सहलक्ष्मणः
६६.१
लक्ष्मणसहितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — षट्षष्टितमः सर्गः
चूडामणिदर्शनेन रामस्य विलापः
मणिं हृदये कृत्वा रामस्य रोदनम्, मणेः इतिहासः, सीतावचनस्य पुनःपुनः जिज्ञासा, सीतासमीपगमनस्य इच्छा
हनूमता एवम् उक्तः दशरथात्मजः रामः तं मणिं हृदये कृत्वा सलक्ष्मणः रुरोद। अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां सः सुग्रीवम् अब्रवीत् — ‘यथा वत्सला धेनुः वत्सस्य स्नेहात् स्रवति, तथा मणिश्रेष्ठस्य दर्शनात् मम हृदयं द्रवति। अयं मणिः विवाहकाले मम श्वशुरेण जनकेन वैदेह्यै दत्तः, यज्ञे परमतुष्टेन शक्रेण च जनकाय दत्तः; अद्य अस्य दर्शनेन तातस्य विदेहराजस्य च दर्शनं प्राप्तम् इव, सीताम् एव प्राप्ताम् इव चिन्तये।’ ततः सः हनूमन्तं पुनः पुनः पृच्छति — ‘किम् आह सीता? वाक्यवारिणा परासुम् इव मां सिञ्च।’ लक्ष्मणं च आह — ‘वैदेहीम् अनागतां विना मणिं पश्यामि, इतः दुःखतरं किम्? यदि सा मासं धरिष्यति, चिरं जीवति; अहं तु तां विना क्षणम् अपि न जीवेयम्।’ ‘नय मां तं देशं यत्र मम प्रिया दृष्टा’ इति हनूमन्तं प्रार्थयन्, ‘सा भीरुः घोराणां रक्षसां मध्ये कथं तिष्ठति, दुःखात् दुःखतरं प्राप्य कथं जीवति’ इति विललाप।
१मणिदर्शनं, मणेः इतिहासः
१एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः।
तं मणिं हृदये कृत्वा रुरोद सहलक्ष्मणः॥
२तं तु दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं राघवः शोककर्शितः।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुग्रीवमिदमब्रवीत्॥
३यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद्वत्सस्य वत्सला।
तथा ममापि हृदयं मणिश्रेष्ठस्य दर्शनात्॥
४मणिरत्नमिदं दत्तं वैदेह्याः श्वशुरेण मे।
वधूकाले यथा बद्धमधिकं मूर्ध्नि शोभते॥
५अयं हि जलसम्भूतो मणिः प्रवरपूजितः।
यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता॥
६इमं दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं तथा तातस्य दर्शनम्।
अद्यास्म्यवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः॥
७अयं हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः।
अद्यास्य दर्शनेनाहं प्राप्तां तामिव चिन्तये॥
८किमाह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः।
परासुमिव तोयेन सिञ्चन्ती वाक्यवारिणा॥
हनुमता एवम् उक्तः दशरथात्मजः रामः तं मणिं हृदये कृत्वा सलक्ष्मणः रुरोद। तं मणिश्रेष्ठं दृष्ट्वा शोककर्शितः राघवः अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — यथा वत्सला धेनुः वत्सस्य स्नेहात् स्तनाभ्यां क्षीरं स्रवति, तथा मणिश्रेष्ठस्य दर्शनात् मम अपि हृदयं द्रवति। इदं मणिरत्नं मम श्वशुरेण जनकेन वैदेह्यै दत्तम्; वधूकाले तस्याः मूर्ध्नि बद्धं तत् अधिकं शोभते स्म। अयं जलसम्भूतः प्रवरपूजितः मणिः यज्ञे परमतुष्टेन धीमता शक्रेण जनकाय दत्तः। हे सौम्य, इमं मणिश्रेष्ठं दृष्ट्वा अद्य अहं तातस्य दशरथस्य दर्शनम् इव, तथा विभोः वैदेहस्य जनकस्य दर्शनम् इव अवगतः अस्मि। अयं मणिः मम प्रियायाः मूर्ध्नि शोभते स्म; अद्य अस्य दर्शनेन अहं तां प्राप्ताम् इव चिन्तये। हे सौम्य, वैदेही सीता किम् आह? पुनः पुनः ब्रूहि; तोयेन परासुम् इव सा वाक्यवारिणा मां सिञ्चन्ती किम् उक्तवती? अत्र रामस्य शोकः मणेः इतिहासेन सह वर्धते — विवाहः, श्वशुरः, पिता, इन्द्रः — सर्वाः स्मृतयः एकस्मिन् मणौ सङ्गताः। धेनोः उपमा रामस्य स्नेहस्य स्वाभाविकतां दर्शयति — यथा धेनुः वत्सं दृष्ट्वा अनिच्छया अपि क्षीरं स्रवति, तथा रामस्य हृदयं मणिं दृष्ट्वा द्रवति। मणिः सीतायाः शरीरस्य अंशः इव, अतः तस्य स्पर्शः तस्याः स्पर्शः इव। ‘पुनः पुनः’ इति याचना विरहिणः स्वभावं दर्शयति — प्रियायाः वार्ता पुनः पुनः श्रोतुम् इच्छा। ‘परासुमिव तोयेन’ इति उपमया रामः स्वं मूर्च्छितम् इव वर्णयति, सीतायाः वचनं च जीवनदायि जलम्। लक्ष्मणः अपि रोदिति — मुद्रणे ‘रुरोद सहलक्ष्मणः’, समीक्षिते ‘प्ररुरोद सलक्ष्मणः’ इति पाठभेदः। रामः सुग्रीवं प्रति वदति, यतः सः एव तस्य सखा, तस्य समक्षं सीतायाः संदेशः अपि निवेदितः।
When Hanumān had spoken, Rāma, son of Daśaratha, pressed the jewel to his heart and wept, and Lakṣmaṇa wept with him. Looking at that finest of jewels, Rāghava, worn thin with grief, his eyes full of tears, said to Sugrīva, his friend, in whose presence Sītā's message had been delivered: "As a loving cow's milk flows for her calf out of sheer affection, so my heart melts at the sight of this jewel. My father-in-law Janaka gave this precious jewel to Vaidehī; fastened on her head at our wedding, it shone all the more. Born of the waters and honoured by the highest beings, it had been given to Janaka by the wise Indra, who was supremely pleased with him at a sacrifice. Seeing this jewel today, gentle friend, I feel as though I had seen my father, and the lord of Videha too. This jewel used to shine on my beloved's head; seeing it today, I feel as if I had found her. What did Sītā Vaidehī say? Tell me again and again, gentle friend; sprinkle me with the water of her words, as one sprinkles water on a man who has fainted." Rāma's grief grew with the jewel's history: his wedding, his father-in-law, his own father, Indra, all the memories came together in a single jewel. The image of the cow shows how natural his love was: as a cow's milk flows at the sight of her calf whether she will or no, so his heart melted at the sight of the jewel. The jewel was like a part of Sītā's own body, so to touch it was like touching her. His asking to hear it again and again is the way of one parted from his beloved, who longs to hear news of her over and over; and he likened himself to a man who has fainted, and her words to the water that revives him.
२रामस्य विलापः, सीतासमीपगमनस्य इच्छा
९इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसम्भवम्।
मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतां विना॥
१०चिरं जीवति वैदेही यदि मासं धरिष्यति।
क्षणं वीर न जीवेयं विना तामसितेक्षणाम्॥
११नय मामपि तं देशं यत्र दृष्टा मम प्रिया।
न तिष्ठेयं क्षणमपि प्रवृत्तिमुपलभ्य च॥
१२कथं सा मम सुश्रोणी भीरुभीरुः सती तदा।
भयावहानां घोराणां मध्ये तिष्ठति रक्षसाम्॥
१३शारदस्तिमिरोन्मुक्तो नूनं चन्द्र इवाम्बुदैः।
आवृतो वदनं तस्या न विराजति साम्प्रतम्॥
१४किमाह सीता हनुमंस्तत्त्वतः कथयस्व मे।
एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो यथा॥
१५मधुरा मधुरालापा किमाह मम भामिनी।
मद्विहीना वरारोहा हनुमन्कथयस्व मे।
दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य कथं जीवति जानकी॥
ततः रामः लक्ष्मणम् आह — हे सौमित्रे, वैदेहीम् अनागतां विना यत् इमं वारिसम्भवं मणिं पश्यामि, इतः दुःखतरं किम्? ततः हनूमन्तम् आह — हे वीर, यदि वैदेही मासं धरिष्यति, तर्हि सा चिरं जीवति; अहं तु असितेक्षणां तां विना क्षणम् अपि न जीवेयम्। यत्र मम प्रिया दृष्टा, तं देशं माम् अपि नय; तस्याः प्रवृत्तिम् उपलभ्य अहं क्षणम् अपि इह न तिष्ठेयम्। सा मम सुश्रोणी भीरुभीरुः सती तदा भयावहानां घोराणां रक्षसां मध्ये कथं तिष्ठति? शारदः तिमिरोन्मुक्तः चन्द्रः अम्बुदैः आवृतः इव, तस्याः वदनं साम्प्रतं नूनं न विराजति। हे हनुमन्, सीता किम् आह, तत्त्वतः मे कथयस्व; भेषजेन आतुरः यथा, तथा एतेन वचनेन अहं जीविष्ये। मधुरा मधुरालापा वरारोहा मम भामिनी मद्विहीना किम् आह? हे हनुमन्, कथयस्व — दुःखात् दुःखतरं प्राप्य जानकी कथं जीवति? अस्मिन् भागे रामस्य विलापः क्रमेण तीव्रः — प्रथमं मणेः दर्शनं दुःखकरम्, ततः मासस्य अवधिः अपि दीर्घः, ततः तत्र गमनस्य आतुरता। ‘भीरुभीरुः’ इति आम्रेडितेन सीतायाः अतिभीरुत्वं सूच्यते, यत् राक्षसानां मध्ये तस्याः स्थितिं अधिकं करुणां करोति। चन्द्रस्य उपमा सीतायाः मुखस्य सौन्दर्यं शोकस्य आवरणं च एकत्र वर्णयति। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः, मुद्रणे समीक्षिते च त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। सर्गः प्रश्नेन एव समाप्यते, तस्य उत्तरं हनूमान् अग्रिमे सर्गे दास्यति। रामस्य ‘नय मामपि’ इति प्रार्थना तस्य अधैर्यं दर्शयति — सेतुबन्धस्य युद्धस्य च चिन्तां विना सः सद्यः एव गन्तुम् इच्छति। सीतायाः विशेषणानि — मधुरा, मधुरालापा, वरारोहा, भामिनी — प्रेम्णा पुनः पुनः उच्चार्यन्ते।
Then Rāma said to Lakṣmaṇa: "What greater sorrow could there be, son of Sumitrā, than to see this jewel born of the waters, and Vaidehī not come with it?" And to Hanumān he said: "If Vaidehī can hold on for a month, she is living long indeed; I could not live a moment, hero, without her of the dark eyes. Take me too to the place where you saw my beloved; now that I have news of her, I cannot stay here a single moment. How does my lovely wife, so very timid and so virtuous, live among those fearsome, dreadful rākṣasas? Surely her face, like the autumn moon freed from darkness and then covered by clouds, does not shine now. What did Sītā say, Hanumān? Tell me truly. By her words I shall live, as a sick man lives by his medicine. What did my sweet, sweet-spoken, beautiful wife say, parted from me? Tell me, Hanumān, how does Jānakī live, having met with sorrow upon sorrow?" Rāma's lament grows sharper step by step: first the sight of the jewel pains him, then even the month seems too long, and then he is desperate to go to her. Calling her "timid, so very timid" makes her plight among the rākṣasas all the more pitiful, and the image of the clouded moon holds both the beauty of her face and the grief that veils it. His plea to be taken there at once shows his impatience: he wanted to go that very moment, without a thought for the building of a bridge or the war to come. Lovingly he named her again and again, sweet, sweet-spoken, lovely, beautiful. The sarga ends with his question, which Hanumān will answer in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
शोककर्शितः
६६.२
दुःखेन कृशीकृतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम्
६६.२
अश्रुभिः आप्लुताभ्यां नयनाभ्याम्
- सन्धिः
- नेत्राभ्याम् + अश्रुपूर्णाभ्याम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- अश्रुभिः पूर्णे — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
स्नेहाद्वत्सस्य
६६.३
वत्सं प्रति प्रेम्णः कारणात्
- सन्धिः
- स्नेहात् + वत्सस्य → स्नेहाद्वत्सस्य — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘स्नेहात्’ पञ्चमी; ‘वत्सस्य’ षष्ठी, एकवचनम्
वत्सला
६६.३
स्नेहमयी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वत्स’ शब्दात् लच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मणिश्रेष्ठस्य
६६.३
उत्तममणेः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मणिषु श्रेष्ठः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मणिरत्नमिदम्
६६.४
इदं श्रेष्ठं रत्नम्
- सन्धिः
- मणिरत्नम् + इदम् → मणिरत्नमिदम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- मणिः एव रत्नम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
श्वशुरेण
६६.४
पत्न्याः पित्रा (जनकेन)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वधूकाले
६६.४
विवाहसमये
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वध्वाः कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जलसम्भूतो
६६.५
समुद्रात् उत्पन्नः
- सन्धिः
- पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अः → ओ)
- समासः
- जलात् सम्भूतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रवरपूजितः
६६.५
श्रेष्ठैः (देवैः) पूजितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रवरैः पूजितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परमतुष्टेन
६६.५
अत्यन्तं प्रसन्नेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परमं तुष्टः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अद्यास्म्यवगतः
६६.६
अद्य अहं प्राप्तः इव (दर्शनम्)
- सन्धिः
- अद्य + अस्मि → अद्यास्मि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्मि + अवगतः → अस्म्यवगतः — यण्सन्धिः
- समासः
- पदत्रयम्
- विभक्तिः
- ‘अस्मि’ लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अवगतः’ प्रथमा (क्तः)
वैदेहस्य
६६.६
विदेहराजस्य जनकस्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विदेहानां राजा — तद्धितान्तः (अण्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दर्शनेनाहम्
६६.७
दर्शनेन अहम्
- सन्धिः
- दर्शनेन + अहम् → दर्शनेनाहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘दर्शनेन’ तृतीया, एकवचनम्
परासुमिव
६६.८
गतप्राणम् इव (मूर्च्छितम्)
- सन्धिः
- परासुम् + इव → परासुमिव — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- परागताः असवः यस्मात् सः परासुः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वाक्यवारिणा
६६.८
वचनरूपेण जलेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्यम् एव वारि — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वारिसम्भवम्
६६.९
जलात् उत्पन्नम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वारिणः सम्भवः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वैदेहीमागताम्
६६.९
आगतां वैदेहीं विना, अर्थात् सीतायाः आगमनं विना
- सन्धिः
- वैदेहीम् + आगताम् → वैदेहीमागताम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘विना’ योगे)
तामसितेक्षणाम्
६६.१०
कृष्णनेत्रां ताम्
- सन्धिः
- ताम् + असितेक्षणाम् → तामसितेक्षणाम् — मकारः स्वरे परे यथावत्; असित + ईक्षणा → असितेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रवृत्तिमुपलभ्य
६६.११
वार्तां प्राप्य
- सन्धिः
- प्रवृत्तिम् + उपलभ्य → प्रवृत्तिमुपलभ्य — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘प्रवृत्तिम्’ द्वितीया, एकवचनम्; ‘उपलभ्य’ ल्यबन्तम्
सुश्रोणी
६६.१२
सुन्दरकटिप्रदेशा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोभना श्रोणिः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
भीरुभीरुः
६६.१२
अतीव भयशीला
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भीरुषु भीरुः (अतिशयार्थे) — आम्रेडितवत् प्रयोगः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
तिमिरोन्मुक्तो
६६.१३
अन्धकारात् मुक्तः
- सन्धिः
- तिमिर + उन्मुक्तः → तिमिरोन्मुक्तः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पदान्ते विसर्गस्य उत्वम्
- समासः
- तिमिरात् उन्मुक्तः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चन्द्र
६६.१३
चन्द्रमाः
- सन्धिः
- पदान्ते ‘चन्द्रः + इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हनुमंस्तत्त्वतः
६६.१४
हे हनूमन्, यथार्थतः
- सन्धिः
- हनुमन् + तत्त्वतः → हनुमंस्तत्त्वतः — नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च (रुत्वम्)
- समासः
- पदद्वयम् — ‘तत्त्वतः’ तसिलन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘हनुमन्’ सम्बोधनम्; ‘तत्त्वतः’ अव्ययम्
भेषजेनातुरो
६६.१४
औषधेन रोगी (यथा जीवति)
- सन्धिः
- भेषजेन + आतुरः → भेषजेनातुरः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते विसर्गस्य उत्वम्
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘भेषजेन’ तृतीया; ‘आतुरः’ प्रथमा, एकवचनम्
मधुरालापा
६६.१५
मधुरभाषिणी
- सन्धिः
- मधुर + आलापा → मधुरालापा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मधुरः आलापः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वरारोहा
६६.१५
उत्तमाङ्गी, सुन्दरी
- सन्धिः
- वर + आरोहा → वरारोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वरः आरोहः (नितम्बः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दुःखाद्दुःखतरम्
६६.१५
दुःखात् अधिकं दुःखम्
- सन्धिः
- दुःखात् + दुःखतरम् → दुःखाद्दुःखतरम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- ‘दुःखतर’ — ‘दुःख’ शब्दात् तरप्
- विभक्तिः
- ‘दुःखात्’ पञ्चमी; ‘दुःखतरम्’ द्वितीया, एकवचनम्