- सन्धिः
- अव्यग्रमनसः + यूयम् → अव्यग्रमनसो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अः → ओ)
- समासः
- अव्यग्रं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः (‘अव्यग्र’ नञ्तत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — द्विषष्टितमः सर्गः
दधिमुखस्य पराभवः सुग्रीवसमीपगमनं च
हनूमतः अभयवचनम्, अङ्गदस्य अनुज्ञा, मधुवने वानराणां स्वैरविहारः, वनपालानां निवेदनम्, अङ्गदेन दधिमुखस्य निष्पेषणम्, दधिमुखस्य सुग्रीवं प्रति गमनम्
हनूमान् वानरान् अब्रवीत् — ‘अव्यग्रमनसः मधु सेवध्वम्, अहं युष्माकं परिपन्थिनः निवारयिष्यामि।’ अङ्गदः अपि ‘कृतकार्यस्य हनूमतः वाक्यम् अकार्यम् अपि कर्तव्यं, किम् अङ्ग ईदृशम्’ इति अनुज्ञां ददौ। ततः वानराः मधुवनं प्रविश्य पालान् आक्रम्य द्रोणमात्राणि मधूनि पपुः, परस्परं मधूच्छिष्टेन जघ्नुः, मदग्लानाः पर्णेषु शेरते च। ताडिताः वनपालाः दधिमुखम् उपगम्य ‘हनूमता दत्तवरैः मधुवनं हतम्, वयं जानुभिः घृष्टाः’ इति न्यवेदयन्। क्रुद्धः दधिमुखः तैः सह महातरुं गृहीत्वा अभ्यधावत्; किन्तु मदान्धः अङ्गदः ‘आर्यकोऽयं मम’ इति अविचार्य तं बाहुभ्यां गृहीत्वा भूमौ निष्पिपेष। कथंचित् विमुक्तः भग्नबाहूरुमुखः दधिमुखः ‘सुग्रीवः सर्वं श्रुत्वा एतान् घातयिष्यति’ इति निश्चित्य भृत्यैः सह उत्पत्य निमेषमात्रेण सुग्रीवस्य समीपं प्राप्य तस्य चरणौ मूर्ध्ना प्रत्यपीडयत्।
१हनूमतः अभयवचनम्, अङ्गदस्य अनुज्ञा, मधुवनप्रवेशः
१तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान्वानरर्षभः।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः॥
२अहमावर्जयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः।
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः॥
३प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया॥
४अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम्।
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः॥
५साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन्।
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम्॥
६जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम्।
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य शक्तितः॥
७अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम्।
पपुः सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः॥
वानरर्षभः हरिश्रेष्ठः हनूमान् तान् वानरान् उवाच — हे वानराः, यूयम् अव्यग्रमनसः मधु सेवध्वम्; ये युष्माकं परिपन्थिनः, तान् अहं निवारयिष्यामि। हनूमतः तत् वाक्यं श्रुत्वा हरीणां प्रवरः अङ्गदः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाच — हरयः मधु पिबन्तु। कृतकार्यस्य हनूमतः वाक्यम् अकार्यम् अपि मया अवश्यं कर्तव्यम्; किम् अङ्ग पुनः ईदृशं लघु कार्यम्। एतेन अङ्गदः हनूमतः सेवायाः गौरवं स्वीकरोति — यः सीतां दृष्टवान्, तस्य वचनं युवराजस्य अपि आज्ञा इव। अङ्गदस्य मुखात् तत् वचनं श्रुत्वा संहृष्टाः वानराः ‘साधु साधु’ इति तं प्रत्यपूजयन्। वानरर्षभम् अङ्गदं पूजयित्वा ते सर्वे, नदीवेगः यथा तटस्थं द्रुमं प्रति गच्छति, तथा मधुवनं जग्मुः। ते मधुवनं प्रविष्टाः शक्तितः पालान् आक्रम्य, अतिसर्गात् अनुज्ञायाः कारणात्, पटवः सन्तः — यतः हनूमान् मैथिलीं दृष्टवान्, अन्ये च तत् श्रुतवन्तः — तदा सर्वे मधु पपुः, रसवत् फलं च आददुः। अत्र मुद्रणे श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धेन अपसृतः; द्वितीयात् आरभ्य प्रत्येकः श्लोकः पूर्वस्य उत्तरार्धेन उत्तरस्य पूर्वार्धेन च निर्मितः इव दृश्यते। हनूमतः ‘अहमावर्जयिष्यामि’ इति वचनम् अस्य सर्गस्य सर्वस्य कलहस्य दायित्वं स्वयं स्वीकरोति। पूर्वसर्गे अङ्गदः वृद्धान् अनुमान्य अनुज्ञां ददौ, अत्र तु हनूमान् स्वयं रक्षणस्य भारं वहति — द्वयोः वचनं मिलित्वा वानराणां निर्भयत्वस्य कारणं भवति। अङ्गदस्य उत्तरे कैमुतिकन्यायः दृश्यते — यदि अकार्यम् अपि कर्तव्यं, तर्हि मधुपानं किमु वक्तव्यम्। वानराणां ‘साधु साधु’ इति अभिनन्दनं तेषां प्रीतिं युवराजं प्रति भक्तिं च दर्शयति। नदीवेगस्य उपमा तेषां गतेः अनिवार्यतां सूचयति — यथा प्रवाहः वृक्षं न पश्यति, तथा ते पालान् न गणयन्ति। एवं सर्गस्य आरम्भः एव भाविनः कलहस्य सूचना।
Hanumān, best of the tawny monkeys and bull among them, said to the monkeys: "Enjoy the honey with untroubled minds, monkeys; I shall hold off anyone who stands in your way." In saying this he took on himself the responsibility for the whole quarrel that followed. Hearing him, Aṅgada, foremost of the tawny ones, answered gladly: "Let the monkeys drink the honey. Hanumān has accomplished his task, and I must certainly do as he says even if it were something that ought not to be done; how much more a thing like this!" So Aṅgada acknowledged the worth of Hanumān's service: the word of the one who had found Sītā was like a command even to the crown prince, and if even a wrong thing was to be done at his word, how much more a drink of honey. Earlier Aṅgada had given leave after consulting the elders; now Hanumān himself took on the burden of protecting them, and together their words made the monkeys fearless. Hearing this from Aṅgada's lips, the bulls among monkeys were delighted and honoured him with cries of "Well said, well said!", showing their affection and loyalty to the prince. Having honoured Aṅgada, all the monkeys rushed at Madhuvana as a river in flood rushes at a tree on its bank; as the current does not see the tree, so they paid no heed to the keepers. They entered Madhuvana and overpowered its keepers by force. Given free rein, and made bold because Hanumān had seen Maithilī and the rest had heard of it, they all drank the honey and took the juicy fruit. The very opening of the sarga foreshadows the quarrel to come.
२मधुवने स्वैरविहारः, वनपालानां पराभवः
८उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान्समागतान्।
ते ताडयन्तः शतशः सक्ता मधुवने तदा॥
९मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते।
पिबन्ति कपयः केचित्सङ्घशस्तत्र हृष्टवत्॥
१०घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे।
केचित्पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः॥
११मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः।
अपरे वृक्षमूलेषु शाखा गृह्य व्यवस्थिताः॥
१२अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते।
उन्मत्तवेगाः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत्॥
१३क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे।
केचित्क्ष्वेडान्प्रकुर्वन्ति केचित्कूजन्ति हृष्टवत्॥
१४हरयो मधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले।
धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत्॥
१५कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत्।
येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु॥
१६तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः।
जानुभिश्च प्रघृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः॥
ततः सर्वे उत्पत्य समागतान् वनपालान् शतशः ताडयन्तः मधुवने सक्ताः अभवन्। केचित् कपयः बाहुभिः द्रोणमात्राणि मधूनि परिगृह्य सङ्घशः हृष्टवत् पिबन्ति स्म। द्रोणः इति प्राचीनं परिमाणम्, अष्टभिः आढकैः मितम् इति मुद्रणस्य अधोटिप्पणी वदति। सहिताः सर्वे मधुच्छत्राणि घ्नन्ति, अपरे भक्षयन्ति, केचित् मधुपिङ्गलाः पीत्वा शिष्टानि मधूनि अपविध्यन्ति। केचित् उत्कटाः मधूच्छिष्टेन, अर्थात् सिक्थेन, अन्योन्यं जघ्नुः; अपरे वृक्षमूलेषु शाखाः गृहीत्वा व्यवस्थिताः। अत्यर्थं मदग्लानाः केचित् पर्णानि आस्तीर्य शेरते; उन्मत्तवेगाः मधुमत्ताः प्लवगाः हृष्टवत् अन्योन्यं क्षिपन्ति, अपरे स्खलन्ति। केचित् क्ष्वेडान् सिंहनादान् कुर्वन्ति, केचित् पक्षिणः इव कूजन्ति, केचित् मधुना मत्ताः महीतले सुप्ताः। धृष्टाः केचित् हसन्ति, अन्ये रुदन्ति; केचित् अन्यत् कृत्वा अन्यत् वदन्ति, केचित् वाक्यस्य अन्यम् एव अर्थं बुध्यन्ते। ये तु दधिमुखस्य प्रेष्याः मधुपालाः तत्र आसन्, ते अपि तैः भीमैः वानरैः प्रतिषिद्धाः दिशः गताः; केचित् जानुभिः प्रघृष्टाः, केचित् उत्क्षिप्य देवमार्गं दर्शिताः। ‘देवमार्गं दर्शिताः’ इति वाक्यस्य हिन्दीटीका द्विविधम् अर्थं ददाति — आकाशे उत्क्षिप्ताः, पृष्ठेन भूमौ पातिताः सन्तः आकाशं दर्शिताः वा। अत्र मदस्य विविधाः अवस्थाः क्रमेण चित्रिताः — प्रथमं हर्षः, ततः क्रीडा, ततः ग्लानिः, अन्ते च निद्रा विपरीतबुद्धिः च। अस्मिन् भागे कविः पूर्वसर्गस्य विलासवर्णनं पुनः विस्तरेण अनुष्टुभा वदति। मधुच्छत्राणां ग्रहणं, सामूहिकं पानं, शिष्टस्य क्षेपणं, सिक्थेन प्रहारः — एषः क्रमः बालानाम् इव क्रीडायाः। वानराः वृक्षमूलेषु शाखाः गृहीत्वा स्थिताः इति वर्णनेन तेषां मदेन स्खलनम् अपि सूच्यते — स्थातुम् अपि आलम्बनम् अपेक्षते। ‘धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये’, ‘कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये’ इति श्लोकद्वये मदस्य बुद्धिभ्रंशः चित्रितः — कृतस्य उक्तस्य च सम्बन्धः नष्टः। अस्य श्लोकद्वयस्य समीक्षितसंस्करणे प्रतिरूपं नास्ति, तत् वुल्गेटमात्रम्। वनपालानां दुर्दशा अग्रिमस्य भागस्य कारणम् — ते एव दधिमुखं निवेदयिष्यन्ति। तेषां संख्या अल्पा, वानराणां तु अपरिमिता; अतः तेषां पलायनम् अनिवार्यम्। ‘दिशो गताः’ इति पदेन तेषां विकीर्णता सूच्यते — ते संहताः अपि न पलायिताः, यथा यथा प्रहृताः तथा तथा दिशः गताः।
Leaping up, they fell on the keepers who had gathered and beat them by the hundred, and gave themselves up to the Honey Grove. Some of the monkeys seized in their arms honeycombs as big as a droṇa, an old measure, and drank in troops, full of glee. All together they struck at the combs; others ate; some of the honey-coloured monkeys drank and flung the rest of the honey away. Some, grown wild, pelted one another with the wax; others stood at the foot of the trees holding on to the branches, for in their drunkenness they needed something to hold even to stand. Others, utterly spent with drink, spread leaves on the ground and lay down on them. Frantic and drunk with honey, the monkeys gleefully threw things at one another, and others staggered about; some roared like lions and some warbled merrily like birds. Some, drunk with honey, lay asleep on the ground; the bold ones laughed while others wept; some did one thing and said another, and some understood one thing for another, for drink had broken the link between what was done and what was said. The poet shows the stages of drunkenness in order, first delight, then play, then exhaustion, and at last sleep and muddled wits; the grabbing of the combs, the drinking in troops, the throwing away of the leftovers, the pelting with wax are like children at play. Even the honey-keepers, Dadhimukha's servants, were checked by those fearsome monkeys and fled in every direction; some had been scraped along the ground by the monkeys' knees, and some had been tossed up and shown the path of the gods. They were few and the monkeys countless, so their flight was inevitable, and they fled not together but scattered, each wherever he had been struck. The keepers' plight leads to what follows, for it is they who will report to Dadhimukha.
३पालानां निवेदनं, दधिमुखस्य प्रत्याक्रमणम्
१७अब्रुवन्परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः।
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात्।
वयं च जानुभिर्घृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः॥
१८तदा दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान्हरीन्॥
१९एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान्।
बलेनावारयिष्यामि प्रभुञ्जानान्मधूत्तमम्॥
२०श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः॥
२१मध्ये चैषां दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुम्।
समभ्यधावन्वेगेन सर्वे ते च प्लवंगमाः॥
२२ते शिलाः पादपांश्चैव पाषाणानपि वानराः।
गृहीत्वाभ्यागमन्क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः॥
२३बलान्निवारयन्तश्च आसेदुर्हरयो हरीन्।
संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः॥
२४अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा॥
ते परमोद्विग्नाः पालाः दधिमुखं गत्वा वचः अब्रुवन् — हनूमता दत्तवरैः, अर्थात् तस्य प्रोत्साहनेन उद्धतैः वानरैः, मधुवनं बलात् हतम्; वयं च जानुभिः घृष्टाः, देवमार्गं च दर्शिताः। अयं श्लोकः षट्पादः, मुद्रणे ‘॥ १७॥’ इति एकेन अङ्केन त्रयः अर्धश्लोकाः बद्धाः। तदा वनपः दधिमुखः वानरः क्रुद्धः मधुवनं हतं श्रुत्वा तान् हरीन् सान्त्वयामास — आगच्छत, अतिदर्पितान् वानरान् प्रति गच्छामः; उत्तमं मधु प्रभुञ्जानान् तान् अहं बलेन आवारयिष्यामि। दधिमुखस्य तत् वचनं श्रुत्वा वीराः वानरर्षभाः तेन एव सहिताः पुनः मधुवनं ययुः। तेषां मध्ये दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुं वेगेन समभ्यधावत्, ते सर्वे प्लवंगमाः अपि। ते क्रुद्धाः शिलाः पादपान् पाषाणान् च गृहीत्वा यत्र कपिकुञ्जराः आसन्, तत्र अभ्यागमन्। बलात् निवारयन्तः संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धाः मुहुः मुहुः भर्त्सयन्तः ते हरयः हरीन् आसेदुः। अथ क्रुद्धं दधिमुखं दृष्ट्वा हनुमत्प्रमुखाः वानरपुङ्गवाः वेगेन तदा अभ्यधावन्त। अत्र द्वे सेने सम्मुखे — एकतः वनपालाः राजवनस्य रक्षणाय, अपरतः कार्यसिद्धाः वानराः स्वविजयस्य उत्सवाय। द्वयोः पक्षयोः न्यायः अस्ति, तेन अयं कलहः करुणः हास्यजनकः च। पालानां वचनं संक्षिप्तम् अपि पूर्णम् — अपराधी कः, अपराधः कः, तेषां दुःखं किम् इति त्रयम् अपि तत्र उक्तम्। ‘हनूमता दत्तवरैः’ इति पदेन ते हनूमन्तम् एव मूलं मन्यन्ते, यत् सत्यम् — सः एव ‘अहमावर्जयिष्यामि’ इति उक्तवान्। दधिमुखः प्रथमं स्वभृत्यान् सान्त्वयति, ततः एव युद्धाय उद्यच्छति — एषः नेतुः धर्मः। तस्य वचने ‘अतिदर्पितान्’ इति पदं वानराणां मदं दर्पं च एकत्र सूचयति। पालाः शिलापादपपाषाणान् गृहीत्वा आगच्छन्ति, दधिमुखः तु महातरुम् — एषः वानराणां स्वाभाविकः आयुधसमूहः। संदष्टौष्ठपुटाः भर्त्सयन्तः इति वर्णनेन तेषां क्रोधस्य तीव्रता दृश्यते, किन्तु अग्रे तेषां पराभवः अपि द्रुतम् एव भविष्यति। हनुमत्प्रमुखाः अभ्यधावन्त इति पदेन हनूमान् स्वप्रतिज्ञां पालयति।
Deeply distressed, the keepers went to Dadhimukha and said: "The monkeys, emboldened by Hanumān, have ravaged Madhuvana by force; and we have been scraped along the ground by their knees and tossed into the sky." Their report was short but complete: it said who the offenders were, what the offence was, and what they had suffered. They named Hanumān as the source of it, and rightly, for it was he who had said he would hold off anyone who stood in the monkeys' way. Then Dadhimukha, keeper of the grove, grew angry when he heard that Madhuvana had been ravaged; first he reassured his servants, as a leader should, and only then made ready to fight. "Come, come," he said, "let us go to those arrogant monkeys; I shall hold back by force those who are devouring the finest honey." Hearing Dadhimukha's words, the heroic keepers went back to Madhuvana with him. In their midst Dadhimukha, gripping a great tree firmly, charged at speed, and all the monkeys with him. Enraged, the keepers took up rocks, trees and stones, the natural weapons of monkeys, and came to where the elephants among monkeys were. Biting their lips in rage and threatening again and again, they closed on the monkeys to hold them back by force; their fury was fierce, but their defeat would come quickly. Then, seeing Dadhimukha enraged, the bulls among monkeys, with Hanumān at their head, rushed at him at full speed, and so Hanumān kept his word. Here two sides faced each other, the keepers defending the king's grove and the victorious monkeys celebrating their triumph; each side had right on its side, which makes the quarrel both pitiable and comic.
४अङ्गदेन दधिमुखस्य निष्पेषणम्
२५सवृक्षं तं महाबाहुमापतन्तं महाबलम्।
वेगवन्तं विजग्राह बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः॥
२६मदान्धो न कृपां चक्रे आर्यकोऽयं ममेति सः।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगेन वसुधातले॥
२७स भग्नबाहूरुमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः।
प्रमुमोह महावीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः॥
२८स कथंचिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः।
उवाचैकान्तमागत्य स्वान्भृत्यान्समुपागतान्॥
सवृक्षं महाबाहुम् आपतन्तं महाबलं वेगवन्तं तं दधिमुखं कुपितः अङ्गदः बाहुभ्यां विजग्राह। मदान्धः सः ‘अयं मम आर्यकः’, अर्थात् पितृव्यस्य मातुलः अतः पितामहस्थानीयः, इति अविचार्य कृपां न चक्रे; अथ आशु एनं वेगेन वसुधातले निष्पिपेष। दधिमुखः सुग्रीवस्य मातुलः, अतः अङ्गदस्य पितामहस्थाने पूज्यः; तथापि मदेन अङ्गदः तत् विस्मृतवान्। सः महावीरः कपिकुञ्जरः भग्नबाहूरुमुखः, अर्थात् भग्नाः बाहवः ऊरू मुखं च यस्य, विह्वलः शोणितोक्षितः मुहूर्तं प्रमुमोह। ततः वानरर्षभः सः कथंचित् तैः वानरैः विमुक्तः एकान्तम् आगत्य समुपागतान् स्वान् भृत्यान् उवाच। अस्मिन् भागे मदस्य परिणामः स्पष्टः — ये पूर्वं केवलं क्रीडन्ति स्म, ते अद्य गुरुजनम् अपि प्रहरन्ति। कविः अङ्गदस्य कर्म न समर्थयति, किन्तु ‘मदान्धः’ इति पदेन तस्य कारणं निर्दिशति। अग्रिमे सर्गे अङ्गदः एव दधिमुखात् क्षमां याचिष्यते इति द्रष्टव्यम्। ‘निष्पिपेष’ इति लिट्प्रयोगः क्रियायाः वेगं पूर्णतां च सूचयति।
As Dadhimukha came on, long-armed, mighty and furiously swift, with his tree in his hands, Aṅgada in anger seized him with both arms. Blind with drink, he showed no pity and never stopped to think, "This is my elder": Dadhimukha was the maternal uncle of Sugrīva, Aṅgada's paternal uncle, and so stood to Aṅgada almost as a grandfather, to be revered, yet in his drunkenness Aṅgada forgot it. He quickly flung him to the ground and crushed him with force. With his arms, thighs and face broken, bewildered and bathed in blood, that great hero among monkeys lay senseless for a while. Here the fruit of drunkenness is plain: those who had only been playing now struck even an elder. The poet does not approve Aṅgada's deed, but by calling him "blind with drink" he names its cause; in the next sarga Aṅgada himself will ask Dadhimukha's forgiveness. Then, somehow freed from the monkeys, that bull among monkeys went apart and spoke to his own servants who had gathered round him.
५दधिमुखस्य निश्चयः, सुग्रीवसमीपगमनं च
२९एतागच्छत गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति॥
३०सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्याम पार्थिवे।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान्॥
३१इष्टं मधुवनं ह्येतत्सुग्रीवस्य महात्मनः।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम्॥
३२स वानरानिमान्सर्वान्मधुलुब्धान्गतायुषः।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान्॥
३३वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिपन्थिनः।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो मे भविष्यति॥
३४एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः॥
३५निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः।
सहस्रांशुसुतो धीमान्सुग्रीवो यत्र वानरः॥
३६रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह॥
३७स निपत्य महावीरः सर्वैस्तैः परिवारितः।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः॥
३८स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्।
सुग्रीवस्याशु तौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत्॥
एते तिष्ठन्तु; आगच्छत, यत्र नः भर्ता विपुलग्रीवः सुग्रीवः रामेण सह तिष्ठति, तत्र गच्छामः। पार्थिवे सुग्रीवे अङ्गदस्य सर्वं दोषं श्रावयिष्यामः; अमर्षी सः मम वचनं श्रुत्वा एतान् वानरान् घातयिष्यति। इदं मधुवनं महात्मनः सुग्रीवस्य इष्टं, पितृपैतामहं, दिव्यं, देवैः अपि दुरासदम्। सः मधुलुब्धान् गतायुषः इमान् सर्वान् वानरान् ससुहृज्जनान् दण्डेन घातयिष्यति। नृपाज्ञापरिपन्थिनः एते दुरात्मानः वध्याः एव; तदा मम अमर्षप्रभवः रोषः सफलः भविष्यति। एवम् उक्त्वा महाबलः दधिमुखः वनपालैः समन्वितः सहसा उत्पत्य जगाम। निमेषान्तरमात्रेण सः वनालयः यत्र धीमान् सहस्रांशुसुतः सुग्रीवः वानरः आसीत्, तत्र प्राप्तः। रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं च दृष्ट्वा सः आकाशात् समप्रतिष्ठां जगतीं निपपात। सर्वैः पालैः परिवारितः पालानां परमेश्वरः महावीरः हरिः दधिमुखः निपत्य दीनवदनः भूत्वा शिरसि अञ्जलिं कृत्वा आशु सुग्रीवस्य तौ चरणौ मूर्ध्ना प्रत्यपीडयत्। दधिमुखस्य रोषः स्वाभाविकः — सः राजाज्ञायाः रक्षकः, तस्य अपमानः राज्ञः अपमानः इति मन्यते। ‘पितृपैतामहम्’ इति पदेन वनस्य वंशपरम्परागतं महत्त्वं सूच्यते, येन अपराधस्य गौरवं वर्धते। किन्तु तस्य आशा विपरीतं फलिष्यति — सुग्रीवः अस्मात् एव निवेदनात् सीतादर्शनम् अनुमास्यति, न तु दण्डं विधास्यति। ‘ससुहृज्जनान्’ इति पदेन दधिमुखः सर्वेषां नाशम् इच्छति, एषा तस्य क्रोधस्य परा काष्ठा। मुद्रणे ‘श्रावयिष्याम’ इति उत्तमपुरुषबहुवचनं पठ्यते, समीक्षिते तु ‘śrāvayiṣyāmi pārthiva’ इति। दधिमुखस्य गतिः अपि वानरस्वभावानुरूपा — निमेषान्तरमात्रेण सः किष्किन्धां प्राप्नोति, यत्र प्रस्रवणगिरौ रामः सुग्रीवः च वसतः। सः आकाशात् समतले भूभागे निपतति, न तु सहसा सुग्रीवस्य समीपे — एषा राजसभायाः मर्यादा। दीनवदनत्वं, शिरसि अञ्जलिः, चरणयोः मूर्ध्ना पीडनं च — एतत् त्रयं शरणागतेः लक्षणम्। सः रामस्य लक्ष्मणस्य च समक्षम् एव निवेदनं करिष्यति, येन अस्य वृत्तान्तस्य महत्त्वं वर्धते। अस्मिन् सर्गे कथायाः सूत्रम् एवं परिवर्तते — यः कलहः दण्डाय आरब्धः, सः सीतादर्शनस्य सूचनायाः साधनं भविष्यति। अतः दधिमुखस्य अपमानः अपि रामकार्यस्य सेवायाम् उपयुक्तः। दधिमुखस्य वचने ‘वध्याः’, ‘घातयिष्यति’, ‘गतायुषः’ इति पदानि पुनः पुनः आगच्छन्ति, येन तस्य आहतस्य मनसः आवेशः प्रकटितः। सुग्रीवः अमर्षी इति तेन स्मर्यते — पूर्वं वालिनः विरोधे सुग्रीवस्य क्रोधः सर्वैः ज्ञातः। किन्तु पाठकः जानाति यत् अयं वृत्तान्तः सुग्रीवाय प्रियः एव भविष्यति।
"Leave them be," he said. "Come, let us go to where our master is, the monkey Sugrīva of the mighty neck, who is staying with Rāma. We shall tell the king all of Aṅgada's offence; he is quick to anger, and when he hears what I say he will have these monkeys put to death. This Madhuvana is dear to the great Sugrīva; it came down to him from his father and grandfather; it is divine, and even the gods cannot violate it. Sugrīva will punish all these honey-greedy monkeys with death, together with their friends; their days are numbered. These wicked creatures, who have set themselves against the king's command, deserve to die, and then the anger born of my indignation will bear fruit." Dadhimukha's anger was natural: he was the guardian of the king's command, and an insult to him was an insult to the king. That the grove was an inheritance from Sugrīva's father and grandfather made the offence graver, and in wanting all of them killed, friends and all, his anger reached its height; the words "deserve to die", "put to death", "days are numbered" keep coming back, showing how stirred his wounded mind was. He remembered Sugrīva as quick to anger, for Sugrīva's wrath in his quarrel with Vālin was well known. But his hope would turn out the opposite way: from this very report Sugrīva would guess that Sītā had been found, and would order no punishment at all, as the reader already knows. Having said this, mighty Dadhimukha leapt up at once with the keepers of the grove and set off, and in the twinkling of an eye that dweller in the wood arrived where the wise Sugrīva, son of the thousand-rayed Sun, was, with Rāma, on Mount Prasravaṇa. Seeing Rāma and Lakṣmaṇa, and Sugrīva too, he dropped from the sky onto level ground, not right beside Sugrīva, as the decorum of a royal court required. Having alighted, the great hero Dadhimukha, chief of the keepers, surrounded by all his keepers, with a downcast face and his hands folded above his head, at once pressed his head to Sugrīva's feet: the downcast face, the folded hands and the head at the feet are the three signs of one seeking refuge. He would make his report in the presence of Rāma and Lakṣmaṇa, which made the matter weightier still. So the thread of the story turns: a quarrel begun for punishment will become the means of bringing the news that Sītā has been seen, and even Dadhimukha's humiliation will serve Rāma's cause.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- अहम् + आवर्जयिष्यामि → अहमावर्जयिष्यामि — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘आवर्जयिष्यामि’ — ‘आ’ उपसर्गः, ‘वृज्’ धातुः णिजन्तः, लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिपन्थः अस्य अस्ति इति — तद्धितान्तः (इनि)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रवरः + अङ्गदः → प्रवरोऽङ्गदः — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतं कार्यं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- किम् + अङ्ग → किमङ्ग — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- पदद्वयम् — ‘अङ्ग’ अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘किम्’ अव्ययवत् प्रयुक्तम्; ‘अङ्ग’ सम्बोधनार्थकम् अव्ययम्
- सन्धिः
- मुखात् + श्रुत्वा → मुखाच्छ्रुत्वा — तकारस्य चकारः, शकारस्य छकारः (छत्वम्)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘मुखात्’ पञ्चमी, एकवचनम्; ‘श्रुत्वा’ क्त्वान्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘नदीवेगः + इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- नद्याः वेगः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अतिसर्गात् + च → अतिसर्गाच्च — तकारस्य चकारः (श्चुत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अति’ उपसर्गः, ‘सृज्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्रोणः मात्रा परिमाणं येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सङ्घशः + तत्र → सङ्घशस्तत्र — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- ‘सङ्घशः’ — ‘शस्’ प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अप’ उपसर्गः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘व्यध्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मधु + उच्छिष्टेन → मधूच्छिष्टेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- मधुनः उच्छिष्टम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मदेन ग्लानाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पर्णानि + आस्तीर्य → पर्णान्यास्तीर्य — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘पर्णानि’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘आस्तीर्य’ ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- च + इतरत् → चेतरत् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘इतरत्’ द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रघृष्टाः + च → प्रघृष्टाश्च — विसर्गस्य शकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘घृष्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदं ‘देवमार्गं च’ इति अनुस्वारेण
- समासः
- देवानां मार्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दत्तवरैः + हतम् → दत्तवरैर्हतम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- दत्तः वरः येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘दत्तवरैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘हतम्’ प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- वनपः + तत्र → वनपस्तत्र — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- वनं पाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रभुञ्जानान् + मधु → प्रभुञ्जानान्मधु — हलन्तस्य संयोगः; मधु + उत्तमम् → मधूत्तमम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मधु उत्तमम् — कर्मधारयः (विशेष्यपूर्वपदः)
- विभक्तिः
- ‘प्रभुञ्जानान्’ द्वितीया, बहुवचनम् (‘भुज्’ शानच्); ‘मधूत्तमम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- संदष्ट + ओष्ठ → संदष्टौष्ठ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- संदष्टाः ओष्ठपुटाः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आर्यकः + अयम् → आर्यकोऽयम् — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- पदद्वयम् — ‘आर्यक’ इति ‘आर्य’ शब्दात् कप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- निष्पिपेष + आशु → निष्पिपेषाशु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘निष्पिपेष’ — ‘निस्’ उपसर्गः, ‘पिष्’ धातुः, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- बाहु + ऊरु → बाहूरु — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + ऊ = ऊ); पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- बाहू च ऊरू च मुखं च (द्वन्द्वः); भग्नाः बाहूरुमुखाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- शोणित + उक्षितः → शोणितोक्षितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शोणितेन उक्षितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- उवाच + एकान्तम् → उवाचैकान्तम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- ‘एकान्तः’ — एकः अन्तः इति कर्मधारयः
- विभक्तिः
- ‘उवाच’ लिट्; ‘एकान्तम्’ द्वितीया; ‘आगत्य’ ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पितृभ्यः पितामहेभ्यः च आगतम् — तद्धितान्तं (अण्) द्वन्द्वपूर्वम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुहृत् + जनान् → सुहृज्जनान् — तकारस्य जकारः (श्चुत्वं जश्त्वं च)
- समासः
- सुहृदः जनाः (कर्मधारयः); सुहृज्जनैः सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- नृप + आज्ञा → नृपाज्ञा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नृपस्य आज्ञा (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः परिपन्थिनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- सहस्रम् अंशवः यस्य सः सहस्रांशुः (बहुव्रीहिः), तस्य सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्