हनूमतः प्रत्यागमनं वानरैः सह समागमश्च

महावेगः हनूमान् पक्षवान् पर्वतः इव आप्लुत्य अपरिश्रान्तः गगनम् एव अर्णवं मत्वा पुप्लुवे। कविः आकाशं समुद्रेण रूपयति — तस्मिन् गगनार्णवे भुजङ्गाः यक्षाः गन्धर्वाः च प्रबुद्धानि कमलानि उत्पलानि च इव; चन्द्रः कुमुदम्, सूर्यः कारण्डवः पक्षी; तिष्यः श्रवणः च कादम्बौ हंसौ; अभ्राणि शैवलानि शाद्वलानि च; पुनर्वसुः महान् मीनः; लोहिताङ्गः मङ्गलः महान् ग्राहः; ऐरावतः महाद्वीपः; स्वाती हंसः विलासिनी; वातसंघाताः तरङ्गजालानि; चन्द्रांशवः शिशिरं जलम्। एवंविधं गगनार्णवं सः अपरिश्रान्तः तरति स्म। सः आकाशं ग्रसमानः इव, ताराधिपं चन्द्रम् उल्लिखन् इव, सनक्षत्रं सार्कमण्डलं गगनं हरन् इव, अपारम् अम्बुधिं समगाहत। हनूमान् मेघजालानि विकर्षन् इव गच्छति। पाण्डुराणि अरुणानि नीलानि माञ्जिष्ठानि हरितानि च महाभ्राणि तत्र चकाशिरे। अभ्रजालानि प्रविशन् पुनः पुनः निष्क्रामन् च सः प्रकाशः अप्रकाशः च चन्द्रमाः इव दृश्यते। विविधेषु अभ्रघनेषु आपन्नः धवलाम्बरः सः वीरः दृश्यादृश्यतनुः अम्बरे चन्द्रायते। गगने तार्क्ष्यायमाणः गरुडः इव सः वायुनन्दनः मेघवृन्दानि दारयन् पुनः पुनः निष्पतन् बभौ। अत्र सम्पूर्णं रूपकं सागरस्य प्रत्येकम् अङ्गं आकाशस्य अङ्गेन योजयति — एषः सुन्दरकाण्डस्य प्रसिद्धः सावयवरूपकालंकारः। सागरं लङ्घयन् हनूमान् आकाशम् अपि सागरं पश्यति — तस्य दृष्टौ उभौ समौ। नक्षत्राणां नामानि — तिष्यः, श्रवणः, पुनर्वसुः, स्वाती — ज्योतिषस्य ज्ञानं दर्शयन्ति। मेघेषु प्रविशतः निष्क्रामतः च हनूमतः चन्द्रेण उपमा पुनः पुनः आगच्छति — यथा चन्द्रः मेघैः आच्छाद्यते प्रकाशते च, तथा सः अपि। ‘धवलाम्बरः’ इति पदं द्व्यर्थकम् इव — श्वेतवस्त्रः, श्वेताकाशे स्थितः च। एषः भागः हनूमतः प्रसन्नमनसः प्रतिबिम्बम् — गमनकाले तस्य मनसि चिन्ता आसीत्, अधुना तु सः क्रीडन् इव आकाशे विहरति। अस्य रूपकस्य विशेषता एषा यत् प्रत्येकं आकाशीयं वस्तु जलीयेन वस्तुना साम्यं भजते — चन्द्रः श्वेतः कुमुदः इव, सूर्यः सुवर्णवर्णः कारण्डवः इव, नक्षत्राणि जलपक्षिणः इव, मेघाः हरितशैवालानि इव, ग्रहाः मत्स्याः नक्राः च इव, ऐरावतः गजः द्वीपः इव। एवं समग्रम् आकाशं जीवन्तं जलाशयं भवति। हनूमान् तस्मिन् ‘अपरिश्रान्तः’ — एतत् पदं द्विवारम् आगच्छति, येन गमनकालस्य श्रमस्य प्रत्यागमनकालस्य लाघवस्य च भेदः सूचितः। कार्यसिद्ध्या मनः प्रसन्नं, शरीरम् अपि लघु। मेघानां पञ्च वर्णाः — पाण्डुरः, अरुणः, नीलः, माञ्जिष्ठः, हरितः — सायंकालस्य आकाशस्य चित्रं ददति। एतेषु मेघेषु हनूमतः प्रवेशः निष्क्रमणं च दृश्यादृश्यस्य क्रीडा इव।

मेघस्वनवत् महास्वनः सः महता नादेन नदन्, प्रवरान् राक्षसान् हत्वा, स्वस्य नाम विश्राव्य, नगरीम् आकुलां कृत्वा, रावणं व्यथयित्वा, महावीरान् अर्दयित्वा, वैदेहीम् अभिवाद्य च सः महातेजाः पुनः सागरस्य मध्येन आजगाम। वीर्यवान् सः पर्वतेन्द्रं सुनाभं मैनाकं समुपस्पृश्य ज्यामुक्तः नाराचः इव महावेगः अभ्युपागमत्। सः किंचित् आरात् सम्प्राप्तः मेघसंकाशं महागिरिं महेन्द्रं समालोक्य महाकपिः ननाद, तेन नादेन दश दिशः समन्ततः पूरयामास। पुनः महता मेघस्वनमहास्वनेन नादेन नदन् सुहृद्दर्शनलालसः सः तं देशम् अनुप्राप्तः। सः सुमहान्तं नादं ननाद, लाङ्गूलं च अकम्पयत्। सुपर्णाचरिते पथि नानद्यमानस्य तस्य घोषेण सार्कमण्डलं गगनं फलति इव अभवत्। ये तु समुद्रस्य उत्तरे कूले महाबलाः शूराः वायुपुत्रं द्रष्टुम् इच्छन्तः पूर्वं संविष्ठिताः, ते तदा वायुनुन्नस्य महतः तोयदस्य निःस्वनम् इव हनूमतः ऊरुवेगजं घोषं शुश्रुवुः। अत्र एकोनविंशः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः। हनूमतः नादः न केवलं हर्षस्य प्रकटनम्, अपितु वानरेभ्यः सन्देशः अपि — ‘अहम् आगतः, कार्यं सिद्धम्’ इति। दूरात् एव सः स्वस्य सफलतां घोषयति, येन प्रतीक्षमाणानां वानराणां चिन्ता शीघ्रं दूरीभवति। मैनाकस्य स्पर्शः कृतज्ञतायाः सूचकः — गमनकाले मैनाकः तस्य आतिथ्यं कर्तुम् इच्छति स्म, तदा सः केवलं हस्तेन स्पृष्ट्वा अगच्छत्; अद्य प्रत्यागमने अपि सः तं स्पृशति। ‘ज्यामुक्तः नाराचः इव’ इति उपमा वेगस्य लक्ष्यनिष्ठतायाः च द्योतिका — बाणः यथा सरलं लक्ष्यं प्रति गच्छति, तथा हनूमान् अपि महेन्द्रं प्रति। एकादशे श्लोकपूर्वार्धे आगतं ‘नदन् नादेन महता’ इति वाक्यं षोडशे पुनः अक्षरशः आवर्तते — मुद्रणस्य पाठः यथावत् रक्षितः। सुनाभः इति मैनाकस्य एव नाम इति व्याख्यातारः वदन्ति — ‘शोभना नाभिः यस्य’ इति, यतः सः समुद्रस्य मध्ये स्थितः। हनूमतः नादः सुन्दरकाण्डस्य अन्ते पुनः पुनः वर्णितः — दश दिशः पूरयति, गगनं फलति इव, तोयदस्य निःस्वनः इव श्रूयते। एतेषां वर्णनानाम् उद्देशः हनूमतः उत्साहस्य परिमाणं दर्शयितुम्। उत्तरतीरे स्थिताः वानराः ‘संविष्ठिताः’ — ते तत्र स्थिरं प्रतीक्षमाणाः आसन्, हनूमतः प्रत्यागमनं विना गन्तुं न शक्नुवन्ति स्म। एकादशतः त्रयोदशपर्यन्तं श्लोकेषु हनूमतः लङ्कायां कृतानां कर्मणां पुनः सङ्क्षेपः आगच्छति — पूर्वसर्गे अपि एषः सङ्क्षेपः उक्तः। एषा पुनरुक्तिः कथायाः सन्धिस्थानं दर्शयति — एकः अध्यायः समाप्तः, अन्यः आरभ्यते। ‘आजगाम’ इति क्रियापदम् एव अस्य भागस्य केन्द्रम्। हनूमान् दूरात् महेन्द्रं पश्यति, तत्क्षणम् एव नदति — तस्य हर्षः स्वजनानां दर्शनात् पूर्वम् एव उद्गच्छति। तस्य लाङ्गूलस्य कम्पनम् अपि हर्षस्य स्वाभाविकं चिह्नम्।

दीनमनसः ते सर्वे काननौकसः वानरेन्द्रस्य पर्जन्यनिनदोपमं निर्घोषं शुश्रुवुः। नदतः तस्य नादं निशम्य समन्ततः स्थिताः ते सर्वे वानराः सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः उत्सुकाः बभूवुः। हरिश्रेष्ठः जाम्बवान् प्रीतिसंहृष्टमानसः सर्वान् हरीन् उपामन्त्र्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सर्वथा अयं हनूमान् कृतकार्यः, अत्र संशयः नास्ति; अकृतकार्यस्य एवंविधः नादः न भवेत्।’ तस्य महात्मनः बाहूरुवेगं निनादं च निशम्य हृष्टाः हरयः यतस्ततः समुत्पेतुः। ते हनूमन्तं द्रष्टुम् इच्छन्तः प्रहृष्टाः नगाग्रात् नगाग्राणि शिखरात् शिखराणि च समपद्यन्त। प्रीताः ते पादपाग्रेषु शाखां गृहीत्वा अवस्थिताः, प्रकाशानि वासांसि समाविध्यन्त। गिरिगह्वरे संलीनः मारुतः यथा गर्जति, तथा बलवान् मारुतात्मजः हनूमान् जगर्ज। अभ्रघनसंकाशं तं महाकपिम् आपतन्तं दृष्ट्वा सर्वे वानराः प्राञ्जलयः तस्थुः। ततः वेगवान् गिरिनिभः वीरः कपिः पादपाकुले तस्य गिरेः शिखरे निपपात। हर्षेण आपूर्यमाणः सः रम्ये पर्वतनिर्झरे छिन्नपक्षः धरणीधरः आकाशात् पपात इव अवातरत्। जाम्बवतः अनुमानं वृद्धस्य अनुभवस्य फलम् — सः नादस्य स्वरूपात् एव कार्यस्य सिद्धिं जानाति। वानराणां चिन्ता पूर्वं महती आसीत् — यदि हनूमान् असफलः, तर्हि सुग्रीवस्य दण्डात् मरणम् एव तेषां गतिः इति किष्किन्धाकाण्डे निश्चितम्। अतः तस्य नादः तेषां जीवनस्य आशा। वासांसि आविध्यन्ति इति मनुष्यवत् उत्सवस्य चित्रम् — ध्वजान् इव वस्त्राणि चालयन्ति। वानराः प्राञ्जलयः तिष्ठन्ति — हनूमतः प्रति तेषां आदरः सम्मानः च अत्र प्रकटः। ‘छिन्नपक्षः धरणीधरः’ इति उपमा पुरा इन्द्रेण छिन्नपक्षाणां पर्वतानां कथां स्मारयति — या कथा मैनाकेन अपि उक्ता। वानराणां चेष्टाः तेषां स्वभावानुरूपाः — ते वृक्षात् वृक्षं शिखरात् शिखरं कूर्दन्ति, शाखाः गृह्णन्ति, वस्त्राणि चालयन्ति। कविः वानराणां मनुष्यवत् भावान् वानरवत् चेष्टाः च एकत्र दर्शयति। हनूमतः गर्जनस्य गिरिगह्वरस्थेन वायुना उपमा तस्य पितुः वायोः स्मरणं कारयति — ‘मारुतः’ ‘मारुतात्मजः’ इति शब्दक्रीडा अपि अत्र। हनूमतः अवतरणं निर्झरे — जलप्रपाते इव सः शिखरात् अवतरति। एषः भागः प्रतीक्षायाः उत्सवं प्रति परिवर्तनं दर्शयति; दीनमनसः वानराः क्षणेन हृष्टाः भवन्ति। जाम्बवान् एव सर्वेषु वृद्धः ज्ञानी च, अतः तस्य वचनं सर्वे विश्वसन्ति। तस्य अनुमानं तर्कयुक्तम् — असफलः दूतः लज्जया मौनं धारयेत्, न गर्जेत्। ‘न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत्’ इति वचनं लोकव्यवहारस्य सूक्ष्मं ज्ञानं दर्शयति।

ततः प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः महात्मानं हनूमन्तं परिवार्य उपतस्थिरे। परिवार्य परां प्रीतिम् उपागताः प्रहृष्टवदनाः ते सर्वे तम् आगतम् उपागमन्। उपायनानि मूलानि फलानि च आदाय हरयः हरिश्रेष्ठं मारुतात्मजं प्रत्यर्चयन्। केचित् मुदिताः विनेदुः, केचित् किलकिलाम् अकुर्वन्, हृष्टाः वानरर्षभाः पादपशाखाः च आनिन्युः। हनूमान् तु तदा जाम्बवत्प्रमुखान् वृद्धान् गुरून् कुमारम् अङ्गदं च अवन्दत। पूज्यः सः ताभ्यां पूजितः कपिभिः च प्रसादितः विक्रान्तः ‘दृष्टा देवी’ इति संक्षेपेण न्यवेदयत्। ततः सः वालिनः सुतं हस्तेन गृहीत्वा महेन्द्रगिरेः रमणीये वनोद्देशे निषसाद। पृष्टः हनूमान् तान् वानरर्षभान् अब्रवीत् — ‘अशोकवनिकायां संस्थिता सा जनकात्मजा मया दृष्टा। सुघोराभिः राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा, अनिन्दिता, एकवेणीधरा, बाला, रामदर्शनलालसा, उपवासपरिश्रान्ता, मलिना, जटिला, कृशा च सा।’ ततः ‘दृष्टा’ इति महार्थम् अमृतोपमं वचनम् आसीत्। ‘दृष्टा देवी’ इति द्वे पदे एव सर्वस्य कार्यस्य सारः — हनूमान् प्रथमं फलं वदति, ततः विस्तरम्। एषा दूतस्य बुद्धिः — प्रतीक्षमाणानां चिन्ता शीघ्रं दूरीकर्तव्या। हनूमान् प्रथमं वृद्धान् गुरून्, ततः युवराजम् अङ्गदं वन्दते — एषः विनयः, यः सफलतायाः क्षणे अपि न त्यक्तः। अङ्गदस्य हस्तं गृहीत्वा उपवेशनं तस्य राजकुमारस्य प्रति सम्मानस्य सख्यस्य च चिह्नम्। सीतायाः वर्णने प्रत्येकं विशेषणं तस्याः दुःखस्य अंशं दर्शयति — एकवेणी पतिविरहस्य चिह्नम्, उपवासः तपसः, मलिनत्वं जटिलत्वं च शरीरोपेक्षायाः। वानराः उपायनानि आनयन्ति — मूलानि फलानि च, यत् तेषां पार्श्वे अस्ति तत् एव। एषः तेषां सरलः किन्तु हार्दः सत्कारः। हनूमान् तस्य सम्मानं विनयेन स्वीकरोति, स्वयं च वृद्धेभ्यः प्रणमति। ‘पूज्यः पूजितः’ इति शब्दक्रीडा — सः स्वयं पूज्यः, तथापि अन्यान् पूजयति, ततः तैः पूजितः भवति। सीतायाः वर्णने हनूमान् अष्टौ विशेषणानि प्रयुङ्क्ते, येषु ‘अनिन्दिता’ इति पदं विशेषम् — राक्षसगृहे निवसन्ती अपि सा निष्कलङ्का इति सः प्रथमम् एव स्पष्टीकरोति। ‘दृष्टा’ इति एकं पदं ‘महार्थम् अमृतोपमं’ इति वर्णितम् — अस्मिन् पदे सर्वेषां वानराणां जीवनं, रामस्य सुखं, सीतायाः मुक्तिः च निहिता।

मारुतेः तत् वचनं निशम्य सर्वे वानराः मुदिताः अभवन्। अन्ये क्ष्वेडन्ति, अन्ये नदन्ति, अन्ये महाबलाः गर्जन्ति; अन्ये किलकिलां चक्रुः, अपरे प्रतिगर्जन्ति। केचित् प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः उच्छ्रितलाङ्गूलाः आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः। अपरे तु हर्षिताः गिरिशृङ्गेषु आप्लुत्य श्रीमन्तं वानरोत्तमं हनूमन्तं संस्पृशन्ति स्म। उक्तवाक्यं हनूमन्तम् अङ्गदः तदा सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये अनुत्तमां वाचम् अब्रवीत् — ‘हे वानर, सत्त्वे वीर्ये च तव समः कश्चित् न विद्यते, यत् त्वं विस्तीर्णं सागरम् अवप्लुत्य पुनः आगतः। हे वानरोत्तम, त्वम् एकः एव नः जीवितस्य प्रदाता; तव प्रसादात् वयं सिद्धार्थाः राघवेण समेष्यामः। अहो तव स्वामिनि भक्तिः, अहो वीर्यम्, अहो धृतिः! दिष्ट्या त्वया यशस्विनी रामपत्नी देवी दृष्टा; दिष्ट्या काकुत्स्थः सीतावियोगजं शोकं त्यक्ष्यति।’ ततः वानराः अङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च परिवार्य प्रमुदिताः विपुलाः शिलाः भेजिरे। तस्य गिरेः विपुलासु शिलासु उपविष्टाः ते वानरोत्तमाः समुद्रस्य लङ्घनं, लङ्कायाः सीतायाः रावणस्य च दर्शनं श्रोतुकामाः प्राञ्जलयः हनुमद्वदनोन्मुखाः तस्थुः। तत्र बहुभिः वानरैः वृतः श्रीमान् अङ्गदः दिवि विबुधैः उपास्यमानः देवपतिः इव तस्थौ। कीर्तिमता यशस्विना हनूमता, अङ्गदबद्धबाहुना अङ्गदेन च मुदा अध्यासितम् उन्नतं महत् महीधराग्रं श्रिया ज्वलितम् अभवत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः; तत्र ‘अङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना’ इति यमकम् — अङ्गदः नाम राजकुमारः, अङ्गदं च बाहुभूषणम्। अङ्गदस्य वचनं ‘जीवितस्य प्रदाता’ इति सर्वेषां वानराणां कृतज्ञतां प्रकटयति — सीतां विना प्रत्यागमने तेषां मरणम् एव निश्चितम् आसीत्। सः हनूमतः त्रीन् गुणान् प्रशंसति — भक्तिं, वीर्यं, धृतिं च; एते त्रयः गुणाः एव सुन्दरकाण्डस्य नायकस्य मूलम्। अन्ते सर्वे वानराः कथां श्रोतुम् उत्सुकाः — एतेन अग्रिमसर्गे हनूमतः दीर्घं वृत्तान्तकथनं सूचितम्। अङ्गदस्य इन्द्रेण उपमा तस्य युवराजत्वं नेतृत्वं च दर्शयति। वानराणां हर्षस्य बहवः प्रकाराः — क्ष्वेडनं, नदनं, गर्जनं, किलकिलारवः, प्रतिगर्जनं, लाङ्गूलचालनं, हनूमतः स्पर्शः च। कविः एतेषां सूचीं ददाति येन उत्सवस्य कोलाहलः पाठकस्य कर्णयोः अपि ध्वनति इव। अङ्गदस्य वचनं युवराजस्य योग्यम् — सः सर्वेषां पक्षतः हनूमतः सत्कारं करोति। ‘अहो’ इति त्रिवारम् आवृत्तिः आश्चर्यस्य आधिक्यं दर्शयति। ‘दिष्ट्या’ इति द्विवारम् आवृत्तिः सौभाग्यस्य भावं दर्शयति। अन्ते वानराणां शिलासु उपवेशनं सभायाः इव चित्रम् — मध्ये अङ्गदः, पार्श्वयोः हनूमान् जाम्बवान् च, परितः वानराः। एषा सभा अग्रिमसर्गे हनूमतः दीर्घकथनस्य श्रोतृमण्डलम्। अन्तिमे श्लोके पर्वतशिखरस्य श्रिया ज्वलनं केवलं प्राकृतिकं न, अपितु तत्र उपविष्टानां वीराणां कीर्तेः प्रतिबिम्बम्। कीर्तिमान् हनूमान्, यशस्वी अङ्गदः — एतौ पर्वतम् अपि शोभयतः। एवं सर्गः उत्सवेन उज्ज्वलेन चित्रेण च समाप्यते।