वालिसूनुरभाषत
६०.१
अङ्गदः उवाच
- सन्धिः
- वालिसूनुः + अभाषत → वालिसूनुरभाषत — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- वालिनः सूनुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘वालिसूनुः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘अभाषत’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुन्दरकाण्डम् — षष्टितमः सर्गः
अङ्गदस्य लङ्काविजयप्रस्तावः जाम्बवता निवारणं च
मैन्दद्विविदयोः बलम्, ‘अहमेकोऽपि पर्याप्तः’, सीतां जित्वा नेतुं प्रस्तावः, जाम्बवतः विवेकः — रामस्य प्रतिज्ञा न मिथ्या करणीया
हनूमतः वचनं श्रुत्वा वालिसूनुः अङ्गदः अभाषत — ‘अश्विपुत्रौ मैन्दद्विविदौ पितामहस्य वरात् सर्वावध्यौ, पुरा देवानां चमूं प्रमथ्य अमृतं पीतवन्तौ; एतौ एव संक्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जरां लङ्कां नाशयितुं शक्तौ। अहम् एकः अपि पर्याप्तः। वायुसूनोः बलेन एव लङ्का दग्धा इति श्रुतम्; ‘देवी दृष्टा, न तु आनीता’ इति रामाय निवेदयितुं भवद्भिः ख्यातपौरुषैः न युक्तम्। लङ्कां जित्वा रावणं हत्वा सीताम् आदाय सिद्धार्थाः गच्छामः; रामलक्ष्मणयोः मध्ये जनकात्मजां न्यस्याम।’ तं कृतसंकल्पं जाम्बवान् परमप्रीतः अर्थवत् वाक्यम् उवाच — ‘नैषा बुद्धिः उचिता, महाबुद्धे। वयं दक्षिणां दिशं विचेतुम् आज्ञप्ताः, न आनेतुम्। रामः स्वयं वानरमुख्यानां पुरतः सीताविजयं प्रतिज्ञातवान्; अस्माभिः निर्जिता सीता तस्मै न रोचेत, तस्य प्रतिज्ञा मिथ्या भवेत्, कर्म च विफलम्। अतः यत्र रामः सलक्ष्मणः सुग्रीवः च, तत्र गत्वा कार्यं निवेदयामः। यथा रामस्य मतिः निविष्टा, तथा कार्यसिद्धिं पश्य।’
१अङ्गदस्य प्रस्तावः — वयम् एव लङ्कां जित्वा सीतां नयामः
१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत।
अश्विपुत्रौ महावेगौ बलवन्तौ प्लवंगमौ॥
२पितामहवरोत्सेकात्परमं दर्पमास्थितौ।
अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः॥
३सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान्पुरा।
वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम्॥
४सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ महाबलौ।
एतावेव हि संक्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम्॥
५लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः।
अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम्॥
६तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम्।
किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः॥
७कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः।
वायुसूनोर्बलेनैव दग्धा लङ्केति नः श्रुतम्॥
८दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदितुम्।
न युक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातपौरुषैः॥
९नहि वः प्लवने कश्चिन्नापि कश्चित्पराक्रमे।
तुल्यः सामरदैत्येषु लोकेषु हरिसत्तमाः॥
१०जित्वा लङ्कां सरक्षौघां हत्वा तं रावणं रणे।
सीतामादाय गच्छामः सिद्धार्था हृष्टमानसाः॥
११तेष्वेवं हतवीरेषु राक्षसेषु हनूमता।
किमन्यदत्र कर्तव्यं गृहीत्वा याम जानकीम्॥
१२रामलक्ष्मणयोर्मध्ये न्यस्याम जनकात्मजाम्।
किं व्यलीकैस्तु तान्सर्वान्वानरान्वानरर्षभान्॥
१३वयमेव हि गत्वा तान्हत्वा राक्षसपुङ्गवान्।
राघवं द्रष्टुमर्हामः सुग्रीवं सहलक्ष्मणम्॥
तस्य हनूमतः तत् वचनं श्रुत्वा वालिसूनुः अङ्गदः अभाषत — ‘इमौ अश्विपुत्रौ मैन्दद्विविदौ महावेगौ बलवन्तौ प्लवंगमौ पितामहस्य वरात् उत्सेकं प्राप्य परमं दर्पम् आस्थितौ। अश्विनोः माननार्थं सर्वलोकपितामहः ब्रह्मा पुरा अनयोः अतुलं सर्वावध्यत्वं दत्तवान्। वरोत्सेकेन मत्तौ एतौ वीरौ महाबलौ देवानां महतीं चमूं प्रमथ्य सुराणाम् अमृतं पीतवन्तौ। एतौ एव संक्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जरां लङ्कां नाशयितुं शक्तौ; अन्ये सर्वे वानराः तिष्ठन्तु। अहम् एकः अपि सराक्षसगणां तां लङ्कां पुरीं महाबलं रावणं च तरसा हन्तुं पर्याप्तः; किं पुनः बलवद्भिः कृतात्मभिः कृतास्त्रैः शक्तैः विजयैषिभिः भवद्भिः प्लवगैः वीरैः सहितः। वायुसूनोः बलेन एव लङ्का दग्धा इति नः श्रुतम्। ‘देवी दृष्टा, न च आनीता’ इति तत्र रामसमीपे निवेदयितुं ख्यातपौरुषैः भवद्भिः युक्तम् इव न पश्यामि। हे हरिसत्तमाः, सामरदैत्येषु लोकेषु प्लवने पराक्रमे वा वः तुल्यः कश्चित् नास्ति। अतः सरक्षौघां लङ्कां जित्वा, रणे तं रावणं हत्वा, सीताम् आदाय सिद्धार्थाः हृष्टमानसाः गच्छामः। हनूमता राक्षसेषु हतवीरेषु, जानकीं गृहीत्वा यामः — अत्र अन्यत् किं कर्तव्यम्? रामलक्ष्मणयोः मध्ये जनकात्मजां न्यस्याम। किष्किन्धायां स्थितान् तान् सर्वान् वानरर्षभान् वानरान् व्यलीकैः किं प्रयोजनम्? वयम् एव गत्वा राक्षसपुङ्गवान् हत्वा सुग्रीवं सहलक्ष्मणं राघवं द्रष्टुम् अर्हामः।’ अङ्गदस्य वचनं युवराजस्य उत्साहस्य फलम्। सः हनूमतः प्रस्तावं स्वीकृत्य विस्तारयति। अश्विपुत्रयोः कथा — ब्रह्मणः वरात् अवध्यत्वं, देवसेनायाः पराजयः, अमृतपानं च — तयोः अद्भुतं बलं दर्शयति। ‘अहमेकोऽपि पर्याप्तः’ इत्यादयः चत्वारः अर्धश्लोकाः पूर्वसर्गे हनूमतः मुखे अपि अक्षरशः मुद्रिताः; अत्र अङ्गदः तान् एव शब्दान् स्वयं वदति — मुद्रणस्य पुनरुक्तिः यथावत् रक्षिता। अङ्गदस्य मुख्यः तर्कः गौरवविषयकः — ‘दृष्टा न आनीता’ इति निवेदनं वीराणाम् अपमानकरम् इव तस्य प्रतिभाति। सः रामस्य श्रमं सैन्यस्य च क्लेशं निवारयितुम् इच्छति। अङ्गदस्य वचने युवसुलभः उत्साहः, वानराणां बले विश्वासः, हनूमतः कर्मणि गर्वः च मिलन्ति। सः पूर्वं निराशः आसीत् — सीतां विना प्रत्यागमने सुग्रीवः तं दण्डयेत् इति भयात् प्रायोपवेशनं कर्तुम् इच्छति स्म। अधुना हनूमतः सफलतया तस्य मनः परिवर्तितम्; सः इदानीं युद्धम् अपि कर्तुम् उद्यतः। ‘किं व्यलीकैः’ इति वचनेन सः किष्किन्धायां स्थितानां वानराणां श्रमं निवारयितुम् इच्छति — यत् कार्यं वयं स्वल्पैः वीरैः कर्तुं शक्नुमः, तदर्थं सर्वा सेना किमर्थं क्लिश्येत्? ‘रामलक्ष्मणयोः मध्ये न्यस्याम’ इति चित्रं मनोहरम् — वानराः सीतां रामस्य समीपे स्थापयन्ति इति। तस्य तर्कः युक्तः इव, किन्तु तस्मिन् रामस्य इच्छायाः विचारः नास्ति; एषः एव दोषः जाम्बवता अग्रे दर्श्यते। अङ्गदः हनूमतः बलं ‘वायुसूनोः बलेन एव लङ्का दग्धा’ इति स्मारयति — एकः एव वानरः यदि एतत् अकरोत्, तर्हि सर्वे मिलित्वा किं न कुर्युः इति तस्य भावः। तस्य प्रस्तावः साहसपूर्णः, किन्तु दूतकर्मणः मर्यादां न विचारयति; अतः एव वृद्धः जाम्बवान् तं मृदुना वचनेन निवारयति, येन युवराजस्य मानः अपि रक्षितः भवति।
When he heard what Hanumān had said, Vālin's son Aṅgada spoke. "These two sons of the Aśvins, Mainda and Dvivida, are swift and mighty leapers," he said. "Swollen by the boon of the Grandsire, they have grown supremely proud: to honour the Aśvins, Brahmā, grandsire of all the worlds, long ago granted these two an unequalled immunity from death at anyone's hands. Intoxicated by that boon, these mighty heroes crushed the vast army of the gods and drank the gods' nectar. These two alone, if they were roused, could destroy Laṅkā with its horses, chariots and elephants; let all the other monkeys stand aside. I alone am enough to destroy that city of Laṅkā swiftly, with its hosts of rākṣasas, and mighty Rāvaṇa too; how much more when I have you with me, heroic leapers, strong, self-possessed, skilled in arms, able and bent on victory! We have heard that Laṅkā was burned by the strength of the Wind's son alone. To go and report there, before Rāma, that the queen was seen but not brought back, I do not think that fitting for heroes of your renown. In the worlds with their gods and daityas there is no one equal to you, best of monkeys, in leaping or in valour. So let us conquer Laṅkā with its swarms of rākṣasas, kill Rāvaṇa in battle, take Sītā and go home, our purpose achieved and our hearts rejoicing. Now that Hanumān has killed the rākṣasas' heroes, what else is there to do here but take Jānakī and go? Let us set Janaka's daughter down between Rāma and Lakṣmaṇa. Why trouble all those monkeys, those bulls among monkeys waiting in Kiṣkindhā? We ourselves should go, kill those bulls among the rākṣasas, and then go to see Rāghava and Sugrīva with Lakṣmaṇa." Aṅgada's words were the fruit of a young prince's zeal; he took up Hanumān's proposal and enlarged on it, repeating the very words Hanumān had used. The story of the Aśvins' sons, their immunity by Brahmā's boon, their rout of the gods' army and their drinking of the nectar, shows their wondrous strength. His chief argument was about honour: to report that she had been seen but not brought back seemed to him a disgrace to heroes. He wanted to spare Rāma the labour and the army its hardship: why should the whole army suffer for a task a few heroes could do? The picture of the monkeys setting Sītā down between Rāma and Lakṣmaṇa is a charming one. In his words a young man's eagerness, faith in the monkeys' strength and pride in Hanumān's deed all come together. Not long before he had been in despair, ready to fast to death for fear that Sugrīva would punish him for returning without Sītā; now Hanumān's success had changed his mind, and he was ready even for war. He reminded them that Laṅkā had been burned by the strength of the Wind's son alone: if one monkey had done that, what could they not do together? His reasoning seems sound, but it takes no account of Rāma's wishes, and that is the flaw Jāmbavān will point out. His proposal was full of daring but did not consider the limits of an envoy's task, so the old Jāmbavān checked him gently, in a way that also protected the crown prince's pride.
२जाम्बवतः निवारणं — रामस्य प्रतिज्ञायाः गौरवम्
१४तमेवं कृतसंकल्पं जाम्बवान्हरिसत्तमः।
उवाच परमप्रीतो वाक्यमर्थवदर्थवित्॥
१५नैषा बुद्धिर्महाबुद्धे यद्ब्रवीषि महाकपे।
विचेतुं वयमाज्ञप्ता दक्षिणां दिशमुत्तमाम्॥
१६नानेतुं कपिराजेन नैव रामेण धीमता।
कथंचिन्निर्जितां सीतामस्माभिर्नाभिरोचयेत्॥
१७राघवो नृपशार्दूलः कुलं व्यपदिशन्स्वकम्।
प्रतिज्ञाय स्वयं राजा सीताविजयमग्रतः॥
१८सर्वेषां कपिमुख्यानां कथं मिथ्या करिष्यति।
विफलं कर्म च कृतं भवेत्तुष्टिर्न तस्य च॥
१९वृथा च दर्शितं वीर्यं भवेद्वानरपुङ्गवाः।
तस्माद्गच्छाम वै सर्वे यत्र रामः सलक्ष्मणः।
सुग्रीवश्च महातेजाः कार्यस्यास्य निवेदने॥
२०न तावदेषा मतिरक्षमा नो यथा भवान्पश्यति राजपुत्र।
यथा तु रामस्य मतिर्निविष्टा तथा भवान्पश्यतु कार्यसिद्धिम्॥
एवं कृतसंकल्पं तम् अङ्गदं हरिसत्तमः अर्थवित् जाम्बवान् परमप्रीतः अर्थवत् वाक्यम् उवाच — ‘हे महाबुद्धे महाकपे, यत् त्वं ब्रवीषि, एषा बुद्धिः न युक्ता। वयं कपिराजेन धीमता रामेण च उत्तमां दक्षिणां दिशं विचेतुम् आज्ञप्ताः, न तु आनेतुम्। अस्माभिः कथंचित् निर्जितां सीतां नृपशार्दूलः राघवः स्वकं कुलं व्यपदिशन् न अभिरोचयेत्। सः राजा सर्वेषां कपिमुख्यानाम् अग्रतः स्वयं सीताविजयं प्रतिज्ञाय तां प्रतिज्ञां कथं मिथ्या करिष्यति? तदा कृतं कर्म च विफलं भवेत्, तस्य तुष्टिः च न स्यात्; हे वानरपुङ्गवाः, दर्शितं वीर्यम् अपि वृथा भवेत्। तस्मात् यत्र सलक्ष्मणः रामः महातेजाः सुग्रीवः च, तत्र अस्य कार्यस्य निवेदने सर्वे गच्छाम। हे राजपुत्र, यथा भवान् पश्यति, न तावत् एषा मतिः नः अक्षमा; किन्तु यथा रामस्य मतिः निविष्टा, तथा भवान् कार्यसिद्धिं पश्यतु।’ जाम्बवतः वचनं वृद्धस्य विवेकस्य आदर्शः। सः अङ्गदस्य उत्साहं न निन्दति — ‘परमप्रीतः’ इति पदं दर्शयति यत् सः तस्य साहसं प्रशंसति। किन्तु सः त्रीन् हेतून् ददाति — आज्ञायाः सीमा, रामस्य प्रतिज्ञा, रामस्य कुलगौरवं च। दूतस्य कर्तव्यं स्वामिनः आज्ञायाः अनुसरणम्, न तस्याः अतिक्रमणम्। रामः क्षत्रियः; तस्य पत्नी तस्य एव बाहुबलेन मोचनीया — एषः क्षत्रधर्मः। सीता अपि पूर्वसर्गे एतत् एव अवदत् — ‘तत् तस्य सदृशं भवेत्’ इति। एवं सीतायाः जाम्बवतः च मतम् एकम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, तत्र ‘नः अक्षमा न’ इति द्विनञ्प्रयोगेण जाम्बवान् वानराणां सामर्थ्यं स्वीकरोति, तथापि रामस्य इच्छां प्रधानं मन्यते। एतेन वानराः सर्वे मधुवनमार्गेण किष्किन्धां प्रति प्रस्थास्यन्ति।
Jāmbavān, best of monkeys, who knew the right course, was supremely pleased with Aṅgada, resolved as he was, and he answered him with words full of meaning. "This is not a wise thought, great monkey, though your understanding is great. We were ordered by the king of the monkeys and by the wise Rāma to search the southern quarter, not to bring her back. Rāghava, that tiger among kings, mindful of his own lineage, would not be pleased with a Sītā won back somehow by us. He has vowed, in front of all the chief monkeys, to win Sītā himself; how will he make that vow false? Then the deed would be done in vain, he would have no satisfaction in it, and the valour we have shown would be to no purpose, bulls among monkeys. So let us all go to where Rāma is, with Lakṣmaṇa, and Sugrīva of great splendour, and report this task. Prince, this idea of ours is not beyond our power, as you see it; but see the achievement of the task as Rāma has set his mind on it." Jāmbavān's words are a model of an elder's wisdom. He did not condemn Aṅgada's zeal; he was supremely pleased and honoured his daring, and he admitted that the monkeys were able to do it. But he gave three reasons: the limits of their orders, Rāma's vow, and the honour of Rāma's family. An envoy's duty is to follow his master's orders, not to go beyond them. Rāma was a warrior, and his wife had to be rescued by his own arm; that is the warrior's dharma. Sītā herself had said the same in an earlier sarga, that it would be worthy of him if he came and took her, so Sītā and Jāmbavān were of one mind. Granting the monkeys' strength, he still held Rāma's wish above everything. With this the monkeys will set out for Kiṣkindhā, by way of the Honey Grove.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
प्लवंगमौ
६०.१
वानरौ
- सन्धिः
- प्लवम् + गमौ → प्लवंगमौ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- प्लवेन गच्छतः इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्, मुम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
पितामहवरोत्सेकात्
६०.२
ब्रह्मणः वरजनितात् गर्वात्
- सन्धिः
- वर + उत्सेक → वरोत्सेक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पितामहस्य वरः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मात् उत्सेकः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अश्विनोर्माननार्थम्
६०.२
अश्विनीकुमारयोः सम्मानाय
- सन्धिः
- अश्विनोः + मानन → अश्विनोर्मानन — विसर्गस्य रुत्वम्; मानन + अर्थम् → माननार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मानननाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थ-शब्देन)
- विभक्तिः
- ‘अश्विनोः’ षष्ठी, द्विवचनम्; ‘माननार्थम्’ अव्ययवत्
सर्वावध्यत्वम्
६०.३
केनापि अहन्तव्यत्वम्
- सन्धिः
- सर्व + अवध्य → सर्वावध्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सर्वैः अवध्यः — तृतीयातत्पुरुषः; ततः भावे त्व
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनयोर्दत्तवान्
६०.३
एताभ्यां प्रदत्तवान्
- सन्धिः
- अनयोः + दत्तवान् → अनयोर्दत्तवान् — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘दत्तवान्’ क्तवतु, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रमथ्य
६०.३
मर्दयित्वा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘मथ्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
पीतवन्तौ
६०.४
पानं कृतवन्तौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पा’ धातोः क्तवतु
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
सवाजिरथकुञ्जराम्
६०.४
अश्वरथगजैः सहिताम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाजिनः रथाः कुञ्जराः च — द्वन्द्वः; तैः सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (लङ्काम् इत्यस्य विशेषणम्)
सराक्षसगणाम्
६०.५
राक्षससमूहैः सहिताम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राक्षसानां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कृतात्मभिः
६०.६
संयतचित्तैः
- सन्धिः
- कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृतः (वशीकृतः) आत्मा यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
वायुसूनोर्बलेनैव
६०.७
हनूमतः बलेन एव
- सन्धिः
- वायुसूनोः + बलेन → वायुसूनोर्बलेन — रुत्वम्; बलेन + एव → बलेनैव — वृद्धिसन्धिः
- समासः
- वायोः सूनुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘वायुसूनोः’ षष्ठी, एकवचनम्; ‘बलेन’ तृतीया, एकवचनम्
ख्यातपौरुषैः
६०.८
प्रसिद्धपराक्रमैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ख्यातं पौरुषं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
निवेदितुम्
६०.८
ज्ञापयितुम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘विद्’ धातोः तुमुन् (इट्)
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
सामरदैत्येषु
६०.९
देवदैत्यसहितेषु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अमराः दैत्याः च — द्वन्द्वः; तैः सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (लोकेषु इत्यस्य विशेषणम्)
सरक्षौघाम्
६०.१०
राक्षससमूहसहिताम्
- सन्धिः
- रक्षस् + ओघ → रक्षौघ — सलोपः, वृद्धिः
- समासः
- रक्षसाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हतवीरेषु
६०.११
येषां वीराः हताः तेषु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हताः वीराः येषु ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (भावलक्षणसप्तमी)
न्यस्याम
६०.१२
स्थापयाम
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘अस्’ (क्षेपणे) धातुः
- विभक्तिः
- लोट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
व्यलीकैः
६०.१२
क्लेशैः, अप्रियैः
- सन्धिः
- वि + अलीक → व्यलीक — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कृतसंकल्पम्
६०.१४
निश्चितमतिम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः संकल्पः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अर्थवदर्थवित्
६०.१४
सार्थकं (वाक्यं), अर्थज्ञः
- सन्धिः
- अर्थवत् + अर्थवित् → अर्थवदर्थवित् — जश्त्वम्
- समासः
- अर्थं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- ‘अर्थवत्’ द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वाक्यम्); ‘अर्थवित्’ प्रथमा
विचेतुम्
६०.१५
अन्वेष्टुम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘चि’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
नाभिरोचयेत्
६०.१६
न प्रीयेत, न अनुमोदेत
- सन्धिः
- न + अभिरोचयेत् → नाभिरोचयेत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘रुच्’ धातोः णिच्
- विभक्तिः
- विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
व्यपदिशन्
६०.१७
निर्दिशन्, स्मरन्
- सन्धिः
- वि + अप → व्यप — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’, ‘अप’ उपसर्गौ, ‘दिश्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सीताविजयमग्रतः
६०.१७
पुरतः सीतायाः जयं (प्रतिज्ञाय)
- सन्धिः
- सीताविजयम् + अग्रतः — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- सीतायाः विजयः (प्राप्तिः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘सीताविजयम्’ द्वितीया, एकवचनम्; ‘अग्रतः’ अव्ययम्
तुष्टिर्न
६०.१८
सन्तोषः न
- सन्धिः
- तुष्टिः + न → तुष्टिर्न — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तुष्’ धातोः क्तिन्
- विभक्तिः
- ‘तुष्टिः’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मतिरक्षमा
६०.२०
अयोग्या बुद्धिः
- सन्धिः
- मतिः + अक्षमा → मतिरक्षमा — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- न क्षमा — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मतिर्निविष्टा
६०.२०
स्थिरा बुद्धिः
- सन्धिः
- मतिः + निविष्टा → मतिर्निविष्टा — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘विश्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्