प्रीतिमत्सूपविष्टेषु
५८.२
प्रसन्नेषु उपविष्टेषु सत्सु
- सन्धिः
- प्रीतिमत्सु + उपविष्टेषु → प्रीतिमत्सूपविष्टेषु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘प्रीतिमत्’ — प्रीतिः अस्ति येषां, मतुप्
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (भावलक्षणसप्तमी)
सुन्दरकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः
हनूमतः लङ्कायात्रायाः सम्पूर्णवृत्तान्तकथनम्
जाम्बवतः प्रश्नः, मैनाकः, सुरसा, सिंहिका, लङ्काप्रवेशः, सीतादर्शनं, रावणस्य तर्जनं, त्रिजटास्वप्नः, सम्भाषणम्, चूडामणिः, वनभङ्गः, राक्षसवधः, ब्रह्मास्त्रबन्धः, रावणसभा, पुच्छदाहः, लङ्कादाहः, प्रत्यागमनम्
महेन्द्रशिखरे प्रीतेषु वानरेषु उपविष्टेषु जाम्बवान् हनूमन्तम् अपृच्छत् — ‘कथं देवी दृष्टा, कथं वर्तते, दशाननः तां प्रति कथं वृत्तः? यत् वक्तव्यं, यत् च रक्षितव्यं, तत् सर्वं व्याकुरु।’ ततः हनूमान् मनसा सीतायै प्रणम्य सर्वं वृत्तान्तं क्रमेण अकथयत् — महेन्द्रात् उत्पतनं, मार्गे काञ्चनशिखरस्य मैनाकस्य आतिथ्यम्, नागमातुः सुरसायाः मुखे प्रवेशः निर्गमः च, छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः हृदयं छित्त्वा वधः, सायंकाले लङ्काप्रवेशः, लङ्कापुर्याः अधिदेवतायाः पराजयः, रात्रौ सर्वत्र अन्वेषणम्, अशोकवनिकायां शिंशपामूले राक्षसीभिः परिवृतायाः सीतायाः दर्शनम्। ततः रावणस्य आगमनं, ‘द्विमासानन्तरं पास्यामि रुधिरं तव’ इति तर्जनं, सीतायाः परुषं प्रत्युत्तरं, मन्दोदर्या निवारणं, राक्षसीनां भर्त्सनं, त्रिजटायाः स्वप्नः, इक्ष्वाकुवंशस्तुत्या सम्भाषणस्य आरम्भः, अङ्गुलीयकदानं, चूडामणिप्राप्तिः, सीतायाः सन्देशः — ‘द्वौ मासौ जीवितं मम’। अनन्तरं प्रमदावनभङ्गः, किंकराणां चैत्यप्रासादस्य जम्बुमालिनः मन्त्रिपुत्राणां पञ्चसेनाग्रगाणाम् अक्षस्य च वधः, इन्द्रजिता ब्रह्मास्त्रेण बन्धनं, रावणसभायां सुग्रीवसन्देशकथनं, वधाज्ञा, विभीषणस्य ‘दूतवध्या न दृष्टा’ इति निवारणं, पुच्छदाहः, बन्धमोक्षः, लङ्कादाहः, सीतायाः विषये भयं, चारणवचनेन आश्वासः, पुनः सीतादर्शनं, प्रत्यागमनं च। ‘यत् शेषं, तत् सर्वं क्रियताम्’ इति सः उपसंहृतवान्।
१जाम्बवतः प्रश्नः, हनूमतः कथारम्भः च
१ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्॥
२प्रीतिमत्सूपविष्टेषु वानरेषु महात्मसु।
तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतियुक्तं महाकपिम्॥
३जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्।
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते॥
४तस्यां चापि कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः।
तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे॥
५सम्मार्गिता कथं देवी किं च सा प्रत्यभाषत।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्॥
६यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः॥
७स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
नमस्यञ्छिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत॥
ततः तस्य महेन्द्रगिरेः शृङ्गे हनुमत्प्रमुखाः महाबलाः हरयः उत्तमां प्रीतिं जग्मुः। प्रीतिमत्सु महात्मसु वानरेषु सुखम् उपविष्टेषु प्रतिसंहृष्टः जाम्बवान् प्रीतियुक्तं महाकपिम् अनिलात्मजं कार्यवृत्तान्तम् अपृच्छत् — ‘त्वया देवी कथं दृष्टा? सा तत्र कथं वर्तते? क्रूरकर्मा दशाननः तस्यां कथं वृत्तः? हे महाकपे, एतत् सर्वं तत्त्वतः नः प्रब्रूहि। देवी कथं सम्मार्गिता, सा किं च प्रत्यभाषत? एतान् अर्थान् श्रुत्वा वयं भूयः कार्यस्य विनिश्चयं चिन्तयिष्यामः। तत्र गतैः अस्माभिः यः अर्थः वक्तव्यः, यत् च रक्षितव्यं गोपनीयं, तत् आत्मवान् भवान् नः व्याकरोतु।’ तेन एवं नियुक्तः सम्प्रहृष्टतनूरुहः सः हनूमान् सीतायै देव्यै शिरसा नमस्यन् प्रत्यभाषत। जाम्बवतः प्रश्नाः वृद्धस्य नायकस्य योग्याः — सः केवलं कथां न पृच्छति, अपितु कार्यस्य भविष्यत्-निर्णयाय आवश्यकं ज्ञानम् इच्छति। ‘किं वक्तव्यं, किं रक्षितव्यम्’ इति प्रश्नः राजनीतेः सूक्ष्मबुद्धिं दर्शयति — सुग्रीवस्य रामस्य च पुरतः किं निवेदनीयं, किं च गोपनीयम् इति पूर्वम् एव निश्चेतव्यम्। हनूमतः प्रतिक्रिया अपि मार्मिका — सः कथां आरभमाणः प्रथमं सीतायै प्रणमति, यद्यपि सा तत्र नास्ति। एषा भक्तिः तस्य सम्पूर्णस्य कथनस्य भावं निश्चिनोति। रोमाञ्चः तस्य हर्षस्य भावावेशस्य च शारीरं चिह्नम्। अयं सर्गः सुन्दरकाण्डस्य दीर्घतमेषु अन्यतमः — हनूमान् समग्रां यात्रां प्रथमपुरुषेण पुनः कथयति, येन सुन्दरकाण्डस्य सङ्क्षेपः इव अयं सर्गः भवति। जाम्बवतः प्रश्नेषु सीतायाः स्थितिः प्रथमा, रावणस्य व्यवहारः द्वितीयः, सीतायाः वचनं तृतीयम् — एषः क्रमः दर्शयति यत् वानराणां चिन्ता मुख्यतया सीतायाः कल्याणविषयिणी। हनूमान् अपि तेन एव क्रमेण न, अपितु घटनानां कालक्रमेण उत्तरं ददाति। एतेन सर्गः एकस्य संवादस्य रूपं गृह्णाति।
There on the peak of Mount Mahendra the mighty monkeys, with Hanumān at their head, came to the height of happiness. When the great-souled monkeys were comfortably seated and glad at heart, Jāmbavān, thrilled with joy, asked the joyful great monkey, the son of the Wind, how the mission had gone. "How did you find the queen?" he asked. "How is she faring there? And how has cruel ten-faced Rāvaṇa behaved towards her? Tell us all this truly, great monkey. How did you search her out, and what did she say? When we have heard all this we shall think again about what the task requires. And tell us, for you are self-possessed, what we should say when we get back and what should be kept to ourselves." Jāmbavān's questions befit an old leader: he did not ask just for the story, but for the knowledge needed to decide what to do next, and his question about what to say and what to keep back shows a fine sense of statecraft, for what was to be reported before Sugrīva and Rāma had to be settled beforehand. His questions put Sītā's condition first, Rāvaṇa's conduct second and her words third, which shows that the monkeys' chief concern was her welfare; Hanumān, however, answered in the order in which things had happened, so that the sarga takes the shape of a single conversation. So charged, Hanumān, his hair bristling with joy, first bowed his head to the queen Sītā, though she was not there, and then replied. That devotion sets the tone of his whole account. This is one of the longest sargas of the Sundara Kāṇḍa: in it Hanumān retells his entire journey in his own words, so that it becomes a kind of summary of the whole book.
२महेन्द्रात् उत्पतनं, मैनाकस्य आतिथ्यं च
८प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खमाप्लुतः।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः॥
९गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्॥
१०स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्।
उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगमुत्तमम्॥
११कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।
प्रहतस्य मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः॥
१२शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा।
व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः॥
१३पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव।
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः॥
१४मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ।
पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः॥
१५छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः।
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः॥
१६वज्रेण भगवान्पक्षौ चिच्छेदैषां सहस्रशः।
अहं तु मोचितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना॥
१७मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो वरुणालये।
राघवस्य मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम॥
१८रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।
एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः॥
१९कार्यमावेद्य च गिरेरुद्यतं वै मनो मम।
तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना॥
२०स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता।
शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ॥
‘भवतां प्रत्यक्षम् एव अहं महेन्द्रस्य अग्रात् उदधेः दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः खम् आप्लुतः। गच्छतः मे घोरं विघ्नरूपम् इव अभवत् — सुमनोहरं दिव्यं काञ्चनं शिखरम् अपश्यम्। पन्थानम् आवृत्य स्थितं तं नगं विघ्नं मेने। तं दिव्यं काञ्चनम् उत्तमं नगम् उपसंगम्य ‘अयं मया भेत्तव्यः’ इति मनसा बुद्धिं कृतवान्। मया लाङ्गूलेन प्रहतस्य तस्य महागिरेः सूर्यसंकाशं शिखरं सहस्रधा व्यशीर्यत। मम व्यवसायं बुद्ध्वा सः महागिरिः ‘पुत्र’ इति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन् इव उवाच — “मां मातरिश्वनः सखायं, तव पितृव्यं च विद्धि; महोदधौ निवसन्तं मैनाकः इति विख्यातं। हे पुत्र, पुरा पर्वतोत्तमाः पक्षवन्तः बभूवुः; ते छन्दतः पृथिवीं समन्ततः बाधमानाः चेरुः। नगानां चरितं श्रुत्वा पाकशासनः भगवान् महेन्द्रः वज्रेण एषां सहस्रशः पक्षौ चिच्छेद। अहं तु तदा तव पित्रा महात्मना तस्मात् मोचितः — हे वत्स, मारुतेन वरुणालये प्रक्षिप्तः। अतः हे अरिंदम, राघवस्य साह्ये मया वर्तितव्यम्; रामः धर्मभृतां श्रेष्ठः महेन्द्रसमविक्रमः।” तस्य महात्मनः मैनाकस्य एतत् वचनं श्रुत्वा गिरेः कार्यम् आवेद्य मम मनः गमनाय उद्यतम्। तेन महात्मना मैनाकेन अहम् अनुज्ञातः। सः महाशैलः मानुषेण वपुष्मता शरीरेण अन्तर्हितः, शैलेन तु शरीरेण महोदधौ एव स्थितः।’ हनूमान् मैनाकस्य प्रसङ्गं संक्षेपेण किन्तु स्पष्टं कथयति। सुन्दरकाण्डस्य प्रथमसर्गे अपि मैनाकः हनूमतः विश्रामाय समुद्रात् उत्थितः, हनूमान् च तं विघ्नं मत्वा उरसा पातयामास; अत्र तु सः लाङ्गूलेन शिखरं प्रहरति इति भेदः — सः मूलश्लोकेषु एव, न पाठान्तरम्। मैनाकस्य वचने त्रयः सम्बन्धाः — वायोः सख्यं, पक्षच्छेदात् रक्षणम्, रामस्य च सेवा। एषः कृतज्ञतायाः आदर्शः — पुरा वायुना रक्षितः मैनाकः अद्य वायुपुत्रस्य साहाय्यं कर्तुम् इच्छति। ‘पितृव्यम्’ इति शब्दः सम्बन्धस्य आत्मीयतां दर्शयति। मैनाकस्य द्विविधं रूपं — मानुषं शैलं च — अपि उल्लिखितम्; मानवरूपेण सः अन्तर्हितः, पर्वतरूपेण समुद्रे स्थितः। अस्य कथनस्य उद्देशः वानरेभ्यः दर्शयितुं यत् प्रकृतिः अपि रामकार्ये सहायिका। अस्य कथनस्य शैली विशेषा — हनूमान् मैनाकस्य वचनानि प्रत्यक्षवचनत्वेन उद्धरति, येन श्रोतारः स्वयं मैनाकस्य स्वरं शृण्वन्ति इव। एषा शैली समग्रे सर्गे दृश्यते — सुरसायाः, सिंहिकायाः, लङ्कापुर्याः, रावणस्य, सीतायाः, त्रिजटायाः, राक्षसीनां, विभीषणस्य च वचनानि सर्वाणि प्रत्यक्षं उद्धृतानि। पक्षच्छेदस्य कथा पुराणप्रसिद्धा — पुरा पर्वताः पक्षिणः इव उड्डीय यत्र कुत्रापि पतन्ति स्म, येन प्रजाः पीड्यन्ते स्म; अतः इन्द्रः तेषां पक्षान् अच्छिनत्। मैनाकः एकः एव पक्षवान् अवशिष्टः, वायोः कृपया। अतः सः वायुपुत्रं पुत्रवत् मन्यते। हनूमान् मैनाकस्य आतिथ्यं न स्वीकरोति, केवलं कार्यम् आवेद्य गच्छति — एषा तस्य कार्यनिष्ठा। हनूमान् मैनाकं प्रथमं विघ्नं मत्वा प्रहरति — एतत् तस्य सावधानतायाः चिह्नम्; शत्रुदेशं प्रति गच्छतः दूतस्य कृते अपरिचितः प्रत्येकः पदार्थः सन्देहस्य विषयः। किन्तु मैनाकस्य मधुरवचनं श्रुत्वा सः तत्क्षणं शान्तः भवति। एवं कोपः विवेकः च क्रमेण। मैनाकस्य रामं प्रति ‘धर्मभृतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणं दर्शयति यत् रामस्य कीर्तिः समुद्रस्य गर्भे अपि व्याप्ता। पर्वताः अपि तस्य गुणान् जानन्ति, अतः तस्य सेवायै उद्यताः।
"You saw it yourselves," he said. "Intent and eager to reach the southern shore of the ocean, I leapt into the sky from the summit of Mahendra. As I went, something like a dreadful obstacle rose before me: I saw a golden peak, heavenly and most lovely, standing in my way, and I took the mountain for a hindrance. Coming up to that splendid golden mountain, I made up my mind to break it, and when I struck it with my tail its peak, bright as the sun, shattered into a thousand pieces. Then the great mountain, understanding what I meant to do, spoke to me, calling me 'son' in a sweet voice that gladdened my heart. 'Know me as your father's brother,' it said, 'the friend of the Wind, the one called Maināka, who lives in the great ocean. Long ago, son, the greatest mountains had wings, and they roamed the earth at will, harassing it on every side. When great Indra, the blessed chastiser of Pāka, heard what the mountains were doing, he cut off their wings in their thousands with his thunderbolt. But your great-souled father saved me from that, my child: the Wind flung me into the ocean, Varuṇa's home. So I must serve Rāghava, subduer of foes, for Rāma is the best of those who uphold dharma and equal in valour to great Indra.' When I had heard the great-souled Maināka, I told the mountain what my task was, for my mind was set on going on, and the great Maināka gave me leave. Then the great mountain vanished in his human form, but remained as a mountain in the ocean." Hanumān told the Maināka episode briefly but clearly. In the first sarga too Maināka rose from the sea to offer him rest, and Hanumān, taking him for an obstacle, thrust him down with his chest; here he says he struck the peak with his tail, a difference that lies in the verses themselves. Taking the mountain for an obstacle was his caution, for to an envoy heading into enemy country every unknown thing is suspect, and as soon as he heard the mountain's sweet words his anger gave way to good sense. Maināka's words recall three bonds, friendship with the Wind, rescue from the loss of his wings and service to Rāma, and they are a model of gratitude: once saved by the Wind, he now wished to help the Wind's son, and he called himself Hanumān's uncle. The old story is that the mountains once flew about like birds and fell wherever they pleased, crushing people, until Indra cut off their wings; Maināka alone kept his, by the Wind's kindness, and so he treated the Wind's son as his own. Hanumān did not accept his hospitality but only told him his errand and went on, showing his devotion to the task. Maināka's praise of Rāma as the best upholder of dharma shows that Rāma's fame had reached even the depths of the ocean, and the mountains themselves were ready to serve him; the point of the story, for the monkeys, was that nature itself was helping in Rāma's work. Throughout this sarga Hanumān quotes each speaker directly, Maināka, Surasā, Siṃhikā, the city of Laṅkā, Rāvaṇa, Sītā, Trijaṭā, the rākṣasīs and Vibhīṣaṇa, so that his listeners seem to hear their very voices.
३सुरसायाः परीक्षा
२१उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः।
ततोऽहं सुचिरं कालं जवेनाभ्यगमं पथि॥
२२ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्।
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं चेदमब्रवीत्॥
२३मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं हि मे सुरैः॥
२४एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्॥
२५रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः॥
२६तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्॥
२७कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती।
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्॥
२८आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।
एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी॥
२९अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।
एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः॥
३०ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु।
मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया॥
३१तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं पुनः।
तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसम्मितः॥
३२अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः॥
३३अर्थसिद्धौ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना॥
३४सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर।
ततोऽहं साधुसाध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः॥
‘ततः उत्तमं जवम् आस्थाय शेषम् अध्वानम् आस्थितः अहं सुचिरं कालं जवेन पथि अभ्यगमम्। ततः समुद्रमध्ये नागमातरं देवीं सुरसाम् अपश्यम्; सा देवी इदं वचनम् अब्रवीत् — “हे हरिसत्तम, अमरैः त्वं मम भक्ष्यः प्रदिष्टः; सुरैः त्वं मे विहितः, अतः त्वां भक्षयिष्यामि।” सुरसया एवम् उक्तः अहं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः विवर्णवदनः भूत्वा इदं वाक्यम् उदीरयम् — “दाशरथिः श्रीमान् परंतपः रामः लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया च सह दण्डकावनं प्रविष्टः। तस्य भार्या सीता दुरात्मना रावणेन हृता। रामस्य शासनात् अहं दूतः तस्याः सकाशं गमिष्ये। त्वं रामस्य विषये सती, तस्य साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि। अथवा मैथिलीम् अक्लिष्टकारिणं रामं च दृष्ट्वा तव वक्त्रम् आगमिष्यामि — इति ते सत्यं प्रतिशृणोमि।” मया एवम् उक्ता कामरूपिणी सा सुरसा अब्रवीत् — “कश्चित् अपि मां न अतिवर्तेत — एषः मम वरः।” सुरसया एवम् उक्तः अहं दशयोजनायतः आसम्; क्षणेन अहम् अर्धगुणविस्तारः बभूव। तया अपि मत्प्रमाणात् अधिकं मुखं व्यादितम्। तत् व्यादितम् आस्यं दृष्ट्वा अहं पुनः ह्रस्वं रूपम् अकरवम्; तस्मिन् एव मुहूर्ते अङ्गुष्ठसम्मितः बभूव। आशु तस्याः वक्त्रम् अभिपत्य ततः क्षणात् निर्गतः। ततः सुरसा देवी स्वेन रूपेण पुनः माम् अब्रवीत् — “हे हरिश्रेष्ठ सौम्य, अर्थसिद्ध्यै यथासुखं गच्छ; वैदेहीं महात्मना राघवेण समानय। हे महाबाहो वानर, सुखी भव; अहं तव प्रीता अस्मि।” ततः सर्वभूतैः ‘साधु साधु’ इति अहं प्रशंसितः।’ सुरसायाः प्रसङ्गे हनूमतः बुद्धेः परीक्षा — बलेन न, अपितु उपायेन सः विजयते। प्रथमं सः विनयेन सत्येन च तां प्रार्थयते, ततः शरीरस्य वर्धनेन, अन्ते अङ्गुष्ठमात्रं भूत्वा मुखं प्रविश्य निर्गच्छति — एवं तस्याः वरः अपि सत्यः, तस्य मार्गः अपि मुक्तः। हनूमतः प्रतिज्ञा ‘रामं दृष्ट्वा तव मुखम् आगमिष्यामि’ इति तस्य सत्यनिष्ठां रामकार्ये प्राणार्पणस्य सङ्कल्पं च दर्शयति। अत्र ‘विवर्णवदनः’ इति पदं तस्य विनयस्य सूचकं, न भयस्य। सुरसा अन्ते प्रीता भूत्वा आशीर्वादं ददाति — एतत् देवानां परीक्षायाः सफलतायाः चिह्नम्। ‘साधुसाध्वीति’ सर्वभूतानां प्रशंसा हनूमतः बुद्धिकौशलस्य सार्वजनीनं स्वीकरणम्। समीक्षितसंस्करणे सुरसायाः वचने ‘देवैः प्रदिष्टः’ इति अंशः अस्ति; वुल्गेटे अपि सः ‘अमरैः’ ‘सुरैः’ इति द्विवारम् उक्तः। एतेन स्पष्टं यत् सुरसा देवानां नियोगेन हनूमतः बलं बुद्धिं च परीक्षितुम् आगता। हनूमतः शरीरस्य दशयोजनात् पञ्चदशयोजनपर्यन्तं वर्धनं, ततः अङ्गुष्ठमात्रं संकोचनं च — एतौ द्वौ विपरीतौ उपायौ तस्य सिद्धिं ‘महिमा’ ‘अणिमा’ च सूचयतः। सुरसायाः वरः ‘कश्चित् अपि मां न अतिवर्तेत’ इति; हनूमान् तस्याः मुखं प्रविश्य निर्गच्छति, अतः वरः अपि न भग्नः, सः अपि न भक्षितः। एषः बुद्धेः विजयः बलस्य विजयात् श्रेष्ठः इति कविः दर्शयति। सुरसा स्वरूपं धृत्वा आशिषं ददाति — ‘वैदेहीं राघवेण समानय’ — एषा आशीः सम्पूर्णस्य सुन्दरकाण्डस्य उद्देशं स्पष्टयति। हनूमतः उत्तरे रामकथायाः संक्षेपः अपि — दण्डकप्रवेशः, सीताहरणं, दूतत्वेन गमनम्। एवं सः प्रत्येकं विघ्नं रामकथया एव जयति — सत्यस्य कथनम् एव तस्य प्रथमम् आयुधम्।
"Then, taking up my best speed, I set out on the rest of the way and went on at speed for a long time. In the middle of the ocean I saw the goddess Surasā, mother of the serpents, and she said to me: 'The immortals have given you to me as my food, best of monkeys; the gods have ordained you for me, so I shall eat you.' At this I stood before her with joined palms, bowing, my face pale, and said: 'The glorious Rāma, son of Daśaratha, scorcher of foes, went into the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā. His wife Sītā has been carried off by the evil-minded Rāvaṇa, and I am going to her as a messenger at Rāma's command. You dwell in Rāma's realm, and you ought to help him. Or else, once I have seen Maithilī and Rāma of tireless deeds, I will come back into your mouth; I promise you truly.' But Surasā, who can take any form she pleases, answered: 'No one may pass me by; that is my boon.' At that, I, who was ten yojanas long, in an instant grew half as large again, and she opened her mouth wider than my size. Seeing her mouth gaping, I made myself small again, and in that very moment I became the size of a thumb; I darted swiftly into her mouth and came out again in an instant. Then the goddess Surasā took her own form and said to me: 'Go as you please, gentle one, best of monkeys, and accomplish your purpose; bring Vaidehī back to the great-souled Rāghava. Be happy, mighty-armed monkey; I am pleased with you.' And all beings praised me, crying 'Well done, well done!'" Surasā was a test of his wits, and he won not by strength but by skill. First he appealed to her with humility and truth; then he grew; last he shrank to the size of a thumb, entered her mouth and came out, so that her boon held good and his way was free: he passed through her mouth, so the boon was not broken, and yet he was not eaten. The poet shows that a victory of intelligence is better than a victory of force. His pale face showed humility, not fear, and his promise to come back into her mouth after seeing Rāma shows his truthfulness and his readiness to give his life for Rāma's cause. Surasā had been sent by the gods to test his strength and wit, and her blessing at the end, "bring Vaidehī back to Rāghava", states the purpose of the whole Sundara Kāṇḍa. His power to grow vast and to become tiny appears here as two opposite means to one end, and the cry of "well done" from all beings was the whole world's acknowledgement of his skill. His answer to her also contained Rāma's story in brief: the entry into Daṇḍaka, the abduction, his own mission as envoy. So he met every obstacle with Rāma's story; telling the truth was his first weapon.
४छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः वधः
३५ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा।
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन॥
३६सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्।
न किंचित्तत्र पश्यामि येन मे विहता गतिः॥
३७अथ मे बुद्धिरुत्पन्ना किंनाम गमने मम।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपमत्र न दृश्यते॥
३८अधोभागे तु मे दृष्टिः शोचतः पतिता तदा।
तत्राद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम्॥
३९प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया।
अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्॥
४०क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्॥
४१बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः।
आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्॥
४२तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे।
न तु मां सा नु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्॥
४३ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम्॥
४४सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि।
मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती॥
४५शृणोमि खगतानां च वाचः सौम्या महात्मनाम्।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता॥
‘ततः अहं गरुडः यथा विपुलम् अन्तरिक्षं प्लुतः। सहसा मम छाया निगृहीता, किन्तु किंचन न पश्यामि। विगतवेगः अहं दश दिशः विलोकयन् तत्र येन मम गतिः विहता, तत् किंचित् न पश्यामि। अथ मम बुद्धिः उत्पन्ना — “मम गमने किंनाम ईदृशः विघ्नः उत्पन्नः, यस्य रूपम् अत्र न दृश्यते?” शोचतः मम दृष्टिः तदा अधोभागे पतिता; तत्र सलिलेशयां भीमां राक्षसीम् अद्राक्षम्। सा भीमा महानादं प्रहस्य असम्भ्रान्तम् अवस्थितं माम् इदम् अशोभनं वाक्यम् उक्तवती — “हे महाकाय, क्व गन्ता असि? क्षुधितायाः मम त्वम् ईप्सितः भक्षः; चिरम् आहारवर्जितं मम देहं प्रीणय।” ‘बाढम्’ इति तां वाणीं प्रत्यगृह्णाम्, तस्याः आस्यप्रमाणात् अधिकं कायम् अपूरयम्। तस्याः महत् भीमम् आस्यं मम भक्षणाय वर्धते। सा मां मम विकृतं कृतं वा न बुबुधे। ततः अहं निमिषान्तरात् विपुलं रूपं संक्षिप्य तस्याः हृदयम् आदाय नभःस्थलं प्रपतामि। मया निकृत्तहृदया पर्वतसंकाशा सा भीमा विसृष्टभुजा लवणाम्भसि पपात। ततः खगतानां सौम्यानां महात्मनां वाचः शृणोमि — “भीमा राक्षसी सिंहिका हनुमता क्षिप्रं हता।”’ सिंहिकायाः प्रसङ्गः सुरसायाः प्रसङ्गेन तुल्यः अपि भिन्नः — सुरसा देवी परीक्षिका आसीत्, अतः हनूमान् ताम् उपायेन प्रीणयति; सिंहिका तु दुष्टा राक्षसी, अतः सः ताम् हन्ति। द्वयोः प्रसङ्गयोः सः शरीरस्य वर्धनं संकोचनं च प्रयुङ्क्ते, किन्तु उद्देशः भिन्नः। छायाग्रहणं सिंहिकायाः विशेषा शक्तिः — अदृश्या सती सा छायया एव जीवान् आकर्षति। ‘अधोभागे दृष्टिः पतिता’ इति वचनेन हनूमतः सावधानता दृश्यते — सः विघ्नस्य कारणं सर्वतः अन्विष्यति। आकाशचारिणां सिद्धानां प्रशंसा पुनः तस्य कर्मणः सार्वजनीनं साक्ष्यम्। एतौ द्वौ प्रसङ्गौ दर्शयतः यत् समुद्रलङ्घनम् एव महत् साहसम् आसीत्, सीतान्वेषणात् पूर्वम् एव। सिंहिका राहोः माता इति पुराणेषु प्रसिद्धा; सा छायाग्राहिणी, आकाशे गच्छतां जीवानां छायां गृहीत्वा तान् आकृष्य भक्षयति। हनूमान् सुरसायाः इव एतस्याः अपि मुखे प्रविशति, किन्तु अत्र सः हृदयं छित्त्वा निर्गच्छति। द्वयोः घटनयोः साम्यं भेदः च पाठकस्य मनसि विवेकं जनयति — कुत्र विनयः, कुत्र दण्डः इति। ‘निमिषान्तरात्’ इति पदं तस्य क्रियायाः शीघ्रतां दर्शयति — सिंहिका किंचित् अपि ज्ञातुं न शक्नोति। ‘मम वा विकृतं कृतम्’ — सा तस्य रूपपरिवर्तनस्य रहस्यं न अबुध्यत। हनूमतः शक्तिः न केवलं बलं, अपितु रूपपरिवर्तनस्य कौशलम् अपि। सिंहिकायाः वधानन्तरं हनूमान् ‘कृत्यम् आत्ययिकं स्मरन्’ इति वदति — विजयस्य हर्षे अपि सः मुख्यं कार्यं न विस्मरति। एषा एकाग्रता तस्य सफलतायाः रहस्यम्।
"Then I leapt on into the wide sky like Garuḍa. Suddenly my shadow was seized, and yet I could see nothing at all. My speed checked, I looked round in all ten directions, but I could see nothing that had stopped me. Then the thought came to me: 'What kind of obstacle is this that has sprung up in my path, whose form I cannot see?' As I pondered, my eyes fell downward, and there I saw a fearsome rākṣasī lying in the water. With a great roar of laughter she spoke these ill-omened words to me as I stood there unperturbed: 'Where are you going, huge one? You are the very food I crave in my hunger; come and satisfy my body, starved for so long.' 'Very well,' I said, and I swelled my body larger than her mouth. Her great and dreadful mouth grew wider to swallow me, but she did not understand me or what I was doing. Then, in the blink of an eye, I shrank my huge form, tore out her heart and flew up into the sky. Her arms flung wide, that fearsome creature, huge as a mountain, fell into the salt sea with her heart torn out. And I heard the gentle, great-souled beings who travel the sky say: 'The fearsome rākṣasī Siṃhikā has been swiftly killed by Hanumān.'" Siṃhikā was like Surasā and yet unlike her. Surasā was a goddess sent to test him, and so he satisfied her by a stratagem; Siṃhikā was a wicked rākṣasī, and so he killed her. With both he grew and shrank, but to different ends; with both he entered the mouth, but from Siṃhikā's he came out by tearing out her heart. The likeness and the difference teach where humility belongs and where punishment. Siṃhikā, known as the mother of Rāhu, had the power of seizing shadows: unseen herself, she caught the shadows of creatures flying through the sky, dragged them down and devoured them. That his eyes fell downward shows his care in searching every side for the cause of the obstacle, and he acted so fast that she understood nothing of his changes of size; his power lay not only in strength but in his skill in changing form. The praise of the beings in the sky was again a public witness to his deed. These two episodes show that crossing the ocean was itself a great feat, even before the search for Sītā began.
५लङ्काप्रवेशः, लङ्कापुर्याः पराजयः, अन्वेषणं, सीतादर्शनं च
४६तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्।
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्॥
४७दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र गता पुरी।
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम्॥
४८प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसप्रभा॥
४९अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्॥
५०सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्।
प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाहं तयोदितः॥
५१अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते।
यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः॥
५२तत्राहं सर्वरात्रं तु विचरञ्जनकात्मजाम्।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्॥
५३ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये॥
५४शोचता च मया दृष्टं प्राकारेणाभिसंवृतम्।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्॥
५५सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्।
अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान्॥
५६तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्।
अदूराच्छिंशपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्॥
५७श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।
तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्॥
५८शोकसंतापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।
राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्॥
५९मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा।
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः॥
६०एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।
भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे॥
६१रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्ये कृतनिश्चया।
कथंचिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया॥
६२तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्।
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः॥
६३ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने॥
‘तां हत्वा अत्ययिकं कृत्यं स्मरन् अहं पुनः महत् अध्वानं गत्वा नगमण्डितं दक्षिणं उदधेः तीरं पश्यामि, यत्र लङ्का पुरी गता। दिनकरे अस्तं याते रक्षसां निलयं पुरीं भीमविक्रमैः रक्षोभिः अविज्ञातः प्रविष्टः। तत्र प्रविशतः मम पुरतः कल्पान्तघनसप्रभा अट्टहासं विमुञ्चन्ती का अपि नारी उत्थिता। ज्वलदग्निशिरोरुहां जिघांसन्तीं तां सुभैरवां सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य अहं प्रदोषकाले प्रविशम्। भीतया तया अहम् उक्तः — “हे वीर, अहं लङ्कापुरी; तव विक्रमेण निर्जिता; यस्मात्, तस्मात् त्वं सर्वरक्षांसि अशेषतः विजेता असि।” तत्र अहं सर्वरात्रं जनकात्मजां विचरन् रावणस्य अन्तःपुरं गतः अपि सुमध्यमां न अपश्यम्। रावणस्य निवेशने सीताम् अपश्यन् शोकसागरम् आसाद्य पारं न उपलक्षये। शोचता मया विकृष्टेन काञ्चनेन प्राकारेण अभिसंवृतम् उत्तमं गृहोपवनं दृष्टम्। सप्राकारम् अवप्लुत्य बहुपादपं तत् पश्यामि; अशोकवनिकायाः मध्ये महान् शिंशपापादपः। तम् आरुह्य काञ्चनं कदलीवनं पश्यामि, शिंशपावृक्षात् अदूरात् वरवर्णिनीं च पश्यामि — श्यामां, कमलपत्राक्षीम्, उपवासकृशाननाम्, तदेकवासःसंवीतां, रजोध्वस्तशिरोरुहाम्, शोकसंतापदीनाङ्गीं, भर्तृहिते स्थितां, विरूपाभिः क्रूराभिः मांसशोणितभक्ष्याभिः राक्षसीभिः व्याघ्रीभिः हरिणीम् इव अभिसंवृतां सीताम्। सा मया राक्षसीमध्ये मुहुर्मुहुः तर्ज्यमाना, एकवेणीधरा, दीना, भर्तृचिन्तापरायणा, भूमिशय्या, हिमागमे पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया, मृगशावाक्षी कथंचित् तूर्णम् आसादिता। तादृशीं यशस्विनीं रामपत्नीं नारीं दृष्ट्वा अहं तत्र एव शिंशपावृक्षे पश्यन् अवस्थितः। ततः रावणस्य निवेशने काञ्चीनूपुरमिश्रितम् अधिकगम्भीरं हलहलाशब्दं शृणोमि।’ लङ्कापुर्याः अधिदेवतायाः पराजयः वामहस्तस्य मुष्टिना कृतः — हनूमान् स्त्रियं पूर्णबलेन न प्रहरति इति तस्य मर्यादा। तस्याः वचनं लङ्कायाः भाविनः पतनस्य पूर्वसूचना। ‘शोकसागरम् आसाद्य’ इति वचनं सीताम् अपश्यतः हनूमतः निराशायाः स्मरणं — पूर्वसर्गेषु एषा निराशा विस्तरेण वर्णिता। सीतायाः वर्णने व्याघ्रीभिः परिवृता हरिणी इति उपमा तस्याः असहायतां राक्षसीनां क्रौर्यं च एकत्र चित्रयति। ‘हिमागमे पद्मिनी’ इति उपमा पूर्वसर्गे अपि प्रयुक्ता — कान्तिहीनत्वस्य प्रसिद्धं चित्रम्। हनूमतः कथने कालस्य क्रमः स्पष्टः — सायंकाले प्रवेशः, रात्रौ अन्वेषणं, प्रभाते सीतादर्शनम्। रावणस्य आगमनस्य सूचना अपि शब्देन एव — काञ्चीनूपुराणां ध्वनिः स्त्रीणां समूहस्य आगमनं सूचयति। लङ्कापुर्याः अधिदेवता स्त्रीरूपेण प्रकटिता — सा नगर्याः रक्षिका। तस्याः पराजयः लङ्कायाः रक्षायाः प्रथमं छिद्रम्। तस्याः वचनं ‘विजेतासि सर्वरक्षांसि अशेषतः’ इति भविष्यवाणी इव — ब्रह्मणः वरात् सा जानाति स्म यत् यदा कश्चित् वानरः ताम् पराजयेत्, तदा राक्षसानां विनाशः आसन्नः। हनूमान् एतत् वानरेभ्यः कथयति, येन तेषां उत्साहः वर्धते। अन्वेषणस्य वर्णनं अत्र अतीव संक्षिप्तम् — सर्वरात्रं विचरणम्, अन्तःपुरप्रवेशः, निराशा च; पूर्वसर्गेषु एतत् दशसु सर्गेषु विस्तरेण वर्णितम् आसीत्। ‘शोकसागरम् आसाद्य न पारम् उपलक्षये’ इति रूपकं हनूमतः तदानीन्तनीं मनोदशां दर्शयति — यः भौतिकं सागरं लङ्घितवान्, सः शोकसागरस्य पारं न पश्यति स्म। अशोकवनिकायाः दर्शनम् अकस्मात् — ‘शोचता च मया दृष्टम्’; निराशायाः क्षणे एव आशायाः मार्गः दृष्टः। शिंशपावृक्षः कथायाः केन्द्रबिन्दुः — ततः हनूमान् सर्वं पश्यति, तत्र एव सीता उपविष्टा। सीतायाः वर्णनं त्रिषु श्लोकेषु समग्रं — शारीरं (श्यामा, कमलपत्राक्षी, कृशानना), वेषः (एकवासाः, रजोध्वस्तकेशा), मानसिकी स्थितिः (शोकसंतापदीनाङ्गी, भर्तृहिते स्थिता), परिसरः (राक्षसीभिः परिवृता)। ‘श्यामा’ इति पदं युवत्याः सूचकम् इति व्याख्यातारः वदन्ति। ‘तूर्णम् आसादिता’ इति वचनं हनूमतः हर्षस्य त्वरायाः च सूचकम्। प्रदोषकाले प्रवेशः अपि बुद्धिपूर्वकः — दिवा प्रवेशे सः दृश्येत, गाढरात्रौ मार्गः न दृश्येत; सायंकाले उभयोः सन्तुलनम्। रावणस्य अन्तःपुरे अपि सीतां न दृष्ट्वा तस्य निराशा — एषः एव पूर्वसर्गेषु वर्णितः प्रसिद्धः ‘मन्दोदरीदर्शनम्’ इति भ्रमस्य प्रसङ्गः, यत्र सः मन्दोदरीं सीतां मत्वा हर्षितः, ततः स्वयम् एव तम् अविवेकं निन्दितवान्; अत्र सः तत् न कथयति। वनस्य सुवर्णप्राकारः, सुवर्णकदलीवनं च रावणस्य ऐश्वर्यं दर्शयतः — तस्मिन् वैभवे अपि सीता धूलिधूसरा उपवासकृशा च।
"When I had killed her, I remembered again how urgent my task was, and after travelling a long way I saw the southern shore of the ocean, adorned with mountains, where the city of Laṅkā lies. When the sun had set I entered the city, the home of the rākṣasas, without the rākṣasas of fearsome valour knowing. As I was entering, a woman dark as the clouds at the end of an aeon rose up before me, laughing loudly, her hair like blazing fire, eager to kill me. I overcame that dreadful being with a blow of my left fist and went in at dusk; and she, frightened, said to me: 'I am the city of Laṅkā, hero, and I have been conquered by your valour; therefore you will conquer all the rākṣasas without exception.' All night long I searched there for Janaka's daughter; I went even into Rāvaṇa's inner apartments, but I did not see the slender-waisted one. Not finding Sītā in Rāvaṇa's palace, I was plunged into an ocean of grief and could see no further shore. As I grieved, I saw a fine garden beside a house, surrounded by a high golden wall. I leapt over the wall and saw a place full of trees, and in the middle of the Aśoka grove a great śiṃśapā tree. I climbed it and saw a grove of golden plantains, and not far from the śiṃśapā tree I saw the lady of lovely complexion: Sītā, dark and young, with eyes like lotus petals, her face wasted with fasting, wrapped in her one garment, her hair covered in dust, her limbs wretched with grief and anguish, intent on her husband's welfare, surrounded by misshapen, cruel rākṣasīs who eat flesh and blood, like a doe among tigresses. There she was among the rākṣasīs, threatened by them again and again, wearing a single braid, miserable, absorbed in thoughts of her husband, sleeping on the ground, her body pale like a lotus when the frost comes, turned away from Rāvaṇa and resolved to die; and somehow, in my haste, I reached that fawn-eyed lady. Seeing her, the glorious wife of Rāma, I stayed right there in the śiṃśapā tree, watching. Then from Rāvaṇa's palace I heard a deep tumult mingled with the jingling of girdles and anklets." Laṅkā's guardian goddess appeared in a woman's form, and Hanumān struck her only with his left fist, for it was his rule not to strike a woman with his full strength. Her defeat was the first breach in Laṅkā's defences, and her words were a prophecy of the city's fall: by Brahmā's boon she knew that when a monkey overcame her, the destruction of the rākṣasas was near. Hanumān told this to the monkeys to raise their spirits. The search, which earlier sargas had told at length over many chapters, is here told very briefly: a whole night of wandering, the inner apartments, despair. He does not mention how he once mistook Mandodarī for Sītā and then reproached himself for it. The image of the ocean of grief shows his state of mind then: he who had crossed the real ocean could see no shore to the ocean of his sorrow. And it was in that very moment of despair that he saw the Aśoka grove; the way of hope opened in the moment of despair. The śiṃśapā tree is the centre of the story: from it he saw everything, and at its foot Sītā sat. His picture of her is complete: her body, dark, young, lotus-eyed and thin; her dress, one garment, dust-covered hair; her mind, wretched with grief yet devoted to her husband; her surroundings, the rākṣasīs. A doe among tigresses shows at once her helplessness and their cruelty, and a lotus touched by frost is the familiar picture of lost radiance. The golden wall and the golden plantains show Rāvaṇa's wealth, and in the midst of it Sītā sat grey with dust and thin from fasting. The order of time is clear, entry at dusk, search through the night, Sītā found at dawn, and even entering at dusk was deliberate, for by day he would have been seen and in the dead of night he could not have seen his way. And the coming of Rāvaṇa was first known only by sound, the jingle of girdles and anklets that announced a crowd of women.
६रावणस्य आगमनं, तर्जनं, सीतायाः प्रत्युत्तरं, मन्दोदर्याः निवारणं च
६४ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम्।
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः॥
६५ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः।
तं देशमनुसम्प्राप्तो यत्र सीताभवत्स्थिता॥
६६तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्।
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च॥
६७वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्ष्यमाणामितस्ततः।
त्राणं कंचिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्॥
६८तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम्।
अवाक्शिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति॥
६९यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते।
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव॥
७०एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्॥
७१राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः।
इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च॥
७२अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव।
किंस्विद्वीर्य तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ॥
७३अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना।
न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे॥
७४अजेयः सत्यवाक्शूरो रणश्लाघी च राघवः।
जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः॥
७५जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः।
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्॥
७६मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा।
स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः॥
७७वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः।
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः॥
७८सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम।
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी॥
७९देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च।
सार्धं प्रभो रमस्वेति सीतया किं करिष्यसि॥
८०ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः।
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः॥
‘ततः परमोद्विग्नः अहं स्वरूपं प्रत्यसंहरम्, गहने शिंशपावृक्षे पक्षी इव स्थितः। ततः रावणदाराः महाबलः रावणः च यत्र सीता स्थिता, तं देशम् अनुसम्प्राप्ताः। रक्षोगणेश्वरं तं दृष्ट्वा वरारोहा सीता ऊरू संकुच्य पीनौ स्तनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च उपाविशत्। वित्रस्तां परमोद्विग्नाम् इतस्ततः वीक्ष्यमाणां कंचित् त्राणम् अपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीं परमदुःखितां सीतां दशग्रीवः अवाक्शिराः प्रपतितः उवाच — “मां बहु मन्यस्व। हे गर्विते, यदि त्वं दर्पात् मां न अभिनन्दसि, हे सीते, द्विमासानन्तरं तव रुधिरं पास्यामि।” दुरात्मनः तस्य रावणस्य एतत् वचः श्रुत्वा परमक्रुद्धा सीता उत्तमं वचनम् उवाच — “हे राक्षसाधम, अमिततेजसः रामस्य भार्याम्, इक्ष्वाकुवंशनाथस्य दशरथस्य स्नुषाम् अवाच्यं वदतः तव जिह्वा कथं न पतिता? हे अनार्य, तव वीर्यं किंस्वित्? हे पाप, यः त्वं मां भर्तुः असंनिधौ तेन महात्मना अदृष्टः अपहृत्य आगतः। त्वं रामस्य सदृशः न, अस्य दास्ये अपि न युज्यसे। राघवः अजेयः, सत्यवाक्, शूरः, रणश्लाघी च।” जानक्या एवं परुषं वाक्यम् उक्तः दशाननः सहसा कोपात् चितास्थः पावकः इव जज्वाल। क्रूरे नयने विवृत्य दक्षिणं मुष्टिम् उद्यम्य मैथिलीं हन्तुम् आरब्धः; तदा स्त्रीभिः हाहाकृतम्। स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य दुरात्मनः वरा भार्या मन्दोदरी नाम, तया सः प्रतिषेधितः। मदनार्दितः सः तया मधुरां वाणीम् उक्तः — “हे महेन्द्रसमविक्रम, सीतया तव किं कार्यम्? मया सह अद्य रमस्व; जानकी मत्तः विशिष्टा न। हे प्रभो, देवगन्धर्वकन्याभिः यक्षकन्याभिः च सार्धं रमस्व; सीतया किं करिष्यसि?” ततः समेताभिः ताभिः नारीभिः सः महाबलः निशाचरः सहसा उत्थाप्य स्वं भवनं नीतः।’ अस्मिन् भागे हनूमान् रावणसीतयोः संवादं नाट्यवत् पुनः अभिनयति। सीतायाः ऊरुसंकोचनं बाहुभ्यां स्तनाच्छादनं च लज्जायाः भयस्य च स्वाभाविकं चित्रम्। रावणः ‘अवाक्शिराः प्रपतितः’ — सः याचकः इव, तथापि तर्जकः — एषः द्वन्द्वः तस्य कामस्य अहंकारस्य च मिश्रणं दर्शयति। ‘द्विमासानन्तरम्’ इति कालसीमा कथायाः तात्कालिकतां वर्धयति — एषा एव सूचना वानराणां शीघ्रतायाः कारणम्। सीतायाः प्रत्युत्तरे त्रयः अंशाः — रावणस्य निन्दा, तस्य चौर्यस्य उपहासः, रामस्य गुणकीर्तनं च। ‘दास्ये अपि न युज्यसे’ इति वचनं विशेषतः तीक्ष्णम्। मन्दोदर्याः हस्तक्षेपः वुल्गेटस्य विशेषः — सा रावणं सीतावधात् निवारयति, किन्तु स्वार्थवचनेन, येन रावणस्य क्रोधः कामे परिवर्तते। ‘चितास्थः पावकः’ इति उपमा श्मशानस्य अग्नेः — अशुभं भयंकरं च चित्रम्। अत्र हनूमान् रावणस्य आगमनस्य पूर्वं स्वस्य रूपसंकोचनं वदति — सः पक्षी इव वृक्षे निलीनः, येन सः सर्वं द्रष्टुं शृणोतुं च शक्नोति, स्वयम् अदृष्टः। एषा गुप्तचरस्य कला। रावणस्य स्त्रीभिः सह आगमनं तस्य वैभवस्य कामुकतायाः च चिह्नम्। सीतायाः भयस्य वर्णनं — ‘त्राणं कंचित् अपश्यन्तीम्’ — तस्याः सम्पूर्णम् असहायत्वं दर्शयति। किन्तु वाचि सा भीता न — ‘परमक्रुद्धा’ सा रावणं तिरस्करोति। एषः विरोधः सीतायाः चरित्रस्य मूलम् — शरीरं दुर्बलं, मनः वज्रसमम्। रावणस्य ‘कोपात् जज्वाल’ इति वर्णनं तस्य स्वभावस्य अस्थिरतां दर्शयति — क्षणे याचकः, क्षणे हन्ता, क्षणे पुनः कामी। मन्दोदर्याः वचनेन रावणस्य कामः पुनः जागरितः, सः स्त्रीभिः सह गृहं नीतः — एवं सीतायाः प्राणाः तत्क्षणं रक्षिताः। सीता रावणं ‘राक्षसाधम’ इति सम्बोधयति, रामं तु ‘अमिततेजाः’, ‘इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषा’ इति स्वपरिचयं ददाति — सा स्वस्य कुलस्य गौरवेन रावणस्य दर्पं प्रतिहन्ति। ‘तेन अदृष्टः अपहृत्य’ इति वचनेन सा रावणस्य कापुरुषत्वं प्रकटयति — यः वीरः, सः प्रत्यक्षं युध्येत, न चौर्यं कुर्यात्। एषा तर्जना हनूमता स्वयं श्रुता, अतः सः वानरेभ्यः तस्याः तीक्ष्णतां यथावत् वर्णयति।
"Deeply alarmed, I drew in my form and stayed hidden in the thick of the śiṃśapā tree like a bird, where I could see and hear everything without being seen," which is the spy's art. "Then Rāvaṇa's wives and mighty Rāvaṇa himself came to the place where Sītā was. When she saw the lord of the rākṣasas, lovely Sītā drew up her thighs and covered her full breasts with her arms. Terrified, deeply alarmed, looking this way and that and seeing no protector anywhere, trembling, the poor lady was in the depth of misery; and ten-necked Rāvaṇa threw himself down before her with bowed head and said: 'Think well of me. But if in your pride you will not welcome me, proud lady, then after two months, Sītā, I will drink your blood.' When she heard those words of the evil-minded Rāvaṇa, Sītā, in the height of anger, gave him a noble answer: 'Vilest of rākṣasas! How is it that your tongue has not fallen out as you say what should never be said to the wife of Rāma of boundless splendour, the daughter-in-law of Daśaratha, lord of the Ikṣvāku line? What kind of valour is yours, base wretch, who carried me off in my husband's absence, unseen by that great-souled man? You are no match for Rāma; you are not fit even to be his slave. Rāghava is invincible, truthful, heroic, and he glories in battle.' Hearing such harsh words from Jānakī, ten-faced Rāvaṇa suddenly blazed with anger like a fire on a funeral pyre. Rolling his cruel eyes and raising his right fist, he made to strike Maithilī, and the women cried out in alarm. Then from among the women sprang up the evil one's chief wife, the excellent Mandodarī, and held him back, and she spoke sweetly to him, tormented as he was by desire: 'What do you want with Sītā, you whose valour equals great Indra's? Make love to me today; Jānakī is no better than I. Take your pleasure, my lord, with the daughters of the gods and gandharvas and of the yakṣas; what will you do with Sītā?' Then the women all together lifted the mighty night-ranger up at once and led him off to his own palace." Here Hanumān acted out the exchange between Rāvaṇa and Sītā as if on a stage. Her drawing up her thighs and covering her breasts is the natural picture of shame and fear, and seeing no protector anywhere shows how utterly helpless she was; yet in her words she was not afraid but furious, and that contrast is the root of her character: her body frail, her mind hard as diamond. Rāvaṇa lay bowed at her feet like a beggar and yet threatened her, a mixture of lust and arrogance, suppliant one moment, would-be killer the next, lover again the next. The two-month limit made the story urgent, and this news was the reason for the monkeys' haste. Sītā's reply had three parts, contempt for Rāvaṇa, scorn for his theft and praise of Rāma; she named herself by her family's honour to beat down his pride, and by pointing out that he had taken her while unseen by her husband she exposed his cowardice, for a hero fights openly and does not steal. "Not fit even to be his slave" is especially sharp. The fire on a funeral pyre is an ill-omened and terrible image. Mandodarī restrained him from killing Sītā, but with words of self-interest that turned his anger back into desire, and so Sītā's life was saved for the moment. Hanumān had heard all this with his own ears, and so he could tell the monkeys exactly how sharp her words had been.
७राक्षसीनां भर्त्सनं, त्रिजटायाः स्वप्नः, सम्भाषणस्य उपायः च
८१याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः॥
८२तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी।
गर्जितं च तथा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्॥
८३वृथा गर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत्॥
८४ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः।
परिक्लिश्य समस्तास्ता निद्रावशमुपागताः॥
८५तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता॥
८६तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीतामसितेक्षणाम्॥
८७जनकस्यात्मजां साध्वीं स्नुषां दशरथस्य च।
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः॥
८८रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।
अलमस्मान्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम्॥
८९अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।
यदि ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते॥
९०सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा॥
९१अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्।
ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता॥
९२अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्॥
९३चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः।
सम्भाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः॥
‘तस्मिन् दशग्रीवे याते विकृताननाः राक्षस्यः क्रूरैः सुदारुणैः वाक्यैः सीतां निर्भर्त्सयामासुः। जानकी तासां भाषितं तृणवत् गणयामास; तासां गर्जितं सीतां प्राप्य निरर्थकम् अभवत्। वृथा गर्जितनिश्चेष्टाः पिशिताशनाः ताः राक्षस्यः सीतायाः महत् व्यवसितं रावणाय शशंसुः। ततः विहताशाः निरुद्यमाः ताः सर्वाः सहिताः समस्ताः परिक्लिश्य निद्रावशम् उपागताः। तासु प्रसुप्तासु भर्तृहिते रता सीता करुणं विलप्य दीना सुदुःखिता प्रशुशोच। तासां मध्यात् त्रिजटा समुत्थाय वाक्यम् अब्रवीत् — “आत्मानं क्षिप्रं खादत, न असितेक्षणां सीतां, जनकस्य आत्मजां साध्वीं दशरथस्य स्नुषाम्। अद्य मया दारुणः रोमहर्षणः स्वप्नः दृष्टः — रक्षसां विनाशाय, अस्याः भर्तुः जयाय च। राघवात् अस्मान् राक्षसीगणं परित्रातुम् एषा एव अलम्; वैदेहीम् अभियाचाम — एतत् हि मम रोचते। यदि दुःखितायाः एवंविधः स्वप्नः प्रदृश्यते, सा विविधैः दुःखैः मुक्ता अनुत्तमं सुखम् आप्नोति। प्रणिपातप्रसन्ना मैथिली जनकात्मजा हि राक्षस्यः, महतः भयात् परित्रातुम् एषा अलम्।” ततः भर्तुः विजयेन हर्षिता ह्रीमती बाला सा अवोचत् — “यदि तत् तथ्यं, भवेयं शरणं हि वः।” सीतायाः तादृशीं दारुणां दशां दृष्ट्वा अहं विश्रान्तः चिन्तयामास; मम मनः न निर्वृतम्। ततः मया जानक्याः सम्भाषणार्थं विधिः चिन्तितः।’ राक्षसीनां तर्जनं सीतायाः दृढतां न कम्पयति — ‘तृणवत्’ इति पदं सुन्दरकाण्डे अन्यत्र अपि सीतायाः रावणं प्रति तिरस्कारस्य चिह्नम्। त्रिजटायाः स्वप्नः अत्र संक्षेपेण उक्तः; पूर्वसर्गेषु तस्य विस्तरः दृष्टः — रामस्य विजयः, रावणस्य विनाशः, लङ्कायाः दाहः च। त्रिजटा वृद्धा राक्षसी, विभीषणस्य पुत्री इति परम्परा; तस्याः वचनं राक्षसीनाम् अपि मनसि परिवर्तनं जनयति। सीतायाः उत्तरं ‘भवेयं शरणं हि वः’ इति करुणायाः परमं निदर्शनम् — या राक्षस्यः ताम् अपीडयन्, तासाम् अपि रक्षणं सा प्रतिजानीते। हनूमतः चिन्ता ‘कथं सम्भाषणं कुर्याम्’ इति व्यावहारिकी — यदि सहसा प्रकटः स्यात्, सीता भीता भवेत्, राक्षस्यः च जागृयुः। अतः सः उपायं चिन्तयति। राक्षसीनां ‘वृथा गर्जितनिश्चेष्टाः’ इति वर्णनं तासां पराजयं दर्शयति — तासां सर्वे प्रयत्नाः सीतायाः दृढतायाः पुरतः निष्फलाः। ताः रावणाय ‘सीताव्यवसितं महत्’ इति शंसन्ति — अर्थात् शत्रवः अपि सीतायाः निश्चयस्य महत्त्वं स्वीकुर्वन्ति। तासां निद्रा सीतायाः एकान्तस्य अवसरः; तस्मिन् एव क्षणे सा विलपति। त्रिजटायाः स्वप्नः दुःखितायाः शुभं फलं सूचयति इति सा वदति — एषः लोकविश्वासः। ‘आत्मानं खादत’ इति तस्याः तीक्ष्णं वचनं राक्षसीनां क्रौर्यं तासाम् एव प्रति परावर्तयति। सीतायाः उत्तरं ‘यदि तत् तथ्यं’ इति संशययुक्तम् — सा स्वप्नं पूर्णतया न विश्वसिति, किन्तु तस्मिन् आशां पश्यति। ‘ह्रीमती’ इति पदं तस्याः लज्जाशीलतां दर्शयति — भर्तुः विजयस्य वार्ता श्रुत्वा अपि सा हर्षं संयच्छति। हनूमतः ‘विश्रान्तः’ इति पदं दर्शयति यत् सः दीर्घं प्रतीक्षितवान्, उचितं क्षणम् अन्विष्य। अस्मिन् भागे राक्षसीनां द्वे रूपे दृश्येते — एकतः क्रूराः तर्जिकाः, अन्यतः त्रिजटा इव विवेकवती। कविः एवं दर्शयति यत् दुष्टेषु अपि सज्जनाः सन्ति; विभीषणः त्रिजटा च तस्य उदाहरणे। सीतायाः करुणा अपि सर्वेषु समाना — सा शत्रूणाम् अपि शरणं भवितुम् उद्यता। एषः एव तस्याः चरित्रस्य दिव्यः अंशः।
"When ten-necked Rāvaṇa had gone, the hideous-faced rākṣasīs threatened Sītā with cruel and dreadful words. But Jānakī counted their talk as so much straw, and their roaring came to nothing against her. Having roared and struggled in vain, those flesh-eating rākṣasīs reported Sītā's great resolve to Rāvaṇa. Then all of them together, their hopes dashed and their efforts given up, having tormented her, fell asleep. When they were asleep, Sītā, devoted to her husband's welfare, lamented piteously and grieved, wretched and deeply distressed. Then Trijaṭā rose from among them and said: 'Eat yourselves, and quickly, but not dark-eyed Sītā, the virtuous daughter of Janaka and daughter-in-law of Daśaratha. For today I have had a dreadful, hair-raising dream, foretelling the destruction of the rākṣasas and the victory of her husband. She alone can save us rākṣasīs from Rāghava. Let us beg Vaidehī's pardon; that is what I think best. When such a dream is seen about a woman in distress, she is freed from all her sorrows and gains the highest happiness. Maithilī, Janaka's daughter, will be won over if we bow down to her; she can save you, rākṣasīs, from this great danger.' Then that modest young woman, gladdened by the news of her husband's victory, said: 'If that proves true, I will be your refuge.' And I, having seen Sītā's dreadful plight, rested a while and pondered, but my mind found no ease. Then I thought out a way to speak with Jānakī." The rākṣasīs' threats could not shake her firmness; "as straw" is the word used elsewhere in the Sundara Kāṇḍa too for her contempt of Rāvaṇa. Their roaring in vain shows their defeat, and in reporting her great resolve to Rāvaṇa even her enemies acknowledged how firm it was. Their sleep gave Sītā a moment alone, and in that moment she wept. Trijaṭā's dream, told at length in earlier sargas, the victory of Rāma, the fall of Rāvaṇa, the burning of Laṅkā, is here given only in brief. Trijaṭā was an old rākṣasī, by tradition Vibhīṣaṇa's daughter, and her words changed the minds even of the rākṣasīs; her sharp "eat yourselves" turned their cruelty back on them, and her belief that such a dream foretells happiness for a woman in distress is a common belief of the world. Sītā's answer, "If that proves true", was hedged with doubt, for she did not wholly trust the dream but saw hope in it; modest, she kept her joy in check even at news of her husband's victory; and her promise to be the refuge of the very rākṣasīs who had tormented her is the supreme example of her compassion, ready to shelter even her enemies. That is the divine part of her character. The poet shows two faces of the rākṣasīs here, the cruel tormentors and the wise Trijaṭā: even among the wicked there are good people, as Vibhīṣaṇa and Trijaṭā show. Hanumān's worry about how to speak to her was practical: if he showed himself suddenly she would be frightened and the rākṣasīs would wake, so he waited long for the right moment and thought out a plan.
८इक्ष्वाकुवंशस्तुतिः, सम्भाषणम्, अङ्गुलीयकं, चूडामणिः, सीतायाः सन्देशः च
९४इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु स्तुतो मम पुरस्कृतः।
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणभूषिताम्॥
९५प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।
कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव॥
९६का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः॥
९७देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः॥
९८तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम्।
भर्त्रा सम्प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥
९९इदं तु पुरुषव्याघ्रः श्रीमान्दाशरथिः स्वयम्।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि॥
१००तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्॥
१०१एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी।
आह रावणमुत्पाट्य राघवो मां नयत्विति॥
१०२प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम्।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्॥
१०३अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः।
मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहु मन्यते॥
१०४इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम्।
प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह॥
१०५ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः॥
१०६उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा।
हनूमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे॥
१०७यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु॥
१०८यदन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्॥
१०९तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्॥
११०ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः।
युद्धाकाङ्क्षी वनं तस्य विनाशयितुमारभे॥
‘मया इक्ष्वाकुकुलवंशः स्तुतः, पुरस्कृतः। राजर्षिगणभूषितां तां मया गदितां वाचं श्रुत्वा बाष्पैः पिहितलोचना देवी मां प्रत्यभाषत — “हे वानरपुङ्गव, कः त्वम्? केन, कथं च इह प्राप्तः? रामेण ते का प्रीतिः? तत् मे शंसितुम् अर्हसि।” तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा अहम् अपि वचः अब्रुवम् — “हे देवि, तव भर्तुः रामस्य भीमविक्रमः सहायः सुग्रीवः नाम विक्रान्तः महाबलः वानरेन्द्रः; तस्य भृत्यं माम् इह आगतं हनूमन्तं विद्धि। अक्लिष्टकर्मणा तव भर्त्रा रामेण अहं तुभ्यं सम्प्रहितः। हे यशस्विनि, पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् इदम् अङ्गुलीयम् अभिज्ञानं तुभ्यम् अदात्। हे देवि, त्वया आज्ञप्तं किं करवाणि इति इच्छामि। रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं त्वां नयामि; किम् उत्तरम्?” एतत् श्रुत्वा विदित्वा च जनकनन्दिनी सीता आह — “राघवः रावणम् उत्पाट्य मां नयतु।” अहं आर्याम् अनिन्दितां देवीं शिरसा प्रणम्य राघवस्य मनोह्लादं अभिज्ञानम् अयाचिषम्। अथ सीता माम् अब्रवीत् — “अयम् उत्तमः मणिः गृह्यताम्, येन महाबाहुः रामः त्वां बहु मन्यते।” इति उक्त्वा वरारोहा परमोद्विग्ना उत्तमं मणिप्रवरं प्रायच्छत्, वाचा च मां संदिदेश। ततः समाहितः अहं तस्यै राजपुत्र्यै प्रणम्य इह अभ्युद्गतमानसः प्रदक्षिणं परिक्रामम्। सा मनसा निश्चित्य पुनः उत्तरम् आह — “हे हनूमन्, मम वृत्तान्तं राघवे वक्तुम् अर्हसि, यथा श्रुत्वा एव नचिरात् तौ उभौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवसहितौ उपेयातां, तथा कुरु। यदि एतत् अन्यथा भवेत्, मम जीवितं द्वौ मासौ; काकुत्स्थः मां न द्रक्ष्यति, अहम् अनाथवत् म्रिये।” तत् करुणं वाक्यं श्रुत्वा मां क्रोधः अभ्यवर्तत; अनन्तरं कार्यशेषं च मया उत्तरं दृष्टम्। ततः मम कायः पर्वतसंनिभः अवर्धत; युद्धाकाङ्क्षी अहं तस्य वनं विनाशयितुम् आरभे।’ हनूमतः सम्भाषणस्य उपायः इक्ष्वाकुवंशस्य स्तुतिः — रामस्य कुलस्य नाम श्रुत्वा सीता विश्वसिता भवेत् इति तस्य बुद्धिः। सीतायाः प्रथमः प्रश्नः ‘कः त्वम्’ — एषः संशयस्य सहजः भावः। हनूमतः उत्तरे क्रमः — सुग्रीवस्य परिचयः, स्वपरिचयः, रामस्य प्रेषणम्, अभिज्ञानं च। अङ्गुलीयकं रामस्य दत्तं, चूडामणिः सीतायाः दत्तः — एतौ द्वौ अभिज्ञानौ दम्पत्योः सेतुः। सीतायाः उत्तरं ‘रावणम् उत्पाट्य मां नयतु’ इति पूर्वसर्गेषु उक्तस्य तस्याः निश्चयस्य सङ्क्षेपः। ‘द्वौ मासौ’ इति सीमा रावणस्य तर्जनेन सह सङ्गच्छते। सीतायाः करुणवचनात् हनूमतः क्रोधः — एषः क्रोधः एव अनन्तरस्य वनभङ्गस्य मूलम्। सः ‘कार्यशेषम्’ इति वदति — शत्रोः बलस्य परीक्षा, रावणस्य दर्शनं, भयस्य जननं च दूतस्य अवशिष्टं कर्तव्यम्। ‘बाष्पैः पिहितलोचना’ इति पदं सीतायाः भावावेशं दर्शयति — रामस्य कुलस्य स्तुतिं श्रुत्वा एव तस्याः नेत्रे अश्रुपूर्णे। हनूमतः प्रश्नः ‘किं करवाणि’ इति तस्य सेवाभावं दर्शयति — सः स्वयं निर्णयं न करोति, सीतायाः आज्ञाम् अपेक्षते। सीतायाः उत्तरं दृढं — रामः एव रावणम् उत्पाट्य तां नयतु। चूडामणेः दानं सीतायाः हृदयस्य दानम् इव — सः मणिः तस्याः विवाहस्य, पितुः गृहस्य, रामेण सह जीवनस्य च स्मारकः। ‘येन रामः त्वां बहु मन्यते’ इति वचनेन सा हनूमतः अपि सम्मानं रक्षति — मणिं दृष्ट्वा रामः दूतस्य सत्यतां गौरवं च ज्ञास्यति। हनूमतः प्रदक्षिणा सीतायाः प्रति देवतायाः इव भक्तिं दर्शयति। अन्ते सीतायाः ‘म्रिये साहम् अनाथवत्’ इति वचनं करुणरसस्य परमः बिन्दुः — राजपुत्री, राजवधूः, रामस्य पत्नी अपि ‘अनाथवत्’ मरणं चिन्तयति। एतत् श्रुत्वा हनूमतः क्रोधः न्याय्यः। ‘अङ्गुलीयम् अभिज्ञानम्’ इति पदद्वयं कथायाः निर्णायकं क्षणं स्मारयति — एतेन एव सीतायाः संशयः दूरीभूतः। हनूमान् ‘रामेण अक्लिष्टकर्मणा’ इति विशेषणं पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते, येन रामस्य सामर्थ्ये विश्वासः दृढीभवति। सीतायाः सन्देशस्य द्वौ अंशौ — एकः वाचिकः (रामः शीघ्रम् आगच्छतु), अन्यः अभिज्ञानरूपः (चूडामणिः)। पूर्वसर्गेषु काकासुरस्य कथा अपि अभिज्ञानत्वेन उक्ता, किन्तु अत्र हनूमान् ताम् न कथयति — सा रामाय एव वक्तव्या इति तस्य विवेकः; जाम्बवतः ‘किं रक्षितव्यम्’ इति प्रश्नस्य उत्तरम् अपि एतत्।
"I praised the line of the Ikṣvākus, giving it the place of honour. Hearing my words, adorned with the names of the royal sages, the queen answered me, her eyes veiled with tears: 'Who are you, bull among monkeys? Who sent you, and how did you come here? And what is your love for Rāma? Tell me that.' Hearing her, I answered: 'My lady, your husband Rāma has an ally of fearsome valour, the valiant and mighty lord of the monkeys named Sugrīva. Know me as his servant Hanumān, come here. I have been sent to you by your husband Rāma of tireless deeds. This ring, glorious lady, the glorious son of Daśaratha, that tiger among men, gave me himself as a token for you. So now I wish to know your command, my lady; what shall I do? Shall I take you to Rāma and Lakṣmaṇa? What is your answer?' Hearing and understanding this, Sītā, Janaka's delight, said: 'Let Rāghava uproot Rāvaṇa and take me away himself.' Bowing my head to that noble, blameless lady, I asked her for a token that would gladden Rāghava's heart. Then Sītā said to me: 'Take this excellent jewel, for which mighty-armed Rāma will hold you in high regard.' So saying, the lovely lady, deeply distressed, gave me that choice jewel and gave me her message by word of mouth. Then, composed, I bowed to the princess and walked around her in reverence, my heart eager to come back here. Having made up her mind, she spoke once more: 'Hanumān, you must tell Rāghava what has become of me, so that when they hear it the two heroes, Rāma and Lakṣmaṇa, come before long with Sugrīva; see to that. If it turns out otherwise, two months are left of my life; Kākutstha will not see me, and I shall die like one who has no protector.' Hearing those piteous words, I was seized with anger, and at once I saw what remained of the task. Then my body grew as large as a mountain, and eager for a fight I began to destroy his grove." His way of opening the conversation was to praise the Ikṣvāku line, reckoning that hearing the name of Rāma's family she would trust him, and indeed at that praise alone her eyes filled with tears. Her first question, "Who are you?", was natural doubt. His answer went in order: Sugrīva, himself, Rāma's sending, the token. The ring given by Rāma and the jewel given by Sītā were the two tokens that bridged husband and wife; with the ring her doubt was removed. His question "what shall I do?" shows his spirit of service: he did not decide for himself but waited for her command, and her firm answer, that Rāma himself must uproot Rāvaṇa and take her, sums up the resolve she had expressed in earlier sargas. The gift of her crest-jewel was like the gift of her heart, a reminder of her wedding, her father's house and her life with Rāma, and by saying that Rāma would honour him for it she protected Hanumān's honour too, for at the sight of it Rāma would know the envoy's truth. He walked round her as one walks round a deity. Her message had two parts, a spoken one, that Rāma come quickly, and a token, the jewel. The two months she named matched Rāvaṇa's threat, and her words about dying like one with no protector, she a king's daughter and Rāma's wife, are the height of pathos; his anger at hearing them was just, and it was the root of the destruction of the grove. "What remained of the task" was an envoy's remaining duty: to test the enemy's strength, to see Rāvaṇa and to strike fear into him. In earlier sargas the story of the crow was also given as a token, but Hanumān does not tell it here, judging that it was for Rāma's ears alone; this answers Jāmbavān's question about what should be kept back.
९वनभङ्गः, राक्षसवधः, ब्रह्मास्त्रबन्धः, रावणसभायां परिचयः च
१११तद्भग्नं वनखण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्।
प्रतिबुद्ध्य निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः॥
११२मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन्समागम्य ततस्ततः।
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे॥
११३राजन्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल॥
११४तस्य दुर्बुद्धिता राजंस्तव विप्रियकारिणः।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ न पुनर्व्रजेत्॥
११५तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा बहुदुर्जयाः।
राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः॥
११६तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्।
मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्॥
११७तेषां तु हतशिष्टा ये ते गता लघुविक्रमाः।
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे॥
११८ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमुत्तमम्।
तत्रस्थान्राक्षसान्हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः॥
११९ललामभूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा।
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्॥
१२०राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।
तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्॥
१२१परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्।
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान्महाबलान्॥
१२२पदातिबलसम्पन्नान्प्रेषयामास रावणः।
परिघेणैव तान्सर्वान्नयामि यमसादनम्॥
१२३मन्त्रिपुत्रान्हताञ्छ्रुत्वा समरे लघुविक्रमान्।
पञ्च सेनाग्रगाञ्छूरान्प्रेषयामास रावणः॥
१२४तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्।
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्॥
१२५बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे।
तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम्॥
१२६सहसा खं समुद्यन्तं पादयोश्च गृहीतवान्।
तमासीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्॥
१२७तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः।
ततश्चेन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम्॥
१२८व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम्।
तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्॥
१२९नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागतः।
महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः॥
१३०प्रहितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोद्धतैः।
सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम्॥
१३१ब्रह्मणोऽस्त्रेण स तु मां प्रबद्ध्वा चातिवेगिनः।
रज्जुभिश्चापि बध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः॥
१३२रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपागमन्।
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना॥
१३३पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्।
तत्सर्वं च रणे तत्र सीतार्थमुपजल्पितम्॥
१३४तस्यास्तु दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्॥
१३५रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्।
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः॥
‘भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजं तत् भग्नं वनखण्डं प्रतिबुद्ध्य विकृताननाः राक्षस्यः निरीक्षन्ते। वने तस्मिन् मां दृष्ट्वा ततस्ततः समागम्य ताः क्षिप्रं समभ्यागताः रावणाय आचचक्षिरे — “हे महाबल राजन्, दुरात्मना वानरेण तव वीर्यम् अविज्ञाय इदं दुर्गं तव वनं भग्नम्। हे राजन्, तव विप्रियकारिणः तस्य दुर्बुद्धिता एषा; यथा असौ पुनः न व्रजेत्, तथा क्षिप्रं वधम् आज्ञापय।” तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण रावणस्य मनोऽनुगाः बहुदुर्जयाः किंकराः नाम राक्षसाः विसृष्टाः। शूलमुद्गरपाणिनां तेषाम् अशीतिसाहस्रं मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्। तेषां ये हतशिष्टाः, ते लघुविक्रमाः गताः, ‘मया सैन्यं निहतम्’ इति रावणाय आचचक्षिरे। ततः मम बुद्धिः उत्पन्ना — तत्रस्थान् राक्षसान् शतं स्तम्भेन हत्वा लङ्कायाः ललामभूतः उत्तमः चैत्यप्रासादः मया रुषा विध्वंसितः। ततः रावणः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनं घोररूपैः भयानकैः बहुभिः राक्षसैः सार्धम् आदिशत्। बलसम्पन्नं रणकोविदं तं राक्षसं सहानुगम् अहम् अतिघोरेण परिघेण सूदयामि। तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः रावणः पदातिबलसम्पन्नान् महाबलान् मन्त्रिपुत्रान् प्रेषयामास; तान् सर्वान् परिघेण एव यमसादनं नयामि। लघुविक्रमान् मन्त्रिपुत्रान् समरे हतान् श्रुत्वा रावणः पञ्च शूरान् सेनाग्रगान् प्रेषयामास; तान् सर्वान् सहसैन्यान् अहम् अभ्यसूदयम्। ततः पुनः दशग्रीवः महाबलं पुत्रम् अक्षं बहुभिः राक्षसैः सार्धं संयुगे प्रेषयामास। तं मन्दोदरीपुत्रं रणपण्डितं कुमारं सहसा खं समुद्यन्तं पादयोः गृहीतवान्, तम् आसीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्। अक्षम् आगतं भग्नं निशम्य सः दशाननः रावणः ततः इन्द्रजितं नाम द्वितीयं सुतं बलिनं युद्धदुर्मदं सुसंक्रुद्धः व्यादिदेश। तत् सर्वं बलं तं राक्षसपुङ्गवं च अपि रणे नष्टौजसं कृत्वा अहं परं हर्षम् उपागतः। महता प्रत्ययेन रावणेन मदोद्धतैः वीरैः सह प्रहितः सः महाबाहुः महाबलः माम् अविषह्यं, स्वसैन्यं च अवमर्दितं बुद्ध्वा अतिवेगिनः ब्रह्मणः अस्त्रेण मां प्रबद्ध्वा; ततः राक्षसाः रज्जुभिः अपि मां बध्नन्ति। गृहीत्वा ते मां रावणस्य समीपम् उपागमन्। दुरात्मना रावणेन दृष्ट्वा अहं सम्भाषितः; लङ्कागमनं राक्षसानां वधं च पृष्टः। तत् सर्वं रणे तत्र सीतार्थम् इति मया उपजल्पितम् — “हे विभो, तस्याः दर्शनाकाङ्क्षी अहं त्वद्भवनं प्राप्तः। अहं मारुतस्य औरसः पुत्रः वानरः हनुमान्। मां रामदूतं सुग्रीवसचिवं कपिं विद्धि; सः अहं रामस्य दौत्येन तव सकाशम् इह आगतः।”’ अस्मिन् भागे युद्धानां क्रमः संक्षेपेण किन्तु पूर्णतया उक्तः — किंकराः, चैत्यप्रासादरक्षकाः, जम्बुमाली, मन्त्रिपुत्राः, पञ्च सेनापतयः, अक्षः, इन्द्रजित् च। प्रत्येकं युद्धं पूर्वात् कठिनतरम्, प्रत्येकः शत्रुः पूर्वात् बलवत्तरः — एषः क्रमः रावणस्य वर्धमानं भयं दर्शयति। हनूमतः आयुधम् अधिकतया परिघः — सरलं किन्तु भयंकरम्। अक्षस्य वधः विशेषतः वर्णितः — पादयोः गृहीत्वा शतवारं भ्रामयित्वा पेषणम्। इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्रं हनूमान् स्वेच्छया स्वीकरोति इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; अत्र सः केवलं बन्धनस्य तथ्यं वदति। रावणसभायां तस्य परिचयः त्रिधा — मारुतस्य पुत्रः, रामस्य दूतः, सुग्रीवस्य सचिवः — एषः परिचयः तस्य त्रिविधं गौरवं दर्शयति। अस्मिन् दीर्घे भागे हनूमतः कथनस्य वेगः दर्शनीयः — प्रत्येकं युद्धं एकेन द्वाभ्यां वा श्लोकाभ्यां समाप्यते। एषा संक्षिप्तता तस्य विनयस्य अपि चिह्नम् — सः स्वस्य वीरतायाः विस्तरं न करोति, केवलं तथ्यानि वदति। किंकराणाम् अशीतिसहस्रसङ्ख्या तस्य बलस्य परिमाणं दर्शयति। चैत्यप्रासादः लङ्कायाः ‘ललामभूतः’ — तस्य नाशः रावणस्य गौरवस्य आघातः; हनूमान् स्तम्भम् एव आयुधं कृत्वा रक्षकान् अहन्। जम्बुमाली प्रहस्तस्य पुत्रः — प्रहस्तः रावणस्य सेनापतिः; तस्य पुत्रस्य वधः सेनापतेः गौरवस्य अपि हानिः। मन्त्रिपुत्राः सप्त इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; पञ्च सेनाग्रगाः विरूपाक्षादयः। अक्षः रावणस्य पुत्रः, मन्दोदर्याः सुतः — तस्य वधः रावणस्य व्यक्तिगतः आघातः। अतः एव रावणः अन्ते स्वस्य श्रेष्ठं पुत्रम् इन्द्रजितं प्रेषयति। इन्द्रजितः सैन्यम् अपि हनूमान् नाशयति, तस्य ओजः अपि हरति — तदा इन्द्रजित् ब्रह्मास्त्रं प्रयुङ्क्ते। ‘प्रबद्ध्वा’ इति पदेन बन्धनं सूचितम्; राक्षसाः रज्जुभिः अपि बध्नन्ति — पूर्वसर्गेषु वर्णितं यत् रज्जुबन्धनेन ब्रह्मास्त्रस्य बन्धः स्वयम् एव शिथिलः अभवत्। हनूमान् तत् अत्र न वदति, केवलं ‘रावणस्य समीपं गृहीत्वा उपागमन्’ इति। रावणेन पृष्टः सः सर्वं ‘सीतार्थम्’ इति स्वीकरोति — तस्य सर्वकर्मणाम् एकः एव हेतुः। अस्य भागस्य युद्धवर्णनानि सुन्दरकाण्डस्य द्विचत्वारिंशसर्गात् अष्टचत्वारिंशसर्गपर्यन्तं विस्तरेण उक्तानि; अत्र तेषां सारः एव। हनूमतः आत्मपरिचये ‘मारुतस्य औरसः पुत्रः’ इति वचनं विशेषम् — सः स्वस्य दिव्यजन्म प्रथमं वदति, येन रावणः तस्य बलस्य कारणं जानीयात्। प्रत्येकस्मिन् युद्धे रावणः अधिकं बलं प्रेषयति — प्रथमं सामान्याः किंकराः, ततः सेनापतेः पुत्रः, ततः मन्त्रिणां पुत्राः, ततः सेनापतयः, ततः स्वपुत्रः, अन्ते स्वस्य श्रेष्ठः पुत्रः। एषा सोपानपरम्परा रावणस्य अहंकारस्य क्रमिकं पतनं सूचयति — सः प्रारम्भे हनूमन्तं तुच्छं मत्वा अल्पबलं प्रेषयति, अन्ते ब्रह्मास्त्रस्य आश्रयं कर्तुम् अपि बाध्यते। वानराणां कृते एषा कथा विशेषतः उत्साहवर्धिनी — एकः वानरः रावणस्य सर्वान् प्रमुखान् वीरान् पराजितवान्, तर्हि समग्रा वानरसेना किं न कुर्यात्। अग्रिमसर्गे हनूमतः अङ्गदस्य च लङ्काविजयप्रस्तावस्य मूलम् अत्र एव। हनूमतः कथनात् एतत् अपि स्पष्टं यत् सः रावणसभां प्राप्तुं बन्धनम् एव साधनं कृतवान् — अन्यथा रावणस्य साक्षात् दर्शनं दुर्लभम् आसीत्।
"The hideous rākṣasīs woke and saw that stretch of the grove in ruins, its beasts and birds bewildered and terrified. Seeing me in the grove, they gathered from here and there, hurried to Rāvaṇa and reported: 'Mighty king, an evil-minded monkey has wrecked your impregnable grove, not knowing your might. It is the folly of one who has wronged you, king; order his death at once, so that he cannot get away again.' Hearing this, the lord of the rākṣasas sent out rākṣasas called Kiṅkaras, very hard to conquer and obedient to his will. Eighty thousand of them, spears and hammers in hand, I slaughtered with an iron bar in that part of the grove. Those who were left alive fled swiftly and told Rāvaṇa that I had destroyed his army. Then a thought came to me: I killed the hundred rākṣasas stationed at the fine caitya palace with one of its pillars, and in my fury I destroyed that ornament of Laṅkā. Then he sent Jambumālin, son of Prahasta, with many rākṣasas of terrible and fearsome form; that strong rākṣasa, skilled in battle, I killed with his followers with a most terrible iron bar. Hearing this, the lord of the rākṣasas sent the mighty sons of his ministers with a strong force of foot-soldiers, and with the iron bar alone I sent them all to Yama's abode. Hearing that the ministers' sons, swift as they were, had been killed in battle, Rāvaṇa sent five heroic generals, and I killed them all with their troops. Then again the ten-necked king sent his son Akṣa, of great strength, into battle with many rākṣasas. As that son of Mandodarī, a prince skilled in war, suddenly rose into the sky, I seized him by the feet, whirled him round a hundred times and crushed him. Hearing that Akṣa had come and been crushed, ten-faced Rāvaṇa in a great rage sent his second son, called Indrajit, mighty and mad for battle. I stripped that whole army of his, and that bull among rākṣasas himself, of their strength in battle, and I came to the height of joy. That mighty-armed, mighty warrior had been sent by Rāvaṇa with great confidence, together with heroes drunk with pride; but understanding that I could not be withstood and that his own army was crushed, he bound me fast with the swift weapon of Brahmā, and then the rākṣasas bound me with ropes as well. Taking me, they came before Rāvaṇa. When the evil-minded Rāvaṇa saw me, he spoke with me and asked why I had come to Laṅkā and why I had slaughtered the rākṣasas; and there in the assembly I declared that all of it had been for Sītā's sake. 'I came to your palace longing to see her, my lord,' I said. 'I am the monkey Hanumān, the true-born son of the Wind. Know me as Rāma's messenger and Sugrīva's monkey counsellor; I have come here to you as Rāma's envoy.'" Here the whole sequence of fights is told briefly but completely: the Kiṅkaras, the guards of the caitya palace, Jambumālin, the ministers' sons, the five generals, Akṣa and Indrajit, each fight harder than the last and each opponent stronger. The ladder shows Rāvaṇa's growing fear and the step-by-step fall of his arrogance: at first he thought Hanumān a trifle and sent a small force; in the end he was driven to rely on Brahmā's weapon. Each fight is finished in a verse or two, a brevity that also shows Hanumān's modesty: he did not dwell on his own heroism but stated the facts. His weapon was mostly an iron bar, simple but terrible; at the caitya palace he used its own pillar. The eighty thousand Kiṅkaras show the measure of his strength; the palace was the pride of Laṅkā, and its ruin a blow to Rāvaṇa's glory; Jambumālin was the son of Prahasta, Rāvaṇa's commander, so his death hurt the commander's honour too; Akṣa, Mandodarī's son, was a personal blow to Rāvaṇa, which is why he finally sent his best son, Indrajit. Of Brahmā's weapon Hanumān says only that he was bound; he does not mention here, as the earlier sargas told, that he submitted to it willingly and that the ropes loosened its hold, only that they brought him before Rāvaṇa. When asked, he owned that all of it had been for Sītā; his every deed had that one cause. And it is plain from his account that being bound was his very means of reaching Rāvaṇa's court, for otherwise it would have been hard to see Rāvaṇa face to face. In naming himself he put his divine birth first, the true-born son of the Wind, so that Rāvaṇa would know the source of his strength, and then Rāma's envoy and Sugrīva's counsellor, a threefold honour. For the monkeys the story was especially heartening: if one monkey had defeated all Rāvaṇa's chief warriors, what could the whole army not do? Here lies the root of the proposal Hanumān and Aṅgada will make in the next sarga, to conquer Laṅkā themselves.
१०सुग्रीवसन्देशः, वधाज्ञा, विभीषणस्य निवारणं च
१३६शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम्॥
१३७सुग्रीवश्च महाभागः स त्वां कौशलमब्रवीत्।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच ह॥
१३८वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः॥
१३९तेन मे कथितं राजन्भार्या मे रक्षसा हृता।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि॥
१४०वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः॥
१४१तेन वालिनमाहत्य शरेणैकेन संयुगे।
वानराणां महाराजः कृतः सम्प्लवतां प्रभुः॥
१४२तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः॥
१४३क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव॥
१४४वानराणां प्रभावोऽयं न केन विदितः पुरा।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः॥
१४५इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया।
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव॥
१४६तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा।
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना॥
१४७ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः।
तेन राक्षसराजश्च याचितो मम कारणात्॥
१४८नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः।
राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संलक्ष्यते त्वया॥
१४९दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस।
दूतेन वेदितव्यं च यथाभिहितवादिना॥
१५०सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्ति हि शास्त्रतः॥
‘“यत् अहं ते प्रब्रवीमि, तं समादेशम् अपि शृणु। हे राक्षसेश, हरीशः त्वां समाहितं वाक्यम् आह। महाभागः सुग्रीवः त्वां कौशलम् अब्रवीत्, धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यं च उवाच — ‘विपुलद्रुमे ऋष्यमूके पर्वते वसतः मम रणविक्रान्तः राघवः मित्रत्वं समुपागतः। हे राजन्, तेन मे कथितं — “रक्षसा मम भार्या हृता; तत्र साहाय्यहेतोः मे समयं कर्तुम् अर्हसि।” वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः राघवः सहलक्ष्मणः अग्निसाक्षिकं सख्यं चक्रे। तेन एकेन शरेण संयुगे वालिनम् आहत्य सम्प्लवतां वानराणां महाराजः प्रभुः कृतः। अतः अस्माभिः इह सर्वात्मना तस्य साहाय्यं कार्यम्; तेन धर्मतः अहं तव समीपम् इह प्रस्थापितः। यावत् वीराः हरयः तव बलं न विधमन्ति, तावत् सीता क्षिप्रम् आनीयतां, राघवस्य च दीयताम्। ये देवतानां सकाशं निमन्त्रिताः गच्छन्ति, तेषां वानराणाम् अयं प्रभावः पुरा केन न विदितः?’ इति वानरराजः त्वाम् आह।” इति मया अभिहितः सः रुष्टः चक्षुषा प्रदहन् इव ततः माम् ऐक्षत। मम प्रभावम् अविज्ञाय रौद्रकर्मणा दुरात्मना तेन रक्षसा रावणेन अहं वध्यः आज्ञप्तः। ततः तस्य भ्राता महामतिः विभीषणः नाम तेन राक्षसराजः मम कारणात् याचितः — “हे राक्षसशार्दूल, एवं न; एषः निश्चयः त्यज्यताम्। त्वया राजशास्त्रव्यपेतः मार्गः संलक्ष्यते। हे राक्षस, राजशास्त्रेषु दूतवध्या न दृष्टा; यथाभिहितवादिना दूतेन वेदितव्यम् एव। हे अतुलविक्रम, सुमहति अपराधे अपि दूतस्य विरूपकरणं दृष्टं, शास्त्रतः वधः नास्ति।”’ सुग्रीवस्य सन्देशः राजनीतेः आदर्शः — प्रथमं कुशलप्रश्नः, ततः घटनानां वर्णनं, ततः मैत्र्याः घोषणा, अन्ते चेतावनी। ‘धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यम्’ इति वचनेन हनूमान् सन्देशस्य स्वरूपं निर्दिशति — एषः न केवलं भयस्य सन्देशः, अपितु रावणस्य हिताय अपि। वालिवधस्य उल्लेखः रामस्य बलस्य प्रमाणम् — यः वालिनम् एकेन शरेण अहन्, सः रावणम् अपि हन्तुं शक्नोति। रावणस्य प्रतिक्रिया ‘चक्षुषा प्रदहन् इव’ — तस्य क्रोधः दृष्ट्या एव प्रकटः। विभीषणस्य वचनं धर्मस्य राजनीतेः च स्वरः — ‘दूतः अवध्यः’ इति प्राचीनः नियमः। सः वधस्य स्थाने विरूपकरणं दण्डत्वेन सूचयति — एतत् एव पुच्छदाहस्य मूलम्। अत्र विभीषणस्य प्रथमः प्रवेशः हनूमतः कथने; युद्धकाण्डे सः रामस्य शरणं गमिष्यति। ‘ये देवतानां सकाशं निमन्त्रिताः गच्छन्ति’ इति वचनं वानराणां पूर्ववीरतायाः स्मरणम् — पुरा देवासुरयुद्धेषु वानराः देवानां साहाय्यं कृतवन्तः इति परम्परा। सुग्रीवस्य सन्देशे ‘यावत् … न विधमन्ति’ इति कालसीमा रावणाय अन्तिमः अवसरः। रावणः तं न स्वीकरोति; तस्य उत्तरं वधाज्ञा। ‘मत्प्रभावम् अविज्ञाय’ इति हनूमतः वचने तस्य आत्मविश्वासः — रावणः तं सामान्यं वानरं मन्यते, किन्तु सः ब्रह्मवरेण रक्षितः। विभीषणस्य वचनं राजशास्त्रस्य प्रमाणेन — सः नीतिं स्मारयति, न दयाम्। तस्य त्रयः हेतवः — राजशास्त्रे दूतवधः न दृष्टः, दूतः केवलं यथोक्तं वदति, महति अपराधे अपि विरूपकरणम् एव दण्डः। एषः विभीषणस्य धर्मनिष्ठायाः प्रथमः परिचयः। सुग्रीवस्य सन्देशे रामस्य परिचयः ‘रणविक्रान्तः’ इति, सुग्रीवस्य च ‘हृतराज्यः’ इति — द्वयोः अपि दुःखस्य साम्यम् एव तयोः मैत्र्याः आधारः। हनूमान् एतत् सन्देशं रावणसभायां निर्भयं वदति — एषः दूतस्य धर्मः।
"'Hear also the message I bring you,' I said. 'The lord of the monkeys speaks to you in all earnest, lord of the rākṣasas. The noble Sugrīva asks after your welfare and sends you words that are beneficial and wholesome, in keeping with dharma, profit and pleasure: "While I was living on Mount Ṛśyamūka, rich in trees, Rāghava, valiant in battle, became my friend. He told me: 'King, my wife has been carried off by a rākṣasa; you should make a compact with me to help me in this.' And lord Rāghava, with Lakṣmaṇa, made friends, with fire as witness, with Sugrīva, whose kingdom Vālin had seized. Striking down Vālin in battle with a single arrow, he made me great king and lord of the leaping monkeys. So we must help him here with all our hearts, and therefore I have duly sent this messenger to you. Have Sītā brought quickly and given back to Rāghava, before the heroic monkeys destroy your army. Who has not known from of old the power of the monkeys, who go even into the presence of the gods when they are invited?" So the king of the monkeys speaks to you.' When I had said this, he glared at me in fury as though he would burn me with his eyes, and that rākṣasa of cruel deeds, the evil Rāvaṇa, who did not know my power, ordered me to be killed. Then his brother Vibhīṣaṇa, a man of great wisdom, pleaded with the rākṣasa king on my behalf: 'Not so, tiger among rākṣasas; give up this resolve. The course you are considering departs from the science of kingship. The killing of an envoy is not found in the treatises on kingship, rākṣasa; an envoy only makes known what he has been told to say. Even for a very great offence, you of matchless valour, the treatises prescribe disfigurement for an envoy, not death.'" Sugrīva's message is a model of statecraft: first the inquiry after welfare, then the account of events, then the declaration of friendship, and last the warning. Hanumān called it in keeping with dharma, profit and pleasure, for it was not only a threat but meant for Rāvaṇa's own good. Rāma was described as valiant in battle and Sugrīva as one robbed of his kingdom; the likeness of their sufferings was the ground of their friendship. The mention of Vālin's death was proof of Rāma's strength: he who had killed Vālin with a single arrow could kill Rāvaṇa too. The warning to return her before the monkeys destroyed his army was Rāvaṇa's last chance, and the reminder that monkeys go even to the gods at their invitation recalls the tradition that monkeys had helped the gods in their wars with the asuras. Rāvaṇa would not accept it; his answer was an order to kill, and his fury showed in his very glare. In saying that Rāvaṇa did not know his power, Hanumān shows his self-confidence: Rāvaṇa took him for an ordinary monkey, but he was protected by Brahmā's boon. Vibhīṣaṇa spoke with the authority of the science of kingship, appealing to law rather than pity, and gave three reasons: the killing of an envoy is not found in the treatises; an envoy only repeats what he is told; and even for a great offence disfigurement, not death, is the penalty. It was that suggestion of disfigurement that led to the burning of the tail. This is the first time Vibhīṣaṇa appears in Hanumān's account, and the first sign of his devotion to dharma; in the Yuddha Kāṇḍa he will come to Rāma for refuge. Hanumān spoke this message fearlessly in Rāvaṇa's court, as an envoy should.
११पुच्छदाहः, बन्धमोक्षः, लङ्कादाहः च
१५१विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान्।
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति॥
१५२ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः।
वेष्टितं शणवल्कैश्च पट्टैः कार्पासकैस्तथा॥
१५३राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः।
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः॥
१५४बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः।
न मे पीडाभवत्काचिद्दिदृक्षोर्नगरीं दिवा॥
१५५ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्।
अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः॥
१५६ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः॥
१५७आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेन प्लुतवानहम्॥
१५८पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्।
दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः॥
‘विभीषणेन एवम् उक्तः रावणः तान् राक्षसान् संदिदेश — “अस्य एतत् लाङ्गूलम् एव अद्य दह्यताम्।” ततः तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः शणवल्कैः कार्पासकैः पट्टैः च वेष्टितम्। ततः सिद्धसंनाहाः चण्डविक्रमाः ते राक्षसाः काष्ठमुष्टिभिः हनन्तः तदा मम पुच्छम् आदीपयन्त। बहुभिः पाशैः बद्धस्य राक्षसैः यन्त्रितस्य अपि मम काचित् पीडा न अभवत्, यतः अहं दिवा नगरीं द्रष्टुम् ऐच्छम्। ततः ते शूराः राक्षसाः अग्निसंवृतं बद्धं मां राजमार्गे अघोषयन्, नगरद्वारम् आगताः। ततः अहं पुनः आत्मनः सुमहत् रूपं संक्षिप्य तं बन्धं विमोचयित्वा पुनः प्रकृतिस्थः स्थितः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांसि असूदयम्; ततः तत् नगरद्वारं वेगेन प्लुतवान्। प्रदीप्तेन पुच्छेन साट्टगोपुरां तां पुरीं युगान्ताग्निः प्रजाः इव असम्भ्रान्तः अहं दहामि।’ हनूमतः बन्धनस्य स्वीकारः बुद्धिपूर्वकः — सः दिवा नगरीं द्रष्टुम् इच्छति स्म, बन्धनेन राक्षसाः स्वयम् एव तं समग्रे नगरे अनयन्। एवं शत्रवः एव तस्य गुप्तचरकार्ये सहायकाः अभवन्। ‘दिदृक्षोः’ इति पदं तस्य उद्देशं स्पष्टयति। पुच्छवेष्टने शणवल्कं, पट्टवस्त्रं, कार्पासं च — त्रिविधानि ज्वलनशीलानि वस्तूनि; राक्षसाः पूर्णसज्जया तं दग्धुम् इच्छन्ति। नगरद्वारे बन्धमोक्षः, परिघग्रहणं, राक्षसवधः, द्वारारोहणं, दाहः च — एतानि कर्माणि क्षिप्रं क्रमेण घटन्ते। ‘युगान्ताग्निः इव’ इति उपमा लङ्कादाहस्य भीषणतां प्रलयेन तुल्यां करोति। ‘असम्भ्रान्तः’ इति पदं हनूमतः धैर्यं दर्शयति — सः क्रोधेन न, अपितु सुविचारितेन दाहं करोति; किन्तु अग्रे सः एव स्वस्य प्रमादं स्वीकरोति। हनूमतः कथनं अत्र अतीव संक्षिप्तम्; पूर्वसर्गेषु लङ्कादाहस्य विस्तरः दृष्टः। सः दाहस्य प्रयोजनं न वदति, केवलं कर्म। किन्तु तस्य वचनात् स्पष्टं यत् बन्धनं, पुच्छदाहः, राजमार्गे घोषणा च — सर्वम् अपि तस्य योजनायाः अंशः अभवत्। राक्षसाः तं अपमानयितुम् इच्छन्ति स्म, किन्तु तेन एव तेषां नगरं भस्मीभूतम्। एषः विधेः परिहासः। नगरद्वारस्य आरोहणं दाहस्य प्रारम्भबिन्दुः — ततः सः गृहात् गृहं कूर्दन् सर्वां लङ्कां ज्वालाभिः व्याप्तवान्, यथा पूर्वसर्गेषु वर्णितम्।
"At Vibhīṣaṇa's words Rāvaṇa commanded his rākṣasas: 'Burn this tail of his this very day.' At his order my tail was wrapped all round with hemp and bark, with strips of silk and with cotton. Then those rākṣasas of fierce valour, their preparations made, set my tail alight, beating me with sticks and fists. Tied with many ropes and held fast by the rākṣasas, I felt no pain at all, for I wanted to see the city by day. Then those heroic rākṣasas paraded me along the royal highway, bound and wreathed in fire, proclaiming me, and came to the city gate. There I once more shrank my huge form, slipped my bonds, and stood again in my natural form. Seizing an iron bar, I killed those rākṣasas, then with a bound leapt onto the city gate, and with my blazing tail, undismayed, I burned the city with its towers and gateways, as the fire at the end of the age burns all living things." His acceptance of the bonds was deliberate: he wanted to see the city by day, and by binding him the rākṣasas themselves took him through the whole city, so that his enemies became his helpers in spying it out. The hemp, silk and cotton wrapped round his tail were all quick to burn, for the rākṣasas were thoroughly prepared to burn him. At the gate, everything happened quickly and in order: the release, the seizing of the bar, the killing, the leap onto the gate and the burning. "Undismayed" shows his steadiness: he set the fire deliberately, not in a frenzy, though afterwards he himself would admit his lapse. The comparison with the fire at the end of the age makes the burning of Laṅkā equal to the dissolution of the world. His account here is very brief, since the burning had been described at length in earlier sargas; he told the deed, not its purpose. But it is clear from his words that the binding, the burning of his tail and the parading along the highway had all become part of his plan: the rākṣasas meant to humiliate him, and by that very means their city was burned to ashes. Such is the irony of fate. From the gate, where the burning began, he leapt from house to house and covered all Laṅkā with flames.
१२सीतायाः विषये भयं, चारणवचनं, पुनः सीतादर्शनं, प्रत्यागमनं, उपसंहारः च
१५९विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी॥
१६०दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः।
रामस्य च महत्कार्यं मयेदं विफलीकृतम्॥
१६१इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।
ततोऽहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्॥
१६२जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्॥
१६३अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षितम्।
दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः॥
१६४हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः।
तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः॥
१६५ऋषिवाक्यैश्च दृष्टार्थैरभवं हृष्टमानसः।
पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः॥
१६६ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः।
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया॥
१६७ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्।
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह॥
१६८राघवस्य प्रसादेन भवतां चैव तेजसा।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्॥
१६९एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्।
तत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति॥
‘“जानकी व्यक्तं विनष्टा, यतः लङ्कायाः कश्चित् उद्देशः अदग्धः न दृश्यते, सर्वा पुरी भस्मीकृता। लङ्कां दहता मया सीता दग्धा, अत्र संशयः नास्ति; मया रामस्य इदं महत् कार्यं विफलीकृतम्।” इति शोकसमाविष्टः अहं चिन्ताम् उपागतः। ततः ‘जानकी न च दग्धा’ इति विस्मयोदन्तभाषिणां चारणानां शुभाक्षरां वाचम् अश्रौषम्। तां अद्भुतां गिरं श्रुत्वा मम बुद्धिः उत्पन्ना — ‘जानकी अदग्धा’ इति निमित्तैः अपि उपलक्षितम्; दीप्यमाने लाङ्गूले अपि पावकः मां न दहति; मम हृदयं प्रहृष्टं, वाताः सुरभिगन्धिनः। तैः दृष्टार्थैः निमित्तैः, महागुणैः कारणैः, दृष्टार्थैः ऋषिवाक्यैः च अहं हृष्टमानसः अभवम्। पुनः वैदेही दृष्टा, तया च पुनः विसृष्टः। ततः पुनः अरिष्टं पर्वतम् आसाद्य तत्र युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया प्रतिप्लवनम् आरेभे। ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितं पन्थानम् आक्रम्य अहं भवतः इह दृष्टवान्। राघवस्य प्रसादेन भवतां तेजसा च सुग्रीवस्य कार्यार्थं मया सर्वम् अनुष्ठितम्। एतत् सर्वं मया तत्र यथावत् उपपादितम्; यत् तत्र न कृतं, शेषं, तत् सर्वं क्रियताम्।’ अस्मिन् अन्तिमभागे पञ्चपञ्चाशसर्गस्य वृत्तान्तः संक्षेपेण पुनः कथितः — एकोनषष्ट्युत्तरशततमः श्लोकः तस्य सर्गस्य एकादशेन श्लोकेन अक्षरशः समानः। हनूमान् स्वस्य भयं दोषं च अपि गोपयति न — एषा तस्य सत्यनिष्ठा। चारणानां वचनं, निमित्तानि, स्वस्य अदग्धं लाङ्गूलं च — त्रीणि प्रमाणानि सीतायाः सुरक्षायाः। तथापि सः पुनः सीतां प्रत्यक्षं दृष्ट्वा एव निश्चिन्तः भवति। उपसंहारे तस्य विनयः अतीव स्पष्टः — सर्वं कार्यं ‘राघवस्य प्रसादेन’, ‘भवतां तेजसा’ च कृतम् इति सः वदति, न स्वबलेन। ‘यत् शेषं, तत् सर्वं क्रियताम्’ इति वचनेन सः अग्रिमं कर्तव्यं सभायै समर्पयति — एतत् एव अग्रिमसर्गस्य विचारस्य आरम्भः। एवं हनूमतः दीर्घं कथनं सुन्दरकाण्डस्य सम्पूर्णं कथानकं पुनः उपस्थापयति, श्रोतृणां वानराणां पाठकानां च कृते। ‘श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितं पन्थानम्’ इति आकाशमार्गस्य वर्णनं पूर्वसर्गस्य गगनार्णवरूपकं स्मारयति। ‘भवतः इह दृष्टवान्’ इति वचनेन कथा वर्तमानकाले प्रत्यागच्छति — हनूमान् पुनः महेन्द्रे वानराणां मध्ये। तस्य कथनस्य आरम्भः जाम्बवतः प्रश्नेन, अन्तः सभायै दायित्वसमर्पणेन — एवं वृत्तं पूर्णम्। ‘तत्र यन्न कृतं शेषम्’ इति वचनं विनयस्य परमं रूपम् — महत् कार्यं कृत्वा अपि सः स्वकर्म अपूर्णम् इव मन्यते, अवशिष्टं च अन्येभ्यः समर्पयति। हनूमतः कथने स्वस्य भयस्य स्वीकारः विशेषतः हृदयस्पर्शी — सः वीरः अपि मनुष्यवत् शोकं चिन्तां च अनुभवति, तां न गोपयति। तस्य उत्तरं कर्म अपि — सः सीतां पुनः द्रष्टुं गच्छति, केवलं श्रुतेन न तुष्यति। एषा प्रत्यक्षप्रमाणस्य आग्रहः दूतस्य सत्यनिष्ठां दर्शयति, यतः सः रामाय असत्यं वक्तुं न इच्छति।
"Then I thought: 'Jānakī has plainly perished, for there is not a quarter of Laṅkā left unburned; the whole city has been reduced to ashes. In burning Laṅkā I have burned Sītā, there is no doubt of it, and I have made this great task of Rāma's fruitless.' Overcome with grief, I fell to brooding. Then I heard the auspicious words of the Cāraṇas telling the marvellous news that Jānakī had not been burned. Hearing that wonderful speech, I understood that Jānakī was unburned, and the omens bore it out: though my tail was blazing, the fire did not burn me; my heart was glad, and the winds were fragrant. By those omens, whose promise had been borne out, by weighty reasons, and by the words of the seers, which had proved true, I became glad at heart. I saw Vaidehī again, and she sent me off again. Then I climbed Mount Ariṣṭa once more and began the leap back, longing to see you. Then, taking the path travelled by the wind, the moon and the sun, by siddhas and gandharvas, I have come and seen you here. By Rāghava's grace and by your might, I have done everything for Sugrīva's cause. All this I have duly accomplished there; whatever was not done there, whatever remains, let all of that be done now." This last part retells, in brief, the story of his fear for Sītā, even in the same words. Hanumān did not hide his own fear and fault, which shows his truthfulness, and his admitting it is especially moving: hero as he was, he felt grief and anxiety like anyone, and did not conceal them. Three proofs showed Sītā was safe, the Cāraṇas' words, the omens and his own unburned tail; yet he was at ease only after seeing her again with his own eyes. That insistence on seeing for himself shows an envoy's truthfulness, for he would not tell Rāma anything false. The path of the wind, moon and sun recalls the ocean of sky in the previous sarga, and with "I have seen you here" the story returns to the present, to Hanumān among the monkeys on Mahendra. His closing words show great humility: he said all was done by Rāghava's grace and by their might, not by his own strength, and though he had done a great deed he treated his work as unfinished and handed what remained to the others. His account began with Jāmbavān's question and ended by handing responsibility back to the assembly, so the circle is complete, and the discussion of the next sarga begins from here. In this long account Hanumān set the whole story of the Sundara Kāṇḍa once more before the listening monkeys, and before the reader.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
सम्मार्गिता
५८.५
अन्विष्टा
- सन्धिः
- सम् + मार्गिता — मकारः यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘मार्ग्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सम्प्रहृष्टतनूरुहः
५८.७
रोमाञ्चितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तनौ रोहन्ति इति तनूरुहाः (रोमाणि); सम्प्रहृष्टाः तनूरुहाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
काङ्क्षमाणः
५८.८
इच्छन्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘काङ्क्ष्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भेत्तव्योऽयम्
५८.११
अयं भेदनीयः
- सन्धिः
- भेत्तव्यः + अयम् → भेत्तव्योऽयम् — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भिद्’ धातोः तव्यत्
- विभक्तिः
- ‘भेत्तव्यः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
व्यशीर्यत
५८.१२
विशीर्णम् अभवत्
- सन्धिः
- वि + अशीर्यत → व्यशीर्यत — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘शॄ’ धातुः (कर्मकर्तरि)
- विभक्तिः
- लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
पितृव्यम्
५८.१३
पितुः भ्रातरम्, पितृसमम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दात् भ्रातरि व्यत्-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मातरिश्वनः
५८.१३
वायोः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मातरि (अन्तरिक्षे) श्वयति इति — अलुक्समासः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पाकशासनः
५८.१५
इन्द्रः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाकं (पाकनामकम् असुरं) शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वरुणालये
५८.१७
समुद्रे
- सन्धिः
- वरुण + आलय → वरुणालय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वरुणस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नागमातरम्
५८.२२
सर्पाणां जननीम् (सुरसाम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नागानां माता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अक्लिष्टकारिणम्
५८.२७
अनायासेन महत्कर्मकारिणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न क्लिष्टम् — नञ्तत्पुरुषः; अक्लिष्टं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अङ्गुष्ठसम्मितः
५८.३१
अङ्गुष्ठप्रमाणः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अङ्गुष्ठेन सम्मितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सलिलेशयाम्
५८.३८
जले निवसन्तीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सलिले शेते इति — अलुक्-उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निकृत्तहृदया
५८.४४
छिन्नहृदया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निकृत्तं हृदयं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
आत्ययिकम्
५८.४६
शीघ्रं करणीयम्, अविलम्बनीयम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अत्यय’ शब्दात् ठक्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कल्पान्तघनसप्रभा
५८.४८
प्रलयमेघसमकान्तिः
- सन्धिः
- कल्प + अन्त → कल्पान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कल्पान्तस्य घनः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन सदृशी प्रभा यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सव्यमुष्टिप्रहारेण
५८.५०
वामहस्तस्य मुष्टिघातेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सव्यः मुष्टिः — कर्मधारयः; तस्य प्रहारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रजोध्वस्तशिरोरुहाम्
५८.५७
धूलिधूसरकेशाम्
- सन्धिः
- रजस् + ध्वस्त → रजोध्वस्त — उत्वं गुणः; शिरस् + रुह → शिरोरुह — उत्वं गुणः
- समासः
- रजसा ध्वस्ताः शिरोरुहाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हलहलाशब्दम्
५८.६३
कोलाहलम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हलहला इति शब्दः — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चितास्थ
५८.७५
चितायां स्थितः (अग्निः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चितायां तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘चितास्थः’, ‘इव’ इत्यस्मात् पूर्वं विसर्गलोपः)
गर्जितनिश्चेष्टाः
५८.८३
गर्जनेन अपि निष्फलप्रयत्नाः
- सन्धिः
- निस् + चेष्टा → निश्चेष्टा — विसर्गस्य शत्वम्
- समासः
- गर्जितं निश्चेष्टं च येषां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रणिपातप्रसन्ना
५८.९०
प्रणामेन प्रीता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रणिपातेन प्रसन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मनोह्लादम्
५८.१०२
मनसः आनन्दकरम्
- सन्धिः
- मनस् + ह्लाद → मनोह्लाद — विसर्गस्य उत्वं गुणः
- समासः
- मनसः ह्लादः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अयाचिषम्
५८.१०२
प्रार्थितवान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘याच्’ धातुः
- विभक्तिः
- लुङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
ललामभूतः
५८.११९
अलंकारभूतः, श्रेष्ठः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ललामं भूतः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
व्यपेषयम्
५८.१२६
चूर्णीकृतवान्
- सन्धिः
- वि + अपेषयम् → व्यपेषयम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘पिष्’ धातुः
- विभक्तिः
- लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
दूतवध्या
५८.१४९
दूतस्य वधः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दूतस्य वध्या (वधः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
साट्टगोपुराम्
५८.१५८
अट्टालिकाद्वारैः सहिताम्
- सन्धिः
- स + अट्ट → साट्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अट्टाः गोपुराणि च — द्वन्द्वः; तैः सहिता — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विस्मयोदन्तभाषिणाम्
५८.१६२
आश्चर्यवृत्तान्तं वदताम्
- सन्धिः
- विस्मय + उदन्त → विस्मयोदन्त — गुणसन्धिः
- समासः
- विस्मयस्य उदन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः; तं भाषन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्