हनुमता एवम् उक्तः दशरथात्मजः रामः तं मणिं हृदये कृत्वा सलक्ष्मणः रुरोद। तं मणिश्रेष्ठं दृष्ट्वा शोककर्शितः राघवः अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — यथा वत्सला धेनुः वत्सस्य स्नेहात् स्तनाभ्यां क्षीरं स्रवति, तथा मणिश्रेष्ठस्य दर्शनात् मम अपि हृदयं द्रवति। इदं मणिरत्नं मम श्वशुरेण जनकेन वैदेह्यै दत्तम्; वधूकाले तस्याः मूर्ध्नि बद्धं तत् अधिकं शोभते स्म। अयं जलसम्भूतः प्रवरपूजितः मणिः यज्ञे परमतुष्टेन धीमता शक्रेण जनकाय दत्तः। हे सौम्य, इमं मणिश्रेष्ठं दृष्ट्वा अद्य अहं तातस्य दशरथस्य दर्शनम् इव, तथा विभोः वैदेहस्य जनकस्य दर्शनम् इव अवगतः अस्मि। अयं मणिः मम प्रियायाः मूर्ध्नि शोभते स्म; अद्य अस्य दर्शनेन अहं तां प्राप्ताम् इव चिन्तये। हे सौम्य, वैदेही सीता किम् आह? पुनः पुनः ब्रूहि; तोयेन परासुम् इव सा वाक्यवारिणा मां सिञ्चन्ती किम् उक्तवती? अत्र रामस्य शोकः मणेः इतिहासेन सह वर्धते — विवाहः, श्वशुरः, पिता, इन्द्रः — सर्वाः स्मृतयः एकस्मिन् मणौ सङ्गताः। धेनोः उपमा रामस्य स्नेहस्य स्वाभाविकतां दर्शयति — यथा धेनुः वत्सं दृष्ट्वा अनिच्छया अपि क्षीरं स्रवति, तथा रामस्य हृदयं मणिं दृष्ट्वा द्रवति। मणिः सीतायाः शरीरस्य अंशः इव, अतः तस्य स्पर्शः तस्याः स्पर्शः इव। ‘पुनः पुनः’ इति याचना विरहिणः स्वभावं दर्शयति — प्रियायाः वार्ता पुनः पुनः श्रोतुम् इच्छा। ‘परासुमिव तोयेन’ इति उपमया रामः स्वं मूर्च्छितम् इव वर्णयति, सीतायाः वचनं च जीवनदायि जलम्। लक्ष्मणः अपि रोदिति — मुद्रणे ‘रुरोद सहलक्ष्मणः’, समीक्षिते ‘प्ररुरोद सलक्ष्मणः’ इति पाठभेदः। रामः सुग्रीवं प्रति वदति, यतः सः एव तस्य सखा, तस्य समक्षं सीतायाः संदेशः अपि निवेदितः।

ततः रामः लक्ष्मणम् आह — हे सौमित्रे, वैदेहीम् अनागतां विना यत् इमं वारिसम्भवं मणिं पश्यामि, इतः दुःखतरं किम्? ततः हनूमन्तम् आह — हे वीर, यदि वैदेही मासं धरिष्यति, तर्हि सा चिरं जीवति; अहं तु असितेक्षणां तां विना क्षणम् अपि न जीवेयम्। यत्र मम प्रिया दृष्टा, तं देशं माम् अपि नय; तस्याः प्रवृत्तिम् उपलभ्य अहं क्षणम् अपि इह न तिष्ठेयम्। सा मम सुश्रोणी भीरुभीरुः सती तदा भयावहानां घोराणां रक्षसां मध्ये कथं तिष्ठति? शारदः तिमिरोन्मुक्तः चन्द्रः अम्बुदैः आवृतः इव, तस्याः वदनं साम्प्रतं नूनं न विराजति। हे हनुमन्, सीता किम् आह, तत्त्वतः मे कथयस्व; भेषजेन आतुरः यथा, तथा एतेन वचनेन अहं जीविष्ये। मधुरा मधुरालापा वरारोहा मम भामिनी मद्विहीना किम् आह? हे हनुमन्, कथयस्व — दुःखात् दुःखतरं प्राप्य जानकी कथं जीवति? अस्मिन् भागे रामस्य विलापः क्रमेण तीव्रः — प्रथमं मणेः दर्शनं दुःखकरम्, ततः मासस्य अवधिः अपि दीर्घः, ततः तत्र गमनस्य आतुरता। ‘भीरुभीरुः’ इति आम्रेडितेन सीतायाः अतिभीरुत्वं सूच्यते, यत् राक्षसानां मध्ये तस्याः स्थितिं अधिकं करुणां करोति। चन्द्रस्य उपमा सीतायाः मुखस्य सौन्दर्यं शोकस्य आवरणं च एकत्र वर्णयति। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः, मुद्रणे समीक्षिते च त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। सर्गः प्रश्नेन एव समाप्यते, तस्य उत्तरं हनूमान् अग्रिमे सर्गे दास्यति। रामस्य ‘नय मामपि’ इति प्रार्थना तस्य अधैर्यं दर्शयति — सेतुबन्धस्य युद्धस्य च चिन्तां विना सः सद्यः एव गन्तुम् इच्छति। सीतायाः विशेषणानि — मधुरा, मधुरालापा, वरारोहा, भामिनी — प्रेम्णा पुनः पुनः उच्चार्यन्ते।

హనుమంతుడు ఇలా చెప్పగా దశరథాత్మజుడైన రాముడు ఆ మణిని హృదయానికి హత్తుకుని లక్ష్మణునితో కలిసి ఏడ్చాడు. ఆ మణిశ్రేష్ఠాన్ని చూసి శోకంతో కృశించిన రాఘవుడు కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — వాత్సల్యం గల ఆవు దూడపై ప్రేమతో పొదుగుల నుండి పాలు స్రవించినట్టు, ఈ మణిశ్రేష్ఠాన్ని చూడడంతో నా హృదయం కూడా కరిగిపోతోంది. ఈ మణిరత్నాన్ని నా మామగారు జనకుడు వైదేహికి ఇచ్చాడు; పెళ్ళికూతురుగా ఉన్నప్పుడు ఆమె శిరస్సుపై కట్టినప్పుడు అది మరింత శోభించేది. జలంలో పుట్టిన, శ్రేష్ఠులచేత పూజింపబడిన ఈ మణిని యజ్ఞంలో పరమసంతుష్టుడైన బుద్ధిమంతుడు ఇంద్రుడు జనకునికి ఇచ్చాడు. సౌమ్యుడా, ఈ మణిశ్రేష్ఠాన్ని చూసి ఈ రోజు నేను నా తండ్రి దశరథుని చూసినట్టూ, ప్రభువైన విదేహరాజు జనకుని చూసినట్టూ అనుభూతి చెందుతున్నాను. ఈ మణి నా ప్రియురాలి శిరస్సుపై శోభించేది; ఈ రోజు దీనిని చూసి ఆమెను పొందినట్టే భావిస్తున్నాను. సౌమ్యుడా, వైదేహి సీత ఏమన్నది? మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు; ప్రాణం పోతున్నవానిపై నీళ్ళు చల్లినట్టు తన మాటలనే నీటితో నన్ను తడుపుతూ ఆమె ఏమి చెప్పింది? ఇక్కడ రాముని శోకం మణి చరిత్రతో పాటు పెరుగుతుంది — వివాహం, మామగారు, తండ్రి, ఇంద్రుడు — అన్ని స్మృతులూ ఒకే మణిలో కలిశాయి. ఆవు ఉపమానం రాముని ప్రేమలోని స్వాభావికతను చూపుతుంది — ఆవు దూడను చూసి అప్రయత్నంగానే పాలు స్రవించినట్టు, మణిని చూసి రాముని హృదయం కరుగుతుంది. మణి సీత శరీరంలో భాగం వంటిది, కాబట్టి దాని స్పర్శ ఆమె స్పర్శ వంటిది. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ’ అనే యాచన విరహి స్వభావాన్ని చూపుతుంది — ప్రియురాలి వార్తను మళ్ళీ మళ్ళీ వినాలనే కోరిక. ‘ప్రాణం పోతున్నవానిపై నీళ్ళు వలె’ అనే ఉపమానంతో రాముడు తనను మూర్ఛిల్లినవానిలా వర్ణించుకుంటాడు, సీత మాట ప్రాణమిచ్చే జలం. లక్ష్మణుడు కూడా ఏడుస్తాడు — ముద్రణలో ‘రురోద సహలక్ష్మణః’, సమీక్షిత పాఠంలో ‘ప్రరురోద సలక్ష్మణః’ అనే పాఠభేదం (అర్థం ఒక్కటే — లక్ష్మణునితో కలిసి ఏడ్చాడు). రాముడు సుగ్రీవునితో మాట్లాడతాడు, ఎందుకంటే అతడే అతని సఖుడు, అతని సమక్షంలోనే సీత సందేశం కూడా నివేదించబడింది.

తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — సౌమిత్రీ, రాని వైదేహి లేకుండా జలంలో పుట్టిన ఈ మణిని చూస్తున్నాను, ఇంతకంటే దుఃఖకరమైనది ఏముంది? తరువాత హనుమంతునితో అన్నాడు — వీరా, వైదేహి ఒక నెల ప్రాణాలు నిలుపుకుంటే ఆమె చాలాకాలం జీవించినట్టే; నేను మాత్రం నల్లని కన్నుల ఆమె లేకుండా క్షణమైనా జీవించలేను. నా ప్రియురాలిని నువ్వు ఎక్కడ చూశావో ఆ ప్రదేశానికి నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు; ఆమె వార్త తెలిశాక నేను క్షణమైనా ఇక్కడ ఉండలేను. సుందరమైన పిరుదులు గల, భయస్థులలో భయస్థురాలైన నా సాధ్వి భయంకరులూ ఘోరులూ అయిన రాక్షసుల మధ్య ఇప్పుడు ఎలా ఉంటోంది? చీకటి నుండి విడివడిన శరచ్చంద్రుడు మేఘాలతో కప్పబడినట్టు ఆమె ముఖం ఇప్పుడు నిశ్చయంగా ప్రకాశించడం లేదు. హనుమంతా, సీత ఏమన్నది, యథార్థంగా నాకు చెప్పు; ఔషధంతో రోగి బతికినట్టు ఈ మాటతో నేను బతుకుతాను. మధురమైనదీ, మధురంగా మాట్లాడేదీ, వరారోహా అయిన నా భామిని నేను లేకుండా ఏమన్నది? హనుమంతా, చెప్పు — దుఃఖం మీద దుఃఖం పొంది జానకి ఎలా జీవిస్తోంది? ఈ భాగంలో రాముని విలాపం క్రమంగా తీవ్రమవుతుంది — మొదట మణిని చూడడం దుఃఖకరం, తరువాత నెల గడువు కూడా దీర్ఘం, తరువాత అక్కడికి వెళ్ళాలనే ఆతురత. ‘భీరుభీరుః’ (భయస్థులలో భయస్థురాలు) అనే ఆమ్రేడితంతో సీత అతిభీరుత్వం సూచించబడుతుంది, అది రాక్షసుల మధ్య ఆమె స్థితిని మరింత కరుణాజనకం చేస్తుంది. చంద్రుని ఉపమానం సీత ముఖసౌందర్యాన్నీ శోకపు ఆవరణనూ ఒకేసారి వర్ణిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ముద్రణలోనూ సమీక్షిత పాఠంలోనూ మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్యతో కట్టబడ్డాయి. సర్గ ప్రశ్నతోనే ముగుస్తుంది, దాని జవాబు హనుమంతుడు తరువాతి సర్గలో ఇస్తాడు. రాముని ‘నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు’ అనే ప్రార్థన అతని అధైర్యాన్ని చూపుతుంది — సేతుబంధం గురించీ యుద్ధం గురించీ ఆలోచించకుండా అతడు వెంటనే వెళ్ళాలనుకుంటాడు. సీత విశేషణాలు — మధురమైనది, మధురంగా మాట్లాడేది, వరారోహ, భామిని — ప్రేమతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఉచ్చరించబడతాయి.

அனுமனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தசரதன் மைந்தன் ராமன் அந்த மணியை நெஞ்சோடு அணைத்து லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து அழுதான். சிறந்த அந்த மணியைக் கண்டு சோகத்தால் மெலிந்த ராகவன் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் சுக்ரீவனிடம் இதைச் சொன்னான் — அன்புடைய பசு கன்றின்மீது கொண்ட பாசத்தால் மடியிலிருந்து பாலைச் சுரப்பதுபோல, சிறந்த இந்த மணியைக் கண்டதால் என் இதயமும் உருகுகிறது. இந்த மணிரத்தினம் என் மாமனார் ஜனகனால் வைதேகிக்கு அளிக்கப்பட்டது; மணமகளாக இருந்தபோது அவளுடைய தலையில் அணியப்பட்ட அது மிகுந்த அழகுடன் ஒளிர்ந்தது. நீரில் பிறந்த, சிறந்தோரால் போற்றப்படும் இந்த மணி, வேள்வியில் மிகவும் மகிழ்ந்த அறிவுடைய இந்திரனால் ஜனகனுக்கு அளிக்கப்பட்டது. சாந்தமானவனே, சிறந்த இந்த மணியைக் கண்டு இன்று நான் என் தந்தை தசரதனைக் கண்டதுபோலவும், அவ்வாறே பிரபுவான விதேக மன்னன் ஜனகனைக் கண்டதுபோலவும் உணர்கிறேன். இந்த மணி என் அன்புக்குரியவளின் தலையில் ஒளிர்ந்தது; இன்று இதைக் கண்டதால் அவளையே அடைந்ததுபோல எண்ணுகிறேன். சாந்தமானவனே, வைதேகியான சீதை என்ன சொன்னாள்? மீண்டும் மீண்டும் சொல்; உயிர் பிரிந்தவனை நீரால் நனைப்பதுபோல, சொல்லாகிய நீரால் என்னை நனைத்தவாறு அவள் என்ன சொன்னாள்? இங்கே ராமனின் சோகம் மணியின் வரலாற்றோடு பெருகுகிறது — திருமணம், மாமனார், தந்தை, இந்திரன் — எல்லா நினைவுகளும் ஒரே மணியில் சங்கமிக்கின்றன. பசுவின் உவமை ராமனின் பாசத்தின் இயல்புத்தன்மையைக் காட்டுகிறது — பசு கன்றைக் கண்டு தன்னை அறியாமலேயே பாலைச் சுரப்பதுபோல, ராமனின் இதயம் மணியைக் கண்டு உருகுகிறது. மணி சீதையின் உடலின் ஒரு பகுதிபோன்றது; ஆகவே அதன் தொடுதல் அவளுடைய தொடுதல்போன்றது. ‘மீண்டும் மீண்டும்’ என்ற வேண்டுகோள் பிரிவுற்றவனின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — அன்புக்குரியவளைப் பற்றிய செய்தியை மீண்டும் மீண்டும் கேட்கும் விருப்பம். ‘உயிர் பிரிந்தவனை நீரால் நனைப்பதுபோல’ என்ற உவமையால் ராமன் தன்னை மயங்கியவனாக வருணிக்கிறான்; சீதையின் சொல் உயிர்தரும் நீர். லக்ஷ்மணனும் அழுகிறான் — அச்சுப் பதிப்பில் ‘லக்ஷ்மணனோடு அழுதான்’ (ருரோத ஸஹலக்ஷ்மண:), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘லக்ஷ்மணனோடு பெரிதும் அழுதான்’ (ப்ரருரோத ஸலக்ஷ்மண:) என்ற பாடவேறுபாடு உள்ளது. ராமன் சுக்ரீவனிடம் பேசுகிறான், ஏனெனில் அவனே அவனுடைய நண்பன்; அவன் முன்னிலையில்தான் சீதையின் செய்தியும் தெரிவிக்கப்பட்டது.

பிறகு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — சௌமித்ரியே, வைதேகி வராமலேயே நீரில் பிறந்த இந்த மணியைக் காண்கிறேன் என்பதைவிட மேலான துன்பம் வேறு என்ன? பிறகு அனுமனிடம் சொன்னான் — வீரனே, வைதேகி ஒரு மாதம் உயிரைத் தாங்குவாள் என்றால், அவள் நெடுங்காலம் வாழ்கிறாள் எனலாம்; நானோ கருவிழியுடைய அவளின்றி ஒரு கணமும் உயிர்வாழமாட்டேன். என் அன்புக்குரியவள் காணப்பட்ட அந்த இடத்துக்கு என்னையும் அழைத்துச் செல்; அவளைப் பற்றிய செய்தியை அறிந்தபின் நான் ஒரு கணமும் இங்கே தங்கமாட்டேன். அழகிய இடையுடையவளும், மிகவும் அஞ்சும் இயல்புடையவளுமான என் கற்புடையாள், அச்சமூட்டும் கொடிய ராக்ஷசர்களின் நடுவே எப்படி இருக்கிறாள்? இருளிலிருந்து விடுபட்ட கூதிர்காலச் சந்திரன் மேகங்களால் மறைக்கப்பட்டதுபோல, அவளுடைய முகம் இப்போது நிச்சயமாக ஒளிர்வதில்லை. அனுமனே, சீதை என்ன சொன்னாள், உள்ளபடியே எனக்குச் சொல்; மருந்தால் நோயாளி பிழைப்பதுபோல இந்தச் சொல்லால் நான் உயிர்வாழ்வேன். இனியவளும், இனிமையாகப் பேசுபவளும், அழகிய இடையுடையவளுமான என் அன்புக்குரியவள் நானில்லாமல் என்ன சொன்னாள்? அனுமனே, சொல் — துன்பத்திலிருந்து மேலும் கொடிய துன்பத்தை அடைந்தும் ஜானகி எப்படி உயிர்வாழ்கிறாள்? இந்தப் பகுதியில் ராமனின் புலம்பல் படிப்படியாகக் கடுமையாகிறது — முதலில் மணியைக் காண்பதே துன்பம், பிறகு ஒரு மாதக் காலவரம்பும் நீண்டதாகத் தோன்றுகிறது, பிறகு அங்கே செல்லும் துடிப்பு. ‘பீருபீரு:’ (மிகவும் அஞ்சுபவள்) என்ற இரட்டிப்புச் சொல்லால் சீதையின் மிகுந்த அச்ச இயல்பு சுட்டப்படுகிறது; அது ராக்ஷசர்களின் நடுவே அவளுடைய நிலையை மேலும் இரக்கத்துக்குரியதாக்குகிறது. சந்திரனின் உவமை சீதையின் முகத்தின் அழகையும் சோகத்தின் மறைப்பையும் ஒருசேர வருணிக்கிறது. இறுதிச் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது; அச்சுப் பதிப்பிலும் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின் கீழ் இணைக்கப்பட்டுள்ளன. சர்க்கம் கேள்வியோடேயே முடிகிறது; அதற்கான விடையை அனுமன் அடுத்த சர்க்கத்தில் தருவான். ‘என்னையும் அழைத்துச் செல்’ என்ற ராமனின் வேண்டுகோள் அவனுடைய பொறுமையின்மையைக் காட்டுகிறது — அணைகட்டுதல், போர் ஆகியவற்றைப் பற்றிய சிந்தனையின்றி அவன் உடனே செல்ல விரும்புகிறான். சீதையின் அடைமொழிகள் — இனியவள், இனிமையாகப் பேசுபவள், அழகிய இடையுடையவள், அன்புக்குரியவள் — அன்போடு மீண்டும் மீண்டும் உச்சரிக்கப்படுகின்றன.

ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ದಶರಥಾತ್ಮಜನಾದ ರಾಮನು ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅತ್ತನು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳ ಹಸುವು ಕರುವಿನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೆಚ್ಚಲಿನಿಂದ ಹಾಲು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಹೃದಯವೂ ಕರಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಮಣಿರತ್ನವನ್ನು ನನ್ನ ಮಾವ ಜನಕನು ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು; ಮದುವೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ಮಣಿಯನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಧೀಮಂತ ಇಂದ್ರನು ಜನಕನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದು ನಾನು ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡಂತೆಯೂ, ಪ್ರಭುವಾದ ವಿದೇಹರಾಜ ಜನಕನನ್ನು ಕಂಡಂತೆಯೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಮಣಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಇಂದು ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳೇ ದೊರೆತಂತೆ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳು? ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳು; ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸುವಂತೆ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ನೀರಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಏನು ಹೇಳಿದಳು? ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕವು ಮಣಿಯ ಇತಿಹಾಸದೊಡನೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ವಿವಾಹ, ಮಾವ, ತಂದೆ, ಇಂದ್ರ — ಎಲ್ಲ ನೆನಪುಗಳೂ ಒಂದೇ ಮಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಹಸುವಿನ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ಸ್ನೇಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಸುವು ಕರುವನ್ನು ಕಂಡು ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಹಾಲು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಾಮನ ಹೃದಯವು ಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಕರಗುತ್ತದೆ. ಮಣಿಯು ಸೀತೆಯ ದೇಹದ ಒಂದು ಅಂಶದಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶವು ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ. ‘ಪುನಃ ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯು ವಿರಹಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಿಯೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ. ‘ಪರಾಸುಮಿವ ತೋಯೇನ’ (ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ನೀರಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛಿತನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಜೀವದಾಯಕ ಜಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಳುತ್ತಾನೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ರುರೋದ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರರುರೋದ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ. ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವನ ಸಖ, ಅವನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವೂ ನಿವೇದಿತವಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ವೈದೇಹಿ ಬಾರದೆ, ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಯಾವುದು? ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ವೀರನೇ, ವೈದೇಹಿಯು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪ್ರಾಣ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಅವಳು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಿದಂತೆ; ನಾನಾದರೋ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆನು. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಕಂಡೆಯೋ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು; ಅವಳ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲಲಾರೆನು. ಸುಂದರ ನಿತಂಬಗಳುಳ್ಳ, ಅತ್ಯಂತ ಭೀರುವಾದ ನನ್ನ ಆ ಸಾಧ್ವಿಯು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಹೇಗೆ ಇದ್ದಾಳೋ? ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅವಳ ಮುಖವು ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತ, ಸೀತೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳು, ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ನನಗೆ ಹೇಳು; ಔಷಧದಿಂದ ರೋಗಿಯು ಬದುಕುವಂತೆ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ನಾನು ಬದುಕುವೆನು. ಮಧುರಳೂ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿಯೂ ಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ನನ್ನನ್ನಗಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದಳು? ಹನುಮಂತ, ಹೇಳು — ದುಃಖದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಜಾನಕಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ? ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪವು ಕ್ರಮೇಣ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಮಣಿಯ ದರ್ಶನವೇ ದುಃಖಕರ, ಅನಂತರ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯೂ ದೀರ್ಘ, ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಆತುರ. ‘ಭೀರುಭೀರುಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಭೀರು) ಎಂಬ ಆಮ್ರೇಡಿತದಿಂದ (ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ) ಸೀತೆಯ ಅತಿಭೀರುತ್ವವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವಿನ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ಮುಖದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಶೋಕದ ಆವರಣವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಮುದ್ರಿತ ಮತ್ತು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಎರಡೂ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಅಂಕೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗವು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ‘ನಯ ಮಾಮಪಿ’ (ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು) ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇತುಬಂಧ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಈ ಕ್ಷಣವೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮಧುರಾ, ಮಧುರಾಲಾಪಾ, ವರಾರೋಹಾ, ಭಾಮಿನೀ — ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ആ മണി ഹൃദയത്തോടു ചേർത്ത് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കരഞ്ഞു. ആ മണിശ്രേഷ്ഠം കണ്ട് ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ രാഘവൻ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — വാത്സല്യമുള്ള പശു കിടാവിനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ അകിടിൽനിന്നു പാൽ ചുരത്തുന്നതുപോലെ, ഈ മണിശ്രേഷ്ഠം കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയവും ഉരുകുന്നു. ഈ മണിരത്നം എന്റെ ശ്വശുരനായ ജനകൻ വൈദേഹിക്കു നൽകിയതാണ്; വധുവായിരുന്ന കാലത്ത് അവളുടെ ശിരസ്സിൽ അണിഞ്ഞിരുന്ന അത് ഏറെ ശോഭിച്ചിരുന്നു. ജലത്തിൽനിന്നുണ്ടായതും ശ്രേഷ്ഠരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഈ മണി ഒരു യജ്ഞത്തിൽ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ ബുദ്ധിമാനായ ഇന്ദ്രൻ ജനകനു നൽകിയതാണ്. സൗമ്യാ, ഈ മണിശ്രേഷ്ഠം കണ്ടിട്ട് ഇന്ന് എനിക്ക് എന്റെ അച്ഛനായ ദശരഥനെ കണ്ടതുപോലെയും പ്രഭുവായ വൈദേഹനെ — ജനകനെ — കണ്ടതുപോലെയും തോന്നുന്നു. ഈ മണി എന്റെ പ്രിയയുടെ ശിരസ്സിൽ ശോഭിച്ചിരുന്നു; ഇന്ന് ഇതു കാണുമ്പോൾ അവളെ ലഭിച്ചതുപോലെ ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, വൈദേഹിയായ സീത എന്തു പറഞ്ഞു? വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക; ബോധമറ്റവനെ ജലംകൊണ്ടെന്നപോലെ, വാക്കാകുന്ന ജലംകൊണ്ട് എന്നെ നനയ്ക്കുന്ന അവൾ എന്തു പറഞ്ഞു? ഇവിടെ മണിയുടെ ചരിത്രത്തോടൊപ്പം രാമന്റെ ശോകം വർധിക്കുന്നു — വിവാഹം, ശ്വശുരൻ, പിതാവ്, ഇന്ദ്രൻ — എല്ലാ സ്മരണകളും ഒരു മണിയിൽ ഒന്നുചേരുന്നു. പശുവിന്റെ ഉപമ രാമന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത കാണിക്കുന്നു — കിടാവിനെ കാണുമ്പോൾ ഇച്ഛിക്കാതെതന്നെ പശു പാൽ ചുരത്തുന്നതുപോലെ, മണി കണ്ടപ്പോൾ രാമന്റെ ഹൃദയം ഉരുകുന്നു. മണി സീതയുടെ ശരീരത്തിന്റെ ഒരംശംപോലെയാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ സ്പർശം അവളുടെ സ്പർശംപോലെ. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും’ എന്ന അപേക്ഷ വിരഹിയുടെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — പ്രിയയെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത വീണ്ടും വീണ്ടും കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം. ‘ബോധമറ്റവനെ ജലംകൊണ്ടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമകൊണ്ടു രാമൻ തന്നെ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ വർണിക്കുന്നു; സീതയുടെ വാക്കാകട്ടെ ജീവൻ നൽകുന്ന ജലവും. ലക്ഷ്മണനും കരയുന്നു — അച്ചടിയിൽ ‘രുരോദ സഹലക്ഷ്മണഃ’ (ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കരഞ്ഞു) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രരുരോദ സലക്ഷ്മണഃ’ (ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു) എന്നും പാഠഭേദമുണ്ട്. രാമൻ സുഗ്രീവനോടാണു പറയുന്നത്; കാരണം അവനാണ് അവന്റെ സഖാവ്; സീതയുടെ സന്ദേശവും അവന്റെ മുന്നിലാണ് അറിയിക്കപ്പെട്ടത്.

പിന്നെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — സൗമിത്രേ, വൈദേഹി വരാതെ, അവളില്ലാതെ, ജലത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഈ മണി ഞാൻ കാണുന്നു എന്നതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി എന്തുണ്ട്? പിന്നെ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — വീരാ, വൈദേഹി ഒരു മാസം ജീവൻ നിലനിർത്തുമെങ്കിൽ അവൾ ഏറെനാൾ ജീവിക്കുന്നവളാണ്; എന്നാൽ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള അവളില്ലാതെ ഒരു നിമിഷംപോലും എനിക്കു ജീവിക്കാനാവില്ല. എന്റെ പ്രിയയെ നീ കണ്ട ആ ദേശത്തേക്ക് എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക; അവളുടെ വിവരം അറിഞ്ഞശേഷം ഒരു നിമിഷംപോലും എനിക്ക് ഇവിടെ നിൽക്കാനാവില്ല. അതിഭീരുവായ എന്റെ ആ സുന്ദരി ഭയാനകരും ഘോരരുമായ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ അപ്പോൾ എങ്ങനെ കഴിയുന്നു? ഇരുളിൽനിന്നു മുക്തമായ ശരത്കാലചന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ, അവളുടെ മുഖം ഇപ്പോൾ തീർച്ചയായും ശോഭിക്കുന്നുണ്ടാവില്ല. ഹനുമാനേ, സീത എന്തു പറഞ്ഞു, എന്നോടു സത്യമായി പറയുക; രോഗി ഔഷധംകൊണ്ടെന്നപോലെ ഈ വാക്കുകൊണ്ടു ഞാൻ ജീവിക്കും. മധുരയും മധുരഭാഷിണിയും സുന്ദരിയുമായ എന്റെ ഭാമിനി ഞാനില്ലാതെ എന്തു പറഞ്ഞു? ഹനുമാനേ, പറയുക — ദുഃഖത്തിൽനിന്നു കൂടുതൽ കടുത്ത ദുഃഖത്തിലെത്തിയ ജാനകി എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു? ഈ ഭാഗത്തു രാമന്റെ വിലാപം ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം മണിയുടെ ദർശനം ദുഃഖകരം, പിന്നെ ഒരു മാസത്തെ കാലാവധിപോലും ദീർഘം, പിന്നെ അവിടേക്കു പോകാനുള്ള ആതുരത. ‘ഭീരുഭീരു’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ സീതയുടെ അതിഭീരുത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിലുള്ള അവളുടെ സ്ഥിതിയെ കൂടുതൽ കരുണമാക്കുന്നു. ചന്ദ്രന്റെ ഉപമ സീതയുടെ മുഖസൗന്ദര്യവും ശോകത്തിന്റെ മറയും ഒരുമിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അച്ചടിയിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ അക്കത്തിനു കീഴിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. സർഗം ഒരു ചോദ്യത്തോടെയാണ് അവസാനിക്കുന്നത്; അതിന്റെ ഉത്തരം ഹനുമാൻ അടുത്ത സർഗത്തിൽ നൽകും. ‘എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക’ എന്ന രാമന്റെ അപേക്ഷ അവന്റെ അക്ഷമ കാണിക്കുന്നു — സേതുബന്ധനത്തെക്കുറിച്ചോ യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചോ ചിന്തിക്കാതെ ഉടനെ പോകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീതയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ — മധുര, മധുരഭാഷിണി, സുന്ദരി, ഭാമിനി — പ്രേമത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.

When Hanumān had spoken, Rāma, son of Daśaratha, pressed the jewel to his heart and wept, and Lakṣmaṇa wept with him. Looking at that finest of jewels, Rāghava, worn thin with grief, his eyes full of tears, said to Sugrīva, his friend, in whose presence Sītā's message had been delivered: "As a loving cow's milk flows for her calf out of sheer affection, so my heart melts at the sight of this jewel. My father-in-law Janaka gave this precious jewel to Vaidehī; fastened on her head at our wedding, it shone all the more. Born of the waters and honoured by the highest beings, it had been given to Janaka by the wise Indra, who was supremely pleased with him at a sacrifice. Seeing this jewel today, gentle friend, I feel as though I had seen my father, and the lord of Videha too. This jewel used to shine on my beloved's head; seeing it today, I feel as if I had found her. What did Sītā Vaidehī say? Tell me again and again, gentle friend; sprinkle me with the water of her words, as one sprinkles water on a man who has fainted." Rāma's grief grew with the jewel's history: his wedding, his father-in-law, his own father, Indra, all the memories came together in a single jewel. The image of the cow shows how natural his love was: as a cow's milk flows at the sight of her calf whether she will or no, so his heart melted at the sight of the jewel. The jewel was like a part of Sītā's own body, so to touch it was like touching her. His asking to hear it again and again is the way of one parted from his beloved, who longs to hear news of her over and over; and he likened himself to a man who has fainted, and her words to the water that revives him.

Then Rāma said to Lakṣmaṇa: "What greater sorrow could there be, son of Sumitrā, than to see this jewel born of the waters, and Vaidehī not come with it?" And to Hanumān he said: "If Vaidehī can hold on for a month, she is living long indeed; I could not live a moment, hero, without her of the dark eyes. Take me too to the place where you saw my beloved; now that I have news of her, I cannot stay here a single moment. How does my lovely wife, so very timid and so virtuous, live among those fearsome, dreadful rākṣasas? Surely her face, like the autumn moon freed from darkness and then covered by clouds, does not shine now. What did Sītā say, Hanumān? Tell me truly. By her words I shall live, as a sick man lives by his medicine. What did my sweet, sweet-spoken, beautiful wife say, parted from me? Tell me, Hanumān, how does Jānakī live, having met with sorrow upon sorrow?" Rāma's lament grows sharper step by step: first the sight of the jewel pains him, then even the month seems too long, and then he is desperate to go to her. Calling her "timid, so very timid" makes her plight among the rākṣasas all the more pitiful, and the image of the clouded moon holds both the beauty of her face and the grief that veils it. His plea to be taken there at once shows his impatience: he wanted to go that very moment, without a thought for the building of a bridge or the war to come. Lovingly he named her again and again, sweet, sweet-spoken, lovely, beautiful. The sarga ends with his question, which Hanumān will answer in the next.