सुन्दरकाण्डम् — त्रिषष्टितमः सर्गः
सुग्रीवस्य अभयदानम्, दधिमुखस्य मधुवनविध्वंसनिवेदनम्, लक्ष्मणस्य प्रश्नः, सुग्रीवेण सीतादर्शनस्य अनुमानम्, रामलक्ष्मणयोः हर्षः, दधिमुखं प्रति सुग्रीवस्य आदेशः
मूर्ध्ना पादयोः निपतितं दधिमुखं दृष्ट्वा उद्विग्नहृदयः सुग्रीवः ‘उत्तिष्ठ, अभयं ते प्रदास्यामि, सत्यं ब्रूहि, कच्चित् मधुवने स्वस्ति’ इति अपृच्छत्। दधिमुखः न्यवेदयत् — ‘ऋक्षरजसा वालिना त्वया वा अपि यत् वनं कस्मैचित् न निसृष्टं, तत् वानरैः नाशितम्; अस्माभिः निवार्यमाणाः ते भ्रुकुटिं दर्शयन्ति, पालान् पाणिभिः जानुभिः च हत्वा देवमार्गं दर्शयन्ति।’ लक्ष्मणस्य प्रश्ने सुग्रीवः अवदत् — ‘अकृतकार्याणाम् ईदृशः व्यतिक्रमः न स्यात्; अङ्गदः जाम्बवान् हनूमान् च यत्र नेतारः, तत्र विपरीता गतिः न सम्भवति; दक्षिणां दिशं विचित्य आगताः ते दत्तवरं दिव्यं वनम् अदृष्ट्वा वैदेहीं न धर्षयेयुः — दृष्टा सीता, न संशयः।’ तत् कर्णसुखं वचनं श्रुत्वा रामः लक्ष्मणः च भृशं प्राहृष्यन्। प्रहृष्टः सुग्रीवः दधिमुखम् आदिशत् — ‘कृतकर्मणां चेष्टितं मर्षणीयम्; गच्छ, वनं रक्ष, हनुमत्प्रमुखान् शीघ्रं प्रेषय।’ सिद्धार्थौ कुमारौ दृष्ट्वा वानरराजः अतिमात्रं ननन्द।
१ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह॥
२उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम।
अभयं ते प्रदास्यामि सत्यमेवाभिधीयताम्॥
३किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्नं ब्रूहि यद्वक्तुमर्हसि।
कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर॥
४स समाश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
उत्थाय स महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत्॥
मूर्ध्ना निपतितं वानरं दधिमुखं दृष्ट्वा एव वानरर्षभः सुग्रीवः उद्विग्नहृदयः इदं वाक्यम् उवाच — उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, कस्मात् त्वं मम पादयोः पतितः? अहं ते अभयं प्रदास्यामि; सत्यम् एव अभिधीयताम्। किं सम्भ्रमात् त्वम् आगतः? यत् हितं वक्तुम् अर्हसि, तत् कृत्स्नं ब्रूहि। कच्चित् मधुवने स्वस्ति? हे वानर, एतत् श्रोतुम् इच्छामि। तेन महात्मना सुग्रीवेण एवं समाश्वासितः महाप्राज्ञः दधिमुखः उत्थाय वाक्यम् अब्रवीत्। सुग्रीवस्य प्रथमः भावः उद्वेगः — मातुलः वृद्धः एवं पादयोः पतति इति असामान्यम्। सः प्रथमम् अभयं ददाति, ततः प्रश्नं करोति; एषः राज्ञः धर्मः, यतः भीतः सत्यं वक्तुं न शक्नोति। ‘कच्चिन्मधुवने स्वस्ति’ इति प्रश्नेन सः स्वयम् एव वनस्य विषये शङ्कते, यतः दधिमुखः तस्य रक्षकः इति सः जानाति। रामलक्ष्मणयोः समक्षम् एतत् सर्वं भवति, अतः सुग्रीवस्य व्यवहारः अपि मर्यादितः। अस्मिन् भागे तृतीयः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते तस्य प्रतिरूपं नास्ति।
When he saw the monkey Dadhimukha lying with his head at his feet, Sugrīva, bull among monkeys, was troubled at once and said: "Rise, rise! Why have you fallen at my feet? I promise you safety; tell me the plain truth. Why have you come in such alarm? Tell me everything you have to say for my good. Is all well in Madhuvana? I want to hear it, monkey." His first feeling was alarm, for it was no ordinary thing for his aged uncle to fall at his feet like this. He granted safety first and asked questions afterwards, as a king should, since a frightened man cannot speak the truth; and in asking after Madhuvana he already suspected trouble with the grove, knowing Dadhimukha was its keeper. All this took place in front of Rāma and Lakṣmaṇa, so Sugrīva's conduct was measured. Reassured by the great-souled Sugrīva, the very wise Dadhimukha rose and spoke.
५नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया न च वालिना।
वनं निसृष्टपूर्वं ते नाशितं तत्तु वानरैः॥
६न्यवारयमहं सर्वान्सहैभिर्वनचारिभिः।
अचिन्तयित्वा मां हृष्टा भक्षयन्ति पिबन्ति च॥
७एभिः प्रधर्षणायां च वारितं वनपालकैः।
मामप्यचिन्तयन्देव भक्षयन्ति वनौकसः॥
८शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति हि॥
९इमे हि संरब्धतरास्तदा तैः सम्प्रधर्षिताः।
निवार्यन्ते वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः॥
१०ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः सम्प्रधर्षिताः॥
११पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः।
प्रकृष्टाश्च तदा कामं देवमार्गं च दर्शिताः॥
१२एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैश्च भक्ष्यते॥
हे राजन्, ऋक्षरजसा तव पित्रा, वालिना, त्वया च अपि यत् वनं पूर्वं कस्मैचित् न निसृष्टं, तत् ते वनं वानरैः नाशितम्। अहम् एभिः वनचारिभिः सह तान् सर्वान् न्यवारयम्; किन्तु ते मां अचिन्तयित्वा हृष्टाः भक्षयन्ति पिबन्ति च। प्रधर्षणायाम् एभिः वनपालकैः वारितं, हे देव, ते वनौकसः माम् अपि अचिन्तयन्तः भक्षयन्ति। शिष्टं ते अत्र अपविध्यन्ति, अपरे भक्षयन्ति; निवार्यमाणाः ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति। यदा इमे रक्षकाः संरब्धतराः अभवन्, तदा तैः सम्प्रधर्षिताः; क्रुद्धैः वानरपुङ्गवैः ते तस्मात् वनात् निवार्यन्ते। ततः तैः बहुभिः वीरैः संरक्तनयनैः वानरैः क्रोधात् एते वानरर्षभाः हरयः सम्प्रधर्षिताः। केचित् पाणिभिः निहताः, केचित् जानुभिः आहताः, तदा कामं प्रकृष्टाः, देवमार्गं च दर्शिताः। हे भर्तः, त्वयि तिष्ठति सति एते शूराः एवं हताः, तैः च कृत्स्नं मधुवनं प्रकामं भक्ष्यते। दधिमुखस्य निवेदने राज्ञः वंशस्य उल्लेखः प्रथमः — ऋक्षरजाः वाली सुग्रीवः इति त्रयः अपि वनं न कस्मैचित् दत्तवन्तः। एतेन सः अपराधस्य गौरवं स्थापयति। सः स्वस्य पराभवं न विस्तरेण वदति, अपितु पालानां दुःखं पुनः पुनः निवेदयति — एषः तस्य विनयः, अथवा लज्जा। ‘त्वयि तिष्ठति भर्तरि’ इति वचनेन सः राज्ञः अधिकारस्य अवमानं सूचयति। अङ्गदस्य नाम सः अत्र न गृह्णाति, यद्यपि पूर्वसर्गे ‘अङ्गदे दोषं श्रावयिष्याम’ इति उक्तवान् — अत्र ‘वानराः’ इति सामान्येन निर्दिशति। तस्य निवेदने चत्वारः अंशाः — वनस्य अनुल्लङ्घ्यत्वं, स्वस्य निवारणप्रयत्नः, वानराणाम् अवज्ञा, पालानां ताडनं च। ‘भ्रुकुटिं दर्शयन्ति’ इति वचनेन वानराणाम् उद्धतत्वं सजीवं चित्रितम्। पूर्वसर्गे वर्णितः पराभवः अत्र तस्य मुखेन पुनः श्रूयते, किन्तु स्वस्य भग्नबाहुत्वं सः न वदति। एषः निवेदनस्य संयमः राजसभायाम् उचितः। अष्टमः श्लोकः समीक्षितस्य षष्ठेन सह मिलति, किन्तु तत्र ‘भ्रुवौ वै दर्शयन्ति’ इति पाठः।
"King," he said, "that wood was never before given over to anyone, not by your father Ṛkṣarajas, nor by Vālin, nor by you; and yet the monkeys have laid it waste. I tried to stop them all, together with these forest-dwellers of mine, but they pay no heed to me and eat and drink with glee. Though these keepers tried to hold them back when they began their assault, the forest-dwellers go on eating, my lord, heedless even of me. What is left over they fling away, and others eat, and when we try to stop them they all scowl at us. When the guards grew angrier, they were attacked and driven out of the wood by the enraged bulls among monkeys. Those many heroic monkeys, their eyes red with fury, set upon these good monkeys of mine in their rage; some were struck down with open palms, some battered with knees, dragged about as they pleased and tossed up into the sky. So these brave ones have been beaten while you, their master, stand by, and the whole of Madhuvana is being devoured at their pleasure." Dadhimukha began with the king's lineage, pointing out that none of the three, Ṛkṣarajas, Vālin or Sugrīva, had ever given the grove to anyone, and so he established how grave the offence was. His report had four parts: the grove was inviolable, he had tried to stop them, the monkeys had defied him, and the keepers had been beaten; the scowling monkeys make a lively picture of their insolence. He did not dwell on his own defeat, and said nothing of his own broken arms, but kept returning to the keepers' sufferings, whether from humility or shame; that restraint suited a royal court. And though he had said earlier that he would report Aṅgada's offence, here he did not name Aṅgada but spoke only of "the monkeys". "While you, their master, stand by" hints that the king's own authority had been insulted.
१३एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।
अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा॥
१४किमयं वानरो राजन्वनपः प्रत्युपस्थितः।
किं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्॥
१५एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः॥
१६आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः॥
एवं विज्ञाप्यमानं वानरर्षभं सुग्रीवं परवीरहा महाप्राज्ञः लक्ष्मणः अपृच्छत् — हे राजन्, अयं वनपः वानरः किमर्थं प्रत्युपस्थितः? कम् अर्थम् अभिनिर्दिश्य सः दुःखितः वाक्यम् अब्रवीत्? महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्तः वाक्यविशारदः सुग्रीवः लक्ष्मणं प्रत्युवाच — हे आर्य लक्ष्मण, वीरः दधिमुखः कपिः सम्प्राह यत् अङ्गदप्रमुखैः वीरैः वानरैः मधु भक्षितम्। लक्ष्मणस्य प्रश्नः स्वाभाविकः — सः वानराणां भाषां रीतिं च सम्यक् न जानाति, केवलं दधिमुखस्य दुःखं पश्यति। सुग्रीवः तस्मै ‘आर्य’ इति सम्बोधनं करोति — राजा अपि सन् सः रामानुजं पूज्यं मन्यते। सुग्रीवस्य उत्तरे प्रथमं केवलं वृत्तान्तः, ततः अनुमानम् — एषः वाक्यविशारदस्य क्रमः। ‘अङ्गदप्रमुखैः’ इति पदम् एव सुग्रीवस्य अनुमानस्य आधारः — ते दक्षिणदिशं गताः, अद्य आगताः इति सः जानाति। दधिमुखः यत् दुःखेन निवेदितवान्, तत् एव सुग्रीवः हर्षस्य कारणं करिष्यति; अतः अस्मिन् भागे कथायाः रसः परिवर्तते।
While Sugrīva, bull among monkeys, was being told this, the very wise Lakṣmaṇa, slayer of hostile heroes, asked him: "King, why has this monkey, the keeper of the grove, come before you? What is he speaking of in such distress?" His question was natural, for he did not fully understand the monkeys' speech and ways and saw only Dadhimukha's distress. Sugrīva, skilled in speech, answered him: "Noble Lakṣmaṇa, the heroic monkey Dadhimukha says that the honey has been eaten by the valiant monkeys led by Aṅgada." King though he was, he called Lakṣmaṇa "noble", honouring Rāma's brother. As a skilled speaker, he gave the facts first and his inference afterwards. The words "led by Aṅgada" were the very ground of his inference, for he knew these monkeys had gone south and had only now returned. What Dadhimukha reported in sorrow, Sugrīva would turn into a cause of joy, and here the mood of the story changes.
१७नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्याद्व्यतिक्रमः।
वनं यदभिपन्नास्ते साधितं कर्म तद्ध्रुवम्॥
१८वारयन्तो भृशं प्राप्ताः पाला जानुभिराहताः।
तथा न गणितश्चायं कपिर्दधिमुखो बली॥
१९पतिर्मम वनस्यायमस्माभिः स्थापितः स्वयम्।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता॥
२०न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।
कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुङ्गवे॥
२१व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः॥
२२हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल॥
२३विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
आगतैश्चाप्रधृष्यं तद्धतं मधुवनं हि तैः॥
२४धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं तु वानरैः।
पातिता वनपालास्ते तदा जानुभिराहताः॥
२५एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः॥
२६दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः॥
२७न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः॥
अकृतकार्याणाम् एषां वानराणाम् ईदृशः व्यतिक्रमः न स्यात्; यत् ते वनम् अभिपन्नाः, तत् ध्रुवं तैः कर्म साधितम्। वारयन्तः पालाः भृशं प्राप्ताः, जानुभिः आहताः; अयं बली कपिः दधिमुखः अपि तैः न गणितः, यः अस्माभिः स्वयं मम वनस्य पतिः स्थापितः। अतः देवी दृष्टा, न संदेहः — न च अन्येन, हनूमता एव। अस्य कर्मणः साधने हनूमतः अन्यः हेतुः न। हरिपुङ्गवे हनुमति कार्यसिद्धिः, मतिः, व्यवसायः, वीर्यं, श्रुतं च प्रतिष्ठितम्। यत्र जाम्बवान् नेता, महाबलः अङ्गदः, अधिष्ठाता च हनूमान्, तत्र गतिः अन्यथा न भवति। दक्षिणाम् आशां विचित्य आगतैः अङ्गदप्रमुखैः वीरैः हरिपुङ्गवैः अप्रधृष्यं तत् मधुवनं हतं किल; वनं धर्षितम्, उपयुक्तं, वनपालाः पातिताः जानुभिः आहताः च। एतदर्थम् एव अयं प्रख्यातविक्रमः मधुरवाक् दधिमुखः नाम हरिः इह प्राप्तः। हे महाबाहो सौमित्रे, तत्त्वतः पश्य — सीता दृष्टा, यतः सर्वे वानराः अभिगम्य मधु पिबन्ति। हे पुरुषर्षभ, वैदेहीम् अदृष्ट्वा विश्रुताः वनौकसः दत्तवरं दिव्यं वनं न धर्षयेयुः। सुग्रीवस्य तर्कः क्रमबद्धः — प्रथमं कार्यस्य लिङ्गम्, ततः कर्तुः योग्यता, ततः नेतॄणां गुणाः, अन्ते च निश्चयः। एषः अनुमानस्य उत्तमः दृष्टान्तः — मधुवनस्य नाशः एव कार्यसिद्धेः लिङ्गम्। ‘दत्तवरम्’ इति पदेन वनं देवैः सुग्रीवस्य पूर्वजाय वररूपेण दत्तम् इति हिन्दीटीका व्याचष्टे; अतः तस्य धर्षणं महत् साहसम्। किष्किन्धाकाण्डे अपि सुग्रीवः हनूमति विशेषेण विश्वसिति स्म, अतः एव रामः तस्मै अङ्गुलीयकं ददौ; अत्र सः विश्वासः सिद्धः। ‘न चान्येन हनूमता’ इति वाक्यं मुद्रणे द्विवारम् आगच्छति — अत्र, चतुःषष्टितमे सर्गे च। सुग्रीवः हनूमतः गुणान् पञ्च गणयति — कार्यसिद्धिः, मतिः, व्यवसायः, वीर्यं, श्रुतं च। एते एव सुन्दरकाण्डे हनूमता प्रदर्शिताः — समुद्रलङ्घने वीर्यं, सीतान्वेषणे मतिः, रावणसभायां श्रुतं, लङ्कादाहे व्यवसायः। नेतृत्रयस्य उल्लेखः अपि सार्थकः — जाम्बवान् वृद्धः अनुभवी, अङ्गदः युवराजः बलवान्, हनूमान् कार्यस्य अधिष्ठाता। त्रयाणां संयोगे असफलता न सम्भवति इति सुग्रीवस्य दृढः विश्वासः। सः दधिमुखस्य दुःखं न उपेक्षते, किन्तु तस्मात् एव शुभं फलं निष्कर्षति। मुद्रणे १८ श्लोकः १९तमस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राः; तत्र दधिमुखस्य राज्ञा स्वयं स्थापनस्य उल्लेखः, येन तस्य अवमानः राज्ञः एव अवमानः इति सुग्रीवः स्वीकरोति, तथापि न क्रुध्यति। मुद्रणस्य हिन्दीखण्डः २२–२५ श्लोकान् एकत्र व्याचष्टे, किन्तु संस्कृताङ्काः पृथक् पृथक् मुद्रिताः। ‘दृष्टा देवी’ इति वाक्ये स्त्रीलिङ्गनिर्देशः अपि आदरपूर्वकः — सुग्रीवः सीतां ‘देवी’ इति एव वदति।
"Monkeys who had failed in their task would never commit such an offence," he went on. "Since they have fallen upon the grove, their work is surely done. The keepers came in force to stop them and were battered with knees, and even this mighty monkey Dadhimukha, whom I myself made lord of my grove, they set at naught. The queen has been found, there is no doubt of it, and by none other than Hanumān. No one but Hanumān could have brought this about, for in Hanumān, bull among monkeys, the power to succeed and intelligence, resolve, valour and learning are all firmly established. Where Jāmbavān is the leader, mighty Aṅgada the commander and Hanumān the director, the outcome cannot be otherwise. Madhuvana, it seems, has been ravaged by the heroes led by Aṅgada, the bulls among monkeys who have come back from searching the southern quarter; on their return they have destroyed that inviolable grove. They have assaulted the whole wood and made free with it, felled its keepers and battered them with their knees; and it is to tell of this that this sweet-spoken monkey Dadhimukha, famous for his prowess, has come here. Sītā has been found, mighty-armed son of Sumitrā; see it for what it is. That is why all the monkeys have gone there and are drinking the honey. Bull among men, those famous forest-dwellers would never have violated that divine grove, granted as a boon, without first finding Vaidehī." Sugrīva's reasoning went step by step: first the sign of the task, then the fitness of the doer, then the qualities of the leaders, and last the conclusion. It is a fine example of inference: the ruin of Madhuvana was itself the sign that the task had succeeded. The grove had been granted by the gods to Sugrīva's forebear as a boon, so to violate it was a great daring. Sugrīva even admitted that the insult to Dadhimukha, whom he himself had appointed, was an insult to himself, and still he was not angry; he did not ignore Dadhimukha's grievance, but drew good news from it. In the Kiṣkindhā Kāṇḍa too Sugrīva had placed special trust in Hanumān, which is why Rāma gave him the ring; here that trust was proved. The five qualities he named in Hanumān, success, intelligence, resolve, valour and learning, are the very ones Hanumān had shown in the Sundara Kāṇḍa: valour in crossing the sea, intelligence in the search, learning in Rāvaṇa's court and resolve in the burning of Laṅkā. The three leaders, the old and experienced Jāmbavān, the strong crown prince Aṅgada and Hanumān, the director of the task, together could not fail. And Sugrīva spoke of Sītā reverently as "the queen".
२८ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्॥
२९प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैवं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च॥
३०वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः॥
३१धर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।
गच्छ शीघ्रं मधुवनं संरक्षस्व त्वमेव हि।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान्हनुमत्प्रमुखान्कपीन्॥
३२इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानाञ्छाखामृगांस्तान्मृगराजदर्पान्।
प्रष्टुं कृतार्थान्सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम्॥
३३प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।
अङ्गैः प्रहृष्टैः कार्यसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नामतिमात्रं ननन्द॥
ततः सुग्रीवस्य वदनात् च्युतां कर्णसुखां वाणीं श्रुत्वा धर्मात्मा लक्ष्मणः राघवेण सह प्रहृष्टः; रामः भृशं प्राहृष्यत, महायशाः लक्ष्मणः च। दधिमुखस्य वचनम् एवं श्रुत्वा प्रहृष्टः सुग्रीवः वनपालं पुनः वाक्यं प्रत्यभाषत — अहं प्रीतः अस्मि, यत् कृतकर्मभिः तैः वनं भुक्तम्। कृतकर्मणां तेषां धर्षितं चेष्टितं च मर्षणीयम्। त्वं शीघ्रं गच्छ, मधुवनं त्वम् एव संरक्षस्व; हनुमत्प्रमुखान् तान् सर्वान् कपीन् शीघ्रं प्रेषय। मृगराजदर्पान् हनुमत्प्रधानान् तान् शाखामृगान् अहं शीघ्रं द्रष्टुम् इच्छामि, कृतार्थान् तान् राघवाभ्यां सह सीताधिगमे प्रयत्नं प्रष्टुं श्रोतुं च इच्छामि। प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ सिद्धार्थौ कुमारौ दृष्ट्वा, प्रहृष्टैः अङ्गैः कार्यसिद्धिं बाह्वोः आसन्नां विदित्वा वानराणां राजा अतिमात्रं ननन्द। अत्र एकत्रिंशः श्लोकः षट्पादः, द्वात्रिंशः उपजातिः, त्रयस्त्रिंशः शालिनी — अन्तिमः वुल्गेटमात्रः। दधिमुखः दण्डम् अपेक्षमाणः आगतः, किन्तु प्रीतिवचनं शृणोति — एषः सर्गस्य विपर्ययः। सुग्रीवः तं ‘मातुल’ इति न सम्बोधयति, किन्तु ‘त्वमेव संरक्षस्व’ इति वचनेन तस्य अधिकारं पुनः स्थापयति। ‘बाह्वोरासन्नाम्’ इति रूपकेण कार्यसिद्धिः हस्तगता इव वर्णिता। अस्मिन् काण्डे रामस्य भावः अत्र प्रथमं साक्षात् वर्णितः — सीताहरणात् परं दीर्घकालात् सः एतादृशं सुखं न अनुभूतवान्। लक्ष्मणः अपि भ्रातुः हर्षेण हृष्टः। सुग्रीवस्य आदेशे त्रयम् — क्षमा, रक्षणं, शीघ्रं प्रेषणं च; एतेन राज्ञः औदार्यं विवेकः च दृश्यते। अन्तिमे श्लोके कविः रामलक्ष्मणयोः हर्षं सुग्रीवस्य हर्षे प्रतिबिम्बितं वर्णयति।
When they heard these words, so pleasing to the ear, fall from Sugrīva's lips, the righteous Lakṣmaṇa rejoiced together with Rāghava; Rāma rejoiced exceedingly, and so did glorious Lakṣmaṇa. This is the first time in this kāṇḍa that Rāma's feelings are described directly; since Sītā's abduction he had not known such happiness for a long time, and Lakṣmaṇa rejoiced in his brother's joy. Having heard Dadhimukha out, Sugrīva, delighted, spoke again to the keeper of the grove: "I am pleased that they have enjoyed the grove, those who have done their work. The rough conduct of those who have accomplished their task must be forgiven. Go quickly and guard Madhuvana yourself, and send all those monkeys led by Hanumān here quickly. I want to see those branch-dwellers at once, Hanumān and the rest, proud as lions, their purpose achieved, and together with the two Rāghavas to ask and hear how they have striven to find Sītā." Dadhimukha had come expecting punishment and heard words of kindness instead, which is the reversal of this sarga. Sugrīva's order had three parts, forgiveness, protection of the grove and a quick summons, showing a king's generosity and judgement; and by telling Dadhimukha to guard the grove himself he restored his authority. Seeing the two princes with their eyes wide with love and their joy complete, as though their purpose were already achieved, and knowing from the thrill in his own limbs that success was within arm's reach, the king of the monkeys rejoiced beyond measure. At the close the poet shows the joy of Rāma and Lakṣmaṇa mirrored in Sugrīva's own.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।