॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ५६

सुन्दरकाण्डम् — षट्पञ्चाशः सर्गः

सीतायाः सन्देहः हनूमतः आश्वासनम् अरिष्टगिरेः उत्पतनं च

पुनः सीतादर्शनम्, एकाहं वस इति प्रार्थना, सागरलङ्घनविषयकः सन्देहः, हनूमतः आश्वासनम्, अरिष्टपर्वतवर्णनम्, पर्वतस्य रसातलप्रवेशः, उत्पतनम्

हनूमान् शिंशपामूले स्थितां जानकीम् अभिवाद्य ‘दिष्ट्या त्वाम् अक्षतां पश्यामि’ इति अब्रवीत्। प्रस्थितं तं पुनः पुनः वीक्षमाणा सीता भर्तृस्नेहेन उवाच — ‘यदि मन्यसे, एकम् अहः इह गुप्ते देशे वस, श्वः गमिष्यसि; तव सांनिध्यात् मम शोकः क्षणं शाम्यति। किन्तु महान् संदेहः — हर्यृक्षसैन्यानि रामलक्ष्मणौ च दुष्पारं सागरं कथं तरिष्यन्ति? त्वम् एव एकः समर्थः, किन्तु रामः स्वयं लङ्कां बलैः संकुलां कृत्वा मां नयेत् चेत् तत् तस्य सदृशं भवेत्।’ हनूमान् तां आश्वासयत् — ‘सुग्रीवः कोटिभिः वानरैः सह क्षिप्रम् एष्यति, रामलक्ष्मणौ सायकैः लङ्कां विधमिष्यतः; रावणं निहतं द्रक्ष्यसि, रोहिणी इव शशाङ्केन सह समेष्यसि।’ ततः तां अभिवाद्य स्वामिदर्शनोत्सुकः सः अरिष्टं गिरिं आरुरोह — मेघोत्तरीयं, धातुलोचनं, निर्झरगीतं, वंशकीचकस्वनं, नानामृगपक्षिसेवितम्। तस्य पादाभ्यां पीडितः सः दशयोजनविस्तारः त्रिंशद्योजनोच्छ्रितः पर्वतः सवृक्षशिखरः रसातलं प्रविवेश, भूमिसमः अभवत्। हनूमान् लवणार्णवं लङ्घयितुं नभः उत्पपात।

१सीतायाः प्रार्थना, सागरलङ्घनविषयकः सन्देहः च

१ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम्।
अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम्॥

२ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।
भर्तुः स्नेहान्विता वाक्यं हनूमन्तमभाषत॥

३यदि त्वं मन्यसे तात वसैकाहमिहानघ।
क्वचित्सुसंवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि॥

४मम चैवाल्पभाग्यायाः सांनिध्यात्तव वानर।
शोकस्यास्याप्रमेयस्य मुहूर्तं स्यादपि क्षयः॥

५गते हि हरिशार्दूल पुनः सम्प्राप्तये त्वयि।
प्राणेष्वपि न विश्वासो मम वानरपुङ्गव॥

६अदर्शनं च ते वीर भूयो मां दारयिष्यति।
दुःखाद्दुःखतरं प्राप्तां दुर्मनःशोककर्शिताम्॥

७अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः।
सुमहत्सु सहायेषु हर्यृक्षेषु महाबलः॥

८कथं नु खलु दुष्पारं संतरिष्यति सागरम्।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ॥

९त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यापि लङ्घने।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा॥

१०तदत्र कार्यनिर्बन्धे समुत्पन्ने दुरासदे।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविशारदः॥

११काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः॥

१२बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत्॥

१३तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय॥

ततः हनूमान् शिंशपावृक्षस्य मूले उपविष्टां जानकीम् अभिवाद्य अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या त्वाम् इह अक्षतां पश्यामि।’ लङ्कादाहस्य अनन्तरं तस्य प्रथमं वाक्यम् एतत् एव — पूर्वसर्गे यत् भयम् आसीत्, तस्य निवृत्तिः अत्र प्रत्यक्षं सिद्धा। ततः गन्तुं प्रस्थितं तं सीता पुनः पुनः वीक्षमाणा भर्तृस्नेहेन युक्ता हनूमन्तम् अभाषत — ‘हे तात अनघ, यदि त्वं मन्यसे, तर्हि एकम् अहः इह कस्मिंश्चित् सुसंवृते गुप्ते देशे वस; विश्रान्तः श्वः गमिष्यसि। हे वानर, मम अल्पभाग्यायाः अस्य अप्रमेयस्य शोकस्य तव सांनिध्यात् मुहूर्तं क्षयः स्यात्। हे हरिशार्दूल, त्वयि गते पुनः आगमनपर्यन्तं मम प्राणेषु अपि विश्वासः नास्ति। दुःखात् दुःखतरं प्राप्तां, दुर्मनःशोककर्शितां मां तव पुनः अदर्शनं दारयिष्यति। हे वीर, अयं च संदेहः मम पुरतः तिष्ठति इव — सुमहत्सु सहायेषु हर्यृक्षेषु सत्सु अपि, तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ नरवरात्मजौ वा दुष्पारं सागरं कथं संतरिष्यन्ति? सागरस्य लङ्घने त्रयाणाम् एव भूतानां शक्तिः अस्ति — वैनतेयस्य गरुडस्य, तव, मारुतस्य वा। अतः अस्मिन् दुरासदे कार्यनिर्बन्धे समुत्पन्ने त्वं किं समाधानं पश्यसि? त्वं हि कार्यविशारदः। हे परवीरघ्न, अस्य कार्यस्य परिसाधने त्वम् एव एकः पर्याप्तः, तस्य फलोदयः तव एव यशस्यः भवेत्। किन्तु यदि परबलार्दनः काकुत्स्थः स्वयं बलैः लङ्कां संकुलां कृत्वा मां नयेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। अतः यथा तस्य आहवशूरस्य महात्मनः विक्रमः अनुरूपः भवेत्, तथा त्वम् उपपादय।’ अत्र सीतायाः द्वौ भावौ मिलतः — एकतः हनूमतः वियोगस्य भयम्, अन्यतः रामस्य यशसः चिन्ता। सा हनूमता नेतुं शक्या इति जानाति, तथापि भर्तुः गौरवम् एव इच्छति — रामः स्वयम् आगत्य रावणं जित्वा तां नयेत्, तदा एव तस्य क्षत्रियधर्मः पूर्णः। ‘एकाहं वस’ इति प्रार्थना तस्याः एकाकित्वस्य करुणं चित्रम् — दशमासपर्यन्तं राक्षसीभिः परिवृता सा प्रथमं स्वजनस्य दूतं दृष्टवती, अतः तं क्षणम् अपि त्यक्तुं न इच्छति। सागरलङ्घनस्य संदेहः अपि युक्तः — गरुडः, वायुः, हनूमान् च इति त्रयः एव तत् कर्तुं समर्थाः इति सा मन्यते। अयं भागः वुल्गेटपाठस्य विस्तरः; समीक्षितसंस्करणे एतस्य संक्षिप्तं रूपम् एव अस्ति। सीतायाः वचनेषु विनयः बुद्धिः च उभे दृश्येते। सा हनूमन्तं ‘तात’, ‘अनघ’, ‘वीर’, ‘हरिशार्दूल’, ‘वानरपुङ्गव’ इति बहुधा सम्बोधयति — एतानि सम्बोधनानि तस्याः कृतज्ञतां स्नेहं च दर्शयन्ति। सा स्वयं प्रश्नं करोति, स्वयम् एव उत्तरस्य दिशाम् अपि सूचयति — ‘त्वं हि कार्यविशारदः’ इति वदन्ती सा हनूमतः बुद्धौ विश्वासं प्रकटयति। तस्याः चिन्ता न केवलं स्वमुक्तेः, अपितु रामस्य कीर्तेः अपि। यदि हनूमान् एव तां नयेत्, तर्हि लोके ‘रामः दूतेन पत्नीं प्रत्यानीतवान्’ इति उच्येत; तत् रामस्य पराक्रमस्य अनुरूपं न। अतः सा वदति — ‘तत् तस्य सदृशं भवेत्’। एषः विचारः सीतायाः क्षत्रियवधूत्वस्य उचितः। पूर्वसर्गेषु अपि सा हनूमतः पृष्ठे आरुह्य गमनस्य प्रस्तावं निराकृतवती आसीत् — परपुरुषस्य स्पर्शं न इच्छामि, रामस्य यशः च रक्षणीयम् इति। अत्र सा तम् एव विचारं मृदुतरेण प्रकारेण पुनः वदति। तस्याः ‘प्राणेष्वपि न विश्वासः’ इति वचनं दर्शयति यत् हनूमतः आगमनेन एव तस्याः जीवनाशा पुनः जाता; तस्य गमनेन सा पुनः निराशा भवेत् इति भयम्। अतः ‘एकाहं वस’ इति प्रार्थना न केवलं आतिथ्यम्, अपितु जीवनस्य आलम्बनम्।

Then Hanumān went to Jānakī where she sat at the foot of the śiṃśapā tree, saluted her and said, "Thank heaven I see you here unharmed." These were his first words after the burning of Laṅkā, and the fear of the previous sarga was here laid to rest before his eyes. As he was setting out to leave, Sītā, gazing at him again and again, spoke to him out of love for her husband. "If you think fit, dear sinless one," she said, "stay here one day in some well-hidden place; rest, and go tomorrow. While you are near, monkey, the boundless grief of unlucky me might ease for a moment. Once you are gone, tiger among monkeys, I cannot be sure even of my life until you come back. Not seeing you again, hero, will tear me apart, for I have fallen from sorrow into greater sorrow and am wasted by misery and grief. And this doubt, hero, seems to stand before me. Mighty as your allies the monkeys and bears are, how will those hosts of monkeys and bears, or those two princes, sons of the best of men, ever cross this ocean that is so hard to cross? Only three beings have the power to leap it: Garuḍa, son of Vinatā, you, and the Wind. So now that the task has come to this difficult pass, what remedy do you see? You are skilled in such affairs. You alone, slayer of enemy heroes, would be enough to accomplish it, and the glory of its fruit would be yours. But if Rāma of Kakutstha's line, crusher of hostile armies, were to fill Laṅkā with his forces and take me away himself, that would be worthy of him. So bring it about that what he does is fitting to the valour of that great-souled hero in battle." Two feelings meet in Sītā here: the fear of parting from Hanumān, and concern for Rāma's honour. She knew Hanumān could carry her away, yet she wanted her husband's glory: only if Rāma came himself, defeated Rāvaṇa and took her back would his duty as a warrior be fulfilled. If Hanumān brought her, the world would say that Rāma had got his wife back through a messenger, and that would not befit his valour. It is the thought of a warrior's wife; earlier she had refused to ride on Hanumān's back, not wishing to touch another man and wanting Rāma's fame protected, and here she says the same thing more gently. Her plea that he stay one day is a moving picture of her loneliness: for ten months she had been surrounded by rākṣasīs, and now she had seen, for the first time, a messenger from her own people and did not want to let him go even for a moment. His coming had given her back the hope of living, and she feared his going would take it away, so her plea was not mere hospitality but something to hold her life up. Her doubt about crossing the sea was reasonable too, since she believed that only Garuḍa, the Wind and Hanumān could do it. Her words show both humility and intelligence. She called him by many names, dear one, sinless one, hero, tiger among monkeys, bull among monkeys, all showing her gratitude and affection; and in saying "you are skilled in affairs" she both asked the question and pointed to where the answer lay, showing her trust in his judgement. Her concern was not only for her own release but for Rāma's glory.

२हनूमतः आश्वासनं, प्रस्थानाय अभिवादनं च

१४तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्।
निशम्य हनुमान्वीरो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्॥

१५देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः॥

१६स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि सुग्रीवः प्लवगाधिपः॥

१७तौ च वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः॥

१८सगणं राक्षसं हत्वा नचिराद्रघुनन्दनः।
त्वामादाय वरारोहे स्वां पुरीं प्रति यास्यति॥

१९समाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि रामेण निहतं रावणं रणे॥

२०निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी॥

२१क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्युतः।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्छोकं व्यपनयिष्यति॥

२२एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत्॥

तस्याः अर्थोपहितं प्रश्रितं हेतुसंहितं च वाक्यं निशम्य वीरः हनूमान् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘हे देवि, हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः, प्लवतां वरः, सत्त्वसम्पन्नः सुग्रीवः तव अर्थे कृतनिश्चयः अस्ति। हे वैदेहि, सः प्लवगाधिपः वानरसहस्राणां कोटीभिः अभिसंवृतः क्षिप्रम् एष्यति। तौ च नरवरौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सहितौ आगत्य लङ्कां नगरीं सायकैः विधमिष्यतः। रघुनन्दनः सगणं राक्षसं रावणं हत्वा, हे वरारोहे, त्वाम् आदाय नचिरात् स्वां पुरीं प्रति यास्यति। समाश्वसिहि, भद्रं ते; कालकाङ्क्षिणी भव। क्षिप्रं रणे रामेण निहतं रावणं द्रक्ष्यसि। पुत्रामात्यबान्धवैः सह राक्षसेन्द्रे निहते त्वं रामेण सह रोहिणी शशाङ्केन इव समेष्यसि। काकुत्स्थः हर्यृक्षप्रवरैः युतः क्षिप्रम् एष्यति, यः युधि अरीन् विजित्य तव शोकं व्यपनयिष्यति।’ एवं वैदेहीम् आश्वास्य मारुतात्मजः हनूमान् गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीम् अभ्यवादयत्। हनूमतः उत्तरे सीतायाः संदेहस्य प्रत्यक्षं समाधानं नास्ति — सः न वदति ‘कथं सागरं तरिष्यन्ति’ इति; सः केवलं सैन्यस्य महत्त्वं रामस्य पराक्रमं च वर्णयति। एतेन सः तस्याः विश्वासं दृढीकरोति — यत्र कोटिशः वानराः रामलक्ष्मणौ च, तत्र मार्गः अपि प्राप्स्यते इति भावः। ‘कालकाङ्क्षिणी भव’ इति वचनं विशेषम् — धैर्येण समयस्य प्रतीक्षा एव तस्याः इदानीं कर्तव्यम्। रोहिणीशशाङ्कयोः उपमा पुनः पुनः रामायणे सीतारामयोः कृते प्रयुक्ता। ‘क्षिप्रम्’ इति पदं त्रिवारम् आगच्छति, येन हनूमान् शीघ्रतायाः आश्वासनं ददाति। सीतायाः प्रार्थनां ‘एकाहं वस’ इति सः प्रत्यक्षं न निराकरोति, किन्तु विनयेन अभिवाद्य गमनाय उद्यतः भवति। हनूमतः वचनं संक्षिप्तं किन्तु दृढम्। सः प्रथमं सुग्रीवस्य निश्चयं, ततः सैन्यस्य सङ्ख्यां, ततः रामलक्ष्मणयोः पराक्रमं, ततः रावणस्य वधं, अन्ते सीतायाः रामेण पुनर्मिलनं च क्रमेण वर्णयति। एषः क्रमः भविष्यत्कथायाः सङ्क्षेपः इव — युद्धकाण्डस्य सम्पूर्णा कथा अत्र बीजरूपेण निहिता। सीता एतत् सर्वं श्रुत्वा आश्वस्ता भवति, अतः हनूमान् गन्तुं शक्नोति। सः सीतायाः प्रश्नस्य उत्तरं न तर्केण, अपितु विश्वासेन ददाति — एषः दूतस्य विवेकः।

Hearing her words, full of meaning, courteous and reasoned, the heroic Hanumān answered. "My lady, Sugrīva, lord of the armies of monkeys and bears, best of leapers and full of courage, is resolved upon your cause. Surrounded by thousands of crores of monkeys, Vaidehī, Sugrīva lord of the leapers will come quickly. And those two heroes, Rāma and Lakṣmaṇa, best of men, will come together to the city of Laṅkā and shatter it with their arrows. Having killed the rākṣasa and his hosts, Rāma, the delight of the Raghus, will before long take you, lovely lady, and go back to his own city. Take heart, and may good fortune be with you. Wait for the time; soon you will see Rāvaṇa killed by Rāma in battle. When the lord of the rākṣasas has been killed with his sons, ministers and kin, you will be reunited with Rāma as Rohiṇī is with the moon. Kākutstha will come soon, with the foremost of the monkeys and bears, and when he has conquered his enemies in battle he will put an end to your grief." Having comforted Vaidehī in this way, Hanumān, son of the Wind, made up his mind to go and bowed to her in farewell. His answer did not meet her doubt head on; he did not explain how they would cross the sea, but spoke of the greatness of the army and Rāma's might, and so made her trust firm: where there are crores of monkeys and Rāma and Lakṣmaṇa, a way will be found. He answered her not with argument but with confidence, which was an envoy's good judgement. "Wait for the time" was her task now, patient waiting; the image of Rohiṇī and the moon is used of Sītā and Rāma again and again in the Rāmāyaṇa; and three times he said "soon", assuring her of speed. His speech was brief but firm, moving in order from Sugrīva's resolve to the size of the army, the valour of the two brothers, Rāvaṇa's death and at last her reunion with Rāma, a seed of the whole Yuddha Kāṇḍa. He did not refuse her plea to stay outright; he bowed courteously and made ready to go, and she, reassured, let him go.

३पुनः प्रस्थानस्य सारांशः, अरिष्टपर्वतस्य वर्णनं च

२३राक्षसान्प्रवरान्हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।
समाश्वास्य च वैदेहीं दर्शयित्वा परं बलम्॥

२४नगरीमाकुलां कृत्वा वञ्चयित्वा च रावणम्।
दर्शयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च॥

२५प्रतिगन्तुं मनश्चक्रे पुनर्मध्येन सागरम्।
ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः॥

२६आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः।
तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः॥

२७सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृङ्गान्तरविलम्बिभिः।
बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैः शुभैः॥

२८उन्मिषन्तमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः।
तोयौघनिःस्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम्॥

२९प्रगीतमिव विस्पष्टं नानाप्रस्रवणस्वनैः।
देवदारुभिरुद्धूतैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम्॥

३०प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः।
वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैः शरद्घनैः॥

३१वेणुभिर्मारुतोद्धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः।
निःश्वसन्तमिवामर्षाद्घोरैराशीविषोत्तमैः॥

३२नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः।
मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः॥

३३जृम्भमाणमिवाकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः।
कूटैश्च बहुधा कीर्णं शोभितं बहुकन्दरैः॥

३४सालतालैश्च कर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम्।
लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलंकृतम्॥

३५नानामृगगणैः कीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम्।
बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम्॥

३६महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम्।
लतापादपसम्बाधं सिंहाधिष्ठितकन्दरम्॥

३७व्याघ्रादिभिः समाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम्।
आरुरोहानिलसुतः पर्वतं प्लवगोत्तमः॥

प्रवरान् राक्षसान् हत्वा, स्वस्य नाम विश्राव्य, वैदेहीं समाश्वास्य, परं बलं दर्शयित्वा, नगरीम् आकुलां कृत्वा, रावणं वञ्चयित्वा, घोरं बलं दर्शयित्वा, वैदेहीम् अभिवाद्य च हनूमान् पुनः सागरस्य मध्येन प्रतिगन्तुं मनः चक्रे। ततः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः अरिमर्दनः सः कपिशार्दूलः गिरिश्रेष्ठम् अरिष्टम् आरुरोह। कविः तं पर्वतं मानवस्य इव चेष्टाभिः वर्णयति — तुङ्गैः पद्मकवृक्षैः जुष्टाभिः नीलाभिः वनराजिभिः शोभितः; शृङ्गान्तरेषु विलम्बमानैः मेघैः उत्तरीयेण युक्तः इव; शुभैः दिवाकरकरैः प्रीत्या बोध्यमानः इव; उद्धूतैः धातुभिः लोचनैः उन्मिषन् इव; मन्द्रैः तोयौघनिःस्वनैः वेदम् अधीयानः इव; नानाप्रस्रवणस्वनैः विस्पष्टं गायन् इव; उद्धूतैः देवदारुभिः ऊर्ध्वबाहुः स्थितः इव; प्रपातजलनिर्घोषैः सर्वतः आक्रोशन् इव; कम्पमानैः श्यामैः शरद्घनैः वेपमानः इव; मारुतोद्धूतैः कीचकवेणुभिः कूजन् इव; घोरैः आशीविषोत्तमैः अमर्षात् निःश्वसन् इव; नीहारकृतगम्भीरैः गह्वरैः ध्यायन् इव; मेघपादनिभैः पादैः सर्वतः प्रक्रान्तः इव; अभ्रमालिभिः शिखरैः आकाशे जृम्भमाणः इव; कूटैः बहुधा कीर्णः, बहुभिः कन्दरैः शोभितः। सालैः तालैः कर्णैः वंशैः च बहुभिः वृतः, विततैः पुष्पवद्भिः लतावितानैः अलंकृतः, नानामृगगणैः कीर्णः, धातुनिष्यन्दैः भूषितः, बहुप्रस्रवणोपेतः, शिलासंचयैः संकटः, महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगैः सेवितः, लतापादपसम्बाधः, सिंहाधिष्ठितकन्दरः, व्याघ्रादिभिः समाकीर्णः, स्वादुमूलफलद्रुमः सः पर्वतः आसीत्। तं पर्वतं प्लवगोत्तमः अनिलसुतः आरुरोह। अस्मिन् वर्णने उत्प्रेक्षालंकारस्य दीर्घा माला दृश्यते — प्रत्येकं विशेषणं ‘इव’ इति पदेन युक्तम्। पर्वतः सजीवः इव — पठति, गायति, ध्यायति, निःश्वसिति, जृम्भते। एतत् वर्णनं हनूमतः हर्षस्य प्रतिबिम्बम् अपि — कार्यसिद्धेः अनन्तरं सर्वं जगत् तस्मै प्रसन्नम् इव दृश्यते। ‘उन्मिषन्तम् इव’, ‘प्राधीतम् इव’, ‘प्रगीतम् इव’ इति क्रियापदानि पर्वतं मनुष्यवत् चित्रयन्ति। एषः भागः अपि वुल्गेटस्य विस्तरः; समीक्षितपाठे पर्वतस्य संक्षिप्तं वर्णनम् एव अस्ति। अरिष्टः लङ्कायाः समीपे स्थितः पर्वतः, यतः हनूमान् प्रत्यागमनाय उत्पतति। सुन्दरकाण्डस्य आरम्भे महेन्द्रः पर्वतः प्रस्थानस्य स्थानम् आसीत्; अद्य अरिष्टः प्रतिप्रस्थानस्य। कविः अस्य पर्वतस्य वर्णनं दीर्घं करोति, यतः कार्यस्य सिद्धेः अनन्तरं कथायाः गतिः शान्ता, मनः च प्रसन्नम्। प्रत्येकः अवयवः पर्वतस्य मनुष्यस्य अवयवेन तुल्यते — मेघाः उत्तरीयम्, धातवः नेत्राणि, देवदारवः बाहवः, गह्वराणि ध्यानं, पादपर्वताः पादाः, शिखराणि जृम्भमाणं मुखम् इव। जलप्रपातानां स्वनः वेदपाठः इव, प्रस्रवणानां स्वनः गीतम् इव, वंशानां स्वनः वेणुनादः इव, सर्पाणां निःश्वासः अमर्षः इव। एवं पर्वतः एकः जीवः इव चित्रितः — सः कदाचित् शान्तः ऋषिः, कदाचित् क्रुद्धः योद्धा, कदाचित् गायकः। अनन्तरं वनस्पतीनां, पशूनां, धातूनां, प्रस्रवणानां, शिलानां, देवयोनीनां च सूची आगच्छति। एषा सूची पर्वतस्य समृद्धिं दर्शयति — तत्र सर्वं जीवनम् अस्ति। सप्तत्रिंशे श्लोके दीर्घस्य वाक्यस्य अन्ते एव ‘आरुरोह’ इति क्रियापदम् आगच्छति, येन पाठकः अपि हनूमता सह पर्वतम् आरोहति इव अनुभवति। अस्मिन् वर्णने पञ्चदश श्लोकाः एकम् एव वाक्यं निर्मान्ति — संस्कृतकाव्यस्य दीर्घवाक्यशैल्याः सुन्दरम् उदाहरणम्। त्रयोविंशतः पञ्चविंशपर्यन्तं श्लोकाः हनूमतः लङ्कायां कृतानां कर्मणां सङ्क्षेपं ददति — राक्षसवधः, नामविश्रावणं, सीताश्वासनं, बलप्रदर्शनं, नगर्याः आकुलीकरणं, रावणवञ्चनं, सीताभिवादनं च। एषा सूची एव तस्य दौत्यस्य सफलतायाः प्रमाणपत्रम् इव। ‘वञ्चयित्वा च रावणम्’ इति पदं विशेषम् — हनूमान् स्वेच्छया बद्धः भूत्वा रावणस्य सभां प्राप्तवान्, अतः सः रावणं वञ्चितवान्।

Having killed the foremost rākṣasas and proclaimed his own name, comforted Vaidehī and shown his supreme strength, thrown the city into confusion and outwitted Rāvaṇa, displayed his terrible might and bowed to Vaidehī, Hanumān resolved to go back across the middle of the ocean. This list is like a certificate of the success of his mission; he had outwitted Rāvaṇa by letting himself be bound in order to reach his court. Then that tiger among monkeys, crusher of foes, eager to see his master, climbed Ariṣṭa, the best of mountains, which stood near Laṅkā. The poet describes the mountain as if it were a living person. It was graced with dark stretches of forest thick with tall padmaka trees. The clouds hanging between its peaks were like an upper garment, and it seemed as though the bright rays of the sun were lovingly waking it. In the gleaming minerals scattered over it, it seemed to open its eyes; in the deep roar of its torrents, to recite the Veda; in the sound of its many springs, to sing clearly. In its tossing deodars it seemed to stand with arms raised; in the thunder of its waterfalls, to cry out on every side; in its dark, quivering autumn clouds, to tremble. It seemed to pipe in its kīcaka bamboos stirred by the wind and to hiss in rage through its fearsome great serpents; in its caverns made deep by mist, to brood in meditation; on its foothills, like the feet of clouds, to stride out on every side; and with its cloud-garlanded peaks, to yawn into the sky. It was strewn with many summits and graced with many caves, covered with sāla, tāla and karṇa trees and many bamboos, adorned with spreading, flowering canopies of creepers, filled with herds of beasts of every kind, streaked with trickling minerals, full of springs and crowded with heaps of rock. Great seers, yakṣas, gandharvas, kiṃnaras and serpents lived there; it was thick with creepers and trees, lions dwelt in its caves, tigers and other beasts thronged it, and its trees were rich in sweet roots and fruit. That mountain the son of the Wind, the best of leapers, climbed. Each "as though" carries a new fancy, and the mountain seems alive: it reads the Veda, sings, meditates, hisses, yawns; at one moment it is a calm sage, at another an angry warrior, at another a singer. Every part of it answers to a part of a person, the clouds its garment, the minerals its eyes, the deodars its arms, the foothills its feet, the peaks a yawning mouth. Then comes a list of its trees, beasts, minerals, springs, rocks and divine inhabitants, showing its abundance: all life was there. The whole description runs as a single long sentence, and only at its very end does the poet say that Hanumān climbed it, so that the reader seems to climb with him. The description also mirrors Hanumān's joy: with his task done, the whole world seemed to smile on him, and the pace of the story slows and the mind is at peace. At the beginning of the Sundara Kāṇḍa Mount Mahendra had been his starting point; now Ariṣṭa was the starting point of his return.

४पर्वतस्य पीडनं, रसातलप्रवेशः, हनूमतः उत्पतनं च

३८रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः।
तेन पादतलक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु॥

३९सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः।
स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः॥

४०दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयँल्लवणाम्भसः।
अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः॥

४१ददर्श सागरं भीमं भीमोरगनिषेवितम्।
स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः॥

४२प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम्।
स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः॥

४३ररास विविधैर्भूतैः प्राविशद्वसुधातलम्।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः॥

४४तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः।
निपेतुर्भूतले भग्नाः शक्रायुधहता इव॥

४५कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम्।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन्हि शुश्रुवे॥

४६त्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणाः।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात्॥

४७अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः॥

४८किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः॥

४९स च भूमिधरः श्रीमान्बलिना तेन पीडितः।
सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम्॥

५०दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः॥

५१स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम्।
कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः॥

रामदर्शनस्य शीघ्रतया प्रहर्षेण च अभिचोदितः हनूमान् रम्येषु गिरिसानुषु पादतलेन आक्रामत्; तेन आक्रान्ताः शिलाः सघोषाः चूर्णीकृताः समशीर्यन्त। शैलेन्द्रम् आरुह्य सः महाकपिः लवणाम्भसः दक्षिणात् उत्तरं पारं प्रार्थयमानः व्यवर्धत। पर्वतम् अधिरुह्य वीरः पवनात्मजः भीमोरगनिषेवितं भीमं सागरं ददर्श। मारुतस्य आत्मसम्भवः सः हरिशार्दूलः मारुतः इव आकाशं प्रपेदे, दक्षिणात् उत्तरां दिशं प्रति। तदा तेन कपिना पीडितः सः पर्वतोत्तमः विविधैः भूतैः सह ररास, कम्पमानैः शिखरैः पतद्भिः द्रुमैः च वसुधातलं प्राविशत्। तस्य ऊरुवेगेन उन्मथिताः पुष्पशालिनः पादपाः शक्रायुधहताः इव भग्नाः भूतले निपेतुः। कन्दरोदरेषु स्थितानां पीडितानां महौजसां सिंहानां भीमः निनदः नभः भिन्दन् इव शुश्रुवे। त्रस्ताः व्याविद्धवसनाः व्याकुलीकृतभूषणाः विद्याधर्यः सहसा धरणीधरात् समुत्पेतुः। अतिप्रमाणाः बलिनः दीप्तजिह्वाः महाविषाः महाहयः निपीडितशिरोग्रीवाः व्यवेष्टन्त। किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधराः पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनम् आस्थिताः। सः श्रीमान् भूमिधरः तेन बलिना पीडितः सवृक्षशिखरोदग्रः रसातलं प्रविवेश। दशयोजनविस्तारः त्रिंशद्योजनम् उच्छ्रितः सः धराधरः धरण्या समतां यातः। ततः हरिः कल्लोलैः आस्फालितवेलान्तं भीमं लवणार्णवं सलीलं लिलङ्घयिषुः नभः उत्पपात। अस्य भागस्य सुन्दरकाण्डस्य आरम्भेण सह साम्यम् अस्ति — तदा महेन्द्रपर्वतः पीडितः, अद्य अरिष्टः। किन्तु अत्र पर्वतः सम्पूर्णतया रसातलं प्रविशति — एतेन हनूमतः वेगस्य बलस्य च अतिशयः सूच्यते। विद्याधरीणाम्, सर्पाणां, सिंहानां च भयं पूर्वम् अपि वर्णितम्; कविः समानं चित्रं पुनः प्रयुङ्क्ते, येन गमनागमनयोः सामञ्जस्यं भवति। ‘सलीलम्’ इति पदं विशेषम् — यत् पूर्वं महत् प्रयत्नेन कृतम्, तत् इदानीं क्रीडया इव क्रियते, यतः कार्यं सिद्धं, मनः च प्रसन्नम्। ‘दक्षिणात् उत्तरं पारम्’ इति वचनेन दिशायाः परिवर्तनं स्पष्टीकृतम्। अस्य भागस्य मुख्यः रसः अद्भुतः। हनूमान् प्रथमं पर्वतस्य उपरि स्थित्वा शरीरं वर्धयति, ततः सागरं पश्यति, ततः उत्पतति। तस्य उत्पतनस्य वेगात् पर्वतः दबितः — प्रथमं शिलाः चूर्णीभवन्ति, ततः वृक्षाः पतन्ति, ततः सिंहाः गर्जन्ति, ततः विद्याधर्यः सर्पाः किंनरादयः च पलायन्ते, अन्ते पर्वतः सम्पूर्णः रसातलं प्रविशति। एषः क्रमः लघुतः महत् प्रति गच्छति, येन वेगस्य परिमाणं क्रमशः वर्धते। ‘दशयोजनविस्तारः त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः’ इति परिमाणकथनेन कविः अतिशयोक्तिं स्पष्टीकरोति — तादृशः महान् पर्वतः अपि भूमिसमः अभवत्। विद्याधरीणां वस्त्राभूषणानाम् अव्यवस्था, सर्पाणां वेष्टनं च भयस्य सजीवं चित्रम्। अन्तिमे श्लोके ‘लिलङ्घयिषुः’ इति सन्नन्तं पदं हनूमतः इच्छां, ‘उत्पपात’ इति लिट् च तस्याः इच्छायाः सिद्धिं दर्शयति। अग्रिमे सर्गे आकाशसागरस्य वर्णनं भविष्यति। ध्यातव्यं यत् एषः पर्वतः हनूमतः शत्रुः न, तथापि तस्य पीडनं भवति — महतः कार्यस्य वेगे निरपराधाः अपि कदाचित् पीड्यन्ते इति सूक्ष्मः भावः। पर्वतस्य ‘ररास’ इति वर्णनं, भूतानां च आक्रोशः, पर्वतम् अपि दुःखितं चेतनं च दर्शयति। अन्ते तु पर्वतः शान्तः भूमिसमः भवति, हनूमान् च आकाशे विराजते — एतत् विरोधचित्रं कवेः कौशलं दर्शयति। ‘दक्षिणात् उत्तरां दिशम्’ इति पुनः पुनः उक्तम्, येन स्पष्टं यत् इदानीं कथायाः गतिः किष्किन्धां प्रति, रामं प्रति।

Urged on by joy and by his eagerness to see Rāma, Hanumān pressed down with the soles of his feet on the lovely slopes, and the rocks broke apart with a roar, crushed to powder. Having climbed that lord of mountains, the great monkey grew in size, longing to reach the northern shore of the salt sea from the southern. From the top of the mountain the heroic son of the Wind looked out over the fearsome ocean, haunted by fearsome serpents. Then, like the wind itself, the Wind's own son took to the sky, the tiger among monkeys, heading from the southern quarter to the northern; the story now turns towards Kiṣkindhā, towards Rāma. Pressed down by the monkey, that best of mountains cried out with all its creatures and sank into the surface of the earth, its peaks shaking and its trees falling. Crushed by the force of his thighs, the blossoming trees fell broken to the ground as if struck by Indra's thunderbolt. The terrible roar of mighty lions crushed in the depths of the caves was heard as if it would split the sky. The vidyādhara women, frightened, their clothes flung awry and their ornaments in disarray, flew up suddenly from the mountain. Huge, powerful serpents of deadly venom, with flickering tongues, writhed with their heads and necks crushed. Kiṃnaras, serpents, gandharvas, yakṣas and vidyādharas left the stricken mountain and took to the sky. And that glorious mountain, ten yojanas broad and thirty yojanas high, pressed down by the mighty monkey, sank with its trees and towering peaks into the underworld and was brought level with the earth. Then, wishing to leap playfully across the fearsome salt sea, whose shores are lashed by breakers, the monkey sprang up into the sky. This passage echoes the opening of the Sundara Kāṇḍa, when Mount Mahendra was crushed in the same way, and the same pictures of frightened vidyādharīs, serpents and lions return, so that the going and the coming answer each other. But here the mountain sinks entirely into the underworld, a sign of how much greater his force was. The destruction moves from small to great, the rocks crushed, then the trees falling, then the lions roaring, then the creatures fleeing, and last the whole mountain sinking, so that the measure of his speed grows step by step; and the mountain's size is given to show that so vast a mountain was levelled. The word "playfully" matters: what he had first done with great effort he now did as if in sport, because his task was done and his heart was glad. The mountain was not his enemy, yet it suffered; in the rush of a great deed even the innocent are sometimes crushed, and its crying out shows it too as a living, suffering thing. In the end the mountain lay still and level while Hanumān shone in the sky, a contrast the poet draws with skill. The mood here is wonder. In the next sarga comes the description of the sky as an ocean.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
पर्यवस्थिताम् ५६.१ उपविष्टाम्, स्थिताम्
सन्धिः
परि + अवस्थिताम् → पर्यवस्थिताम् — यण्सन्धिः (इ → य्)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’, ‘अव’ उपसर्गौ, ‘स्था’ धातोः क्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
इहाक्षताम् ५६.१ अत्र अपीडिताम्, सुरक्षिताम्
सन्धिः
इह + अक्षताम् → इहाक्षताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘अक्षताम्’ — न क्षता, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अक्षताम्’ द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वसैकाहम् ५६.३ एकं दिनं निवस
सन्धिः
वस + एकाहम् → वसैकाहम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
‘एकाहम्’ — एकम् अहः, द्विगुः (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे द्वितीया)
विभक्तिः
‘वस’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
सुसंवृते ५६.३ सम्यक् आच्छादिते, गुप्ते
सन्धिः
सु + सम् + वृते → सुसंवृते — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सुष्ठु संवृतः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (देशे इत्यस्य विशेषणम्)
अल्पभाग्यायाः ५६.४ मन्दभाग्यायाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अल्पं भाग्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सांनिध्यात् ५६.४ समीपे स्थितेः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘संनिधि’ शब्दात् ष्यञ्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दारयिष्यति ५६.६ विदारयिष्यति, भेत्स्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दॄ’ धातोः णिच्
विभक्तिः
लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दुर्मनःशोककर्शिताम् ५६.६ विषादेन शोकेन च कृशाम्
सन्धिः
दुस् + मनस् → दुर्मनस् — रुत्वम्
समासः
दुर्मनसः भावः शोकः च — द्वन्द्वः; ताभ्यां कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हर्यृक्षेषु ५६.७ वानरेषु भल्लूकेषु च
सन्धिः
हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ → य्)
समासः
हरयः च ऋक्षाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
दुष्पारम् ५६.८ दुस्तरम्
सन्धिः
दुस् + पारम् → दुष्पारम् — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
दुःखेन पारं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सागरम् इत्यस्य विशेषणम्)
वैनतेयस्य ५६.९ विनतापुत्रस्य गरुडस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विनता’ शब्दात् अपत्यार्थे ढक्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कार्यनिर्बन्धे ५६.१० कार्यस्य कठिनतायां, संकटे
सन्धिः
निस् + बन्धे → निर्बन्धे — रुत्वम्
समासः
कार्यस्य निर्बन्धः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कार्यविशारदः ५६.१० कार्यकुशलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कार्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परबलार्दनः ५६.१२ शत्रुसेनानाशकः
सन्धिः
परबल + अर्दन → परबलार्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
परेषां बलम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य अर्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आहवशूरस्य ५६.१३ युद्धे वीरस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आहवे शूरः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हेतुसंहितम् ५६.१४ युक्तियुक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेतुभिः संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
विधमिष्यतः ५६.१७ विनाशयिष्यतः
सन्धिः
वि + धमिष्यतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘ध्मा’ धातुः (धम-आदेशः)
विभक्तिः
लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
कालकाङ्क्षिणी ५६.१९ उचितसमयं प्रतीक्षमाणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः, णिनि, ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शशाङ्केनेव ५६.२० चन्द्रेण इव
सन्धिः
शशाङ्केन + इव → शशाङ्केनेव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
‘शशाङ्कः’ — शशः अङ्के यस्य सः, बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘शशाङ्केन’ तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
व्यपनयिष्यति ५६.२१ दूरीकरिष्यति
सन्धिः
वि + अप → व्यप — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’, ‘अप’ उपसर्गौ, ‘नी’ धातुः
विभक्तिः
लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
विश्राव्य ५६.२३ सर्वत्र श्रावयित्वा, प्रख्याप्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘श्रु’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
स्वामिसंदर्शनोत्सुकः ५६.२५ स्वामिनं द्रष्टुम् उत्कण्ठितः
सन्धिः
संदर्शन + उत्सुक → संदर्शनोत्सुक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
स्वामिनः संदर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मिन् उत्सुकः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सोत्तरीयमिवाम्भोदैः ५६.२७ मेघैः उत्तरीयवस्त्रयुक्तम् इव
सन्धिः
स + उत्तरीयम् → सोत्तरीयम् — गुणसन्धिः; इव + अम्भोदैः → इवाम्भोदैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
उत्तरीयेण सहितः — बहुव्रीहिः; ‘अम्भोदः’ अम्भः ददाति इति उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘सोत्तरीयम्’ द्वितीया, एकवचनम्; ‘अम्भोदैः’ तृतीया, बहुवचनम्
प्राधीतमिव ५६.२८ अध्ययनं कुर्वन्तम् इव
सन्धिः
प्र + अधीतम् → प्राधीतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अधीतम् + इव — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’, ‘अधि’ उपसर्गौ, ‘इ’ धातोः क्तः (कर्तरि)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सिंहाधिष्ठितकन्दरम् ५६.३६ यस्य गुहासु सिंहाः वसन्ति तम्
सन्धिः
सिंह + अधिष्ठित → सिंहाधिष्ठित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सिंहैः अधिष्ठिताः कन्दराः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रार्थयँल्लवणाम्भसः ५६.४० लवणसमुद्रस्य (पारम्) इच्छन्
सन्धिः
प्रार्थयन् + लवण → प्रार्थयँल्लवण — नकारस्य परसवर्णः सानुनासिकः ल्
समासः
‘लवणाम्भः’ — लवणम् अम्भः यस्य सः, बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘प्रार्थयन्’ शतृ, प्रथमा, एकवचनम्; ‘लवणाम्भसः’ षष्ठी, एकवचनम्
व्यवेष्टन्त ५६.४७ परिवेष्टनं कृतवन्तः, अवलुण्ठितवन्तः
सन्धिः
वि + अवेष्टन्त → व्यवेष्टन्त — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘वेष्ट्’ धातुः
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
कल्लोलास्फालवेलान्तम् ५६.५१ तरङ्गैः आहततटप्रान्तम्
सन्धिः
कल्लोल + आस्फाल → कल्लोलास्फाल; वेला + अन्त → वेलान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कल्लोलानाम् आस्फालः यस्मिन् वेलान्ते सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (लवणार्णवम् इत्यस्य विशेषणम्)