॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ६५

सुन्दरकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः

हनूमता रामाय सीतावृत्तान्तनिवेदनम्

प्रस्रवणगिरौ वानराणां निवेदनम्, रामस्य प्रश्नः, चूडामणिदानम्, सीतायाः दशावर्णनम्, काकवृत्तान्तस्य अभिज्ञानम्, सीतायाः संदेशः

प्रस्रवणं शैलं गत्वा वानराः रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं च प्रणम्य सीतायाः प्रवृत्तिं — रावणान्तःपुरे रोधं, राक्षसीभिः तर्जनं, रामे अनुरागं, रावणेन कृतं नियमं च — न्यवेदयन्। रामः ‘क्व सीता वर्तते, कथं च मयि वर्तते’ इति अपृच्छत्। वानरैः चोदितः हनूमान् दक्षिणां दिशं प्रति प्रणम्य दिव्यं चूडामणिं रामाय दत्त्वा प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘शतयोजनं समुद्रं लङ्घयित्वा लङ्कायां रावणान्तःपुरे प्रमदावने सीता मया दृष्टा; त्वयि संन्यस्तमनोरथा, राक्षसीभिः तर्ज्यमाना, एकवेणीधरा, अधःशय्या, हिमागमे पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, मर्तव्यकृतनिश्चया च। इक्ष्वाकुवंशकीर्तनेन सा विश्वासिता, रामसुग्रीवसख्यं श्रुत्वा हृष्टा। तया चित्रकूटे वायसवृत्तान्तः अभिज्ञानरूपेण उक्तः, अयं च चूडामणिः दत्तः, मनःशिलायाः तिलकं च स्मारितम्। सा मासमात्रं जीवितं धारयिष्यति।’ ततः सः ‘सागरजले संतारः प्रविधीयताम्’ इति प्रार्थयत्।

१प्रस्रवणगिरौ वानराणां निवेदनं, रामस्य प्रश्नः

१ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम्।
प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम्॥

२युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च।
प्रवृत्तिमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः॥

३रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम्।
रामे समनुरागं च यथा च नियमः कृतः॥

४एतदाख्याय ते सर्वं हरयो रामसंनिधौ।
वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत्॥

५क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते।
एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः॥

६रामस्य गदितं श्रुत्वा हरयो रामसंनिधौ।
चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम्॥

ततः ते वानराः चित्रकाननं प्रस्रवणं शैलं गत्वा रामं महाबलं लक्ष्मणं च शिरसा प्रणम्य, युवराजम् अङ्गदं पुरस्कृत्य सुग्रीवं च अभिवाद्य, सीतायाः प्रवृत्तिं प्रवक्तुम् उपचक्रमुः। रावणस्य अन्तःपुरे तस्याः रोधं, राक्षसीभिः तर्जनं, रामे तस्याः समनुरागं, यथा च तस्याः जीवनाय नियमः कृतः — एतत् सर्वं रामस्य संनिधौ आख्याय ते हरयः तूष्णीम् अभवन्। वैदेहीम् अक्षतां श्रुत्वा रामः उत्तरम् अब्रवीत् — हे वानराः, देवी सीता क्व वर्तते? मयि कथं वर्तते? वैदेहीं प्रति एतत् सर्वं मे आख्यात। रामस्य गदितं श्रुत्वा रामसंनिधौ हरयः सीतावृत्तान्तकोविदं हनूमन्तं चोदयन्ति स्म। ‘यथा च नियमः कृतः’ इति वाक्यं हिन्दीटीका व्याचष्टे — रावणेन सीतायाः जीवनाय द्वयोः मासयोः अवधिः दत्तः। रामस्य प्रश्नद्वयं द्रष्टव्यम् — प्रथमं स्थानस्य, ततः भावस्य; ‘कथं च मयि वर्तते’ इति प्रश्नेन तस्य प्रेम तस्याः निष्ठायाः चिन्ता च प्रकटिता। वानराः सामान्येन वृत्तान्तं वदन्ति, किन्तु विस्तरेण कथयितुं हनूमान् एव योग्यः इति ते जानन्ति, अतः तं चोदयन्ति। प्रस्रवणः किष्किन्धायाः समीपे स्थितः गिरिः, यत्र वर्षाकाले रामः लक्ष्मणः च अवसताम्। अत्र अङ्गदस्य पुरस्कारः, सुग्रीवस्य अभिवादनं च — दूतानां क्रमः राजमर्यादायाः अनुसारम्। वानराणां संक्षिप्तं निवेदनं रामस्य जिज्ञासां वर्धयति। रामः प्रथमं ‘अक्षताम्’ इति शब्दं शृणोति, तेन तस्य हृदयं किञ्चित् आश्वसिति।

Then the monkeys went to Mount Prasravaṇa with its many-coloured woods, the hill near Kiṣkindhā where Rāma and Lakṣmaṇa had spent the rains, and bowed their heads to Rāma and to mighty Lakṣmaṇa. Placing the crown prince Aṅgada in front and saluting Sugrīva, as royal decorum required, they began to tell the news of Sītā: how she was confined in Rāvaṇa's inner apartments, how the rākṣasīs threatened her, how devoted she was to Rāma, and how a limit had been set to her life, the two months Rāvaṇa had given her. When the monkeys had told all this in Rāma's presence, they fell silent. The first word Rāma caught was that Vaidehī was unharmed, and his heart was a little eased; their brief report only sharpened his longing to know more. Hearing that she was unharmed, he asked: "Where is Queen Sītā staying? And how does she feel towards me? Tell me everything about Vaidehī, monkeys." His two questions came in order, first where she was and then what she felt, and in asking how she felt towards him his love and his concern for her constancy both show. At Rāma's words the monkeys, in his presence, urged Hanumān to speak, for he knew Sītā's story best and was the one fit to tell it in full.

२हनूमतः प्रणामः, चूडामणिदानं, कथारम्भः

७श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनूमान्मारुतात्मजः।
प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै तां दिशं प्रति॥

८उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सीताया दर्शनं यथा।
तं मणिं काञ्चनं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा॥

९दत्त्वा रामाय हनुमांस्ततः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनमायतम्॥

१०अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया।
तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः॥

तेषां वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् सीतायै देव्यै तां दक्षिणां दिशं प्रति शिरसा प्रणम्य, वाक्यज्ञः सीतायाः दर्शनं यथा अभवत् तथा वाक्यम् उवाच। स्वतेजसा दीप्यमानं दिव्यं काञ्चनं तं मणिं रामाय दत्त्वा हनूमान् प्राञ्जलिः अब्रवीत् — अहं शतयोजनम् आयतं समुद्रं लङ्घयित्वा जानकीं सीतां मार्गमाणः दिदृक्षया अगच्छम्। तत्र दुरात्मनः रावणस्य लङ्का इति नगरी अस्ति। हनूमतः प्रथमं कर्म — दिशं प्रति प्रणामः — तस्य सीतां प्रति भक्तिं दर्शयति; सः यां दृष्ट्वा आगतः, तां मनसा पुनः नमति। मणेः दानं वचनात् पूर्वं कृतम्, येन रामस्य संशयः सर्वथा दूरीभवति; मणिः स्वयं साक्षी। हनूमान् कथां क्रमेण आरभते — समुद्रलङ्घनं, अन्वेषणं, नगरी — किन्तु स्वस्य पराक्रमं संक्षेपेण एव वदति। ‘मार्गमाणो दिदृक्षया’ इति वचनेन तस्य उद्देश्यः एव प्रधानः, न तस्य श्रमः। मुद्रणे सप्तमस्य उत्तरार्धः अष्टमस्य उत्तरार्धः नवमस्य पूर्वार्धः च वुल्गेटमात्राः — प्रणामः, मणेः वर्णनं, दानं च।

Hearing them, Hanumān, son of the Wind, bowed his head towards the southern quarter in honour of Queen Sītā; in his mind he bowed once more to the lady he had seen and come back from. Then, knowing well how to speak, he told how he had found her. First he gave Rāma the divine golden jewel, blazing with its own brilliance, so that the jewel itself would bear witness and remove all Rāma's doubts before a word was said; then, with folded hands, he said: "I leapt across the ocean, a hundred leagues wide, and went in search of Janaka's daughter Sītā, longing to see her. There is a city called Laṅkā, belonging to the evil-minded Rāvaṇa." He began his story in order, the leap, the search, the city, but told of his own exploits only briefly; what mattered was his purpose, not his toil.

३सीतायाः दशावर्णनम्

११दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे।
तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती॥

१२त्वयि संन्यस्य जीवन्ती रामा राम मनोरथम्।
दृष्टा मे राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः॥

१३राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने।
दुःखमापद्यते देवी त्वया वीर सुखोचिता॥

१४रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता।
एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा॥

१५अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।
रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया॥

१६देवी कथंचित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया।
इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ॥

१७सा मया नरशार्दूल शनैर्विश्वासिता तदा।
ततः सम्भाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता॥

१८रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा हर्षमुपागता।
नियतः समुदाचारो भक्तिश्चास्याः सदा त्वयि॥

१९एवं मया महाभाग दृष्टा जनकनन्दिनी।
उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ॥

दक्षिणस्य समुद्रस्य दक्षिणे तीरे सा नगरी वसति; तत्र रावणस्य अन्तःपुरे सती सीता मया दृष्टा। हे राम, सा त्वयि मनोरथं संन्यस्य जीवन्ती, राक्षसीमध्ये मुहुः मुहुः तर्ज्यमाना मे दृष्टा। विरूपाभिः राक्षसीभिः प्रमदावने रक्षिता सा देवी, हे वीर, त्वया सह सुखोचिता अपि दुःखम् आपद्यते। रावणान्तःपुरे रुद्धा, राक्षसीभिः सुरक्षिता, एकवेणीधरा, दीना, त्वयि चिन्तापरायणा सा। अधःशय्या, हिमागमे पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया च। हे काकुत्स्थ, त्वन्मनाः सा देवी मया कथंचित् मार्गिता; हे अनघ, इक्ष्वाकुवंशस्य विख्यातिं शनैः कीर्तयता, हे नरशार्दूल, सा मया शनैः विश्वासिता। ततः सा सम्भाषिता, सर्वम् अर्थं दर्शिता च। रामसुग्रीवयोः सख्यं श्रुत्वा सा हर्षम् उपागता; तस्याः समुदाचारः नियतः, भक्तिः च सदा त्वयि। हे महाभाग पुरुषर्षभ, एवं मया जनकनन्दिनी उग्रेण तपसा युक्ता, त्वद्भक्त्या दृष्टा। हनूमतः वर्णने सीतायाः दशा त्रिधा — बाह्या (राक्षसीभिः रक्षिता, तर्ज्यमाना), शारीरी (एकवेणी, अधःशय्या, विवर्णाङ्गी), आन्तरी (त्वयि चिन्तापरायणा, मर्तव्यकृतनिश्चया)। ‘रावणाद्विनिवृत्तार्था’ इति पदं विशेषेण महत्त्वपूर्णम् — रावणात् तस्याः किमपि प्रयोजनं नास्ति, सा तं सर्वथा तिरस्करोति। ‘पद्मिनीव हिमागमे’ इति उपमा हेमन्ते कमलिनी यथा म्लायति, तथा तस्याः कान्तिः क्षीणा इति वदति। हनूमान् स्वस्य उपायम् अपि वदति — इक्ष्वाकुकीर्तनं, शनैः विश्वासः — येन तस्य बुद्धिः प्रकटिता। अन्ते ‘त्वद्भक्त्या’ इति पदेन सीतायाः तपसः उद्देश्यः रामः एव इति सः निश्चयेन कथयति। ‘रामा राम मनोरथम्’ इति शब्दक्रीडा — ‘रामा’ इति रमणीया स्त्री, ‘राम’ इति सम्बोधनम् — कवेः कौशलं दर्शयति। ‘तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः’ इति वचनेन राक्षसीनां क्रौर्यं सततं चलति इति सूच्यते। ‘दुःखमापद्यते देवी त्वया वीर सुखोचिता’ इति पङ्क्तौ सुखस्य दुःखस्य च विरोधः रामस्य हृदयं विशेषेण स्पृशति। सीतायाः निष्ठा ‘नियतः समुदाचारः’ इति पदेन वर्णिता — तस्याः आचारः अविचलः। हनूमान् सीतायाः दुःखं न गोपयति, किन्तु तस्याः धैर्यं निष्ठां च अपि वदति, येन रामस्य शोकः उत्साहे परिवर्तेत। मुद्रणे १३ ‘त्वया वीर सुखोचिता’, समीक्षिते ‘tavāduḥkhocitā satī’ इति पाठभेदः।

"It stands on the southern shore of the southern ocean, and there, in Rāvaṇa's inner apartments, I saw the virtuous Sītā. Rāma, she lives on with all her heart's desire set on you. I saw her in the midst of the rākṣasīs, threatened by them again and again and without end, guarded in the pleasure grove by hideous rākṣasīs. The queen, who was used to happiness with you, hero, is suffering sorrow. Confined in Rāvaṇa's inner apartments, closely guarded by rākṣasīs, wearing a single braid, wretched, her thoughts wholly on you, she sleeps on the ground, pale of limb like a lotus plant when winter comes; she has nothing to do with Rāvaṇa, and she is resolved to die. Somehow, Kākutstha, I found the queen whose heart is set on you, and, sinless one, by slowly recounting the fame of the Ikṣvāku line, tiger among men, I gradually won her trust. Then I spoke with her and explained the whole matter. When she heard of the friendship of Rāma and Sugrīva she rejoiced. Her conduct is steadfast and her devotion always fixed on you. So, noble one, bull among men, I found Janaka's daughter, given up to fierce austerity out of devotion to you." Hanumān described her state on three levels: her surroundings, guarded and threatened by the rākṣasīs; her body, the single braid, the bare ground for a bed, the pale limbs; and her mind, her thoughts on Rāma and her resolve to die. That she had "nothing to do with Rāvaṇa" matters especially: she wanted nothing from him and rejected him utterly. As a lotus withers in the cold season, so her radiance had faded, and the contrast between the happiness she was used to and the sorrow she now bore struck Rāma's heart with special force. Hanumān also told of his own method, praising the Ikṣvākus and winning her trust slowly, which showed his good sense. He did not hide her sorrow, but he told of her fortitude and constancy too, so that Rāma's grief might turn to resolve; and by ending with "out of devotion to you" he made it clear that Rāma alone was the object of her austerity. The poet plays on Rāma's name, calling Sītā the lovely woman whose desire is set on Rāma.

४अभिज्ञानं, चूडामणिः, सीतायाः संदेशः

२०अभिज्ञानं च मे दत्तं यथावृत्तं तवान्तिके।
चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव॥

२१विज्ञाप्यः पुनरप्येष रामो वायुसुत त्वया।
अखिलेन यथा दृष्टमिति मामाह जानकी॥

२२अयं चास्मै प्रदातव्यो यत्नात्सुपरिरक्षितः।
ब्रुवता वचनान्येवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः॥

२३एष चूडामणिः श्रीमान्मया ते यत्नरक्षितः।
मनःशिलायास्तिलकं तत्स्मरस्वेति चाब्रवीत्॥

२४एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसम्भवः।
एनं दृष्ट्वा प्रमोदिष्ये व्यसने त्वामिवानघ॥

२५जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं रक्षसां वशमागता॥

२६इति मामब्रवीत्सीता कृशाङ्गी धर्मचारिणी।
रावणान्तःपुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना॥

२७एतदेव मयाऽऽख्यातं सर्वं राघव यद्यथा।
सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम्॥

२८तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच्चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय।
देव्या चाख्यातं सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा सम्पूर्णं वायुपुत्रः शशंस॥

हे महाप्राज्ञ राघव, चित्रकूटे वायसं प्रति यत् वृत्तं, तत् तव अन्तिके यथावृत्तम् अभिज्ञानं मे दत्तम्। हे वायुसुत, एषः रामः त्वया पुनः अपि विज्ञाप्यः — यथा मया दृष्टं तत् अखिलेन वक्तव्यम् — इति माम् आह जानकी। अयं मणिः यत्नात् सुपरिरक्षितः अस्मै प्रदातव्यः, सुग्रीवस्य उपशृण्वतः एतानि वचनानि ब्रुवता। एषः श्रीमान् चूडामणिः मया ते यत्नेन रक्षितः; मनःशिलायाः तिलकं तत् स्मरस्व — इति च अब्रवीत्। वारिसम्भवः श्रीमान् एषः मणिः मया ते निर्यातितः; व्यसने एनं दृष्ट्वा, हे अनघ, त्वाम् इव दृष्ट्वा अहं प्रमोदिष्ये। हे दशरथात्मज, मासं जीवितं धारयिष्यामि; मासात् ऊर्ध्वं रक्षसां वशम् आगता न जीवेयम्। इति माम् कृशाङ्गी धर्मचारिणी सीता अब्रवीत् — रावणान्तःपुरे रुद्धा, मृगी इव उत्फुल्ललोचना। हे राघव, एतत् एव मया यथा यत् दृष्टं तत् सर्वम् आख्यातम्; सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम्। राजपुत्रौ जाताश्वासौ विदित्वा, तत् च अभिज्ञानं राघवाय प्रदाय, देव्या आख्यातं सर्वम् एव आनुपूर्व्यात् वायुपुत्रः सम्पूर्णया वाचा शशंस। अभिज्ञानद्वयम् — काकवृत्तान्तः, मनःशिलातिलकं च — द्वौ अपि केवलं सीतारामयोः एव ज्ञातौ, अतः सन्देहस्य अवकाशः नास्ति। ‘मृगीवोत्फुल्ललोचना’ इति उपमा भयेन विस्फारितनेत्रां सीतां चित्रयति। हनूमतः अन्तिमं वाक्यं ‘संतारः प्रविधीयताम्’ — वृत्तान्तात् कर्तव्यं प्रति गमनम्; दूतः सूचनया सह उपायम् अपि निर्दिशति। अन्तिमः श्लोकः शालिनीवृत्तः, मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः। सीतायाः संदेशे त्रयः अंशाः — अभिज्ञानं (काकः, तिलकं, मणिः), अवधिः (मासः), निवेदनस्य रीतिः (‘सुग्रीवस्य उपशृण्वतः’)। अन्तिमः अंशः विशेषेण बुद्धिमत्तापूर्णः — सुग्रीवस्य समक्षं निवेदिते सः अपि सहायाय बद्धः भवति। ‘त्वामिवानघ’ इति वचनेन मणिः रामस्य प्रतिनिधिः इव सीतायाः आश्रयः आसीत्, अद्य तं प्रत्यर्पयन्ती सा स्वस्य अन्तिमम् आश्रयम् अपि रामाय ददाति। मासस्य अवधिः रामस्य कर्तव्यस्य त्वराम् अपि सूचयति। हनूमान् अत्र ‘राघव’ इति सम्बोधनेन कथां समापयति।

"As a token," Hanumān went on, "she told me, wise Rāghava, what happened in your presence at Citrakūṭa with the crow, exactly as it happened. 'Son of the Wind,' Jānakī said to me, 'tell Rāma all of this again, just as you have seen it. And give him this, which I have guarded with care, and say these words to him while Sugrīva is listening: I have kept this lovely crest-jewel carefully for you; remember the tilaka mark of red arsenic. This lovely jewel, born of the waters, I send back to you; in my distress, looking at it, I used to rejoice as though I were looking at you, sinless one. I shall keep myself alive for a month, son of Daśaratha; beyond a month, in the power of the rākṣasas, I shall not live.' So Sītā spoke to me, thin and wasted, true to her dharma, shut up in Rāvaṇa's inner apartments, her eyes wide like a frightened doe's. This is all I have to tell you, Rāghava, just as it happened. Now, by every means, let a crossing of the ocean's waters be arranged." Knowing that the two princes had taken heart, and having given the token to Rāghava, the son of the Wind told everything the queen had said, from beginning to end and in full. Sītā's message had three parts: the tokens, the crow, the tilaka and the jewel; the time limit, one month; and the way it was to be delivered, with Sugrīva listening. The tokens were things only Sītā and Rāma knew, so there was no room for doubt. Asking that it be said in Sugrīva's hearing was especially wise, for once the message was delivered before him, he too would be bound to help. The jewel had been her refuge, standing for Rāma himself, and in sending it back she was giving Rāma even her last support; and the month's limit showed how urgent Rāma's task had become. Hanumān's last words moved from report to duty, "let a crossing be arranged", for a good envoy brings not only news but a proposal for what to do.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
प्रस्रवणम् ६५.१ प्रस्रवणनामकं पर्वतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदं ‘प्रस्रवणं शैलं’ इति अनुस्वारेण
समासः
प्रस्रवणाः (निर्झराः) सन्ति अस्मिन् — नामविशेषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चित्रकाननम् ६५.१ विविधवनैः शोभितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चित्राणि काननानि यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुग्रीवमभिवाद्य ६५.२ सुग्रीवं प्रणम्य
सन्धिः
सुग्रीवम् + अभिवाद्य → सुग्रीवमभिवाद्य — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः
पदद्वयम्
विभक्तिः
‘सुग्रीवम्’ द्वितीया; ‘अभिवाद्य’ ल्यबन्तम् (‘अभि’ + णिजन्त ‘वद्’)
प्रवक्तुमुपचक्रमुः ६५.२ वक्तुम् आरब्धवन्तः
सन्धिः
प्रवक्तुम् + उपचक्रमुः → प्रवक्तुमुपचक्रमुः — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः
पदद्वयम्
विभक्तिः
‘प्रवक्तुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘उपचक्रमुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
रावणान्तःपुरे ६५.३ रावणस्य स्त्रीगृहे
सन्धिः
रावण + अन्तःपुरे → रावणान्तःपुरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रावणस्य अन्तःपुरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
रामस्तूत्तरमब्रवीत् ६५.४ रामः तु प्रत्युत्तरम् अवदत्
सन्धिः
रामः + तु → रामस्तु — विसर्गस्य सकारः; तु + उत्तरम् → तूत्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पदचतुष्टयम्
विभक्तिः
‘अब्रवीत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सीतावृत्तान्तकोविदम् ६५.६ सीतावार्तां सम्यक् जानन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सीतायाः वृत्तान्तः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मारुतात्मजः ६५.७ वायुपुत्रः
सन्धिः
मारुत + आत्मजः → मारुतात्मजः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मारुतस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वाक्यज्ञः ६५.८ वचने निपुणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाक्यं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्राञ्जलिरब्रवीत् ६५.९ बद्धाञ्जलिः अवदत्
सन्धिः
प्राञ्जलिः + अब्रवीत् → प्राञ्जलिरब्रवीत् — विसर्गस्य रेफः
समासः
प्रबद्धः अञ्जलिः येन सः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘प्राञ्जलिः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘अब्रवीत्’ लङ्
लङ्घयित्वाहम् ६५.९ अहम् अतिक्रम्य
सन्धिः
लङ्घयित्वा + अहम् → लङ्घयित्वाहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पदद्वयम्
विभक्तिः
‘लङ्घयित्वा’ क्त्वान्तम् (णिजन्त ‘लङ्घ्’)
मार्गमाणो ६५.१० अन्विष्यन्
सन्धिः
मार्गमाणः + दिदृक्षया → मार्गमाणो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दिदृक्षया ६५.१० द्रष्टुम् इच्छया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः सन्नन्तात् अ-प्रत्ययः, टाप्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
लङ्केति ६५.१० लङ्का नाम
सन्धिः
लङ्का + इति → लङ्केति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
पदद्वयम्
विभक्तिः
‘लङ्का’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘इति’ अव्ययम्
संन्यस्य ६५.१२ सम्यक् निधाय, समर्प्य
सन्धिः
सम् + न्यस्य → संन्यस्य — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘नि’ उपसर्गौ, ‘अस्’ (क्षेपणे) धातुः, ल्यप्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
तर्ज्यमाना ६५.१२ भर्त्स्यमाना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तर्ज्’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विरूपाभी ६५.१३ कुरूपाभिः
सन्धिः
विरूपाभिः + रक्षिता → विरूपाभी रक्षिता — रेफे परे विसर्गलोपः, पूर्वस्वरस्य दीर्घत्वम् (इ → ई)
समासः
विकृतं रूपं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुखोचिता ६५.१३ सुखभोगस्य योग्या
सन्धिः
सुख + उचिता → सुखोचिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखस्य उचिता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
एकवेणीधरा ६५.१४ एकां वेणीं धारयन्ती (विरहव्रतम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
एका वेणी (कर्मधारयः), तां धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पद्मिनीव ६५.१५ कमलिनी इव
सन्धिः
पद्मिनी + इव → पद्मिनीव — सवर्णदीर्घसन्धिः (ई + इ = ई)
समासः
पदद्वयम्
विभक्तिः
‘पद्मिनी’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मर्तव्यकृतनिश्चया ६५.१५ मरणाय निश्चितमनाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मर्तव्ये कृतः निश्चयः यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कीर्तयतानघ ६५.१६ हे निष्पाप, (मया) वर्णयता
सन्धिः
कीर्तयता + अनघ → कीर्तयतानघ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘अनघ’ — न अघः यस्य, नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘कीर्तयता’ तृतीया, एकवचनम् (शत्रन्तम्); ‘अनघ’ सम्बोधनम्
रामसुग्रीवसख्यम् ६५.१८ रामसुग्रीवयोः मैत्रीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदं ‘…सख्यं च’ इति अनुस्वारेण
समासः
रामः च सुग्रीवः च (द्वन्द्वः), तयोः सख्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
समुदाचारो ६५.१८ सदाचारः, शीलम्
सन्धिः
पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘उत्’, ‘आ’ उपसर्गाः, ‘चर्’ धातोः घञ्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्वद्भक्त्या ६५.१९ तव भक्त्या
सन्धिः
त्वत् + भक्त्या → त्वद्भक्त्या — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
त्वयि भक्तिः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
यत्नात्सुपरिरक्षितः ६५.२२ प्रयत्नेन सम्यक् रक्षितः
सन्धिः
यत्नात् + सुपरिरक्षितः — हलन्तानन्तरं संयोगः
समासः
‘सुपरिरक्षितः’ — सु + परिरक्षितः, प्रादिसमासः
विभक्तिः
‘यत्नात्’ पञ्चमी; ‘सुपरिरक्षितः’ प्रथमा, एकवचनम्
सुग्रीवस्योपशृण्वतः ६५.२२ सुग्रीवे शृण्वति सति
सन्धिः
सुग्रीवस्य + उपशृण्वतः → सुग्रीवस्योपशृण्वतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पदद्वयम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (शत्रन्तम्)
मनःशिलायास्तिलकम् ६५.२३ मैनसिलधातुना कृतं तिलकम्
सन्धिः
मनःशिलायाः + तिलकम् → मनःशिलायास्तिलकम् — विसर्गस्य सकारः
समासः
मनःशिला — नामविशेषः (धातुविशेषः)
विभक्तिः
‘मनःशिलायाः’ षष्ठी; ‘तिलकम्’ द्वितीया, एकवचनम्
निर्यातितः ६५.२४ प्रत्यर्पितः
सन्धिः
निः + यातितः → निर्यातितः — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति — ‘निस्’ उपसर्गः, णिजन्त ‘यत्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मृगीवोत्फुल्ललोचना ६५.२६ हरिणी इव विस्फारितनेत्रा
सन्धिः
मृगी + इव → मृगीव — सवर्णदीर्घसन्धिः; इव + उत्फुल्ल → इवोत्फुल्ल — गुणसन्धिः
समासः
उत्फुल्ले लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
जाताश्वासौ ६५.२८ प्राप्तसान्त्वनौ
सन्धिः
जात + आश्वासौ → जाताश्वासौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
जातः आश्वासः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा ६५.२८ सर्वम् एव क्रमशः वाण्या
सन्धिः
एव + आनुपूर्व्यात् → एवानुपूर्व्यात् — सवर्णदीर्घसन्धिः; आनुपूर्व्यात् + वाचा → आनुपूर्व्याद्वाचा — जश्त्वम्
समासः
पदचतुष्टयम् — ‘आनुपूर्व्य’ इति ‘अनुपूर्व’ शब्दात् ष्यञ्
विभक्तिः
‘आनुपूर्व्यात्’ पञ्चमी; ‘वाचा’ तृतीया