- सन्धिः
- सम् + भ्रमः → सम्भ्रमः — मकारः यथावत् (अनुस्वारविकल्पः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘भ्रम्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः
हनूमतः सीताशीलप्रशंसा लङ्काक्रमणाय प्रोत्साहनं च
सीतायाः शीलस्य तपसः च प्रभावः, सर्वैः सह लङ्कां जित्वा सीतां नेतुं प्रस्तावः, वानरवीराणां बलवर्णनम्, नामघोषणा, सीतायाः दुरवस्थायाः निवेदनम्
सर्वं वृत्तान्तम् आख्याय हनूमान् पुनः उत्तरं वचनम् अवदत् — ‘राघवस्य उद्योगः सुग्रीवस्य सम्भ्रमः च सफलः; सीतायाः शीलं दृष्ट्वा मम मनः प्रीणितम्। सा तपसा लोकान् धारयेत्, क्रुद्धा निर्दहेत् अपि; रावणः तां स्पृशन् अपि यत् न विनष्टः, तत् तस्य तपसः एव फलम्।’ ततः सः प्रस्तावम् अकरोत् — ‘अस्मिन् कार्ये निवेदिते सति वैदेह्या सह एव तौ राजपुत्रौ द्रष्टुं न्याय्यम्। अहम् एकः अपि सराक्षसां लङ्कां रावणं च हन्तुं पर्याप्तः, किं पुनः भवद्भिः सहितः। ब्रह्मास्त्रादीनि इन्द्रजितः अस्त्राणि अपि निहनिष्यामि। जाम्बवन्तं रणे अरिवाहिनी न कम्पयेत्; अङ्गदः एकः अपि राक्षसनाशाय अलम्; नीलस्य वेगेन मन्दरः अपि शीर्येत; मैन्दद्विविदयोः प्रतियोद्धा नास्ति। मया एव लङ्का दग्धा, सर्वत्र ‘जयत्यतिबलो रामः’ इति नाम च विश्रावितम्।’ अन्ते सः सीतायाः दुरवस्थां वर्णयामास — अशोकवनिकायां शिंशपामूले राक्षसीभिः परिवृता, मेघावृता चन्द्ररेखा इव निष्प्रभा, एकवेणीधरा, अधःशय्या, पतिव्रता, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया; प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्या इव तनुतां गता। ‘यत् अत्र प्रतिकर्तव्यं, तत् सर्वम् उपकल्प्यताम्’ इति सः उपसंहृतवान्।
१सीतायाः शीलस्य तपसः च प्रभावः
१एतदाख्याय तत्सर्वं हनूमान्मारुतात्मजः।
भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम्॥
२सफलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च सम्भ्रमः।
शीलमासाद्य सीताया मम च प्रीणितं मनः॥
३आर्यायाः सदृशं शीलं सीतायाः प्लवगर्षभाः।
तपसा धारयेल्लोकान्क्रुद्धा वा निर्दहेदपि॥
४सर्वथातिप्रकृष्टोऽसौ रावणो राक्षसेश्वरः।
यस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम्॥
५न तदग्निशिखा कुर्यात्संस्पृष्टा पाणिना सती।
जनकस्य सुता कुर्याद्यत्क्रोधकलुषीकृता॥
एतत् सर्वं वृत्तान्तम् आख्याय मारुतात्मजः हनूमान् भूयः उत्तरं वचनं वक्तुम् उपचक्राम — ‘राघवस्य उद्योगः सफलः, सुग्रीवस्य सम्भ्रमः अपि सफलः; सीतायाः शीलम् आसाद्य मम मनः प्रीणितम्। हे प्लवगर्षभाः, आर्यायाः सीतायाः शीलं तस्याः अनुरूपम् — सा तपसा लोकान् धारयेत्, क्रुद्धा चेत् तान् निर्दहेत् अपि। राक्षसेश्वरः रावणः सर्वथा अतिप्रकृष्टः तपस्वी स्यात्, यस्य तां स्पृशतः गात्रं तस्याः तपसा न विनाशितम्। संस्पृष्टा अग्निशिखा अपि तत् न कुर्यात्, यत् क्रोधकलुषीकृता जनकस्य सुता कुर्यात्।’ अत्र हनूमान् सीतायाः पातिव्रत्यस्य शक्तिं वर्णयति। सः वदति यत् सीता रावणं स्वयम् एव भस्मीकर्तुं समर्था, किन्तु सा तत् न करोति, यतः रामस्य यशः रामेण एव रक्षणीयम्। रावणस्य जीवनं तस्य पूर्वतपसः फलम् इति सः व्याख्याति — अन्यथा पतिव्रतायाः स्पर्शमात्रेण सः दग्धः स्यात्। अग्निशिखया उपमा पूर्वसर्गस्य विचारं पुनः स्मारयति — अग्निः सीतां न दहति, यतः सीता स्वयम् अग्नेः अपि तेजस्विनी। ‘शीलम् आसाद्य’ इति वचनं दर्शयति यत् हनूमतः कृते सीतायाः शीलम् एव तस्य यात्रायाः परमं फलम्। राघवस्य उद्योगः, सुग्रीवस्य सम्भ्रमः, हनूमतः च प्रीतिः — त्रयाणाम् अपि सफलता सीतायाः शीलेन एव सिद्धा। एषः भागः सीतायाः चरित्रस्य दिव्यत्वं प्रकटयति, वानराणां मनसि तस्याः प्रति भक्तिं च जनयति।
When he had related all this, Hanumān, son of the Wind, went on to say more. "Rāghava's effort has borne fruit," he said, "and so has Sugrīva's zeal; and having come to know Sītā's virtue, my heart is glad. Bulls among leapers, the noble lady's virtue is worthy of her: by her austerity she could uphold the worlds, or, if she were angered, burn them up. Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, must be surpassing in austerity in every way, since his body was not destroyed by her power when he touched her. Even a tongue of flame, touched by the hand, would not do what Janaka's daughter would do if she were clouded with anger." Here Hanumān describes the power of her faithfulness to her husband. Sītā, he says, could burn Rāvaṇa to ashes herself, but she does not, because Rāma's honour must be upheld by Rāma. Rāvaṇa's survival he explains as the fruit of his past austerities; otherwise the mere touch of so faithful a wife would have consumed him. The image of the flame recalls the thought of the previous sargas, that fire did not burn Sītā because she was herself more radiant than fire. To Hanumān, coming to know her virtue was the highest fruit of his journey: Rāghava's effort, Sugrīva's zeal and his own gladness all found their fulfilment in her virtue. This passage reveals the divinity of her character and awakens the monkeys' devotion to her.
२सर्वैः सह लङ्कां जित्वा सीतां नेतुं प्रस्तावः, वानरवीराणां बलवर्णनं च
६जाम्बवत्प्रमुखान्सर्वाननुज्ञाप्य महाकपीन्।
अस्मिन्नेवंगते कार्ये भवतां च निवेदिते।
न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ॥
७अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम्।
तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम्॥
८किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः।
कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः॥
९अहं तु रावणं युद्धे ससैन्यं सपुरःसरम्।
सहपुत्रं वधिष्यामि सहोदरयुतं युधि॥
१०ब्राह्ममस्त्रं च रौद्रं च वायव्यं वारुणं तथा।
यदि शक्रजितोऽस्त्राणि दुर्निरीक्ष्याणि संयुगे।
तान्यहं निहनिष्यामि विधमिष्यामि राक्षसान्॥
११भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम्।
मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा॥
१२देवानपि रणे हन्यात्किं पुनस्तान्निशाचरान्।
भवतामननुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि माम्॥
१३सागरोऽप्यतियाद्वेलां मन्दरः प्रचलेदपि।
न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी॥
१४सर्वराक्षससङ्घानां राक्षसा ये च पूर्वजाः।
अलमेकोऽपि नाशाय वीरो वालिसुतः कपिः॥
१५प्लवगस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः।
मन्दरोऽप्यवशीर्येत किं पुनर्युधि राक्षसाः॥
१६सदेवासुरयक्षेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु।
मैन्दस्य प्रतियोद्धारं शंसत द्विविदस्य वा॥
१७अश्विपुत्रौ महावेगावेतौ प्लवगसत्तमौ।
एतयोः प्रतियोद्धारं न पश्यामि रणाजिरे॥
‘जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वान् महाकपीन् अनुज्ञाप्य, अस्मिन् कार्ये एवंगते भवतां च निवेदिते सति, वैदेह्या सह एव तौ पार्थिवात्मजौ द्रष्टुं न्याय्यं स्यात्। अहम् एकः अपि सराक्षसगणां तां लङ्कां पुरीं महाबलं रावणं च तरसा हन्तुं पर्याप्तः; किं पुनः बलवद्भिः कृतात्मभिः कृतास्त्रैः शक्तैः विजयैषिभिः भवद्भिः प्लवगैः वीरैः सहितः। अहं तु युद्धे ससैन्यं सपुरःसरं सपुत्रं सहोदरयुतं रावणं युधि वधिष्यामि। यदि शक्रजितः इन्द्रजितः ब्राह्मं, रौद्रं, वायव्यं, वारुणं च अस्त्राणि संयुगे दुर्निरीक्ष्याणि स्युः, तानि अपि अहं निहनिष्यामि, राक्षसान् च विधमिष्यामि। भवताम् अभ्यनुज्ञातः मम विक्रमः तं रुणद्धि; मया विसृष्टा अतुला निरन्तरा शैलवृष्टिः रणे देवान् अपि हन्यात्, किं पुनः तान् निशाचरान्। भवताम् अननुज्ञातः मम विक्रमः माम् एव रुणद्धि। सागरः अपि वेलाम् अतियात्, मन्दरः अपि प्रचलेत्, किन्तु समरे अरिवाहिनी जाम्बवन्तं न कम्पयेत्। सर्वराक्षससङ्घानां ये च पूर्वजाः राक्षसाः, तेषां नाशाय वीरः वालिसुतः कपिः अङ्गदः एकः अपि अलम्। प्लवगस्य महात्मनः नीलस्य ऊरुवेगेन मन्दरः अपि अवशीर्येत, किं पुनः युधि राक्षसाः। सदेवासुरयक्षेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु मैन्दस्य द्विविदस्य वा प्रतियोद्धारं शंसत। एतौ अश्विपुत्रौ महावेगौ प्लवगसत्तमौ; एतयोः प्रतियोद्धारं रणाजिरे न पश्यामि।’ अत्र षष्ठः दशमः च श्लोकौ त्रिपङ्क्तिकौ। हनूमतः प्रस्तावः साहसस्य उत्कर्षः — सः रामस्य आगमनं विना एव लङ्कां जेतुं सीतां नेतुं च सूचयति। किन्तु सः अनुमतिं याचते — ‘भवताम् अभ्यनुज्ञातः’ इति; अनुमतिं विना सः स्वयं न प्रवर्तते। एषः अनुशासनस्य भावः। सः प्रत्येकस्य वीरस्य बलं स्मारयति — जाम्बवतः स्थैर्यं, अङ्गदस्य पराक्रमं, नीलस्य वेगं, मैन्दद्विविदयोः अजेयत्वं च — येन सर्वेषाम् उत्साहः वर्धते। समीक्षितसंस्करणे एते श्लोकाः (५.०५८.००१c–०१३a) अग्रिमसर्गे अङ्गदस्य मुखे सन्ति; मुद्रणे तु ते हनूमतः वचनम्, अस्मिन् सर्गे। अस्मिन् प्रस्तावे हनूमतः उद्देशः द्विविधः — एकतः सीतायाः शीघ्रमोक्षः, अन्यतः वानराणां गौरवम्। यदि वानराः स्वयं सीतां आनयेयुः, तर्हि ते रामस्य सुग्रीवस्य च पुरतः परमं यशः प्राप्नुयुः। अस्त्राणां नामानि — ब्राह्मं, रौद्रं, वायव्यं, वारुणं च — इन्द्रजितः दिव्यास्त्रबलं सूचयन्ति; हनूमान् ब्रह्मणः वरात् तेभ्यः न बिभेति, यतः ब्रह्मास्त्रेण अपि सः क्षणमात्रं बद्धः अभवत्। ‘रुणद्धि तम्’ ‘रुणद्धि माम्’ इति द्वयोः पङ्क्त्योः विरोधः सुन्दरः — अनुमत्या सः शत्रुं निरुणद्धि, अनुमतिं विना स्वयम् एव निरुद्धः। एषः दूतस्य मर्यादायाः सूक्ष्मः बोधः। वानरवीराणां परिचयः अपि अत्र आरभ्यते — एते एव युद्धकाण्डे प्रमुखाः सेनापतयः भविष्यन्ति। मैन्दद्विविदयोः अश्विपुत्रत्वं तयोः दिव्यजन्म सूचयति, यथा हनूमतः वायुपुत्रत्वम्।
"Now that the task stands thus and has been reported to you," he went on, "it would be fitting, with the leave of all you great monkeys headed by Jāmbavān, to go and see the two princes with Vaidehī at our side. I alone am enough to destroy the city of Laṅkā swiftly, with its hosts of rākṣasas, and mighty Rāvaṇa too; how much more when I have you with me, heroic leapers, strong, self-possessed, skilled in arms, able and bent on victory! I will kill Rāvaṇa on the battlefield with his army and his vanguard, his sons and his brothers. Even if Indrajit's weapons, the missiles of Brahmā, Rudra, the Wind and Varuṇa, are too dazzling to look upon in battle, I will destroy them and blast the rākṣasas. If you give me leave, my valour will hold him in check; the matchless, unbroken rain of rocks I let loose would kill even the gods in battle, let alone those night-rangers. Without your leave, my valour holds me back. The ocean may overflow its shore and Mount Mandara may totter, but no enemy host could shake Jāmbavān in battle. Vālin's son, the heroic Aṅgada, is enough by himself to destroy all the hordes of rākṣasas and their forebears too. The force of the great leaper Nīla's thighs would shatter even Mandara, let alone the rākṣasas in battle. Among gods, asuras and yakṣas, gandharvas, serpents and birds, name anyone who could stand against Mainda, or Dvivida. These two sons of the Aśvins, so swift, are the best of leapers; I see no one on the battlefield who could stand against them." Hanumān's proposal was daring at its height: to conquer Laṅkā and bring Sītā back without waiting for Rāma. His purpose was twofold, Sītā's swift release and the glory of the monkeys, for if the monkeys brought her back themselves they would win the highest fame before Rāma and Sugrīva. Yet he asked for leave, and without it he would not act; that is discipline. The two lines about his valour are finely set against each other: with leave, it holds the enemy in check; without leave, it holds him back. It is an envoy's subtle sense of the bounds he must keep. Indrajit's divine missiles did not frighten him, for by Brahmā's boon even Brahmā's missile had held him only for a moment. By recalling each hero's strength, Jāmbavān's steadiness, Aṅgada's valour, Nīla's speed, the invincibility of Mainda and Dvivida, he raised all their spirits. Here the monkey heroes who will be the chief commanders of the Yuddha Kāṇḍa are introduced, and Mainda and Dvivida, sons of the Aśvins, have a divine birth just as Hanumān is the Wind's son.
३लङ्कादाहस्य स्मरणं, नामघोषणा च
१८मयैव निहता लङ्का दग्धा भस्मीकृता पुरी।
राजमार्गेषु सर्वेषु नाम विश्रावितं मया॥
१९जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥
२०अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः।
हनूमानिति सर्वत्र नाम विश्रावितं मया॥
‘मया एव लङ्का निहता, दग्धा, भस्मीकृता पुरी; सर्वेषु राजमार्गेषु मया नाम विश्रावितम् — “अतिबलः रामः जयति, महाबलः लक्ष्मणः च; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति। अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः हनूमान्” इति सर्वत्र मया नाम विश्रावितम्।’ एषा घोषणा सुन्दरकाण्डस्य प्रसिद्धः उद्घोषः — हनूमान् स्वं ‘कोसलराजस्य दासः’ इति वदति। तस्य परिचयः स्वनाम्ना न, अपितु रामस्य सेवकत्वेन आरभ्यते। पूर्वं लङ्कायां युद्धकाले सः एतत् एव घोषितवान्, अधुना वानराणां पुरतः तत् पुनः वदति, येन तेषां गर्वः अपि वर्धते। घोषणायां रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः — त्रयाणाम् अपि जयः उक्तः, ततः एव स्वस्य नाम — एषः क्रमः हनूमतः विनयं सूचयति। ‘मयैव’ इति पदेन सः दर्शयति यत् एकाकी अपि सः तत् साधितवान्, किं पुनः सर्वे मिलित्वा।
"By me alone Laṅkā has been struck down, burned and reduced to ashes, and on all its royal highways I proclaimed my name: 'Victory to Rāma of surpassing strength, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava! I am the servant of the king of Kosala, born of the Wind, Hanumān by name.' So I proclaimed my name everywhere." This is the famous proclamation of the Sundara Kāṇḍa, in which Hanumān calls himself the servant of the king of Kosala. He introduced himself not by his own name first but as Rāma's servant; he had proclaimed this in Laṅkā during the fighting, and now he repeated it before the monkeys, raising their pride too. Victory is proclaimed first for Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva, and only then comes his own name, an order that shows his humility. And "by me alone" shows that if he had done this alone, how much more could they all do together.
४सीतायाः दुरवस्थायाः निवेदनं, प्रतिकारस्य आह्वानं च
२१अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः।
अधस्ताच्छिंशपामूले साध्वी करुणमास्थिता॥
२२राक्षसीभिः परिवृता शोकसंतापकर्शिता।
मेघरेखापरिवृता चन्द्ररेखेव निष्प्रभा॥
२३अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम्।
पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी॥
२४अनुरक्ता हि वैदेही रामे सर्वात्मना शुभा।
अनन्यचित्ता रामेण पौलोमीव पुरन्दरे॥
२५तदेकवासःसंवीता रजोध्वस्ता तथैव च।
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः॥
२६राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदावने।
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा॥
२७अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमोदये।
रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया॥
२८कथंचिन्मृगशावाक्षी विश्वासमुपपादिता।
ततः सम्भाषिता चैव सर्वमर्थं प्रकाशिता॥
२९रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता।
नियतः समुदाचारो भक्तिर्भर्तरि चोत्तमा॥
३०यन्न हन्ति दशग्रीवं स महात्मा दशाननः।
निमित्तमात्रं रामस्तु वधे तस्य भविष्यति॥
३१सा प्रकृत्यैव तन्वङ्गी तद्वियोगाच्च कर्शिता।
प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्येव तनुतां गता॥
३२एवमास्ते महाभागा सीता शोकपरायणा।
यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्॥
‘दुरात्मनः रावणस्य अशोकवनिकायाः मध्ये, शिंशपायाः मूले अधस्तात् साध्वी सीता करुणम् आस्थिता। राक्षसीभिः परिवृता, शोकसंतापकर्शिता, मेघरेखाभिः परिवृता चन्द्ररेखा इव निष्प्रभा। बलदर्पितं रावणं सा न चिन्तयति; पतिव्रता सुश्रोणी जानकी अवष्टब्धा बद्धा इव। शुभा वैदेही सर्वात्मना रामे अनुरक्ता, पुरन्दरे पौलोमी इव रामे अनन्यचित्ता। एकवासःसंवीता, रजोध्वस्ता, राक्षसीमध्ये मुहुर्मुहुः तर्ज्यमाना सा मया प्रमदावने विरूपाभिः राक्षसीभिः सह दृष्टा — एकवेणीधरा, दीना, भर्तृचिन्तापरायणा, अधःशय्या, हिमोदये पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया। कथंचित् सा मृगशावाक्षी मया विश्वासम् उपपादिता; ततः सम्भाषिता, सर्वः अर्थः प्रकाशितः। रामसुग्रीवयोः सख्यं श्रुत्वा सा प्रीतिम् उपागता; तस्याः समुदाचारः नियतः, भर्तरि भक्तिः उत्तमा। सः महात्मा दशाननः यत् दशग्रीवं सा न हन्ति, तत् रामः एव तस्य वधे निमित्तमात्रं भविष्यति इति हेतोः। सा प्रकृत्या एव तन्वङ्गी, तस्य वियोगात् च कर्शिता, प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्या इव तनुतां गता। एवं महाभागा सीता शोकपरायणा आस्ते; यत् अत्र प्रतिकर्तव्यं, तत् सर्वम् उपकल्प्यताम्।’ हनूमतः वर्णने सीतायाः दुःखं तस्याः धैर्यं च युगपत् दृश्येते। उपमाः सर्वाः क्षीणतायाः — मेघावृता चन्द्ररेखा, हिमकाले पद्मिनी, प्रतिपदि अपठिता विद्या। अन्तिमा उपमा विशेषतः सूक्ष्मा — प्रतिपदि अनध्यायः, अतः अध्ययनं विना विद्या क्षीयते; तथा रामदर्शनं विना सीता क्षीयते। अस्य सर्गस्य अन्ते हनूमान् कर्तव्यस्य निर्णयं सभायां समर्पयति — ‘उपकल्प्यताम्’ इति कर्मणि प्रयोगः सर्वेषां सामूहिकं दायित्वं सूचयति। एतत् वचनम् अग्रिमे सर्गे अङ्गदस्य जाम्बवतः च चर्चायाः आरम्भः। अस्मिन् भागे हनूमान् पूर्वसर्गे उक्तं सीतावर्णनं पुनः विस्तरेण वदति, यतः अत्र तस्य उद्देशः भिन्नः — पूर्वं वृत्तान्तकथनम्, अधुना करुणां जनयित्वा कर्मणे प्रोत्साहनम्। ‘पौलोमीव पुरन्दरे’ इति उपमा सीतायाः पातिव्रत्यं शच्याः पातिव्रत्येन तुल्यं करोति। शची अपि नहुषेण पीडिता आसीत्, तथापि इन्द्रम् एव अचिन्तयत् — तथा सीता अपि रावणेन पीडिता रामम् एव चिन्तयति। ‘विश्वासम् उपपादिता’ इति वचनं स्मारयति यत् सीतायाः विश्वासः सुलभः न आसीत्; हनूमान् बहुधा प्रयत्नेन तं प्राप्तवान्। ‘रावणाद् विनिवृत्तार्था’ इति पदं दर्शयति यत् तस्याः रावणेन सह कः अपि सम्बन्धः नास्ति — तस्य धनं, राज्यं, प्रलोभनं च सा तृणवत् मन्यते। ‘मर्तव्यकृतनिश्चया’ इति पदं कालस्य शीघ्रतां सूचयति — यदि विलम्बः, तर्हि सीता प्राणान् त्यजेत्। अतः हनूमतः अन्तिमं वाक्यं ‘उपकल्प्यताम्’ इति शीघ्रकर्मणः आह्वानम्।
"In the middle of the evil Rāvaṇa's Aśoka grove, at the foot of the śiṃśapā tree, the virtuous lady lives in a pitiful state, surrounded by rākṣasīs, wasted by grief and anguish, lustreless like the crescent moon ringed by bands of cloud. She takes no thought of Rāvaṇa, proud of his strength as he is; faithful to her husband, the lovely Jānakī is held captive. Vaidehī, the auspicious one, is devoted to Rāma with her whole being, her mind on no one but Rāma, as Indra's wife, Paulomī, has her mind only on Indra. I saw her in the pleasure grove among misshapen rākṣasīs, clad in her one garment, covered with dust, threatened again and again, wearing a single braid, wretched, wholly absorbed in thoughts of her husband, lying on the ground, her limbs pale like a lotus pond when the frost comes, turned away from Rāvaṇa, resolved to die. Somehow I brought that fawn-eyed lady to trust me; then I spoke with her and made the whole matter known to her. When she heard of the friendship of Rāma and Sugrīva she was gladdened. Her conduct is disciplined and her devotion to her husband supreme. That she does not kill ten-necked Rāvaṇa herself shows how great his austerity is; Rāma will be merely the instrument of his death. Slender by nature and further wasted by separation from Rāma, she has grown thin like the learning of a student who studies on the day of the new moon. So the noble Sītā lives, given over to grief. Whatever must be done here in response, let all of it be made ready." Hanumān's description shows Sītā's suffering and her fortitude together. Every image is of waning: the crescent moon behind clouds, the lotus in the frost, and the learning of one who studies on a day when study is forbidden, the subtlest of the three, for learning not studied properly withers as Sītā withered without the sight of Rāma. The comparison with Paulomī, Indra's wife, sets Sītā's faithfulness beside Śacī's, for Śacī too, tormented by Nahuṣa, thought only of Indra. Winning Sītā's trust had not been easy but took great effort; being "turned away from Rāvaṇa" means that she had nothing to do with him and counted his wealth, his kingdom and his temptations as straw; and her "resolve to die" shows how pressing the time was, for any delay might cost her life. Hanumān repeats his earlier description of her at length because his purpose now was different: before, it was to report; now, it was to stir their pity and so spur them to act. So he ended by handing the decision to the whole assembly, "let it be made ready", a call to swift action for which all of them were responsible. These words open the discussion between Aṅgada and Jāmbavān in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- धारयेत् + लोकान् → धारयेल्लोकान् — परसवर्णसन्धिः (त् → ल्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘धारयेत्’ विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्वथा + अति → सर्वथाति — सवर्णदीर्घसन्धिः; प्रकृष्टः + असौ → प्रकृष्टोऽसौ — उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- ‘अतिप्रकृष्टः’ — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अतिप्रकृष्टः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन कलुषीकृता — तृतीयातत्पुरुषः; ‘कलुषीकृता’ च्विप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘ज्ञा’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- पार्थिव + आत्मज → पार्थिवात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पार्थिवस्य आत्मजौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- विजय + एषिन् → विजयैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- विजयम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पुरस् + सर → पुरःसर — विसर्गः
- समासः
- पुरःसरैः सह — बहुव्रीहिः (सह-पूर्वपदः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुस् + निरीक्ष्याणि → दुर्निरीक्ष्याणि — रुत्वम्
- समासः
- दुःखेन निरीक्ष्याणि — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुध्’ धातुः (रुधादिः, श्नम्)
- विभक्तिः
- लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
- सन्धिः
- शैलवृष्टिः + निरन्तरा → शैलवृष्टिर्निरन्तरा — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- शैलानां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘निरन्तरा’ — निर्गतम् अन्तरं यस्याः, बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अरीणां वाहिनी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वालिनः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘शॄ’ धातोः कर्मणि यक्
- विभक्तिः
- विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘युध्’ धातोः तृच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्विनोः पुत्रौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘श्रु’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- राघवेण + अभिपालितः → राघवेणाभिपालितः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘पाल्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- ‘अभिपालितः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पवनात् सम्भवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मेघानां रेखा — षष्ठीतत्पुरुषः; तया परिवृता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘स्तम्भ्’ धातोः क्तः (षत्वम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पौलोमी + इव → पौलोमीव — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘पौलोमी’ — पुलोम्नः अपत्यं स्त्री, अण्, ङीप्
- विभक्तिः
- ‘पौलोमी’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तर्ज्’ धातोः कर्मणि यक्, शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- हिम + उदय → हिमोदय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- हिमस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मर्तव्ये कृतः निश्चयः यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निमित्तम् एव — मयूरव्यंसकादिः (मात्रच्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रतिपद् + पाठ → प्रतिपत्पाठ — चर्त्वम्
- समासः
- प्रतिपदि पाठः — सप्तमीतत्पुरुषः; सः शीलं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्