood, not her cries, that woke Rāma, for she endured the pain rather than break her husband's sleep, which shows her patience. The crow's insolence is drawn too: even with blood on its claws it did not flee. Hanumān tells all this as something he had heard from Sītā, not seen himself.

"'Then, mighty-armed one, wisest of the wise, your eyes rolling with fury, you resolved on a harsh punishment for the crow. You took a single blade of darbha grass from the mat you were lying on and charged it with the Brahmā weapon, and that little blade blazed like the fire at the end of the world, turned towards the bird. You hurled the blazing grass at the crow, and wherever the crow went, the flaming blade pursued it. Abandoned by all the gods, who were afraid, the crow circled the three worlds and found no one to protect it, for no one dared shield it from Rāma's anger. At last it came back into your presence, subduer of foes, and fell to the ground seeking refuge; and you, the refuge of all, protected it out of compassion, Kākutstha, though it deserved death. But since a Brahmā weapon, once used, cannot be made fruitless, Rāghava, you destroyed only the crow's right eye and spared its life. Then the crow bowed to you, Rāma, standing on the earth, and to King Daśaratha in heaven, and, released, went back to its own home. You are the foremost of those who know the weapons,'" Sītā said, "'strong and virtuous.'" In his hands even a blade of grass became a great weapon. The story shows two of Rāma's qualities: he punishes the wicked, and he protects those who come to him for refuge; the crow was guilty, yet having come for shelter it was not killed, and the honour of the weapon was also kept by taking only one eye. That the crow circled the three worlds shows there is no escape anywhere from Rāma's anger; his compassion is the only refuge. Sītā recalled all this because of the question that follows: he who punished a crow like that, why did he not punish the one who had carried her off?

"'Why then, Rāghava,'" she went on, "'with such power, do you not turn your weapon on the rākṣasas? Neither dānavas nor gandharvas, neither asuras nor the hosts of Maruts can stand against you in battle, Rāma. If you, so valiant, have any regard for me, then let Rāvaṇa be killed in battle at once with well-sharpened arrows. Or else why does Lakṣmaṇa, that best of men, scorcher of foes, not take his brother's command and come to rescue me? Those two tigers among men, with the splendour of wind and fire, whom even the gods cannot overcome, why do they neglect me? Surely some great sin of my own is to blame, that the two of them together, able as they are, scorchers of foes, do not protect me.'" He had used a weapon even on a crow; why not on Rāvaṇa? That was the root of her pain. Her reproach came not from anger but from love and despair: she saw no fault in Rāma but suspected some sin of her own. "If you have any regard for me" means: if you love me, make haste. Her questions were spoken to Hanumān but meant for Rāma, and so Hanumān reported them exactly. "When I heard these piteous and well-spoken words of Vaidehī," he said, "I answered her."

"I said to the noble lady: 'My lady, I swear to you by the truth that Rāma has turned away from everything else in his grief for you, and while Rāma is overwhelmed by sorrow, Lakṣmaṇa too is in torment. They are not neglecting you; they simply did not know where you were. Somehow, with great effort, I have found you, so this is no time for lament. Believe that in this very hour you will see the end of your sorrows, lovely lady. Those two princes, tigers among men, scorchers of foes, spurred on by the hope of seeing you, will burn Laṅkā to ashes. Rāghava will kill fierce Rāvaṇa in battle with all his kin, and surely take you back to his own city, lovely lady. Now, faultless one, give me some token that Rāma will know well and that will bring him joy.' Then, looking round in every direction to make sure no rākṣasa was watching, she took out this excellent jewel that had fastened her braid, untied it from her garment and gave it to me, mighty one. I took the jewel in both hands, reverently, for your sake, beloved of the Raghus, and that jewel is now in your hand." Rāma had turned from everything else because of his grief for her. Hanumān first removed Sītā's fear that they were neglecting her; then he foretold the future, Laṅkā burned, Rāvaṇa killed, the return to Ayodhyā; and last he asked for a token, so that Rāma would believe his envoy. Her looking round in every direction shows her caution. The jewel is the centre of this sarga, witness to her life, her faithfulness and her hope in Rāma, and Hanumān had taken it for Rāma's sake, not his own.

"Bowing my head to her, I made haste to come back. When she saw me set on going and swelling my body for the leap, the fair daughter of Janaka was wretched; her face streamed with tears and her voice was choked with weeping. Alarmed at my readiness to leap and struck by a surge of grief, Sītā said to me: 'You are fortunate, great monkey, for you will see mighty-armed, lotus-eyed Rāma, and Lakṣmaṇa, mighty-armed and glorious, my husband's brother.'" What was so hard for her was easy for the messenger, and in that there is great pathos; the monkey would soon see the one she could not, which shows her pain of separation plainly. "When Sītā had said this, I told Maithilī: 'Climb onto my back quickly, my lady, daughter of Janaka, and this very day, blessed, dark-eyed lady, I will show you your husband Rāghava, with Sugrīva and Lakṣmaṇa.' But the queen said: 'It would not be right, great monkey, bull among monkeys, for me to climb onto your back of my own free will. That the rākṣasa once touched my body, hero, what could I do then, overpowered by fate? It was not by my will. Go, tiger among monkeys, to where those two sons of the king are.' Having said this, she went on to give me a further message." Hanumān's offer was made in pure devotion, wanting only to bring his lady swiftly to his lord. Her answer shows a faithful wife's dharma: even in her danger she would not accept another man's touch, and she wanted Rāma himself to come and take her. Rāvaṇa's touch had been forced on her, overpowered as she was by fate, and so there was no fault in her; but now that she was free to choose, she would not abandon dharma.

"'Hanumān,' she said, 'tell Rāma and Lakṣmaṇa, both like lions, and Sugrīva with his ministers, and all the monkeys, that I am well. And speak to mighty-armed Rāghava in such a way that he will bring me across this flood of sorrow in which I am held. When you reach Rāma, tell him of this fierce torrent of my grief and of the threats these rākṣasas make against me. May your road be auspicious, hero among monkeys.' These, O king, are the words your noble, self-restrained Sītā spoke in her sorrow. Weigh them as I have told them, and be assured that Sītā is safe and whole." Sorrow is the water in which she is held captive, and Rāma alone is the means of crossing it; with her blessing on his road she sent the messenger away. And so Hanumān closed his report: she was alive, and she was waiting for Rāma.