मधुवनप्रवेशः वानराणां मधुपानं च

महेन्द्रात् उत्पतनम्, मधुवनस्य वर्णनम्, अङ्गदस्य अनुज्ञा, वानराणां मदविलासः, दधिमुखस्य निवारणं पराभवः च

जाम्बवतः वाक्यं स्वीकृत्य अङ्गदप्रमुखाः वीराः हनूमान् च प्रीतिमन्तः महेन्द्राग्रात् समुत्पत्य आकाशं छादयन्तः इव प्लुप्लुवुः। भूतैः सभाज्यमानं हनूमन्तं दृष्टिभिः वहन्तः इव ते रामकार्यसिद्ध्या उन्नताः, प्रियाख्यानोन्मुखाः, युद्धाभिनन्दिनः च आसन्। मार्गे ते सुग्रीवस्य अभिरक्षितं, सर्वभूतानाम् अधृष्यं, दधिमुखेन मातुलेन रक्षितं मधुवनं प्रापुः। मधुपिङ्गलाः वानराः कुमारम् अङ्गदं मधूनि अयाचन्त; सः जाम्बवत्प्रमुखान् वृद्धान् अनुमान्य निसर्गं ददौ। ततः ते मधुकराकुलान् द्रुमान् आरुह्य फलमूलानि भक्षयन्तः मदोत्कटाः अभवन् — केचित् अगायन्, केचित् अहसन्, केचित् अनृत्यन्, केचित् अपतन्, केचित् प्रालपन्; न कश्चित् तत्र अमत्तः, न कश्चित् अदृप्तः आसीत्। वनं विध्वस्तं दृष्ट्वा दधिमुखः कोपात् तान् न्यवारयत् — कांश्चित् परुषम् उक्त्वा, कांश्चित् तलैः ताडयित्वा, कांश्चित् साम्ना। किन्तु मदोन्मत्ताः कपयः तं नखैः दशनैः तलैः पादैः च प्रहृत्य प्रकृष्य महावनं निर्विषयं चक्रुः।

१महेन्द्रात् उत्पतनम्, वानराणां हर्षः उत्साहः च

१ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः।
अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश्च महाकपिः॥

२प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः।
महेन्द्राग्रात्समुत्पत्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः॥

३मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः।
छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः॥

४सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्।
हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः॥

५राघवे चार्थनिर्वृत्तिं कर्तुं च परमं यशः।
समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिरुन्नताः॥

६प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।
सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः॥

जाम्बवतः वाक्यम् अङ्गदप्रमुखाः वीराः महाकपिः हनूमान् च अगृह्णन्त। पूर्वसर्गे अङ्गदः लङ्कां गत्वा स्वयमेव सीताम् आनेतुम् ऐच्छत्; जाम्बवान् तु ‘रामस्य मतिः यथा, तथा कार्यसिद्धिं पश्य’ इति तं न्यवारयत्, तत् वचनं सर्वे अनुमेनिरे। ततः वायुपुत्रं पुरःसरं कृत्वा प्रीतिमन्तः सर्वे प्लवगर्षभाः महेन्द्रपर्वतस्य अग्रात् समुत्पत्य पुप्लुवुः। ते मेरुमन्दरसदृशाः, मत्ताः महागजाः इव, महाकायाः महाबलाः, आकाशं छादयन्तः इव गच्छन्ति स्म। भूतगणैः सभाज्यमानम् आत्मवन्तं महावेगं हनूमन्तं ते अपलकैः दृष्टिभिः वहन्तः इव आसन् — एतया उपमया तेषां कृतज्ञता आदरः च प्रकटितः। राघवस्य अर्थनिर्वृत्तिं कर्तुं परमं यशः च मनसि समाधाय ते समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिः उन्नताः अभवन्। सर्वे रामाय प्रियम् आख्यातुम् उन्मुखाः, सर्वे युद्धस्य अभिनन्दिनः, सर्वे रावणस्य प्रतीकारे निश्चितार्थाः मनस्विनः च आसन्। ‘सर्वे’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या कविः दर्शयति यत् अस्मिन् हर्षे न कश्चित् वानरः पृथक् आसीत्। पूर्वम् एते एव वानराः प्रायोपवेशाय उद्यताः आसन्; अद्य कार्यसिद्ध्या तेषां मनांसि सर्वथा परिवर्तितानि। अस्य सर्गस्य मदविलासस्य मूलम् अपि अत्र एव दृश्यते — दीर्घस्य भयस्य अनन्तरं प्राप्तः हर्षः सहसा उद्वेलितः। महेन्द्रः समुद्रस्य उत्तरतीरे स्थितः पर्वतः, यतः हनूमान् लङ्कां प्रति उत्पपात, यत्र च सः प्रत्यागतः। अद्य समग्रं यूथं ततः एव उत्तरं दिशं प्रति किष्किन्धाम् उद्दिश्य प्रस्थितम्। तेषां गतिः अपि गजानां मदगतिः इव उक्ता, येन तेषां बलं गौरवं च सूच्यते। भूतैः हनूमतः सत्कारः दर्शयति यत् तस्य पराक्रमः केवलं वानरैः न, देवगन्धर्वादिभिः अपि प्रशस्यते।

The forest-dwellers, with Aṅgada at their head, the other heroes and the great monkey Hanumān too, accepted Jāmbavān's counsel. In the previous sarga Aṅgada had wanted to go to Laṅkā and bring Sītā back himself, but Jāmbavān had checked him, telling him to see the task through as Rāma intended, and all of them agreed. Then all those bulls among monkeys, full of joy and led by the son of the Wind, sprang up from the peak of Mahendra and bounded away. Mahendra, on the northern shore of the ocean, was where Hanumān had leapt from towards Laṅkā and where he had returned; now the whole troop set out from it northward, towards Kiṣkindhā. Huge as Meru and Mandara, moving like great elephants in rut, those vast and mighty monkeys went as though covering the sky; their gait, like that of elephants in rut, shows their strength and dignity. Hanumān, of great speed and master of himself, was honoured by the beings of the air as he went, for his valour was praised not only by monkeys but by gods, gandharvas and the rest; and the monkeys, gazing at him without blinking, seemed to carry him along with their eyes, an image of their gratitude and respect. Their hearts set on accomplishing Rāghava's purpose and on the highest glory, their aims fulfilled and their spirits raised by the success of their task, all of them eager to tell Rāma the good news, all of them delighting in the prospect of battle, all of them resolved on Rāma's revenge on Rāvaṇa, those high-minded monkeys went on. By saying "all of them" three times the poet shows that not one monkey stood apart from this joy. Not long before, these same monkeys had been ready to fast to death; now success had changed their hearts completely. Here too lies the root of the revelry in this sarga: joy won after long fear suddenly overflowed.

२मधुवनस्य वर्णनं, अङ्गदस्य अनुज्ञा

७प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौकसः।
नन्दनोपममासेदुर्वनं द्रुमशतायुतम्॥

८यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम्।
अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम्॥

९यद्रक्षति महावीरः सदा दधिमुखः कपिः।
मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥

१०ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः।
वानरा वानरेन्द्रस्य मनःकान्तं महावनम्॥

११ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत्।
कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः॥

१२ततः कुमारस्तान्वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान्कपीन्।
अनुमान्य ददौ तेषां निसर्गं मधुभक्षणे॥

आकाशे प्लवमानाः ते काननौकसः नन्दनवनसदृशं द्रुमशतायुतं वनम् आसेदुः। तत् मधुवनं नाम सुग्रीवेण अभिरक्षितम्, सर्वभूतानाम् अधृष्यं, सर्वभूतमनोहरं च आसीत्। तत् वनं महावीरः दधिमुखः नाम कपिः सदा अरक्षत् — सः कपिमुख्यस्य महात्मनः सुग्रीवस्य मातुलः आसीत्। अतः वनस्य स्वामी राजा, रक्षकः च राज्ञः मातुलः — एतत् अग्रे कलहस्य गौरवं सूचयति। वानरेन्द्रस्य मनःकान्तं तत् महावनम् उपागम्य ते वानराः परमोत्कटाः बभूवुः, अर्थात् मधुपानाय अत्यन्तम् उत्कण्ठिताः। ततः हृष्टाः मधुपिङ्गलाः ते वानराः महत् मधुवनं दृष्ट्वा कुमारम् अङ्गदं मधूनि अभ्ययाचन्त। कुमारः अङ्गदः अपि जाम्बवत्प्रमुखान् वृद्धान् कपीन् अनुमान्य तेभ्यः मधुभक्षणे निसर्गम्, अर्थात् अनुज्ञां, ददौ। अत्र अङ्गदस्य विनयः द्रष्टव्यः — युवराजः सन् अपि सः वृद्धानाम् अनुमतिं विना न किमपि करोति। वानराणां याचना अपि मर्यादया कृता, न बलात्। किन्तु राज्ञः वनं युवराजः अनुजानाति इति अधिकारस्य प्रश्नः उत्पद्यते, यः अग्रे दधिमुखस्य क्रोधस्य कारणं भविष्यति। वनस्य ‘मधुवनम्’ इति नाम एव तस्य वैशिष्ट्यं सूचयति — तत्र मधुकराः मधूनि च प्रचुराणि। मधुवनं केवलम् उद्यानं न, अपितु राजकीयं सम्पत् — यथा अग्रे दधिमुखः वक्ष्यति, तत् सुग्रीवस्य पितृपैतामहं वनम्। अतः तस्य उपभोगः राज्ञः अनुमतिम् अपेक्षते। वानराः तु कार्यसिद्ध्या उत्साहिताः, युवराजस्य अनुज्ञां पर्याप्तां मन्यन्ते। कविः अत्र पूर्वम् एव वनस्य रक्षितत्वं द्विवारं कथयति, येन पाठकः अग्रिमस्य विवादस्य प्रतीक्षां करोति। दीर्घस्य उपवासस्य श्रमस्य च अनन्तरं वानराणां क्षुधा अपि स्वाभाविकी।

Bounding through the sky, the forest-dwellers came to a wood like Indra's Nandana garden, filled with hundreds of thousands of trees. It was the grove called Madhuvana, the Honey Grove, guarded by Sugrīva, a place no creature could violate and one that delighted every creature. Its very name shows what was special about it: bees and honey were everywhere. It was always guarded by the mighty hero Dadhimukha, a monkey who was the maternal uncle of the great Sugrīva, chief of the monkeys. So the grove's owner was the king, and its keeper the king's uncle, which foreshadows how serious the quarrel to come would be. It was not merely a garden but royal property; as Dadhimukha will say, it had come down to Sugrīva from his father and grandfather, and its enjoyment needed the king's permission. When they reached that great wood, so dear to the monkey king's heart, the monkeys grew wild with longing for its honey, and after their long fasting and toil their hunger was natural. Then those monkeys, tawny as honey, seeing the great Madhuvana, joyfully begged the prince Aṅgada for its honey. The prince first obtained the consent of the elders, Jāmbavān and the other monkeys, and then gave them leave to eat it. Aṅgada's humility is worth noting: crown prince though he was, he did nothing without the elders' consent; and the monkeys asked properly, not by force. But the monkeys, excited by their success, thought the crown prince's leave enough, and his granting the use of the king's grove raised a question of authority that would later provoke Dadhimukha's anger. The poet mentions twice beforehand that the grove was guarded, so that the reader is already waiting for the dispute.

३वानराणां मधुपानं मदविलासः च

१३ते निसृष्टाः कुमारेण धीमता वालिसूनुना।
हरयः समपद्यन्त द्रुमान्मधुकराकुलान्॥

१४भक्षयन्तः सुगन्धीनि मूलानि च फलानि च।
जग्मुः प्रहर्षं ते सर्वे बभूवुश्च मदोत्कटाः॥

१५ततश्चानुमताः सर्वे सुसंहृष्टा वनौकसः।
मुदिताश्च ततस्ते च प्रनृत्यन्ति ततस्ततः॥

१६गायन्ति केचित्प्रहसन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रणमन्ति केचित्।
पतन्ति केचित्प्रचरन्ति केचित्प्लवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्॥

१७परस्परं केचिदुपाश्रयन्ति परस्परं केचिदतिब्रुवन्ति।
द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिद्रवन्ति क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित्॥

१८महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसम्पतन्ति।
गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति॥

१९तुदन्तमन्यः प्रणदन्नुपैति समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीत्।
न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव दृप्तः॥

धीमता वालिसूनुना कुमारेण निसृष्टाः ते हरयः मधुकरैः आकुलान् द्रुमान् समपद्यन्त, अर्थात् तान् आरुरुहुः। सुगन्धीनि मूलानि फलानि च भक्षयन्तः ते सर्वे प्रहर्षं जग्मुः, मदोत्कटाः च बभूवुः। अनुमताः सुसंहृष्टाः वनौकसः मुदिताः ततस्ततः प्रनृत्यन्ति स्म। अतः परं कविः दीर्घवृत्तैः तेषां मदविलासं वर्णयति। केचित् गायन्ति, केचित् प्रहसन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् प्रणमन्ति; केचित् पतन्ति, केचित् प्रचरन्ति, केचित् प्लवन्ते, केचित् प्रलपन्ति। केचित् परस्परम् उपाश्रयन्ति, केचित् परस्परम् अतिब्रुवन्ति, अर्थात् विवदन्ते; केचित् द्रुमात् द्रुमम् अभिद्रवन्ति, केचित् नगाग्रात् क्षितौ निपतन्ति। केचित् उदीर्णवेगाः महीतलात् महाद्रुमाणाम् अग्राणि अभिसम्पतन्ति। गायन्तम् अन्यः प्रहसन् उपैति, हसन्तम् अन्यः प्ररुदन् उपैति, तुदन्तम् अन्यः प्रणदन् उपैति — एवं तत् कपिसैन्यं समाकुलम् आसीत्। तत्र न कश्चित् अमत्तः, न कश्चित् अदृप्तः आसीत्। ‘केचित्’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्त्या कविः दृश्यस्य बहुरूपतां चञ्चलतां च चित्रयति। विपरीतभावानां युग्मानि — गायन्तं हसन्, हसन्तं रुदन् — मदस्य असंगतिं दर्शयन्ति। एतत् वर्णनं हास्यरसप्रधानम्, किन्तु तस्य पृष्ठे दीर्घस्य श्रमस्य चिन्तायाः च अवसानम् अपि अनुभूयते। अस्मिन् भागे मूले उपजातिवृत्तानि प्रयुक्तानि, येषां लयः द्रुतः, तेन वानराणां चाञ्चल्यम् अपि श्रव्यं भवति। मुद्रणे एते श्लोकाः पादशः चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र तु अर्धशः द्वे पङ्क्ती। वानरस्वभावस्य एतत् चित्रं लोकानुभवात् गृहीतम् — मत्तानां जनानां व्यवहारः अपि तादृशः एव। कविः न निन्दति, केवलं हर्षेण चित्रयति; रामकार्यसिद्धेः उत्सवः एषः। ‘मदोत्कटाः’ इति पदम् अत्र पुनः पुनः स्मर्यते।

Released by the wise prince, Vālin's son, the monkeys climbed the trees swarming with bees. Eating fragrant roots and fruits, they were all delighted and grew wild with intoxication; and having leave, the forest-dwellers, overjoyed and merry, began dancing here and there. Some sang, some laughed, some danced, some bowed; some fell down, some wandered about, some leapt, some babbled. Some leaned on one another, some quarrelled with one another; some ran from tree to tree, some dropped from the treetops to the ground; some, full of energy, sprang from the ground to the tops of great trees. One went laughing up to another who was singing; another went weeping up to one who was laughing; another went roaring up to one who was lashing out. The monkey host was in uproar; there was not one there who was not drunk, not one who was not wild with pride. The poet's "some ... some" again and again paints the variety and restlessness of the scene, and the pairs of opposite moods, laughing at the singer, weeping at the laugher, show how drink jumbles everything; the quick rhythm of his verse lets the reader hear the monkeys' restlessness. The picture is drawn from life, for drunken people behave just so. It is comic, yet behind it one can feel the end of long toil and anxiety; the poet does not condemn but paints it with delight, for this was the celebration of the success of Rāma's cause.

४दधिमुखस्य निवारणं, वानरैः तस्य पराभवः

२०ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान्।
समीक्ष्य कोपाद्दधिवक्त्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान्॥

२१स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवृद्धवीरः।
चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः॥

२२उवाच कांश्चित्परुषाण्यभीतमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान।
समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित्॥

२३स तैर्मदादप्रतिवार्यवेगैर्बलाच्च तेन प्रतिवार्यमाणैः।
प्रधर्षणे त्यक्तभयैः समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम्॥

२४नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्तस्तलैश्च पादैश्च समापयन्तः।
मदात्कपिं ते कपयः समन्तान्महावनं निर्विषयं च चक्रुः॥

ततः परिभक्ष्यमाणं तत् वनं, विध्वंसितपत्रपुष्पान् द्रुमान् च समीक्ष्य दधिवक्त्रनामा कपिः कोपात् तान् कपीन् निवारयामास। दधिवक्त्रः इति दधिमुखस्य एव नामान्तरम्। सः वनस्य गोप्ता हरिवृद्धवीरः प्रवृद्धैः मत्तैः तैः परिभर्त्स्यमानः अपि उग्रतेजाः वानरेभ्यः वनस्य रक्षां प्रति भूयः मतिं चकार। सः कांश्चित् अभीतः परुषाणि उवाच, अन्यान् असक्तं तलैः जघान, कैश्चित् समेत्य कलहं चकार, कांश्चित् तु साम्ना उपजगाम। एवं सः चतुर्भिः उपायैः — वाचा, दण्डेन, कलहेन, साम्ना च — तान् निवारयितुम् अयतत। किन्तु मदात् अप्रतिवार्यवेगैः तैः सः बलात् प्रतिवार्यमाणः अभवत्; प्रधर्षणे त्यक्तभयैः तैः सः दोषम् अनवेक्ष्य प्रकृष्यते स्म। ते कपयः मदात् तं कपिं नखैः तुदन्तः, दशनैः दशन्तः, तलैः पादैः च समापयन्तः, अर्थात् अर्धमृतं कुर्वन्तः, समन्तात् महावनं निर्विषयं चक्रुः — वने किमपि भोग्यं न अवशिष्टम्। राजमातुलस्य एतादृशः अवमानः अग्रिमस्य सर्गस्य कथायाः बीजम्। ‘अनवेक्ष्य दोषम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मदेन तेषां विवेकः नष्टः, राजापराधस्य भयम् अपि विस्मृतम्। दधिमुखः वृद्धः, एकाकी च; तस्य कर्तव्यनिष्ठा प्रशंसनीया, यतः सः बहुभिः बलवद्भिः सह अपि युध्यते। किन्तु तस्य पराभवः अपि अनिवार्यः। कविः वानराणां मदं न प्रशंसति, किन्तु तेषां हर्षस्य कारणं च न विस्मरति। अग्रिमे सर्गे अयं विवादः हनूमतः अङ्गदस्य च अनुमत्या आरभ्य सुग्रीवस्य समीपं यावत् गमिष्यति, तत्र च सुग्रीवः अस्मात् एव कार्यसिद्धिम् अनुमास्यति।

Seeing the grove being devoured and its trees stripped of leaves and flowers, the monkey called Dadhivaktra, which is another name for Dadhimukha, angrily tried to stop them. Though that grey old hero, the keeper of the grove, was abused by the monkeys in their excess, he was fiercely energetic and once more resolved to protect the wood from them. Fearlessly he spoke harshly to some; others he struck hard with his palms; with some he came to blows, and some he tried to win over gently. So he tried every means, words, force, fighting and conciliation, to stop them. But in their drunkenness their rush could not be checked, and when he tried to hold them back by force they threw off all fear of laying hands on him, closed on him together and dragged him about, heedless of the offence; the drink had taken away their judgement, and they forgot even the fear of wronging the king. Scratching him with their nails, biting him with their teeth and beating him half to death with their palms and feet, the monkeys in their drunkenness left that great wood stripped bare on every side, with nothing left to enjoy. Dadhimukha was old and alone, and his devotion to duty, standing up to so many strong opponents, deserves praise, but his defeat was inevitable. The poet does not praise the monkeys' drunkenness, yet he does not forget the reason for their joy. Such an insult to the king's uncle is the seed of the next sarga's story: the dispute will pass through Hanumān's and Aṅgada's permission all the way to Sugrīva, and from it Sugrīva will guess that the task has succeeded.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि

अगृह्णन्त ६१.१ स्वीकृतवन्तः, अङ्गीकृतवन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः लङि ‘अ’ आगमः, ‘ना’ विकरणम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)

वायुपुत्रपुरःसराः ६१.२ हनूमन्तम् अग्रे कृत्वा गच्छन्तः

सन्धिः: पुरः + सराः → पुरःसराः — विसर्गः यथावत् स्थितः
समासः: वायुपुत्रः पुरःसरः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्लवगर्षभाः ६१.२ वानरश्रेष्ठाः

सन्धिः: प्लवग + ऋषभाः → प्लवगर्षभाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: प्लवगेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

मेरुमन्दरसंकाशा ६१.३ मेरुमन्दरपर्वतसदृशाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘संकाशाः + मत्ताः’ इति विसर्गलोपः
समासः: मेरुः च मन्दरः च मेरुमन्दरौ (द्वन्द्वः), ताभ्यां संकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सभाज्यमानम् ६१.४ सम्मान्यमानम्, प्रशस्यमानम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सभाज्’ (पूजायाम्) धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हनूमतः विशेषणम्)

आत्मवन्तम् ६१.४ जितेन्द्रियम्, धीरम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘आत्मन्’ शब्दात् मतुप् (वत्)
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

चार्थनिर्वृत्तिम् ६१.५ कार्यस्य सम्पादनम्

सन्धिः: च + अर्थ → चार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अर्थस्य निर्वृत्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कर्मसिद्धिभिरुन्नताः ६१.५ कार्यसाफल्येन उत्साहिताः

सन्धिः: कर्मसिद्धिभिः + उन्नताः → कर्मसिद्धिभिरुन्नताः — विसर्गस्य रेफः
समासः: कर्मणः सिद्धयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘कर्मसिद्धिभिः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘उन्नताः’ प्रथमा बहुवचनम्

प्रियाख्यानोन्मुखाः ६१.६ प्रियसंवादं निवेदयितुम् उत्सुकाः

सन्धिः: प्रिय + आख्यान → प्रियाख्यान — सवर्णदीर्घसन्धिः; आख्यान + उन्मुखाः → आख्यानोन्मुखाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: प्रियस्य आख्यानम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् उन्मुखाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

युद्धाभिनन्दिनः ६१.६ युद्धस्य प्रशंसकाः, युद्धोत्सुकाः

सन्धिः: युद्ध + अभिनन्दिनः → युद्धाभिनन्दिनः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: युद्धम् अभिनन्दन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

रामप्रतीकारे ६१.६ रामार्थं शत्रोः प्रतिक्रियायाम्

सन्धिः: प्रति + कारे → प्रतीकारे — उपसर्गस्य दीर्घः
समासः: रामस्य (कृते) प्रतीकारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

नन्दनोपमम् ६१.७ इन्द्रस्य नन्दनवनसदृशम्

सन्धिः: नन्दन + उपमम् → नन्दनोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: नन्दनम् उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

द्रुमशतायुतम् ६१.७ शतशः वृक्षैः युक्तम्

सन्धिः: द्रुमशत + आयुतम् → द्रुमशतायुतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: द्रुमाणां शतानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ६१.८ सुग्रीवेण सर्वतः पालितम्

सन्धिः: सुग्रीवस्य + अभिरक्षितम् → सुग्रीवस्याभिरक्षितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पदद्वयम्
विभक्तिः: ‘सुग्रीवस्य’ षष्ठी; ‘अभिरक्षितम्’ प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अधृष्यम् ६१.८ यत् आक्रमितुं न शक्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न धृष्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

मातुलः ६१.९ मातुः भ्राता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परमोत्कटाः ६१.१० अत्यन्तम् उत्कण्ठिताः, उन्मत्तप्रायाः

सन्धिः: परम + उत्कटाः → परमोत्कटाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: परमम् उत्कटाः — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

मधुपिङ्गलाः ६१.११ मधुवर्णाः, पीतारुणवर्णाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मधु इव पिङ्गलाः — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

अभ्ययाचन्त ६१.११ प्रार्थितवन्तः

सन्धिः: अभि + अयाचन्त → अभ्ययाचन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘याच्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान् ६१.१२ जाम्बवदादीन् वृद्धान् कपीन्

सन्धिः: वृद्धान् + जाम्बवत् → वृद्धाञ्जाम्बवत् — नकारस्य जकारे परे ञकारः (श्चुत्वम्)
समासः: जाम्बवान् प्रमुखः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

निसर्गम् ६१.१२ अनुज्ञाम्, स्वेच्छया उपभोगस्य अनुमतिम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘सृज्’ धातोः घञ्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मधुकराकुलान् ६१.१३ भ्रमरैः व्याप्तान्

सन्धिः: मधुकर + आकुलान् → मधुकराकुलान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: मधुकरैः आकुलाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

मदोत्कटाः ६१.१४ मदेन उन्मत्ताः

सन्धिः: मद + उत्कटाः → मदोत्कटाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: मदेन उत्कटाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रनृत्यन्ति ६१.१५ प्रकर्षेण नृत्यन्ति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

केचिदतिब्रुवन्ति ६१.१७ केचित् अतिमात्रं भाषन्ते, विवदन्ते

सन्धिः: केचित् + अतिब्रुवन्ति → केचिदतिब्रुवन्ति — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: पदद्वयम्
विभक्तिः: ‘अतिब्रुवन्ति’ — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

उदीर्णवेगा ६१.१८ प्रवृद्धवेगाः

सन्धिः: पदान्ते ‘उदीर्णवेगाः + महाद्रुम’ इति विसर्गलोपः
समासः: उदीर्णः वेगः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

कपिसैन्यम् ६१.१९ वानरसेना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कपीनां सैन्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

विध्वंसितपत्रपुष्पान् ६१.२० येषां पत्राणि पुष्पाणि च नष्टानि तान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विध्वंसितानि पत्राणि पुष्पाणि च येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (द्रुमान् इत्यस्य विशेषणम्)

परिभर्त्स्यमानो ६१.२१ तर्ज्यमानः, निन्द्यमानः

सन्धिः: परिभर्त्स्यमानः + वनस्य → परिभर्त्स्यमानो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अः → ओ)
समासः: समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘भर्त्स्’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अप्रतिवार्यवेगै ६१.२३ येषां वेगः निवारयितुं न शक्यः तैः

सन्धिः: पदान्ते ‘वेगैः + बलात्’ इति विसर्गस्य रेफः — ‘वेगैर्बलाच्च’
समासः: प्रतिवार्यः न — नञ्तत्पुरुषः; अप्रतिवार्यः वेगः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

निर्विषयम् ६१.२४ भोग्यवस्तुरहितं, सर्वथा शून्यम्

सन्धिः: निः + विषयम् → निर्विषयम् — विसर्गस्य रेफः
समासः: निर्गतः विषयः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्