॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ६८

सुन्दरकाण्डम् — अष्टषष्टितमः सर्गः

सीतायाः संशयः हनूमता तन्निवारणं च

एकाहवासप्रार्थना, सागरतरणसंशयः, रामस्य अनुरूपः विजयः, वानरबलवर्णनम्, रामागमनाश्वासनम्, सीतायाः शान्तिः, सुन्दरकाण्डसमाप्तिः

हनूमान् रामाय सीतायाः अवशिष्टं सन्देशं निवेदयति। गमनोद्यतं हनूमन्तं सीता ससम्भ्रमम् अवदत् — ‘रामः यथा रावणं हत्वा शीघ्रं मां प्राप्नुयात्, तथा वक्तव्यः; यदि मन्यसे, एकम् अहः गुप्ते देशे वस, तव सांनिध्यात् मम शोकः क्षणं शाम्येत्।’ ततः सा संशयम् उदाहरत् — ‘गरुडः, वायुः, त्वं च इति त्रयः एव सागरं लङ्घयितुं शक्ताः; वानरसैन्यानि रामलक्ष्मणौ च कथं तरिष्यन्ति?’ त्वम् एकः अपि कार्यं साधयितुं समर्थः, किन्तु रावणः यथा छलेन माम् अहरत्, तथा रामः मां न नयेत्; सः सर्वबलेन लङ्कां संकुलां कृत्वा रावणं हत्वा मां नयेत् — तत् तस्य अनुरूपम्। हनूमान् प्रत्यवदत् — ‘सुग्रीवस्य सेनायां मत्तः श्रेष्ठाः तुल्याः च बहवः सन्ति, मत्तः न्यूनः कोऽपि नास्ति; दूताः हि इतरे जनाः एव प्रेष्यन्ते। अचिरात् एव रामलक्ष्मणौ मम पृष्ठगतौ लङ्काद्वारम् आगमिष्यतः, वानराणां गर्जनं श्रोष्यसि, अयोध्यायाम् अभिषिक्तं रामं च द्रक्ष्यसि।’ एवम् आश्वासिता सीता शान्तिम् उवाह। अनेन सर्गेण सुन्दरकाण्डं समाप्यते।

१सीतायाः एकाहवासप्रार्थना

१अथाहमुत्तरं देव्या पुनरुक्तः ससम्भ्रमम्।
तव स्नेहान्नरव्याघ्र सौहार्दादनुमान्य च॥

२एवं बहुविधं वाच्यो रामो दाशरथिस्त्वया।
यथा मां प्राप्नुयाच्छीघ्रं हत्वा रावणमाहवे॥

३यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम।
कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि॥

४मम चाप्यल्पभाग्यायाः सांनिध्यात्तव वानर।
अस्य शोकविपाकस्य मुहूर्तं स्याद्विमोक्षणम्॥

५गते हि त्वयि विक्रान्ते पुनरागमनाय वै।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः॥

६तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत्।
दुखाद्दुःखपराभूतां दुर्गतां दुःखभागिनीम्॥

हनूमान् रामं वदति — हे नरव्याघ्र, तव प्रति स्नेहात् सौहार्दात् च देवी सीता माम् अनुमान्य सत्कृत्य, गन्तुं त्वरमाणं मां पुनः ससम्भ्रमम् इदम् उत्तरं वचनम् अवदत्। ‘दाशरथिः रामः त्वया बहुविधं वाच्यः, यथा सः रावणम् आहवे हत्वा शीघ्रं मां प्राप्नुयात्। हे अरिंदम वीर, यदि त्वं मन्यसे, तर्हि कस्मिंश्चित् संवृते गुप्ते देशे एकम् अहः वस; विश्रान्तः सन् श्वः गमिष्यसि। हे वानर, तव सांनिध्यात् अल्पभाग्यायाः मम अस्य शोकविपाकस्य मुहूर्तम् अपि विमोक्षणं स्यात्। विक्रान्ते त्वयि पुनरागमनाय गते मम प्राणानाम् अपि संदेहः स्यात्, न अत्र संशयः। दुःखात् दुःखं प्राप्तां, दुःखेन पराभूतां, दुर्गतां, दुःखभागिनीं मां तव अदर्शनजः शोकः भूयः परितापयेत्।’ दशमासान् यावत् एकाकिनी राक्षसीभिः परिवृता सीता प्रथमं रामस्य दूतं दृष्ट्वा तस्य सांनिध्ये एव किंचित् आश्वासं लभते; अतः सा तस्य गमनं सोढुं न शक्नोति। ‘शोकविपाकः’ इति पदेन सा स्वस्य दुःखं पूर्वकर्मणः फलम् इव मन्यते। ‘अल्पभाग्या’ इति स्वं निर्दिशन्ती सा स्वस्य दैन्यं प्रकटयति। एकाहवासस्य प्रार्थना तस्याः एकाकित्वस्य गभीरतां दर्शयति — एकः दिवसः अपि तस्याः कृते महान् लाभः। ‘पुनरागमनाय’ इति पदं दर्शयति यत् सा हनूमतः पुनरागमनं निश्चितं मन्यते, तथापि मध्यकालः तस्याः कृते असह्यः। ‘दुःखाद् दुःखपराभूताम्’ इति पुनरुक्त्या तस्याः दुःखपरम्परा व्यज्यते।

"Then, tiger among men," Hanumān told Rāma, "out of love and affection for you, the queen honoured me and, seeing me in a hurry to go, spoke to me again in her agitation. 'You must tell Rāma, son of Daśaratha, in every way you can,' she said, 'so that he kills Rāvaṇa in battle and wins me back quickly. Or, if you think fit, hero, subduer of foes, stay here one day in some hidden spot; rest, and go tomorrow. While you are near me, monkey, I, unlucky as I am, may find a moment's release from this ripening of grief. Once you, the valiant one, have gone, even to come back again, I shall not be sure even of my life; of that there is no question. The grief of not seeing you will scorch me afresh, beaten down as I am by sorrow upon sorrow, wretched, with nothing but pain for my lot.'" For ten months Sītā had been alone among the rākṣasīs; now, seeing Rāma's messenger for the first time, she found some comfort just in his being near, and could not bear to see him go. She spoke of her grief as a ripening, as if it were the fruit of some past deed, and called herself unlucky, showing her wretchedness. Her plea that he stay just one day shows how deep her loneliness was: even one day would be a great gain. She was sure he would return, and yet the time between seemed unbearable to her, and she piles sorrow upon sorrow as she speaks.

२सागरतरणविषये सीतायाः संदेहः

७अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर॥

८कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम्।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ॥

९त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य वायोर्वा तव चानघ॥

१०तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे।
किं पश्यसि समाधानं ब्रूहि कार्यविदां वर॥

सा पुनः अवदत् — ‘हे हरीश्वर वीर, अयं महान् संदेहः मम अग्रतः तिष्ठति इव — त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु सत्सु अपि तानि हर्यृक्षसैन्यानि, तौ नरवरात्मजौ वा दुष्पारं महोदधिं कथं नु तरिष्यन्ति? हे अनघ, अस्य सागरस्य लङ्घने त्रयाणाम् एव भूतानां शक्तिः दृश्यते — वैनतेयस्य गरुडस्य, वायोः, तव च। हे कार्यविदां वर, एवं दुरतिक्रमे अस्मिन् कार्यनिर्योगे त्वं किं समाधानम् उपायं पश्यसि? ब्रूहि।’ सीतायाः संशयः स्वाभाविकः — सा हनूमतः एव सागरलङ्घनं दृष्टवती, वानराणां सेतुबन्धस्य कल्पना तस्याः मनसि नास्ति। ‘कार्यनिर्योगे’ इति पदम् अत्र कार्यसम्पादने इति अर्थे; समीक्षिते ‘kāryaniyoge’ इति पाठः। सा हनूमन्तं ‘कार्यविदां वरः’ इति सम्बोधयति, यतः सः एव तस्याः एकः आश्रयः इदानीम्। ‘त्रयाणाम् एव भूतानाम्’ इति वचनेन सा हनूमतः सामर्थ्यं गरुडवायुतुल्यं मन्यते — एषा तस्य प्रशंसा अपि। किन्तु एकस्य बलं सर्वस्याः सेनायाः कृते न पर्याप्तम् इति तस्याः चिन्ता।

"'And this great doubt seems to stand before me, hero, lord of monkeys,'" she went on. "'Even with the monkeys and bears as your allies, how in the world will those armies of monkeys and bears, or those two sons of the best of men, cross the great ocean that cannot be crossed? Only three beings have the power to leap this sea, sinless one: Garuḍa, son of Vinatā, the Wind, and you. So, hero, best of those who know how to get things done, what way do you see in this undertaking that is so hard to accomplish? Tell me.'" Her doubt was natural: she had seen only Hanumān cross the sea, and the thought of the monkeys building a bridge had not entered her mind. She called him the best of those who know how to get things done, for he was her only support now. In ranking him with Garuḍa and the Wind she was praising him too, yet the strength of one could not carry a whole army, and that was her worry.

३रामस्य अनुरूपः विजयमार्गः

११काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः॥

१२बलैः समग्रैर्यदि मां हत्वा रावणमाहवे।
विजयी स्वपुरीं रामो नयेत्तत्स्याद्यशस्करम्॥

१३यथाहं तस्य वीरस्य वनादुपधिना हृता।
रक्षसा तद्भयादेव तथा नार्हति राघवः॥

१४बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत्॥

१५तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय॥

१६तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्।
निशम्याहं ततः शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवम्॥

‘हे परवीरघ्न, अस्य कार्यस्य परिसाधने त्वम् एकः एव कामं पर्याप्तः असि; किन्तु तेन तव बलोदयः तव एव यशस्यः भवेत्, न रामस्य। यदि रामः समग्रैः बलैः सह आगत्य रावणम् आहवे हत्वा विजयी मां स्वपुरीं नयेत्, तत् तस्य यशस्करं स्यात्। यथा रक्षसा रावणेन तस्य वीरस्य भयात् एव वनात् उपधिना छलेन अहं हृता, तथा चौर्येण राघवः मां प्राप्तुं न अर्हति। यदि परबलार्दनः काकुत्स्थः बलैः लङ्कां संकुलां कृत्वा मां नयेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। अतः आहवशूरस्य महात्मनः तस्य अनुरूपं विक्रान्तं यथा भवति, तथा त्वम् उपपादय।’ तस्याः अर्थोपहितं प्रश्रितं हेतुसंहितं च तत् वाक्यं निशम्य अहं शेषम् उत्तरं वाक्यम् अब्रवम्। अत्र सीतायाः धर्मबुद्धिः क्षत्रियधर्मज्ञता च प्रकाशते — रावणः छलेन ताम् अहरत्, रामः तु प्रकाशं युद्धेन तां जयेत्। पत्युः कीर्तिः एव तस्याः परमं लक्ष्यम्; स्वस्य शीघ्रमुक्तेः अपि अधिकं सा रामस्य यशः चिन्तयति। ‘उपधिना’ इति छलेन, मायया इति अर्थः। ‘बलोदयः’ इति बलस्य उद्रेकः प्रकाशः इति अर्थः; हिन्दीटीका अपि ‘तुम्हारे लिये ही यशकी वृद्धि करनेवाला होगा (श्रीरामके लिये नहीं)’ इति व्याचष्टे। ‘हेतुसंहितम्’ इति युक्तियुक्तम् — सीता न केवलं भावेन वदति, अपितु कारणानि दर्शयति। ‘प्रश्रितम्’ इति विनययुक्तम्; सा हनूमन्तं न आदिशति, अपितु प्रार्थयते।

"'You alone, slayer of enemy heroes, could certainly accomplish this task,'" she said, "'but the glory of that display of strength would be yours, not Rāma's. If Rāma came with all his forces, killed Rāvaṇa in battle and took me back victorious to his own city, that would bring him glory. As the rākṣasa carried me off from the forest by a trick, out of fear of that hero, so Rāghava should not win me back by stealth. If Kākutstha, crusher of enemy armies, were to fill Laṅkā with his forces and carry me off, that would be worthy of him. So bring it about that his valour shows itself in a way that befits that great-souled hero in battle.'" Here her sense of dharma and her understanding of a warrior's duty shine out: Rāvaṇa had taken her by deceit, and Rāma must win her by open war. Her husband's glory was her highest aim, higher even than her own swift release. Her words were reasoned, for she did not speak from feeling alone but gave her grounds, and modest, for she did not command Hanumān but entreated him. "When I had heard her words, full of meaning, modest and reasoned," Hanumān said, "I gave her the rest of my answer."

४वानरसैन्यस्य सामर्थ्यवर्णनम्

१७देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस्त्वदर्थे कृतनिश्चयः॥

१८तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः।
मनःसंकल्पसदृशा निदेशे हरयः स्थिताः॥

१९येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः॥

२०असकृत्तैर्महाभागैर्वानरैर्बलसंयुतैः।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः॥

२१मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ॥

२२अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः।
नहि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः॥

‘हे देवि, हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः सत्त्वसम्पन्नः सुग्रीवः त्वदर्थे कृतनिश्चयः अस्ति। तस्य निदेशे विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तः महाबलाः मनःसंकल्पसदृशवेगाः हरयः स्थिताः। तेषां गतिः न उपरि, न अधस्तात्, न तिर्यक् सज्जते; ते अमिततेजसः महत्सु कर्मसु अपि न सीदन्ति। वायुमार्गानुसारिभिः तैः महाभागैः बलसंयुतैः वानरैः असकृत् भूमिः प्रदक्षिणीकृता। तत्र मत्तः विशिष्टाः मत्तुल्याः च बहवः वनौकसः सन्ति; सुग्रीवसंनिधौ मत्तः न्यूनः कश्चित् अपि नास्ति। यदि अहं तावत् इह प्राप्तः, किं पुनः ते महाबलाः? प्रकृष्टाः न प्रेष्यन्ते, इतरे साधारणाः जनाः एव प्रेष्यन्ते।’ हनूमतः विनयः अत्र स्पष्टः — सः स्वं सुग्रीवस्य सेनायां कनिष्ठं वदति, येन सीता वानराणां सामर्थ्ये विश्वसेत्। दूतः सामान्यः भवति इति नीतिः — राजा श्रेष्ठान् योद्धॄन् युद्धाय रक्षति। एतेन सीतायाः संशयस्य समाधानं दत्तम् — यदि दूतः एव सागरं लङ्घितवान्, तर्हि ततः श्रेष्ठाः सर्वे अपि लङ्घयिष्यन्ति। ‘मनःसंकल्पसदृशाः’ इति ते मनसः संकल्पवत् वेगिनः — यत्र मनः गच्छति तत्र ते अपि सद्यः गच्छन्ति; समीक्षिते ‘saṃkalpasaṃpātāḥ’ इति पाठः समानार्थः। ‘न तिर्यक् सज्जते गतिः’ इति तेषां गतेः कुत्र अपि प्रतिबन्धः नास्ति। ‘असकृत् प्रदक्षिणीकृता भूमिः’ इति वचनेन सीतायाः अन्वेषणे वानराः सर्वाः दिशः अगच्छन् इति अपि स्मर्यते। एवं हनूमान् सीतायाः संशयं युक्त्या निवारयति।

"'My lady,' I said, 'Sugrīva, lord of the armies of monkeys and bears, best of leapers and full of strength, is resolved to act for your sake. Under his command are monkeys of great valour, strong and mighty, as swift as a thought of the mind. Nothing checks their course, above, below or sideways; boundless in energy, they never falter even at great tasks. Again and again those glorious and mighty monkeys, travelling the paths of the wind, have circled the earth. Among the forest-dwellers there are many who are greater than I and many who are my equals; there is no one in Sugrīva's company who is less than I. If I have got here, how much more will those mighty ones! The best are not sent as messengers; it is the others who are sent.'" Hanumān's humility is plain here: he called himself the least of Sugrīva's army so that Sītā would believe in the monkeys' power. By the rule of statecraft a messenger is an ordinary man, for a king keeps his best warriors for battle; and so her doubt was answered: if even the messenger had crossed the sea, all those greater than he would cross it too. They are as swift as thought, going wherever the mind goes, and their having circled the earth recalls how the monkeys had searched every quarter for Sītā. So Hanumān removed her doubt by reasoning.

५रामागमनस्य आश्वासनम्

२३तदलं परितापेन देवि मन्युरपैतु ते।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः॥

२४मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ।
त्वत्सकाशं महाभागे नृसिंहावागमिष्यतः॥

२५अरिघ्नं सिंहसंकाशं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम्।
लक्ष्मणं च धनुष्मन्तं लङ्काद्वारमुपागतम्॥

२६नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिंहशार्दूलविक्रमान्।
वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान्॥

२७शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु।
नर्दतां कपिमुख्यानां नचिराच्छ्रोष्यसे स्वनम्॥

२८निवृत्तवनवासं च त्वया सार्धमरिंदमम्।
अभिषिक्तमयोध्यायां क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम्॥

‘तस्मात् हे देवि, परितापेन अलम्; तव मन्युः अपैतु। हरियूथपाः एकेन उत्पातेन लङ्कां प्राप्स्यन्ति। उदितौ चन्द्रसूर्यौ इव तौ नृसिंहौ रामलक्ष्मणौ मम पृष्ठगतौ तव सकाशम् आगमिष्यतः। हे महाभागे, सिंहसंकाशम् अरिघ्नं राघवं, धनुष्मन्तं लक्ष्मणं च लङ्काद्वारम् उपागतौ शीघ्रं द्रक्ष्यसि। नखदंष्ट्रायुधान् सिंहशार्दूलविक्रमान् वारणेन्द्राभान् वीरान् वानरान् संगतान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। लङ्कायाः मलयसानुषु नर्दतां शैलाम्बुदनिकाशानां कपिमुख्यानां स्वनं नचिरात् श्रोष्यसे। निवृत्तवनवासम् अरिंदमं राघवं त्वया सह अयोध्यायाम् अभिषिक्तं शीघ्रं द्रक्ष्यसि।’ हनूमतः आश्वासनं क्रमेण वर्धते — प्रथमं वानराणाम् आगमनं, ततः रामलक्ष्मणयोः दर्शनं, ततः वानरसेनायाः गर्जनं, अन्ते च अयोध्यायाम् अभिषेकः। एवं सः सीतायाः दृष्टिं वर्तमानदुःखात् भविष्यतः सुखं प्रति नयति। ‘मम पृष्ठगतौ’ इति वचनं पूर्वसर्गस्य पृष्ठारोहणप्रस्तावं स्मारयति — सीता न आरोहत्, रामः तु आरोक्ष्यति। ‘वारणेन्द्राभान्’ इति गजेन्द्रतुल्यान् महाकायान्; समीक्षिते ‘vānarendrābhān’ इति पाठः। ‘चन्द्रसूर्यौ इव उदितौ’ इति उपमया रामलक्ष्मणयोः सौम्यता तेजः च युगपत् सूच्यते। ‘लङ्कामलयसानुषु’ इति लङ्कायाः समीपस्थेषु मलयपर्वतस्य शिखरेषु इति हिन्दीटीका; ‘शैलाम्बुदनिकाशाः’ इति पर्वतमेघसदृशमहाकायाः। अन्ते अयोध्याभिषेकस्य उल्लेखः सम्पूर्णस्य कथानकस्य सुखान्तं पूर्वम् एव सूचयति। ‘तदलं परितापेन’ इति वचनं सीतायाः पूर्वोक्तं ‘प्राणानाम् अपि संदेहः’ इति भयं निवारयति; ‘एकोत्पातेन’ इति पदं तस्याः ‘कथं तरिष्यन्ति’ इति प्रश्नस्य साक्षात् उत्तरम्। ‘धनुष्मन्तम्’ इति समीक्षिते ‘dhanuṣpāṇim’ — अर्थः समानः।

"'So enough of grieving, my lady; let your sorrow go. The leaders of the monkey troops will reach Laṅkā in a single bound. Those two lions among men, Rāma and Lakṣmaṇa, will come to you riding on my back, like the moon and the sun risen together. Soon, blessed lady, you will see Rāghava, slayer of foes, like a lion, and Lakṣmaṇa bow in hand, arrived at the gate of Laṅkā. Soon you will see the heroic monkeys gathered here, whose weapons are claws and fangs, with the valour of lions and tigers and the size of great elephants. Before long you will hear the roar of the monkey chiefs, huge as mountains and clouds, bellowing on the ridges of the Malaya hills near Laṅkā. And soon you will see Rāghava, subduer of foes, his exile in the forest over, consecrated king in Ayodhyā, with you at his side.'" Hanumān's comfort grew step by step: first the monkeys' arrival, then the sight of Rāma and Lakṣmaṇa, then the roar of the monkey army, and last the consecration in Ayodhyā, leading her gaze from present sorrow to future happiness. "Enough of grieving" answered her fear for her very life, and "a single bound" answered her question of how they would cross. "Riding on my back" recalls her refusal in the previous sarga to ride on it herself: she would not, but Rāma would. The moon and the sun together show the brothers' gentleness and their splendour at once, and the mention of Ayodhyā at the end foretells, already, the happy close of the whole story.

६सीतायाः शान्तिः, काण्डसमाप्तिः

२९ततो मया वाग्भिरदीनभाषिणी शिवाभिरिष्टाभिरभिप्रसादिता।
उवाह शान्तिं मम मैथिलात्मजा तवातिशोकेन तथातिपीडिता॥

तव अतिशोकेन तथा अतिपीडिता अपि अदीनभाषिणी सा मैथिलात्मजा यदा मया शिवाभिः इष्टाभिः वाग्भिः अभिप्रसादिता, तदा शान्तिम् उवाह। अयं श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। हनूमतः वाक्यैः सा किंचित् समाश्वस्ता, अनेन च सुन्दरकाण्डं समाप्यते।

"And so, when I had gladdened her with auspicious and welcome words, Maithilī, who never speaks like one defeated though she is so tormented by grief for you, found some peace." Hanumān's words had comforted her a little, and with this the Sundara Kāṇḍa comes to its close.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
ससम्भ्रमम् ६८.१ सावेगं, सत्वरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्भ्रमेण सह यथा स्यात् तथा — अव्ययीभावः (क्रियाविशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणत्वेन)
सौहार्दाद् ६८.१ मैत्रीभावात्, स्नेहात्
सन्धिः
सौहार्दात् + अनुमान्य → सौहार्दादनुमान्य — पदान्ततकारस्य स्वरे परे दकारः (जश्त्वम्); अतः मुद्रितं रूपम् उद्धृतम्; मुद्रणे ‘र्द’ न द्विगुणितम्
समासः
समासः नास्ति — ‘सुहृद्’ शब्दात् अण् (तद्धितः)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘सौहार्द’)
अनुमान्य ६८.१ सत्कृत्य, सम्मान्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मन्’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
दाशरथिः ६८.२ दशरथस्य पुत्रः, रामः
सन्धिः
सन्धिकार्यं पदे नास्ति; श्लोके विसर्गस्य सकारः — ‘दाशरथिस्त्वया’
समासः
समासः नास्ति — ‘दशरथ’ शब्दात् इञ् (अपत्यार्थे तद्धितः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वसैकाहम् ६८.३ एकं दिनं निवस
सन्धिः
वस + एकाहम् → वसैकाहम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
एकम् अहः एकाहः — द्विगुः (समासान्तः टच्); ‘वस’ पृथक् क्रियापदम्
विभक्तिः
‘वस’ — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; ‘एकाहम्’ — द्वितीया (कालस्य अत्यन्तसंयोगे)
संवृते ६८.३ गुप्ते, आच्छादिते
सन्धिः
सम् + वृते → संवृते — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘वृ’ धातोः क्तः, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘देशे’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकविपाकस्य ६८.४ शोकरूपस्य कर्मफलस्य, शोकपरिणामस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकस्य विपाकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अदर्शनजः ६८.६ दर्शनाभावात् उत्पन्नः
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘तव + अदर्शनजः → तवादर्शनजः’ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न दर्शनम् अदर्शनम् — नञ्तत्पुरुषः; ततः जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘शोकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुःखपराभूताम् ६८.६ दुःखेन अभिभूताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन पराभूता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हर्यृक्षेषु ६८.७ वानरेषु भल्लूकेषु च
सन्धिः
हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = यृ)
समासः
हरयः च ऋक्षाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
दुष्पारम् ६८.८ दुस्तरम्
सन्धिः
दुस् + पार → दुष्पार — विसर्गस्य (सकारस्य) षत्वम्
समासः
दुःखेन पारः यस्य — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः इति अपि)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘महोदधिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वैनतेयस्य ६८.९ विनतापुत्रस्य गरुडस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विनता’ शब्दात् ढक् (अपत्यार्थे तद्धितः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
कार्यनिर्योगे ६८.१० कार्यसम्पादनविषये
सन्धिः
निस् + योग → निर्योग — विसर्गस्य रेफः
समासः
कार्यस्य निर्योगः — षष्ठीतत्पुरुषः (समीक्षिते ‘kāryaniyoge’)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
पर्याप्तः ६८.११ समर्थः, अलम्
सन्धिः
परि + आप्त → पर्याप्त — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तः, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परवीरघ्न ६८.११ शत्रुवीराणां नाशक
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परवीरान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (‘हन्’ धातोः टक्)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
उपधिना ६८.१३ छलेन, कपटेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘उपधि’ शब्दः, पुंलिङ्गः)
परबलार्दनः ६८.१४ शत्रुसेनायाः नाशकः
सन्धिः
बल + अर्दन → बलार्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परबलम् अर्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तदर्थोपहितम् ६८.१६ अभिप्राययुक्तम्
सन्धिः
तत् + अर्थ → तदर्थ — जश्त्वम् (त् → द्); अर्थ + उपहित → अर्थोपहित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
तस्याः अर्थेन उपहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अब्रवम् ६८.१६ अवदम्
सन्धिः
पदे सन्धिः नास्ति; श्लोके ‘उत्तरम् + अब्रवम् → उत्तरमब्रवम्’
समासः
समासः नास्ति — ‘ब्रू’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (मुद्रितं रूपम्; सामान्यं रूपम् ‘अब्रुवम्’, यत् ६७.२५ इत्यत्र मुद्रितम्)
हर्यृक्षसैन्यानाम् ६८.१७ वानरभल्लूकसेनानाम्
सन्धिः
हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = यृ)
समासः
हरयः च ऋक्षाः च (द्वन्द्वः), तेषां सैन्यानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
प्रदक्षिणीकृता ६८.२० परिक्रान्ता
सन्धिः
प्रदक्षिण + च्वि → प्रदक्षिणी — अभूततद्भावे ईकारः
समासः
समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तेन ‘कृ’ धातोः क्तेन योगः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भूमिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वायुमार्गानुसारिभिः ६८.२० आकाशमार्गेण गच्छद्भिः
सन्धिः
मार्ग + अनुसारिन् → मार्गानुसारिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वायोः मार्गः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम् अनुसरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
मद्विशिष्टाः ६८.२१ मत्तः श्रेष्ठाः
सन्धिः
मत् + विशिष्ट → मद्विशिष्ट — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
मत्तः विशिष्टाः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रत्यवरः ६८.२१ न्यूनः, हीनः
सन्धिः
प्रति + अवर → प्रत्यवर — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
एकोत्पातेन ६८.२३ एकेन प्लवनेन
सन्धिः
एक + उत्पात → एकोत्पात — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
एकः उत्पातः — कर्मधारयः (सङ्ख्यापूर्वत्वात् द्विगुः इति अपि)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
नखदंष्ट्रायुधान् ६८.२६ नखदन्तशस्त्रान्
सन्धिः
दंष्ट्रा + आयुध → दंष्ट्रायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
नखाः दंष्ट्राः च आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
वारणेन्द्राभान् ६८.२६ गजराजतुल्यान्
सन्धिः
वारण + इन्द्र → वारणेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्र + आभ → इन्द्राभ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
वारणेन्द्रस्य आभा इव आभा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
अदीनभाषिणी ६८.२९ दैन्यरहितवाक्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न दीनम् अदीनम् (नञ्तत्पुरुषः); अदीनं भाषते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उवाह ६८.२९ प्राप (शान्तिं वहति = शान्तिं प्राप्नोति); समीक्षिते ‘jagāma’
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — सम्प्रसारणेन ‘व’ → ‘उ’
समासः
समासः नास्ति — ‘वह्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्