॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ६७

सुन्दरकाण्डम् — सप्तषष्टितमः सर्गः

हनूमता सीतासन्देशनिवेदनम्

चित्रकूटे वायसवृत्तान्तः, ब्रह्मास्त्रम्, सीतायाः उपालम्भः, हनूमतः आश्वासनम्, चूडामणिप्रदानम्, पृष्ठारोहणप्रस्तावस्य निराकरणम्, अन्तिमः सन्देशः

रामेण पृष्टः हनूमान् सीतायाः सर्वं वचनं निवेदयति। प्रथमं चित्रकूटस्य रहस्यम् अभिज्ञानम् — सुखसुप्तायाः सीतायाः स्तनान्तरं शक्रसुतः वायसः नखैः विददार; क्रुद्धः रामः दर्भं ब्रह्मास्त्रेण अभिमन्त्र्य तम् अक्षिपत्; त्रीन् लोकान् परिक्रम्य अपि त्रातारम् अलब्ध्वा सः रामम् एव शरणम् आगतः; रामः तं ररक्ष, किन्तु अस्त्रस्य अमोघत्वात् तस्य दक्षिणम् अक्षि अहिनत्। ततः सीतायाः उपालम्भः — ‘एवम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः किमर्थं राक्षसेषु अस्त्रं न योजयति? लक्ष्मणः वा किमर्थं मां न रक्षति? मम एव किंचित् दुष्कृतम् अस्ति।’ हनूमान् तां समाश्वास्य अभिज्ञानम् अयाचत, सा च वेण्यां ग्रथितं मणिं ददौ। गमनोद्यतं हनूमन्तं दृष्ट्वा सा रुरोद; सः तां पृष्ठम् आरोढुं प्रार्थयत, सा तु ‘स्ववशा परपुरुषं न स्पृशामि’ इति प्रत्याचख्यौ। अन्ते सा रामलक्ष्मणसुग्रीवेभ्यः कुशलं, स्वस्य शोकवेगं, राक्षसीनां तर्जनं च निवेदयितुम् आदिशत्।

१हनूमतः निवेदनारम्भः — चित्रकूटाभिज्ञानम्

१एवमुक्तस्तु हनुमान्राघवेण महात्मना।
सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे॥

२इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ।
पूर्ववृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथातथम्॥

महात्मना राघवेण एवं पृष्टः हनूमान् सीतया यत् यत् भाषितं तत् सर्वं क्रमेण राघवाय न्यवेदयत्। सः अवदत् — हे पुरुषर्षभ, देवी जानकी चित्रकूटे पूर्वं वृत्तं रहस्यं वृत्तान्तं यथातथम् अभिज्ञानरूपेण मह्यम् उक्तवती। पूर्वसर्गे रामः ‘सीता किम् आह’ इति पुनः पुनः अपृच्छत्; अत्र तस्य प्रश्नस्य विस्तरेण उत्तरम् आरभ्यते। यत् केवलं दम्पती एव जानीतः, तत् एव दृढम् अभिज्ञानम्। हनूमतः निवेदनम् अत्र सीतायाः मुखेन एव प्रवर्तते, अतः अग्रिमेषु श्लोकेषु ‘त्वम्’ इति रामः।

Asked in this way by the great-souled Rāghava, Hanumān told him, in order, everything Sītā had said. "Best of men," he began, "as a token Queen Jānakī told me of something that once happened at Citrakūṭa, a private incident, recounted exactly as it happened." In the previous sarga Rāma had begged again and again to hear what Sītā had said; here the full answer begins. Something that only husband and wife knew was the surest token, and from here on Hanumān speaks in Sītā's own voice, so that "you" means Rāma.

२चित्रकूटे इन्द्रपुत्रस्य वायसस्य उपद्रवः

३सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता।
वायसः सहसोत्पत्य विददार स्तनान्तरम्॥

४पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज।
पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथा॥

५ततः पुनरुपागम्य विददार भृशं किल।
ततस्त्वं बोधितस्तस्याः शोणितेन समुक्षितः॥

६वायसेन च तेनैवं सततं बाध्यमानया।
बोधितः किल देव्या त्वं सुखसुप्तः परंतप॥

७तां च दृष्ट्वा महाबाहो दारितां च स्तनान्तरे।
आशीविष इव क्रुद्धस्ततो वाक्यं त्वमूचिवान्॥

८नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं वै स्तनान्तरम्।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना॥

९निरीक्षमाणः सहसा वायसं समुदैक्षथाः।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैस्तामेवाभिमुखं स्थितम्॥

१०सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः।
धरान्तरगतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः॥

हनूमान् सीतायाः वचनम् एव अनुवदति, अतः अत्र ‘त्वम्’ इति पदं रामं निर्दिशति। एकदा चित्रकूटे जानकी त्वया सह सुखं सुप्ता, त्वत्तः पूर्वम् उत्थिता च। तदा कश्चित् वायसः सहसा उत्पत्य तस्याः स्तनान्तरं नखैः विददार। ततः पर्यायेण यदा त्वं देव्याः अङ्के शिरः निधाय सुप्तः आसीः, तदा सः एव पक्षी पुनः आगत्य देव्याः व्यथां जनयति स्म। पुनः पुनः उपागम्य सः भृशं विददार; तस्याः शोणितेन समुक्षितः त्वं तदा प्रबुद्धः। तेन वायसेन सततं बाध्यमानया देव्या एव सुखसुप्तः त्वं बोधितः, यतः सा स्वयं तं निवारयितुं न अशक्नोत्। हे महाबाहो, स्तनान्तरे दारितां तां दृष्ट्वा त्वं क्रुद्धः आशीविषः इव श्वसन् इदं वाक्यम् ऊचिवान् — ‘हे भीरु, केन नखाग्रैः तव स्तनान्तरं दारितम्? कः क्रुद्धेन पञ्चमुखेन भुजगेन सह क्रीडति?’ अर्थात् यः त्वां पीडयति, सः मृत्युना एव क्रीडति। ततः परितः निरीक्षमाणः त्वं सहसा तं वायसं दृष्टवान् — सरुधिरैः तीक्ष्णैः नखैः युक्तः सः ताम् एव अभिमुखः स्थितः आसीत्, न च पलायितः। सः पततां वरः वायसः शक्रस्य सुतः इति श्रूयते; धराम् आगतः सः पवनेन तुल्यवेगः आसीत्। अतः सः साधारणः पक्षी न, अपितु देवांशः इति सीता सूचयति। ‘पर्यायेण’ इति पदेन सूच्यते — प्रथमं सीता रामस्य समीपे, ततः रामः सीतायाः अङ्के, इति क्रमेण तौ विश्रान्तौ। ‘विददार’ इति लिट्-प्रयोगः परोक्षं भूतं दर्शयति, ‘किल’ इति पदं च ‘इति श्रूयते’ इति; हनूमान् स्वयं तत् न दृष्टवान्, सीतायाः मुखात् एव श्रुतवान्। रामस्य निद्रा देव्याः शोणितेन भग्ना, न तु तस्याः आक्रोशेन — एतेन सीतायाः सहनशीलता, पत्युः निद्रां न भञ्जयितुम् इच्छा च प्रकाश्यते। वायसस्य धार्ष्ट्यम् अपि वर्णितम् — रक्तसिक्तैः नखैः अपि सः न पलायितः।

"'One day at Citrakūṭa,'" he said, repeating her words, "'Jānakī had slept happily beside you, and she woke first. Suddenly a crow swooped down and tore at her between the breasts with its claws. Then, taking your turn, elder brother of Bharata, you slept with your head in the queen's lap, and that same bird came back and began to torment her again. Returning again and again, it clawed her violently, and you were woken, drenched with her blood. Tormented without pause by the crow, and unable to drive it off herself, the queen at last woke you from your happy sleep. Seeing her torn between the breasts, mighty-armed one, you hissed with anger like a venomous serpent and said: "Timid one, who has torn your breast with the tips of his claws? Who is playing with an enraged five-hooded snake?"'" That is, whoever harmed her was playing with death. "'Looking about, you suddenly saw the crow, perched facing her, its sharp claws red with blood; it had not even flown away. That crow, the best of birds, was Indra's own son, they say, come down to earth, swift as the wind.'" So it was no ordinary bird but a god's offspring. The two had rested in turn, first she beside him, then he in her lap, and it was her blood, not her cries, that woke Rāma, for she endured the pain rather than break her husband's sleep, which shows her patience. The crow's insolence is drawn too: even with blood on its claws it did not flee. Hanumān tells all this as something he had heard from Sītā, not seen himself.

३ब्रह्मास्त्रप्रयोगः, काकस्य शरणागतिः, नेत्रभेदः

११ततस्तस्मिन्महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः।
वायसे त्वं व्यधाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर॥

१२स दर्भसंस्तराद्गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखं खगम्॥

१३स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति।
ततस्तु वायसं दीप्तः स दर्भोऽनुजगाम ह॥

१४भीतैश्च सम्परित्यक्तः सुरैः सर्वैश्च वायसः।
त्रीँल्लोकान्सम्परिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति॥

१५पुनरप्यागतस्तत्र त्वत्सकाशमरिंदम।
त्वं तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम्॥

१६वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः।
मोघमस्त्रं न शक्यं तु कर्तुमित्येव राघव॥

१७भवांस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्।
राम त्वां स नमस्कृत्य राज्ञो दशरथस्य च॥

१८विसृष्टस्तु तदा काकः प्रतिपेदे स्वमालयम्।
एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ्छीलवानपि॥

हे मतिमतां वर महाबाहो, तदा कोपेन तव नेत्रे घूर्णिते, त्वं च तस्मिन् वायसे क्रूरां मतिं दण्डनिश्चयम् अकरोः। दर्भसंस्तरात् एकं दर्भं गृहीत्वा त्वं तं ब्रह्मास्त्रेण अभिमन्त्रितवान्; सः क्षुद्रः दर्भः अपि कालाग्निः इव प्रज्वलितः खगम् अभिमुखः अभवत्। एतेन रामस्य अस्त्रबलं सूच्यते — तृणम् अपि तस्य हस्ते महास्त्रं भवति। प्रदीप्तं तं दर्भं त्वं वायसं प्रति अक्षिपः, सः च दीप्तः दर्भः यत्र यत्र वायसः अगच्छत् तत्र तत्र तम् अनुजगाम। भीतैः सर्वैः सुरैः परित्यक्तः सः वायसः त्रीन् लोकान् परिक्रम्य अपि त्रातारं न अलभत, यतः रामस्य कोपात् तं रक्षितुं कः अपि न उत्सहते। अन्ते सः पुनः तव एव समीपम् आगत्य भूमौ न्यपतत्। शरण्यः त्वं शरणागतं तं वधार्हम् अपि कृपया अपालयः — शरणागतरक्षणं रामस्य व्रतम्। किन्तु ब्रह्मास्त्रं मोघं कर्तुं न शक्यम् इति त्वं तस्य दक्षिणम् अक्षि एव अहिनः, प्राणान् तु अरक्षः। ततः सः काकः भूमौ स्थितं त्वां स्वर्गस्थं राजानं दशरथं च नमस्कृत्य विसृष्टः स्वम् आलयं प्रतिपेदे। एवं वृत्तान्तं स्मारयित्वा सीता अवदत् — ‘त्वम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः, सत्त्ववान् शीलवान् च असि।’ अस्मिन् वृत्तान्ते रामस्य द्वौ गुणौ दृश्येते — दुष्टस्य दण्डः, शरणागतस्य रक्षणं च। काकः अपराधी आसीत्, तथापि शरणम् आगतं तं रामः न अवधीत्; अस्त्रस्य गौरवम् अपि रक्षितम् — एकम् अक्षि एव तेन हतम्। ‘त्रीन् लोकान् परिक्रम्य’ इति पदेन सूच्यते यत् रामस्य कोपात् त्राणं कुत्र अपि नास्ति, रामस्य करुणा एव एकं त्राणम्। सीता एतत् स्मारयति यतः अग्रे सा पृच्छति — यः काकाय अपि एतादृशं दण्डं ददौ, सः मम अपहर्तारं किमर्थं न दण्डयति। ‘मोघम् अस्त्रं न शक्यं कर्तुम्’ इति अस्त्रशास्त्रस्य नियमः — प्रयुक्तं ब्रह्मास्त्रं लक्ष्यं विना न निवर्तते।

"'Then, mighty-armed one, wisest of the wise, your eyes rolling with fury, you resolved on a harsh punishment for the crow. You took a single blade of darbha grass from the mat you were lying on and charged it with the Brahmā weapon, and that little blade blazed like the fire at the end of the world, turned towards the bird. You hurled the blazing grass at the crow, and wherever the crow went, the flaming blade pursued it. Abandoned by all the gods, who were afraid, the crow circled the three worlds and found no one to protect it, for no one dared shield it from Rāma's anger. At last it came back into your presence, subduer of foes, and fell to the ground seeking refuge; and you, the refuge of all, protected it out of compassion, Kākutstha, though it deserved death. But since a Brahmā weapon, once used, cannot be made fruitless, Rāghava, you destroyed only the crow's right eye and spared its life. Then the crow bowed to you, Rāma, standing on the earth, and to King Daśaratha in heaven, and, released, went back to its own home. You are the foremost of those who know the weapons,'" Sītā said, "'strong and virtuous.'" In his hands even a blade of grass became a great weapon. The story shows two of Rāma's qualities: he punishes the wicked, and he protects those who come to him for refuge; the crow was guilty, yet having come for shelter it was not killed, and the honour of the weapon was also kept by taking only one eye. That the crow circled the three worlds shows there is no escape anywhere from Rāma's anger; his compassion is the only refuge. Sītā recalled all this because of the question that follows: he who punished a crow like that, why did he not punish the one who had carried her off?

४सीतायाः उपालम्भः — ‘किमर्थं माम् उपेक्षेते?’

१९किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव।
न दानवा न गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः॥

२०तव राम रणे शक्तास्तथा प्रतिसमासितुम्।
तव वीर्यवतः कश्चिन्मयि यद्यस्ति सम्भ्रमः॥

२१क्षिप्रं सुनिशितैर्बाणैर्हन्यतां युधि रावणः।
भ्रातुरादेशमाज्ञाय लक्ष्मणो वा परंतपः॥

२२स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः।
शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ॥

२३सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः।
ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः॥

२४समर्थौ सहितौ यन्मां न रक्षेते परंतपौ।
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साधुभाषितम्॥

सा अनुवर्तते — ‘तथापि हे राघव, एतादृशं सामर्थ्यं सत् अपि राक्षसेषु अस्त्रं किमर्थं न योजयसि? न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न मरुद्गणाः अपि रणे तव सम्मुखं स्थातुं शक्ताः। यदि वीर्यवतः तव मयि कश्चित् सम्भ्रमः आदरः वा अस्ति, तर्हि सुनिशितैः बाणैः युधि रावणः शीघ्रं हन्यताम्। अथवा परंतपः नरवरः लक्ष्मणः भ्रातुः आदेशं प्राप्य किमर्थं मां न रक्षति? तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ; तथापि किमर्थं माम् उपेक्षेते? निश्चयेन मम एव किंचित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, येन समर्थौ सहितौ अपि तौ परंतपौ मां न रक्षतः।’ काकाय अपि रामः अस्त्रं प्रायुङ्क्त, रावणाय तु किमर्थं न — इति तस्याः वेदनायाः मूलम्। वैदेह्याः इदं करुणं साधुभाषितं वचनं श्रुत्वा अहं तस्यै उत्तरम् अवदम्। अत्र उपालम्भः न क्रोधात्, अपितु प्रणयात् निराशायाः च जातः इति ज्ञेयम्; सा रामस्य दोषं न पश्यति, स्वस्य एव पापं शङ्कते। ‘सम्भ्रमः’ इति पदम् अत्र आदरः, त्वरा, चिन्ता इति अर्थेषु प्रयुक्तम् — यदि मयि तव स्नेहः अस्ति, तर्हि त्वरस्व इति भावः। ‘प्रतिसमासितुम्’ इति प्रतिरोद्धुं सम्मुखे स्थातुम् इति अर्थः। सीतायाः प्रश्नाः हनूमन्तं प्रति उक्ताः, किन्तु वस्तुतः रामं प्रति एव — अतः हनूमान् तान् यथावत् निवेदयति।

"'Why then, Rāghava,'" she went on, "'with such power, do you not turn your weapon on the rākṣasas? Neither dānavas nor gandharvas, neither asuras nor the hosts of Maruts can stand against you in battle, Rāma. If you, so valiant, have any regard for me, then let Rāvaṇa be killed in battle at once with well-sharpened arrows. Or else why does Lakṣmaṇa, that best of men, scorcher of foes, not take his brother's command and come to rescue me? Those two tigers among men, with the splendour of wind and fire, whom even the gods cannot overcome, why do they neglect me? Surely some great sin of my own is to blame, that the two of them together, able as they are, scorchers of foes, do not protect me.'" He had used a weapon even on a crow; why not on Rāvaṇa? That was the root of her pain. Her reproach came not from anger but from love and despair: she saw no fault in Rāma but suspected some sin of her own. "If you have any regard for me" means: if you love me, make haste. Her questions were spoken to Hanumān but meant for Rāma, and so Hanumān reported them exactly. "When I heard these piteous and well-spoken words of Vaidehī," he said, "I answered her."

५हनूमतः आश्वासनं, चूडामणिप्रदानम्

२५पुनरप्यहमार्यां तामिदं वचनमब्रुवम्।
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे॥

२६रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते।
कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम्॥

२७अस्मिन्मुहूर्ते दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि।
तावुभौ नरशार्दूलौ राजपुत्रौ परंतपौ॥

२८त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः।
हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सहबान्धवम्॥

२९राघवस्त्वां वरारोहे स्वपुरीं नयिता ध्रुवम्।
यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते॥

३०प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत्त्वमर्हसि।
साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनमुत्तमम्॥

३१मुक्त्वा वस्त्राद्ददौ मह्यं मणिमेतं महाबल।
प्रतिगृह्य मणिं दोर्भ्यां तव हेतो रघुप्रिय॥

पुनः अहम् आर्यां ताम् इदं वचनम् अब्रुवम् — ‘हे देवि, सत्येन शपे, रामः तव शोकेन अन्येभ्यः सर्वेभ्यः कार्येभ्यः विमुखः अस्ति; रामे दुःखाभिभूते लक्ष्मणः अपि परितप्यते। अतः तौ त्वाम् उपेक्षेते इति मा चिन्तय; तौ तव निवासम् एव न अजानीताम्। कथंचित् महता प्रयत्नेन भवती मया दृष्टा, अतः इदानीं परिशोचितुं न कालः। अस्मिन् एव मुहूर्ते त्वं दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि इति मन्यस्व। तौ नरशार्दूलौ परंतपौ राजपुत्रौ त्वद्दर्शनाय उत्साहिनौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः। रौद्रं रावणं सबान्धवं समरे हत्वा राघवः हे वरारोहे त्वां स्वपुरीं ध्रुवं नेष्यति। हे अनिन्दिते, यत् अभिज्ञानं रामः सम्यक् जानीयात्, यत् च तस्य प्रीतिं जनयेत्, तत् मह्यं दातुम् अर्हसि।’ ततः सा कोऽपि राक्षसः न पश्यति इति सर्वाः दिशः अभिवीक्ष्य वेण्यां ग्रथितम् उत्तमम् एतं मणिं वस्त्रात् मुक्त्वा मह्यम् अददात्, हे महाबल। हे रघुप्रिय, तव हेतोः अहं तं मणिं दोर्भ्यां सादरं प्रतिगृहीतवान्। सः एव मणिः इदानीं तव हस्ते वर्तते। ‘त्वच्छोकविमुखः’ इति पदस्य अर्थः — तव शोकेन अन्यकार्येभ्यः विमुखः; हिन्दीटीका अपि एतम् एव अर्थं गृह्णाति। हनूमान् प्रथमं सीतायाः शङ्कां निवारयति — तौ न उपेक्षेते, केवलं तव स्थानं न ज्ञातम् आसीत्; ततः भविष्यं वदति — लङ्कादाहः, रावणवधः, अयोध्यागमनं च; अन्ते अभिज्ञानं याचते, येन रामः दूतस्य वचसि विश्वसेत्। ‘सर्वाः दिशः अभिवीक्ष्य’ इति पदेन सीतायाः सावधानता दर्शिता। मणिः एव सर्गस्य केन्द्रम् — सः सीतायाः जीवनस्य, तस्याः पातिव्रत्यस्य, रामं प्रति आशायाः च साक्षी। हनूमान् तं ‘तव हेतोः’ गृहीतवान्, न स्वार्थाय।

"I said to the noble lady: 'My lady, I swear to you by the truth that Rāma has turned away from everything else in his grief for you, and while Rāma is overwhelmed by sorrow, Lakṣmaṇa too is in torment. They are not neglecting you; they simply did not know where you were. Somehow, with great effort, I have found you, so this is no time for lament. Believe that in this very hour you will see the end of your sorrows, lovely lady. Those two princes, tigers among men, scorchers of foes, spurred on by the hope of seeing you, will burn Laṅkā to ashes. Rāghava will kill fierce Rāvaṇa in battle with all his kin, and surely take you back to his own city, lovely lady. Now, faultless one, give me some token that Rāma will know well and that will bring him joy.' Then, looking round in every direction to make sure no rākṣasa was watching, she took out this excellent jewel that had fastened her braid, untied it from her garment and gave it to me, mighty one. I took the jewel in both hands, reverently, for your sake, beloved of the Raghus, and that jewel is now in your hand." Rāma had turned from everything else because of his grief for her. Hanumān first removed Sītā's fear that they were neglecting her; then he foretold the future, Laṅkā burned, Rāvaṇa killed, the return to Ayodhyā; and last he asked for a token, so that Rāma would believe his envoy. Her looking round in every direction shows her caution. The jewel is the centre of this sarga, witness to her life, her faithfulness and her hope in Rāma, and Hanumān had taken it for Rāma's sake, not his own.

६सीतायाः शोकः, पृष्ठारोहणप्रस्तावः, तस्य निराकरणम्

३२शिरसा सम्प्रणम्यैनामहमागमने त्वरे।
गमने च कृतोत्साहमवेक्ष्य वरवर्णिनी॥

३३विवर्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदभाषिणी॥

३४ममोत्पतनसम्भ्रान्ता शोकवेगसमाहता।
मामुवाच ततः सीता सभाग्योऽसि महाकपे॥

३५यद्द्रक्ष्यसि महाबाहुं रामं कमललोचनम्।
लक्ष्मणं च महाबाहुं देवरं मे यशस्विनम्॥

३६सीतयाप्येवमुक्तोऽहमब्रुवं मैथिलीं तथा।
पृष्ठमारोह मे देवि क्षिप्रं जनकनन्दिनि॥

३७यावत्ते दर्शयाम्यद्य ससुग्रीवं सलक्ष्मणम्।
राघवं च महाभागे भर्तारमसितेक्षणे॥

३८साब्रवीन्मां ततो देवी नैष धर्मो महाकपे।
यत्ते पृष्ठं सिषेवेऽहं स्ववशा हरिपुङ्गव॥

३९पुरा च यदहं वीर स्पृष्टा गात्रेषु रक्षसा।
तत्राहं किं करिष्यामि कालेनोपनिपीडिता॥

४०गच्छ त्वं कपिशार्दूल यत्र तौ नृपतेः सुतौ।
इत्येवं सा समाभाष्य भूयः संदेष्टुमास्थिता॥

ततः तां शिरसा प्रणम्य अहम् आगमनाय अत्वरे। गमने कृतोत्साहं, प्रस्थानाय शरीरेण विवर्धमानं च मां दृष्ट्वा वरवर्णिनी जनकात्मजा अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदभाषिणी च अभवत्। मम उत्पतनेन सम्भ्रान्ता, शोकवेगेन आहता सा माम् अवदत् — ‘हे महाकपे, त्वं सभाग्यः असि, यत् कमललोचनं महाबाहुं रामं, यशस्विनं मम देवरं महाबाहुं लक्ष्मणं च द्रक्ष्यसि।’ यत् तस्याः दुर्लभं, तत् दूतस्य सुलभम् इति तस्याः वचसि करुणा। तदा अहं मैथिलीम् अब्रुवम् — ‘हे जनकनन्दिनि देवि, शीघ्रं मम पृष्ठम् आरोह; हे असितेक्षणे महाभागे, अद्य एव सुग्रीवेण लक्ष्मणेन च सहितं भर्तारं राघवं त्वां दर्शयामि।’ सा देवी प्रत्यवदत् — ‘हे हरिपुङ्गव महाकपे, स्ववशा सती अहं स्वेच्छया तव पृष्ठं सेवे इति न एषः मम धर्मः। पुरा यत् रक्षसा मम गात्राणि स्पृष्टानि, तत्र कालेन पीडिता विवशा अहं किं कुर्याम्? तत् मम इच्छया न अभवत्। अतः हे कपिशार्दूल, यत्र तौ नृपतेः सुतौ, तत्र त्वम् एव गच्छ।’ इति उक्त्वा सा पुनः सन्देष्टुम् आरभत। पतिव्रतायाः धर्मः तस्याः वचसि स्पष्टः — संकटे अपि सा परपुरुषस्पर्शं न स्वीकरोति, रामः स्वयम् आगत्य तां नयेत् इति च इच्छति। ‘विवर्धमानम्’ इति पदेन सूच्यते यत् हनूमान् उत्पतनाय स्वं शरीरं वर्धयामास — तत् दृष्ट्वा एव सीता तस्य गमनं निश्चितं मत्वा व्याकुला अभवत्। हनूमतः प्रस्तावः शुद्धभक्त्या कृतः — सः शीघ्रं स्वामिनीं स्वामिनः समीपं नेतुम् इच्छति। सीतायाः प्रत्युत्तरे त्रयः हेतवः — स्ववशा सती परपुरुषस्य पृष्ठं न सेवे; रावणस्य स्पर्शः बलात् अभवत्, न मम इच्छया; रामः एव आगत्य मां नयेत्। एते श्लोकाः (३४–४०) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; अयं प्रसङ्गः पूर्वं सीताहनूमत्संवादे विस्तरेण वर्णितः। सीतायाः ‘सभाग्योऽसि’ इति वचनं तस्याः विरहवेदनां स्पष्टं दर्शयति — यं सा द्रष्टुं न शक्नोति, तं वानरः अचिरेण द्रक्ष्यति। ‘कालेनोपनिपीडिता’ इति पदेन सा स्वं दैवस्य वशे स्थितां मन्यते; रावणस्पर्शे तस्याः दोषः नास्ति इति सा वदति, अधुना तु स्वतन्त्रा सती सा धर्मं न त्यजति।

"Bowing my head to her, I made haste to come back. When she saw me set on going and swelling my body for the leap, the fair daughter of Janaka was wretched; her face streamed with tears and her voice was choked with weeping. Alarmed at my readiness to leap and struck by a surge of grief, Sītā said to me: 'You are fortunate, great monkey, for you will see mighty-armed, lotus-eyed Rāma, and Lakṣmaṇa, mighty-armed and glorious, my husband's brother.'" What was so hard for her was easy for the messenger, and in that there is great pathos; the monkey would soon see the one she could not, which shows her pain of separation plainly. "When Sītā had said this, I told Maithilī: 'Climb onto my back quickly, my lady, daughter of Janaka, and this very day, blessed, dark-eyed lady, I will show you your husband Rāghava, with Sugrīva and Lakṣmaṇa.' But the queen said: 'It would not be right, great monkey, bull among monkeys, for me to climb onto your back of my own free will. That the rākṣasa once touched my body, hero, what could I do then, overpowered by fate? It was not by my will. Go, tiger among monkeys, to where those two sons of the king are.' Having said this, she went on to give me a further message." Hanumān's offer was made in pure devotion, wanting only to bring his lady swiftly to his lord. Her answer shows a faithful wife's dharma: even in her danger she would not accept another man's touch, and she wanted Rāma himself to come and take her. Rāvaṇa's touch had been forced on her, overpowered as she was by fate, and so there was no fault in her; but now that she was free to choose, she would not abandon dharma.

७सीतायाः अन्तिमः सन्देशः, हनूमतः उपसंहारः

४१हनूमन्सिंहसंकाशौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम्॥

४२यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत्त्वमाख्यातुमर्हसि॥

४३इदं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर॥

४४एतत्तवार्या नृप संयता सा सीता वचः प्राह विषादपूर्वम्।
एतच्च बुद्ध्वा गदितं यथा त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम्॥

सीता अवदत् — ‘हे हनूमन्, सिंहसंकाशौ तौ रामलक्ष्मणौ, सहामात्यं सुग्रीवं, सर्वान् च वानरान् मम अनामयं कुशलं ब्रूयाः। यथा महाबाहुः राघवः अस्मात् दुःखसागरात् मां तारयेत्, तथा त्वं तस्मै आख्यातुम् अर्हसि। मम इमं तीव्रं शोकवेगम्, एभिः राक्षसैः कृतं परिभर्त्सनं च रामस्य समीपं गत्वा ब्रूयाः। हे हरिप्रवीर, तव अध्वा शिवः अस्तु।’ हे नृप, संयता तव आर्या सीता विषादपूर्वम् एतत् सर्वं वचः प्राह। यथा मया गदितं तत् सर्वं बुद्ध्वा सीतां समग्रां कुशलिनीं च श्रद्धत्स्व — सा जीवति, तव प्रतीक्षां च करोति। एवं हनूमान् स्वस्य निवेदनं समापयति। ‘अनामयम्’ इति कुशलम् आरोग्यम् इति अर्थः। ‘दुःखाम्बुसंरोधात्’ इति रूपकम् — दुःखम् एव जलं, तस्मिन् निरुद्धा सा, रामः एव तस्याः तरणोपायः। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन निबद्धौ, सर्गस्य समाप्तिं सूचयतः। ‘शिवश्च तेऽध्वास्तु’ इति आशीर्वादेन सीता दूतं विसर्जयति।

"'Hanumān,' she said, 'tell Rāma and Lakṣmaṇa, both like lions, and Sugrīva with his ministers, and all the monkeys, that I am well. And speak to mighty-armed Rāghava in such a way that he will bring me across this flood of sorrow in which I am held. When you reach Rāma, tell him of this fierce torrent of my grief and of the threats these rākṣasas make against me. May your road be auspicious, hero among monkeys.' These, O king, are the words your noble, self-restrained Sītā spoke in her sorrow. Weigh them as I have told them, and be assured that Sītā is safe and whole." Sorrow is the water in which she is held captive, and Rāma alone is the means of crossing it; with her blessing on his road she sent the messenger away. And so Hanumān closed his report: she was alive, and she was waiting for Rāma.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
न्यवेदयत ६७.१ निवेदितवान्, विज्ञापितवान्
सन्धिः
नि + अवेदयत → न्यवेदयत — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘नि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
पुरुषर्षभ ६७.२ पुरुषश्रेष्ठ
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (रामं प्रति)
सुखसुप्ता ६७.३ सुखेन निद्रिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्त’ संयुक्ताक्षरम् अस्य स्कैनस्य विभेदनसीमायाम्
समासः
सुखेन सुप्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘जानकी’ इत्यस्य विशेषणम्)
विददार ६७.३ नखैः विदारितवान्, क्षतं कृतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः ‘दॄ’ धातुः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
देव्यङ्के ६७.४ देव्याः क्रोडे, उत्सङ्गे
सन्धिः
देवी + अङ्के → देव्यङ्के — यण्सन्धिः (ई + अ = य)
समासः
देव्याः अङ्कः — षष्ठीतत्पुरुषः (मुद्रणे एकपदम्)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
भरताग्रज ६७.४ भरतस्य ज्येष्ठभ्रातः
सन्धिः
भरत + अग्रज → भरताग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
भरतस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः; अग्रे जातः इति अग्रजः (उपपदतत्पुरुषः)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
समुक्षितः ६७.५ सिक्तः, आर्द्रीकृतः
सन्धिः
सम् + उक्षितः → समुक्षितः — मकारस्य परेण स्वरेण संयोगः, विशेषसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उक्ष्’ धातोः क्तप्रत्ययः, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः
कृदन्तम् (क्त), प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आशीविषः ६७.७ विषधरः सर्पः
सन्धिः
सन्धिकार्यं पदे नास्ति; श्लोके ‘आशीविष इव’ इति विसर्गस्य अकारात् परं स्वरे लोपः
समासः
आशीषु (दंष्ट्रासु) विषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ऊचिवान् ६७.७ उक्तवान्
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘त्वम् + ऊचिवान् → त्वमूचिवान्’ इति बाह्यसंयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः क्वसुप्रत्ययः (लिडर्थे), सम्प्रसारणम्
विभक्तिः
कृदन्तम् (क्वसु), प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समुदैक्षथाः ६७.९ सम्यक् ऊर्ध्वं दृष्टवान् असि
सन्धिः
सम् + उद् + ऐक्षथाः → समुदैक्षथाः — अडागमेन ईकारस्य ऐ-वृद्धिः (आट्), उपसर्गयोः हल्संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातुः, ‘सम्’ ‘उद्’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
कोपसंवर्तितेक्षणः ६७.११ क्रोधेन घूर्णितनेत्रः
सन्धिः
संवर्तित + ईक्षण → संवर्तितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
कोपेन संवर्तिते ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
व्यधाः ६७.११ अकरोः, निश्चितवान् असि
सन्धिः
वि + अधाः → व्यधाः — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातुः, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लुङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
दर्भसंस्तराद् ६७.१२ कुशास्तरणात्, दर्भासनात्
सन्धिः
दर्भसंस्तरात् + गृह्य → दर्भसंस्तराद्गृह्य — पदान्ततकारस्य घोषे परे दकारः (जश्त्वम्); अतः मुद्रितं रूपम् उद्धृतम्
समासः
दर्भाणां संस्तरः — षष्ठीतत्पुरुषः (समीक्षिते ‘darbhaṃ saṃstarād’ इति पृथक्)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘दर्भसंस्तर’)
न्ययोजयः ६७.१२ योजितवान्, अभिमन्त्रितवान्
सन्धिः
नि + अयोजयः → न्ययोजयः — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति — ‘युज्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
कालाग्निः ६७.१२ प्रलयकालस्य अग्निः
सन्धिः
काल + अग्नि → कालाग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कालस्य अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनुजगाम ६७.१३ पृष्ठतः अगच्छत्, अनुसृतवान्
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘दर्भः + अनुजगाम → दर्भोऽनुजगाम’ — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति — ‘गम्’ धातुः, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
त्रीँल्लोकान् ६७.१४ त्रीन् लोकान् (स्वर्गं, अन्तरिक्षं, भूमिं च)
सन्धिः
त्रीन् + लोकान् → त्रीँल्लोकान् — परसवर्णसन्धिः (न् + ल् = अनुनासिकः ल्ल्); मुद्रणे चन्द्रबिन्दुः दृश्यते
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
वधार्हम् ६७.१६ हन्तव्यम्, वधयोग्यम्
सन्धिः
वध + अर्ह → वधार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वधम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (काकस्य विशेषणम्)
सत्त्ववाञ्छीलवान् ६७.१८ बलवान् सच्चरित्रः च
सन्धिः
सत्त्ववान् + शीलवान् → सत्त्ववाञ्छीलवान् — श्चुत्वम् (न् → ञ्) छत्वं च (श् → छ्)
समासः
समासः नास्ति — द्वे मतुबन्ते पदे
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (उभयम्)
प्रतिसमासितुम् ६७.२० प्रतिरोद्धुं, सम्मुखे स्थातुम्
सन्धिः
सम् + आसितुम् → समासितुम् — मकारस्य स्वरेण संयोगः, विशेषसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः तुमुन्, ‘प्रति’ ‘सम्’ उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्-प्रत्ययान्तम्)
वाय्वग्निसमतेजसौ ६७.२२ वायोः अग्नेः च तुल्यतेजस्विनौ
सन्धिः
वायु + अग्नि → वाय्वग्नि — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
वायुः च अग्निः च (द्वन्द्वः), ताभ्यां समं तेजः ययोः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्वच्छोकविमुखः ६७.२५ तव वियोगशोकेन अन्यकार्येभ्यः पराङ्मुखः
सन्धिः
त्वत् + शोक → त्वच्छोक — श्चुत्वम् (त् → च्) छत्वं च (श् → छ्)
समासः
तव शोकः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन विमुखः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भस्मीकरिष्यतः ६७.२८ भस्मसात् करिष्यतः
सन्धिः
भस्म + च्वि → भस्मी — अभूततद्भावे ईकारः
समासः
समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तेन ‘कृ’ धातुना योगः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
वेण्युद्ग्रथनम् ६७.३० केशपाशे बद्धम् आभरणम् (चूडामणिः)
सन्धिः
वेणी + उद्ग्रथन → वेण्युद्ग्रथन — यण्सन्धिः (ई + उ = यु)
समासः
वेण्याम् उद्ग्रथनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मणेः विशेषणम्)
दोर्भ्याम् ६७.३१ बाहुभ्याम्
सन्धिः
दोस् + भ्याम् → दोर्भ्याम् — सकारस्य रुत्वम् (स् → र्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम् (‘दोस्’ शब्दः)
सभाग्यः ६७.३४ भाग्यवान्
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘सभाग्यः + असि → सभाग्योऽसि’ — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्
समासः
भाग्येन सह वर्तते — बहुव्रीहिः (सहस्य स-भावः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सिषेवे ६७.३८ सेवे, आश्रयामि
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘सिषेवे + अहम् → सिषेवेऽहम्’ — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सेव्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम् (अत्र वर्तमानार्थे, सम्भावनायाम्)
उपनिपीडिता ६७.३९ पीडिता, विवशा
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘कालेन + उपनिपीडिता → कालेनोपनिपीडिता’ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), एषः एव पाठकस्य क्लेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘पीड्’ धातोः क्तः, ‘उप’ ‘नि’ उपसर्गौ
विभक्तिः
कृदन्तम् (क्त), प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दुःखाम्बुसंरोधात् ६७.४२ दुःखसागरे निरोधात्, बन्धनात्
सन्धिः
दुःख + अम्बु → दुःखाम्बु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दुःखम् एव अम्बु — रूपककर्मधारयः; तस्मिन् संरोधः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
श्रद्धत्स्व ६७.४४ विश्वसिहि
सन्धिः
श्रत् + धत्स्व → श्रद्धत्स्व — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रत्’ इति उपसर्गवत् अव्ययम्, ‘धा’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्