- सन्धिः
- च + अभ्यवादयत् → चाभ्यवादयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अभि + अवादयत् → अभ्यवादयत् — यण्सन्धिः
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘अभ्यवादयत्’ — णिजन्तः ‘वद्’ धातुः, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुन्दरकाण्डम् — चतुःषष्टितमः सर्गः
वानराणां किष्किन्धागमनं सीतादर्शननिवेदनं च
दधिमुखस्य क्षमायाचना सुग्रीवसंदेशश्च, अङ्गदस्य विनयः, वानराणाम् उत्पतनम्, सुग्रीवेण रामस्य आश्वासनम्, किलकिलाशब्दः, हनूमतः प्रणामः सीतावृत्तान्तनिवेदनं च
सुग्रीवेण उक्तः दधिमुखः रामलक्ष्मणसुग्रीवान् अभिवाद्य वानरैः सह पुनः मधुवनं प्राप्य विमदान् हरियूथपान् ददर्श। सः बद्धाञ्जलिः अङ्गदम् उवाच — ‘अज्ञानात् क्रोधात् च रक्षिभिः भवन्तः प्रतिषिद्धाः, तत् क्षन्तव्यम्; युवराजः त्वम् अस्य वनस्य ईशः; तव पितृव्यः सुग्रीवः प्रहृष्टः, सर्वान् शीघ्रं प्रेषय इति आह।’ अङ्गदः हरियूथपान् अब्रवीत् — ‘रामेण वृत्तान्तः श्रुतः इति शङ्के; कृते कार्ये न इह स्थातुं क्षमम्; युवराजः अपि अहं युष्मान् आज्ञापयितुं न ईशः।’ वानराः तस्य विनयं प्रशस्य ‘त्वया अनुक्ताः वयं पदात् पदम् अपि न गच्छामः’ इति ऊचुः। ततः अङ्गदं हनूमन्तं च पुरतः कृत्वा ते यन्त्रोत्क्षिप्ताः उपलाः इव आकाशम् उत्पेतुः। सुग्रीवः शोकसंतप्तं रामम् आश्वासयत् — ‘दृष्टा देवी, न संशयः; अकृतकार्याः ते अतीतसमयाः न आगच्छेयुः, न च मधुवनं हन्युः।’ ततः आकाशे किलकिलाशब्दः श्रुतः, हृष्टः सुग्रीवः लाङ्गूलम् उदक्षिपत्। वानराः अवतेरुः, हनूमान् शिरसा प्रणम्य ‘नियता अक्षता देवी’ इति राघवाय न्यवेदयत्। तत् अमृतोपमं वचनं श्रुत्वा रामः सलक्ष्मणः हर्षम् आप, हनूमन्तं च बहुमानेन अवैक्षत।
१दधिमुखस्य प्रत्यागमनं क्षमायाचना च
१सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत्॥
२स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ।
वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह॥
३स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।
निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह॥
४स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।
विमदानुद्धतान्सर्वान्मेहमानान्मधूदकम्॥
५स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम्।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम्॥
६सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिः परिवारणम्।
अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः॥
७श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो भक्षयस्व स्वकं मधु।
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल॥
सुग्रीवेण एवम् उक्तः हृष्टः दधिमुखः कपिः राघवं लक्ष्मणं सुग्रीवं च अभ्यवादयत्। सः सुग्रीवं महाबलौ राघवौ च प्रणम्य शूरैः वानरैः सहितः दिवम् एव उत्पपात। यथा पूर्वम् आगतः, तथा एव त्वरितं गतः; गगनात् भूमौ निपत्य तत् वनं प्रविवेश। मधुवनं प्रविष्टः सः विमदान् अनुद्धतान् मधूदकं मेहमानान् सर्वान् हरियूथपान् ददर्श — अर्थात् तेषां मदः अवतीर्णः आसीत्। सः वीरः तान् उपागम्य करपुटाञ्जलिं बद्ध्वा हृष्टवत् अङ्गदम् इदं श्लक्ष्णं वचनम् उवाच — हे सौम्य, एभिः रक्षिभिः अज्ञानात् क्रोधात् च यत् भवन्तः प्रतिषिद्धाः, तत्र रोषः न कर्तव्यः। हे महाबल, भवन्तः दूरात् श्रान्ताः अनुप्राप्ताः; स्वकं मधु भक्षयत; त्वं युवराजः, अस्य वनस्य ईशः च। दधिमुखस्य परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — यः पूर्वं दण्डम् इच्छन् गतः, सः अद्य अञ्जलिं बद्ध्वा क्षमां याचते। एतत् राज्ञः आज्ञायाः फलम्, दधिमुखस्य विनयस्य च। सः अङ्गदं ‘सौम्य’, ‘महाबल’, ‘युवराज’ इति सम्बोधयति — एतेन तस्य अधिकारं स्वीकरोति, वनं च ‘स्वकम्’ इति वदति। वानराणां विमदत्वम् अपि सूचितम् — मदः अवतीर्णः, अतः ते इदानीं विवेकेन व्यवहरिष्यन्ति। ‘मेहमानान् मधूदकम्’ इति वर्णनं स्वाभाविकम् — अतिपानस्य परिणामः। दधिमुखस्य गतिः अपि पूर्ववत् त्वरिता, राजाज्ञायाः शीघ्रपालनाय। अस्य भागस्य सप्तमः श्लोकः ‘श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो…’ इति पूर्वार्धेन वुल्गेटमात्रः। दधिमुखः ‘अज्ञानात्’ ‘क्रोधात्’ इति कारणद्वयं वदति — रक्षकाः वानराणां कार्यसिद्धिं न ज्ञातवन्तः, अतः क्रुद्धाः। एवं सः स्वभृत्यान् अपि रक्षति, अपराधं च लघूकरोति। सुग्रीवस्य आज्ञया अधुना वनम् अङ्गदस्य एव इति सः स्वीकरोति।
Thus addressed by Sugrīva, the monkey Dadhimukha, delighted, saluted Rāghava, Lakṣmaṇa and Sugrīva. Having bowed to Sugrīva and to the two mighty Rāghavas, he flew up into the sky with his brave monkeys, and went back as swiftly as he had come, eager to carry out the king's order; dropping from the sky to the ground, he entered the grove. In Madhuvana he found the leaders of the monkey troops sober now and no longer unruly, passing water mixed with honey, the natural result of drinking so much. Their drunkenness had passed, and from now on they would act with judgement. The hero went up to them, joined his palms, and joyfully spoke to Aṅgada in gentle words: "Gentle prince, do not be angry that these guards, out of ignorance and anger, tried to stop you. You are weary and have come a long way; eat your own honey. You are the crown prince, mighty one, and lord of this grove." Notice how Dadhimukha had changed: he who had gone away wanting punishment now asked forgiveness with joined palms. That was the fruit of the king's command and of Dadhimukha's own humility. By calling Aṅgada gentle, mighty and crown prince he acknowledged his authority, and he now called the grove Aṅgada's own. In saying the guards acted out of ignorance and anger, not knowing the monkeys had succeeded, he both shielded his own servants and made light of the offence.
२सुग्रीवस्य संदेशस्य निवेदनम्
८मौर्ख्यात्पूर्वं कृतो रोषस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति।
यथैव हि पिता तेऽभूत्पूर्वं हरिगणेश्वरः॥
९तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम।
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ॥
१०इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम्।
भवदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्वनचारिभिः॥
११प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम्।
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः॥
१२शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद्वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः॥
मौर्ख्यात् मया पूर्वं यः रोषः कृतः, तं भवान् क्षन्तुम् अर्हति। हे हरिसत्तम, यथा पूर्वं तव पिता वाली हरिगणेश्वरः अभूत्, तथा त्वम् अपि, सुग्रीवः अपि; अन्यः अस्माकं स्वामी नास्ति। हे अनघ, मया गत्वा तव पितृव्याय सुग्रीवाय एतेषां वनचारिणां सर्वेषाम् इह उपयानम् आख्यातम्। भवताम् आगमनं श्रुत्वा सः एभिः वनचारिभिः सह प्रहृष्टः, वनं प्रधर्षितं श्रुत्वा अपि न रुष्टः। तव पितृव्यः वानरेश्वरः सुग्रीवः प्रहृष्टः ‘तान् सर्वान् शीघ्रं प्रेषय’ इति माम् उवाच। दधिमुखः अत्र वालिनं सुग्रीवं च समं पश्यति — द्वौ अपि तस्य स्वामिनौ, अङ्गदः च तयोः उत्तराधिकारी। एतेन वानरराज्ये अङ्गदस्य स्थानं स्पष्टं भवति। सः स्वस्य पूर्वं कृतं रोषं ‘मौर्ख्यात्’ इति वदति, न तु अङ्गदस्य दोषम्। सुग्रीवस्य संदेशः त्रिविधः — प्रहर्षः, अरोषः, शीघ्रागमनस्य आज्ञा च। ‘आख्यातं हि मया गत्वा’ इति वचनेन दधिमुखः स्वस्य निवेदनम् अपि स्वीकरोति, न गोपयति। एषः सत्यवादिनः सेवकस्य गुणः। ‘नान्यस्तु हरिसत्तम’ इति वाक्येन सः स्वस्य निष्ठां घोषयति — राजवंशं विना अन्यः तस्य प्रभुः नास्ति। मुद्रणे नवम-दशमयोः हिन्दीखण्डः ‘९-१०½’ इति संयुक्तः, किन्तु संस्कृताङ्काः पृथक्।
"Forgive me the anger I showed before in my folly," he said. "Just as your father Vālin was once lord of the monkey hosts, so are you, best of monkeys, and so is Sugrīva, and no one else is our master. I went, sinless one, and told your uncle Sugrīva that all these forest-dwellers had come here. When he heard that you had come with them, he was delighted, and not angry even though he heard that the grove had been ravaged. Your uncle Sugrīva, the king, lord of the monkeys, was delighted and told me: 'Send them all quickly.'" Dadhimukha saw Vālin and Sugrīva alike as his masters, and Aṅgada as heir to both, which makes Aṅgada's place in the monkey kingdom clear, and in saying no one else was their master he declared his loyalty to the royal house. He called his own earlier anger folly and did not blame Aṅgada. He also openly admitted that he had gone and reported the matter, not hiding it, as a truthful servant should. Sugrīva's message, as he gave it, had three parts: delight, no anger, and a command to come at once.
३अङ्गदस्य विनयः, वानराणां प्रत्युत्तरम्
१३अब्रवीत्तान्हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः।
शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः॥
१४अयं च हर्षादाख्याति तेन जानामि हेतुना।
तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः॥
१५पीत्वा मधु यथाकामं विक्रान्ता वनचारिणः।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र वानरः॥
१६सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरिपुङ्गवाः।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम्॥
१७नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं बलात्॥
१८ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमुत्तमम्।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः॥
१९एवं वक्ष्यति को राजन्प्रभुः सन्वानरर्षभ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते॥
२०तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित्।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम्॥
२१सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः॥
२२त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम्।
क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते॥
दधिमुखस्य एतत् श्लक्ष्णं वचनं श्रुत्वा वाक्यविशारदः हरिश्रेष्ठः अङ्गदः तान् अब्रवीत् — हे हरियूथपाः, अयं वृत्तान्तः रामेण श्रुतः इति शङ्के; यतः अयं हर्षात् आख्याति, तेन हेतुना अहं जानामि। हे परंतपाः, कृते कार्ये इह स्थातुं नः न क्षमम्। विक्रान्ताः वनचारिणः यथाकामं मधु पीत्वा, किं शेषम्? यत्र सुग्रीवः वानरः, तत्र गमनम् एव। हे हरिपुङ्गवाः, यूयं समेत्य यथा मां वक्ष्यथ, तथा अहं कर्तव्ये कर्ता अस्मि; भवद्भिः अहं परवान्। यद्यपि अहं युवराजः अस्मि, तथापि युष्मान् आज्ञापयितुम् अहम् ईशः न; कृतकर्माणः यूयं, बलात् धर्षयितुम् अयुक्तम्। एवं ब्रुवतः अङ्गदस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टमनसः वनौकसः इदं वाक्यम् ऊचुः — हे राजन् वानरर्षभ, प्रभुः सन् कः एवं वक्ष्यति? ऐश्वर्यमदमत्तः हि सर्वः ‘अहम्’ इति मन्यते। इदं वाक्यं तव एव सुसदृशं, न अन्यस्य कस्यचित्; तव सन्नतिः भविष्यत्शुभयोग्यतां ख्याति। वयम् अपि सर्वे तत्र गन्तुं कृतक्षणाः प्राप्ताः, यत्र हरिवीराणाम् अव्ययः पतिः सुग्रीवः। हे हरिश्रेष्ठ, त्वया अनुक्तैः हरिभिः पदात् पदम् अपि क्वचित् गन्तुं न शक्यम् — इदं ते सत्यं ब्रूमः। अङ्गदस्य विनयः अत्र परमः — मदस्य अनन्तरं सः स्वस्य दोषं ज्ञात्वा अधिकारं त्यजति। वानराः अपि तस्य नम्रतया तस्य भाविनं राजत्वं स्वीकुर्वन्ति। ‘सन्नतिः’ इति पदं नम्रतायाः वाचकम्, सा एव भविष्यतः शुभस्य लक्षणम् इति ते मन्यन्ते। परस्परं सम्मानस्य एतत् दृश्यं पूर्वसर्गयोः कलहस्य विपरीतम्। अत्र चतुर्दशस्य पूर्वार्धः वुल्गेटमात्रः। अङ्गदस्य वचने त्रयः अंशाः — प्रथमं शङ्का ‘रामेण श्रुतः’, ततः निश्चयः ‘इह स्थातुं न क्षमम्’, अन्ते च विनयः ‘भवद्भिः परवानहम्’। सः दधिमुखस्य मुखस्य हर्षात् एव अनुमानं करोति — यथा सुग्रीवः वानराणां मदात् अनुमानम् अकरोत्। एषः अनुमानस्य समानः प्रकारः उभयत्र दृश्यते। अङ्गदः ‘कृतकर्माणः’ इति वानरान् सम्मानयति — ते अपि तस्य सहायाः, न केवलं भृत्याः। पूर्वं प्रायोपवेशसमये अङ्गदः राज्यभयात् दुःखितः आसीत्; अद्य सः वानराणां प्रीतिं लब्ध्वा निश्चिन्तः। ‘ब्रूमः सत्यमिदं तु ते’ इति वानराणां वचनं तेषां निष्ठायाः प्रमाणम्। वानराणाम् उत्तरं तेषां स्वतन्त्रं निर्णयं न, अपितु अङ्गदस्य आज्ञायाः प्रतीक्षां दर्शयति।
Hearing these gentle words of Dadhimukha, Aṅgada, best of monkeys and skilled in speech, said to the others: "Leaders of the monkey troops, I suspect this news has already reached Rāma. This monkey speaks out of joy, and from that I know it. So, scorchers of foes, now that our task is done, it is not right for us to stay here. You valiant forest-dwellers have drunk honey to your hearts' content; what is left but to go where the monkey Sugrīva is? Whatever all of you, bulls among monkeys, tell me together, that I shall do; I am in your hands. Though I am the crown prince, I am not the master to command you; it is not right to force you, who have accomplished your task." His words had three parts: a guess, that Rāma had heard; a decision, that they must not stay; and humility, that he was in their hands. He read the news from the joy in Dadhimukha's face, just as Sugrīva had read it from the monkeys' revelry; the same kind of inference appears on both sides. He honoured the monkeys as those who had done the work, companions and not mere servants. Aṅgada's humility here is supreme: after his drunkenness he knew his fault and laid his authority aside. When they heard these excellent words, the forest-dwellers were glad at heart and said: "King, bull among monkeys, what master would speak like this? Drunk with power, everyone thinks 'I am all.' Such words befit you and no one else; your humility shows you are fit for the good fortune to come. We too are all ready and eager to go where Sugrīva is, the undying lord of the monkey heroes. Without your command, best of monkeys, no monkey can go anywhere, not a single step; we tell you this truly." The monkeys, for their part, saw in his humility the sign of his future kingship, and their answer showed not an independent decision but their waiting on his command, a proof of their loyalty. Once, while fasting to death, Aṅgada had been anxious about the kingdom; now, with the monkeys' affection won, he was at ease. This scene of mutual respect is the opposite of the quarrel of the last two sargas.
४वानराणाम् उत्पतनं, सुग्रीवस्य आश्वासनम्
२३एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत।
साधु गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः॥
२४उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः।
कृत्वाऽऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवोपलाः॥
२५अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्।
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः॥
२६विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा।
अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः॥
२७उवाच शोकसंतप्तं रामं कमललोचनम्।
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः॥
तेषु एवं वदत्सु अङ्गदः ‘साधु, गच्छामः’ इति प्रत्यभाषत; इति उक्त्वा महाबलाः खम् उत्पेतुः। उत्पतन्तम् अङ्गदं सर्वे ते हरियूथपाः अनूत्पेतुः, आकाशं निराकाशं कृत्वा यन्त्रोत्क्षिप्ताः उपलाः इव। अङ्गदं हनूमन्तं च वानरं पुरतः कृत्वा ते वेगवन्तः प्लवङ्गमाः सहसा अम्बरम् उत्पत्य, वातेरिताः घनाः यथा, महानादं विनदन्तः गच्छन्ति स्म। अङ्गदे समनुप्राप्ते वानरेश्वरः सुग्रीवः शोकसंतप्तं कमललोचनं रामम् उवाच — समाश्वसिहि, भद्रं ते; देवी दृष्टा, न संशयः। ‘यन्त्रोत्क्षिप्ताः उपलाः’ इति उपमा — गुलेलेन क्षिप्ताः पाषाणाः इव इति हिन्दीटीका — वानराणां वेगं दिशायाः निश्चयं च सूचयति। घनानाम् उपमा तेषां नादं वर्णयति। अत्र ‘अङ्गदे समनुप्राप्ते’ इति वाक्ये समीपागमनम्, न तु साक्षात् आगमनम् — ते अद्य अपि आकाशे। सुग्रीवः तेषां आगमनस्य पूर्वम् एव रामं सान्त्वयति, यतः सः स्वानुमाने दृढः। ‘भद्रं ते’ इति आशीः अपि रामस्य दुःखस्य अवसानं सूचयति। कविः सर्गस्य मध्ये दृश्यं मधुवनात् किष्किन्धां प्रति परिवर्तयति — वानराः आकाशे, सुग्रीवः रामः च भूमौ प्रतीक्षमाणौ। एषः क्रमः नाटकीयः। सुग्रीवस्य वचनं ‘दृष्टा देवी न संशयः’ इति संक्षिप्तम्, किन्तु निश्चितम्।
When they had spoken, Aṅgada answered, "Very well, let us go," and with that the mighty monkeys flew up into the sky. All the leaders of the monkey troops flew up after him as he rose, filling the sky so that no space was left, like stones hurled from a sling, an image of their speed and certainty of direction. With Aṅgada and the monkey Hanumān in front, the swift monkeys leapt suddenly into the sky and went on roaring loudly like clouds driven by the wind. As Aṅgada drew near, though still in the sky, Sugrīva, lord of the monkeys, said to lotus-eyed Rāma, who was burning with grief: "Take heart, and may good fortune be yours. The queen has been found; there is no doubt of it." Here the poet shifts the scene in mid-sarga from Madhuvana to Kiṣkindhā, the monkeys in the sky, Sugrīva and Rāma waiting on the ground, a dramatic turn. Sure of his inference, Sugrīva comforted Rāma even before they arrived, and his blessing already signals the end of Rāma's grief.
५सुग्रीवस्य तर्कः, किलकिलाशब्दः
२८नागन्तुमिह शक्यं तैरतीतसमयैरिह।
अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च जानामि शुभदर्शन॥
२९न मत्सकाशमागच्छेत्कृत्ये हि विनिपातिते।
युवराजो महाबाहुः प्लवतामङ्गदो वरः॥
३०यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः।
भवेत्तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः॥
३१पितृपैतामहं चैतत्पूर्वकैरभिरक्षितम्।
न मे मधुवनं हन्याददृष्ट्वा जनकात्मजाम्॥
३२कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता॥
३३नह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेऽस्य हनूमतः।
हनूमतीह सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम॥
३४व्यवसायश्च शौर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च हरीश्वरः॥
३५हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम॥
३६यदा हि दर्पितोदग्राः संगताः काननौकसः।
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्यादुपक्रमः॥
३७वनभङ्गेन जानामि मधूनां भक्षणेन च।
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे॥
३८हनूमत्कर्मदृप्तानां नदतां काननौकसाम्।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव॥
अतीतसमयैः तैः इह आगन्तुं न शक्यम्; हे शुभदर्शन, अङ्गदस्य प्रहर्षात् च अहं जानामि। कृत्ये विनिपातिते सति प्लवतां वरः युवराजः महाबाहुः अङ्गदः मम सकाशं न आगच्छेत्। यद्यपि अकृतकृत्यानाम् ईदृशः उपक्रमः स्यात्, तथापि सः दीनवदनः भ्रान्तविप्लुतमानसः भवेत्। पूर्वकैः अभिरक्षितं पितृपैतामहं मम मधुवनं जनकात्मजाम् अदृष्ट्वा न हन्यात्। हे सुव्रत राम, कौसल्या सुप्रजाः, समाश्वसिहि; देवी दृष्टा, न संदेहः, न च अन्येन, हनूमता एव। अस्य कर्मणः साधने हनूमतः अन्यः हेतुः नास्ति; हे मतिसत्तम, हनूमति इह सिद्धिः मतिः च, व्यवसायः शौर्यं श्रुतं च प्रतिष्ठितम्। यत्र जाम्बवान् नेता, हरीश्वरः अङ्गदः, अधिष्ठाता हनूमान्, तत्र गतिः अन्यथा न भवति। हे अमितविक्रम, सम्प्रति चिन्तासमायुक्तः मा भूः। यदा दर्पितोदग्राः काननौकसः सङ्गताः, अकृतकार्याणाम् ईदृशः उपक्रमः न स्यात्; वनभङ्गेन मधूनां भक्षणेन च अहं जानामि। ततः सः आकाशे आसन्नं किलकिलाशब्दं शुश्राव — हनूमत्कर्मदृप्तानां किष्किन्धाम् उपयातानां नदतां काननौकसां, सिद्धिं कथयताम् इव। अत्र सुग्रीवः पूर्वसर्गस्य तर्कं रामं प्रति साक्षात् पुनः वदति — तत्र लक्ष्मणं प्रति, अत्र रामं प्रति। ‘कौसल्या सुप्रजाः’ इति वचनं रामस्य मातरं प्रशंसति — एतादृशः पुत्रः यस्याः सा। ‘अतीतसमयैः’ इति पदेन मासस्य अवधिः स्मर्यते, यः किष्किन्धाकाण्डे सुग्रीवेण वानरेभ्यः दत्तः। कार्यं विना अवधिम् अतिक्रम्य आगताः दण्ड्याः इति तेषां ज्ञातम्; अतः तेषां आगमनम् एव सिद्धेः प्रमाणम्। किलकिलाशब्दः वानराणां हर्षनादः — सः वचनात् पूर्वम् एव वार्तां कथयति। मुद्रणे अस्मिन् भागे त्रयः अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः — २८c ‘अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च…’, ३६a ‘यदा हि दर्पितोदग्राः…’, ३७a ‘वनभङ्गेन जानामि…’; ते सुग्रीवस्य तर्कं दृढीकुर्वन्ति। सुग्रीवः चत्वारि लिङ्गानि गणयति — अवधेः अतिक्रमः, अङ्गदस्य प्रहर्षः, मधुवनस्य भङ्गः, वानराणां दर्पः। एकैकं लिङ्गं पृथक् अपि पर्याप्तम्, सर्वाणि मिलित्वा निश्चयं जनयन्ति। ‘भ्रान्तविप्लुतमानसः’ इति पदेन असफलस्य दूतस्य अवस्था चित्रिता — अङ्गदः तादृशः न। रामः अत्र मौनी, केवलं शृणोति — तस्य चिन्ता सुग्रीवस्य वचनैः एव शाम्यति। ‘सम्प्रत्यमितविक्रम’ इति सम्बोधनं रामस्य पराक्रमं स्मारयति — सीतायाः प्राप्तौ अधुना तस्य पराक्रमस्य अवसरः। समीक्षिते अस्मिन् स्थले ‘न मे मधुवनं हन्याददृष्टः प्लवगेश्वरः’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘अदृष्ट्वा जनकात्मजाम्’ इति — अर्थः समानः। ‘नदतां’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘nardatāṃ’। सुग्रीवस्य एतत् भाषणं रामस्य प्रति प्रथमं साक्षात् आश्वासनम्; पूर्वसर्गे तु सः लक्ष्मणं प्रति अवदत्।
"Having overstayed their appointed time," he said, "they could not have come back here if they had failed; and I know it from Aṅgada's delight, you whose sight brings good fortune. Had the task miscarried, the mighty-armed crown prince Aṅgada, best of leapers, would not come into my presence. Even if those who had failed might do some such thing, his face would be woeful and his mind distracted and confused. And he would never have destroyed my Madhuvana, inherited from my father and grandfather and guarded by my forebears, without having found Janaka's daughter. Kausalyā is blessed in her son, Rāma; take heart, you who keep your vows. The queen has been found, there is no doubt of it, and by none other than Hanumān. No one but Hanumān could have brought this about; in Hanumān, wisest of men, are success and intelligence, resolve, courage and learning. Where Jāmbavān is leader, Aṅgada lord of the monkeys and Hanumān the director, the outcome cannot be otherwise. Do not be troubled now, you of boundless valour. When the forest-dwellers have come together so proud and exultant, their conduct cannot be that of failures; I know it from the breaking of the grove and the eating of the honey." Just then he heard, close by in the sky, the kilakilā cries of the forest-dwellers, proud of Hanumān's deed, roaring as they approached Kiṣkindhā as though proclaiming their success. Sugrīva repeated to Rāma himself the reasoning he had given Lakṣmaṇa in the previous sarga; this was his first direct comfort to Rāma. He counted four signs, the overstaying of the time, Aṅgada's delight, the ruin of the grove and the monkeys' pride, each enough on its own and all together a certainty. The appointed time was the month Sugrīva had given the monkeys in the Kiṣkindhā Kāṇḍa; those who came back after it with nothing to show knew they would be punished, so their very return was proof of success. A monkey who had failed would be woeful and confused, and Aṅgada was not. "Kausalyā is blessed in her son" praises Rāma's mother, and calling him "you of boundless valour" reminded him that, with Sītā found, the time for his valour had come. Rāma here stays silent and only listens, his anxiety eased by Sugrīva's words. And the monkeys' kilakilā cries told the news before any words were spoken.
६वानराणाम् आगमनं, हनूमतः निवेदनं, रामस्य हर्षः
३९ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्धृष्टमानसः॥
४०आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्॥
४१तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च॥
४२हनूमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत्॥
४३दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम्।
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः॥
४४निश्चितार्थं ततस्तस्मिन्सुग्रीवं पवनात्मजे।
लक्ष्मणः प्रीतिमान्प्रीतं बहुमानादवैक्षत॥
४५प्रीत्या च परयोपेतो राघवः परवीरहा।
बहुमानेन महता हनूमन्तमवैक्षत॥
ततः कपीनां तं निनादं श्रुत्वा कपिसत्तमः सुग्रीवः आयताञ्चितलाङ्गूलः हृष्टमानसः अभवत्। रामदर्शनकाङ्क्षिणः ते हरयः अपि अङ्गदं हनूमन्तं च वानरं पुरतः कृत्वा आजग्मुः। अङ्गदप्रमुखाः ते वीराः प्रहृष्टाः मुदान्विताः हरिराजस्य राघवस्य च समीपे निपेतुः। महाबाहुः हनूमान् च शिरसा प्रणम्य ‘देवी नियता अक्षता च’ इति राघवाय न्यवेदयत्। ‘दृष्टा देवी’ इति हनुमद्वदनात् अमृतोपमं वचनम् आकर्ण्य रामः सलक्ष्मणः हर्षम् आप। पवनात्मजे निश्चितार्थं सुग्रीवं प्रीतिमान् लक्ष्मणः बहुमानात् प्रीतम् अवैक्षत। परवीरहा राघवः अपि परया प्रीत्या उपेतः महता बहुमानेन हनूमन्तम् अवैक्षत। हनूमतः निवेदनस्य प्रथमं पदम् — ‘नियताम् अक्षताम्’ — सीतायाः पातिव्रत्यं शारीरकुशलं च एकत्र वदति, यत् रामस्य प्रथमः प्रश्नः स्यात्। सः प्रथमं प्रणामं करोति, ततः वदति — एषः दूतस्य विनयः। सुग्रीवस्य लाङ्गूलस्य उत्क्षेपः वानरस्वभावस्य हर्षचिह्नम्, राज्ञः अपि। लक्ष्मणः सुग्रीवं बहुमानेन पश्यति, यतः तस्य अनुमानं सत्यं जातम्; रामः हनूमन्तम्, यतः सः एव कार्यस्य साधकः। एवं प्रत्येकस्य योग्यं सम्मानं कविः वितरति। अस्मिन् सर्गे त्रिचत्वारिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — रामस्य हर्षस्य साक्षात् वर्णनम्। ‘आयताञ्चितलाङ्गूलः’ इति वर्णनं हिन्दीटीका ‘अपनी पूँछ लंबी एवं ऊँची कर दी’ इति व्याचष्टे। वानराः आकाशात् अवतीर्य प्रथमं राज्ञः रामस्य च समीपे निपतन्ति — एषः दूतानां धर्मः। अस्य सर्गस्य अन्ते रामः केवलं पश्यति, वदति न; तस्य प्रश्नाः अग्रिमे सर्गे आरप्स्यन्ते। चत्वारिंशस्य उत्तरार्धः पञ्चविंशस्य पूर्वार्धेन अक्षरशः समानः। लक्ष्मणस्य प्रीतिः सुग्रीवं प्रति, रामस्य बहुमानः हनूमन्तं प्रति — एवं सर्गः द्वयोः कृतज्ञतया समाप्यते।
Hearing that uproar of the monkeys, Sugrīva, best of monkeys, stretched out and curled up his tail, his heart full of joy, the natural sign of gladness in a monkey, even a king. The monkeys too arrived, eager to see Rāma, with Aṅgada and the monkey Hanumān at their head, and those joyful heroes led by Aṅgada came down beside the king of the monkeys and Rāghava, landing first before the king and Rāma, as messengers should. Mighty-armed Hanumān bowed his head and told Rāghava that the queen was steadfast in her vows and unharmed. His very first words spoke of her faithfulness and her bodily safety together, the two things Rāma would most want to know, and he bowed first and spoke after, an envoy's humility. Hearing from Hanumān's lips the words, sweet as nectar, "The queen has been found," Rāma rejoiced, and Lakṣmaṇa with him. Lakṣmaṇa, full of love, looked with great respect at Sugrīva, who was glad and who had been so sure of the Wind's son, for his inference had proved true; and Rāghava, slayer of hostile heroes, filled with the highest delight, looked on Hanumān with great honour, for he was the one who had achieved the task. So the poet gives each his due honour, and the sarga ends in the gratitude of both brothers. Here Rāma only looks and does not speak; his questions begin in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- एव + उत्पपात → एवोत्पपात — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पदत्रयम्
- विभक्तिः
- ‘दिवम्’ द्वितीया; ‘उत्पपात’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + एव → यथैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ); एव + आगतः → एवागतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पदत्रयम्
- विभक्तिः
- ‘आगतः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- विमदान् + उद्धतान् → विमदानुद्धतान् — हलन्तस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- विगतः मदः येषां ते विमदाः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मधु + उदकम् → मधूदकम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- मधुमिश्रम् उदकम् — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- ‘मेहमानान्’ द्वितीया, बहुवचनम् (‘मिह्’ शानच्); ‘मधूदकम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- करपुट + अञ्जलिम् → करपुटाञ्जलिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- करयोः पुटः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन अञ्जलिः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हृष्टवत् + अङ्गदम् → हृष्टवदङ्गदम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- पदद्वयम् — ‘हृष्टवत्’ अव्ययम् (वतिप्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- ‘अङ्गदम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘सिध्’ धातुः णिजन्तः, क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अनुप्राप्तः + भक्षयस्व → अनुप्राप्तो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’, ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘आप्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूर्ख’ शब्दात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- गण + ईश्वरः → गणेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- हरीणां गणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दात् व्यत् (भ्रात्रर्थे)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (चतुर्थ्यर्थे)
- सन्धिः
- इह + उपयानम् → इहोपयानम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘उपयानम्’ द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- रुष्टः + असौ → रुष्टोऽसौ — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परवान् + अहम् → परवानहम् — हलन्तस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- पदद्वयम् — ‘परवत्’ मतुबन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + आज्ञापयितुम् → नाज्ञापयितुम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; ईशः + अहम् → ईशोऽहम् — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- पदचतुष्टयम्
- विभक्तिः
- ‘आज्ञापयितुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘ईशः’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अः → ओ)
- समासः
- ऐश्वर्यस्य मदः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन मत्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- भविष्यत् + शुभ → भविष्यच्छुभ — तकारस्य चकारः, शकारस्य छकारः (छत्वम्)
- समासः
- भविष्यत् शुभम् (कर्मधारयः), तस्य योग्यता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः क्षणः (उत्सवः/उत्साहः) यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हि + अनुक्तैः → ह्यनुक्तैः — यण्सन्धिः; अनुक्तैः + हरिभिः → अनुक्तैर्हरिभिः — विसर्गस्य रेफः; न + एव → नैव — वृद्धिसन्धिः
- समासः
- ‘अनुक्त’ — न उक्तः, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अनुक्तैः हरिभिः’ तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- यन्त्र + उत्क्षिप्ताः → यन्त्रोत्क्षिप्ताः — गुणसन्धिः; पदान्ते ‘उत्क्षिप्ताः + इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- यन्त्रेण उत्क्षिप्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वात + ईरिताः → वातेरिताः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); पदान्ते विसर्गलोपः
- समासः
- वातेन ईरिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (घनाः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘आ’ उपसर्गौ, ‘श्वस्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- तैः + अतीत → तैरतीत — विसर्गस्य रेफः; समयैः + इह → समयैरिह — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- अतीतः समयः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रान्तं विप्लुतं च मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हन्यात् + अदृष्ट्वा → हन्याददृष्ट्वा — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- ‘अदृष्ट्वा’ — न दृष्ट्वा, नञ्समासः
- विभक्तिः
- ‘हन्यात्’ विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अदृष्ट्वा’ क्त्वान्तम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘सुप्रजाः + राम’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (सुप्रजस्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- दर्पित + उदग्राः → दर्पितोदग्राः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दर्पिताः च ते उदग्राः च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदं ‘किलकिलाशब्दं शुश्राव’ इति अनुस्वारेण
- समासः
- किलकिला इति शब्दः — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हनूमतः कर्म (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन दृप्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आयत + अञ्चित → आयताञ्चित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आयतं च अञ्चितं च लाङ्गूलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हनुमत् + वदनात् → हनुमद्वदनात् — जश्त्वम्; वदनात् + अमृत → वदनादमृत — जश्त्वम्; अमृत + उपमम् → अमृतोपमम् — गुणसन्धिः
- समासः
- हनुमतः वदनम् (षष्ठीतत्पुरुषः); अमृतम् उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘वदनात्’ पञ्चमी; ‘अमृतोपमम्’ द्वितीया, एकवचनम्