संदीप्यमानाम्
५५.१
सर्वतः ज्वलन्तीम्
- सन्धिः
- सम् + दीप्यमानाम् — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘दीप्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (पुरीम् इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — पञ्चपञ्चाशः सर्गः
हनूमतः सीताविषयिणी चिन्ता तन्निवृत्तिश्च
क्रोधस्य निन्दा, सीता दग्धा स्यात् इति भयम्, आत्मनिन्दा, शुभनिमित्तानि, चारणवचनम्, प्रतिप्रयाणनिश्चयः
लङ्कां संदीप्यमानां त्रस्तराक्षसगणां च दृष्ट्वा हनूमान् चिन्तयामास — ‘लङ्कां दहता मया किं कृतम्? धन्याः ते महात्मानः ये उत्थितं कोपं बुद्ध्या निरुन्धन्ति। क्रुद्धः किं न कुर्यात्? यदि सर्वा लङ्का दग्धा, तर्हि आर्या जानकी अपि दग्धा स्यात्, मया स्वामिकार्यं नाशितम्।’ इति सः आत्मानं निनिन्द, प्राणत्यागं च अचिन्तयत् — सीतायां नष्टायां रामलक्ष्मणौ, सुग्रीवः, भरतशत्रुघ्नौ, सर्वाः प्रजाः च विनश्येयुः इति। ततः पूर्वदृष्टानि शुभनिमित्तानि स्मरन् सः आश्वस्तः — ‘सा स्वेन तेजसा रक्षिता, अग्निः अग्निं न दहति; यः मम लाङ्गूलं न दहति, सः कथम् आर्यां दहेत्?’ तदा चारणानां वचनं शुश्राव — ‘लङ्का दग्धा, किन्तु जानकी न दग्धा, एषः अद्भुतः विस्मयः।’ निमित्तैः कारणैः ऋषिवाक्यैः च प्रीतमनाः हनूमान् अक्षतां सीतां पुनः प्रत्यक्षं द्रष्टुं प्रतिप्रयाणाय च मतिं चकार।
१लङ्कादाहस्य अनन्तरं हनूमतः पश्चात्तापः, क्रोधस्य निन्दा च
१संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम्।
अवेक्ष्य हनुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः॥
२तस्याभूत्सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित्कृतमिदं मया॥
३धन्याः खलु महात्मानो ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम्।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा॥
४क्रुद्धः पापं न कुर्यात्कः क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि।
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत्॥
५वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित्।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित्॥
६यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते॥
७धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम्।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम्॥
संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तराक्षसगणां लङ्कापुरीं दृष्ट्वा वानरः हनूमान् चिन्तयामास। तस्य मनसि सुमहान् त्रासः अभवत्, आत्मनि च कुत्सा अजायत — ‘लङ्कां दहता मया किम् इदं कुत्सितं कर्म कृतम्?’ धन्याः खलु ते महात्मानः ये उत्थितं कोपं बुद्ध्या तथा निरुन्धन्ति यथा जनाः दीप्तम् अग्निम् अम्भसा शमयन्ति। क्रुद्धः कः पापं न कुर्यात्? क्रुद्धः गुरून् अपि हन्यात्, परुषया वाचा साधून् अपि अधिक्षिपेत्। प्रकुपितः जनः वाच्यम् अवाच्यं च कदापि न विजानाति; क्रुद्धस्य अकार्यं नास्ति, अवाच्यं च न विद्यते। यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमया एव निरस्यति, यथा उरगः जीर्णां त्वचं त्यजति, सः एव पुरुषः इति उच्यते। धिक् माम् — अहं सुदुर्बुद्धिः निर्लज्जः पापकृत्तमः, यः सीतां न चिन्तयित्वा अग्निं दत्तवान्, स्वामिनः घातकः अभवम्। अत्र कविः हनूमतः उत्साहस्य अनन्तरम् एव विवेकस्य उदयं दर्शयति। विजयस्य क्षणे एव सः आत्मपरीक्षां करोति, एतत् महात्मनः लक्षणम्। क्रोधः सर्पस्य जीर्णत्वचा इव त्याज्यः इति उपमा लोके प्रसिद्धा अभवत्। हनूमान् लङ्कादाहं कृतवान् रावणस्य दर्पं भङ्क्तुं, राक्षसानां मनसि भयं जनयितुं च; तत् राजनीत्या युक्तम् एव आसीत्। किन्तु तस्मिन् उत्साहे सः एकं विषयं विस्मृतवान् — यस्याः अन्वेषणाय सः आगतः, सा सीता अपि तस्याम् एव नगर्याम् अस्ति इति। अतः सः प्रथमं क्रोधस्य स्वरूपं विचारयति। क्रोधः बुद्धिं नाशयति, ततः वाक्संयमः नश्यति, ततः कार्याकार्यविवेकः नश्यति। एषः क्रमः द्वितीय-पञ्चम-श्लोकेषु स्पष्टः। क्षमा एव क्रोधस्य औषधम् इति षष्ठे श्लोके उक्तम्। सप्तमे श्लोके सः आत्मानं त्रिभिः विशेषणैः निन्दति — सुदुर्बुद्धिः, निर्लज्जः, पापकृत्तमः — अग्निदः, स्वामिघातकः च। एतानि वचनानि तस्य हृदयस्य तीव्रं दुःखं प्रकटयन्ति। यः वीरः क्षणपूर्वं राक्षसान् अहनत्, सः एव इदानीं स्वस्य कर्मणः लज्जते — एषा एव तस्य महत्ता।
Looking at the city of Laṅkā, blazing and terrified, its hosts of rākṣasas in panic, the monkey Hanumān began to reflect. A great dread came over him, and disgust with himself. "What is this vile thing I have done in burning Laṅkā?" he thought. "Blessed indeed are the great-souled who check their anger by understanding when it has risen, as people put out a blazing fire with water. What sin would an angry man not commit? In anger a man may kill even his elders; in anger he may revile the good with harsh words. A man in a rage never knows what may be said and what may not; for the angry there is nothing that may not be done and nothing that may not be said. He alone is called a man who casts off anger as it rises, by forbearance alone, as a snake sheds its worn-out skin. Shame on me! I am utterly foolish, shameless, the worst of sinners, for I never gave a thought to Sītā. I have set the fire, and I have become the slayer of my own master." Here, right after the exultation, the poet shows discernment dawning in Hanumān. In the very moment of victory he examined himself, which is the mark of a great soul. He had burned Laṅkā to break Rāvaṇa's pride and put fear into the rākṣasas, and that was sound policy; but in his zeal he had forgotten one thing, that Sītā, whom he had come to find, was in that same city. So first he considered the nature of anger. Anger destroys judgement; then control of speech is lost; then the sense of what should and should not be done. Forbearance alone is its cure, and the image of the snake shedding its old skin became a byword. Then he condemned himself in the harshest words, fool, shameless, worst of sinners, fire-raiser, slayer of his master, and they reveal the sharp pain in his heart. The hero who a moment before had been killing rākṣasas was now ashamed of his own deed, and that is his greatness.
२सीता दग्धा स्यात् इति भयम्, आत्मनिन्दा, प्राणत्यागचिन्तनं च
८यदि दग्धा त्वियं सर्वा नूनमार्यापि जानकी।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता॥
९यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम्।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता॥
१०ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः॥
११विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी॥
१२यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात्।
इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते॥
१३किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्वडवामुखे।
शरीरमिह सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम्॥
१४कथं नु जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना॥
१५मया खलु तदेवेदं रोषदोषात्प्रदर्शितम्।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम्॥
१६धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम्।
ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता॥
१७विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति॥
१८एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम्॥
१९इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम्।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः॥
२०तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः॥
यदि इयं सर्वा लङ्का दग्धा, तर्हि आर्या जानकी अपि नूनं दग्धा स्यात्; तेन अजानता मया भर्तुः कार्यं हतम्। यदर्थम् अयम् आरम्भः कृतः, तत् कार्यम् एव मया अवसादितम्, यतः लङ्कां दहता मया सीता न रक्षिता। इदं कार्यम् ईषत् एव अवशिष्टम् आसीत्, तत् प्रायः कृतम् आसीत्; किन्तु क्रोधाभिभूतेन मया मूलस्य एव क्षयः कृतः। जानकी व्यक्तं विनष्टा, यतः लङ्कायाः कश्चित् अपि प्रदेशः अदग्धः न दृश्यते, सर्वा पुरी भस्मीकृता। यदि मम प्रज्ञाविपर्ययात् तत् कार्यं विहतम्, तर्हि इह एव प्राणसंन्यासः मम अद्य रोचते। किम् अग्नौ पतामि, उत वडवामुखे, उत सागरवासिनां सत्त्वानां भक्षणाय शरीरं ददामि? कार्यसर्वस्वघातिना मया कथं जीवता हरीश्वरः सुग्रीवः, तौ पुरुषशार्दूलौ रामलक्ष्मणौ वा द्रष्टुं शक्यौ? रोषदोषात् मया त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं कपित्वस्य चापल्यम् एव प्रदर्शितम्। धिक् एतं राजसं भावम्, यः अनीशः अनवस्थितः च; समर्थेन अपि मया रागात् सीता न रक्षिता। सीतायां विनष्टायां तौ उभौ भ्रातरौ विनशिष्यतः; तयोः विनाशे बन्धुभिः सह सुग्रीवः अपि विनशिष्यति। एतत् वचनं श्रुत्वा भ्रातृवत्सलः धर्मात्मा भरतः शत्रुघ्नेन सह कथं जीवितुं शक्ष्यति? धर्मिष्ठे इक्ष्वाकुवंशे नष्टे सर्वाः प्रजाः शोकसंतापपीडिताः भविष्यन्ति। अतः अहं भाग्यरहितः, लुप्तधर्मार्थसंग्रहः, रोषदोषपरीतात्मा, व्यक्तं लोकविनाशकः अस्मि। हनूमतः चिन्ता एकस्मात् दोषात् समग्रस्य कुलस्य राष्ट्रस्य च विनाशं यावत् क्रमेण प्रसरति। एषा शृङ्खला दर्शयति यत् दूतस्य एकः प्रमादः कथं सर्वलोकस्य दुःखं जनयेत्। अत्र तस्य दैन्यं न दौर्बल्यं, किन्तु स्वामिभक्तेः परमा अवस्था — सः स्वस्य यशः न चिन्तयति, रामस्य कार्यम् एव चिन्तयति। ‘कपित्वम् अनवस्थितम्’ इति वचनेन सः स्वस्य जातिस्वभावम् अपि निन्दति। सः मरणस्य त्रीन् उपायान् अपि चिन्तयति — अग्निप्रवेशः, वडवामुखे पतनं, जलजन्तुभ्यः शरीरदानं च। एतत् तस्य निराशायाः परमां सीमां दर्शयति। किन्तु ध्यातव्यं यत् सः प्राणत्यागं केवलं चिन्तयति, न करोति; तस्य बुद्धिः शीघ्रम् एव प्रत्यावर्तते। भरतस्य शत्रुघ्नस्य च स्मरणेन अयोध्यायाः सम्बन्धः अपि पुनः उपस्थितः — रामस्य वनवासः अयोध्यावासिनां जीवनम् अपि आश्रयते। इक्ष्वाकुवंशस्य नाशे प्रजानां दुःखम् इति वचनं राजधर्मस्य महत्त्वं सूचयति — राज्ञः कुलम् एव प्रजानां रक्षकम्। ‘रोषदोषपरीतात्मा’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, येन कविः दर्शयति यत् हनूमतः मनसि एकः एव विचारः भ्रमति — मम क्रोधः एव सर्वस्य कारणम्। अयं भागः सर्गस्य दीर्घतमः, यतः दुःखस्य वर्णने कविः विस्तरं करोति।
"If the whole of this city has burned," he thought, "then the noble Jānakī must surely have burned too, and without knowing it I have ruined my master's cause. The very purpose for which this whole undertaking was begun I have brought to nothing, for in burning Laṅkā I did not protect Sītā. The task was a small one, and it was all but done; yet overcome by anger I have destroyed its very root. Plainly Jānakī has perished, for there is not a quarter of Laṅkā left unburned; the whole city has been reduced to ashes. If my perverse judgement has wrecked the task, then I would gladly give up my life here and now. Shall I throw myself into the fire, or into the fire under the sea at the Mare's Mouth, or give my body to the creatures that live in the ocean? How could I, alive, face the lord of the monkeys, or those two tigers among men, when I have destroyed the whole substance of the task? Through the fault of anger I have shown that fickleness of monkey-nature that is notorious in the three worlds. Shame on this passionate temper, uncontrolled and unsteady, which kept me, able as I was, from protecting Sītā! With Sītā lost, both brothers will die; and with their deaths Sugrīva will perish with all his kin. When he hears this news, how will Bharata, righteous and devoted to his brother, go on living, and Śatrughna with him? When the righteous line of Ikṣvāku has come to ruin, all the people will be racked with grief and anguish. So I am luckless; I have lost the gain of dharma and of worldly good; my mind is possessed by the fault of anger, and I am plainly a destroyer of the world." Hanumān's thoughts spread outward, step by step, from one fault to the ruin of a whole family and kingdom; the chain shows how one envoy's lapse could bring sorrow to the whole world. His despair here is not weakness but the height of devotion to his master: he did not think of his own reputation, only of Rāma's cause. In speaking of the fickle monkey-nature he condemned even his own kind. He even weighed three ways of dying, by fire, in the fire at the Mare's Mouth, or as food for the sea's creatures, which shows how far his despair went; yet he only thought of it and did not act, and his judgement soon returned. The mention of Bharata and Śatrughna brings Ayodhyā back into view, for the lives of its people too hung on Rāma's exile, and the grief of the people at the fall of Ikṣvāku's line shows that the king's house is their protector. The phrase "possessed by the fault of anger" keeps coming back, for one thought circled in his mind: his anger was the cause of it all. The poet lingers over this part, the longest in the sarga, because he is describing grief.
३शुभनिमित्तानां स्मरणं, सीतायाः तेजसा रक्षणस्य विश्वासः
२१इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे।
पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात्पुनरचिन्तयत्॥
२२अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते॥
२३नहि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः।
स्वचरित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः॥
२४नूनं रामप्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः॥
२५त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति॥
२६यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति॥
२७पुनश्चाचिन्तयत्तत्र हनूमान्विस्मितस्तदा।
हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम्॥
२८तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि।
असौ विनिर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति॥
एवं चिन्तयतः तस्य पूर्वम् अनुभूतानि शुभनिमित्तानि पुनः उपस्थितानि; सः तानि साक्षात् अचिन्तयत्। अथवा सा चारुसर्वाङ्गी स्वेन तेजसा एव रक्षिता स्यात्; कल्याणी सा न नशिष्यति, यतः अग्निः अग्नौ न प्रवर्तते। धर्मात्मनः अमिततेजसः रामस्य भार्यां स्वचरित्रेण अभिगुप्तां तां पावकः स्प्रष्टुम् अपि न अर्हति। नूनं रामस्य प्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च अयं दहनकर्मा हव्यवाहनः माम् अपि न अदहत्। या भरतादीनां त्रयाणां भ्रातॄणां देवता, रामस्य च मनःकान्ता, सा कथं विनशिष्यति? यः दहनकर्मा सर्वत्र प्रभुः अव्ययः अग्निः मम लाङ्गूलं न दहति, सः आर्यां कथं प्रधक्ष्यति? पुनः विस्मितः हनूमान् जलमध्ये हिरण्यनाभस्य गिरेः मैनाकस्य दर्शनम् अपि अस्मरत्। तपसा सत्यवाक्येन भर्तरि अनन्यभावेन च सा एव अग्निं दहेत्, अग्निः तां न प्रधक्ष्यति। अत्र हनूमान् तर्केण आत्मानं समाश्वासयति — अग्निः सीतायाः पितुः इव रक्षकः इति भावः। मैनाकस्मरणं सूचयति यत् समुद्रः अपि रामकार्यार्थं साहाय्यं कृतवान्, तर्हि अग्निः कथं विपरीतं कुर्यात्। पूर्वसर्गे सीता स्वयम् अग्निं प्रार्थितवती — ‘यदि अस्ति पतिशुश्रूषा, शीतः भव हनूमतः’ इति; अतः एव हनूमतः पुच्छं न दग्धम्। हनूमान् अधुना तत् एव कारणं स्मरति। ‘नाग्निरग्नौ प्रवर्तते’ इति वचनं विशेषतः सुन्दरम् — सीता स्वयम् अग्निसमा तेजस्विनी, अतः अग्निः ताम् अभिभवितुं न शक्नोति। तपः, सत्यं, भर्तरि अनन्यता — एतानि त्रीणि सीतायाः बलानि। हनूमतः तर्कः एवं क्रमेण भयात् विश्वासं प्रति गच्छति; प्रथमं निमित्तानि, ततः सीतायाः तेजः, ततः अग्नेः स्वभावः, ततः स्वानुभवः। ‘अथ वा’ इति पदेन सः पूर्वस्य निराशस्य विचारस्य विकल्पं उपस्थापयति — एषः विवेकस्य पुनरागमनस्य सूचकः। सीता ‘भरतादीनां त्रयाणां भ्रातॄणां देवता’ इति उक्ता; अतः सा केवलं रामस्य पत्नी न, अपितु समग्रस्य कुलस्य पूज्या। यस्याः रक्षणे सर्वे देवाः तत्पराः, सा अकस्मात् अग्निना कथं नश्येत्? एवं हनूमतः हृदये आशा पुनः उदेति।
As he was thinking this way, the good omens he had already experienced came back to him, and he considered them afresh. "Or perhaps," he thought, "that lovely lady, graceful in every limb, is protected by her own splendour. She is auspicious; she will not perish, for fire does not act upon fire. Fire has no power even to touch the wife of Rāma, that righteous one of boundless splendour, guarded as she is by her own conduct. Surely it is by Rāma's power and by Vaidehī's merit that the fire, whose work is burning, did not burn me. How could she perish who is a deity to the three brothers, Bharata and the others, and the beloved of Rāma's heart? Or rather: if this imperishable fire, whose work is burning and who is master everywhere, does not burn my tail, how will he burn the noble lady?" Then, amazed, Hanumān remembered the mountain with its golden heart, Maināka, which he had seen rise out of the midst of the waters. "By her austerity, her truthful speech and her single devotion to her husband, she could burn fire itself; fire will not burn her." So he consoled himself by reasoning, and his thought moved from fear to trust: first the omens, then Sītā's own splendour, then the nature of fire, and then his own experience. The words "or perhaps" mark the return of judgement, offering another possibility to his despair. The thought that fire does not act on fire is especially beautiful: Sītā herself was radiant as fire, and so fire could not overpower her. Her strength lay in three things, austerity, truth and undivided devotion to her husband. Maināka reminded him that even the ocean had helped in Rāma's work, so why would fire act against it? And indeed in the previous sarga Sītā herself had prayed to the fire to be cool to Hanumān, and that was why his tail had not burned; it was this very cause that he now recalled. Being called a deity to Bharata and the other brothers shows that she was not only Rāma's wife but revered by the whole family. How could one whom all the gods were bent on protecting die suddenly in a fire? So hope rose again in Hanumān's heart.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
त्रस्तरक्षोगणाम्
५५.१
भीतराक्षससमूहाम्
- सन्धिः
- रक्षस् + गण → रक्षोगण — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः (अस् + ग → ओ)
- समासः
- त्रस्ताः रक्षोगणाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कुत्सा
५५.२
आत्मनिन्दा, घृणा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कुत्स्’ धातोः अ-प्रत्ययः, टाप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निरुन्धन्ति
५५.३
निवारयन्ति, शमयन्ति
- सन्धिः
- निस् + रुन्धन्ति → निरुन्धन्ति — सकारस्य रुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’/‘निस्’ उपसर्गः, ‘रुध्’ धातुः (रुधादिः)
- विभक्तिः
- लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, परस्मैपदम्
अधिक्षिपेत्
५५.४
निन्देत्, तिरस्कुर्यात्
- सन्धिः
- अधि + क्षिपेत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अधि’ उपसर्गः, ‘क्षिप्’ धातुः
- विभक्तिः
- विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वाच्यावाच्यम्
५५.५
वक्तव्यम् अवक्तव्यं च
- सन्धिः
- वाच्य + अवाच्य → वाच्यावाच्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वाच्यं च अवाच्यं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पापकृत्तमम्
५५.७
अतिशयेन पापकारिणम्
- सन्धिः
- पापकृत् + तमम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पापं करोति इति पापकृत् — उपपदतत्पुरुषः; ततः अतिशये तमप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
स्वामिघातकम्
५५.७
स्वामिनः नाशकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वामिनः घातकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अवसादितम्
५५.९
नाशितम्, विफलीकृतम्
- सन्धिः
- अव + सादितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘सद्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मूलक्षयः
५५.१०
मूलस्य एव नाशः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मूलस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रज्ञाविपर्ययात्
५५.१२
बुद्धेः विपरीतभावात्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रज्ञायाः विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्राणसंन्यासः
५५.१२
प्राणत्यागः
- सन्धिः
- सम् + न्यासः → संन्यासः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- प्राणानां संन्यासः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वडवामुखे
५५.१३
समुद्रस्य वडवानले
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वडवायाः मुखम् — षष्ठीतत्पुरुषः (समुद्रान्तर्गतः अग्निः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कार्यसर्वस्वघातिना
५५.१४
कार्यस्य सारं नाशितवता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कार्यस्य सर्वस्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् हन्ति इति घाती — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनवस्थितम्
५५.१५
चञ्चलम्, अस्थिरम्
- सन्धिः
- अन् + अवस्थितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न अवस्थितम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
भ्रातृवत्सलः
५५.१८
भ्रातृषु स्नेहवान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रातृषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
लुप्तधर्मार्थसंग्रहः
५५.२०
धर्मस्य अर्थस्य च लाभः यस्य नष्टः
- सन्धिः
- धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- लुप्तः धर्मार्थयोः संग्रहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपपेदिरे
५५.२१
प्रादुर्भूतानि, उपस्थितानि
- सन्धिः
- उप + पेदिरे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गः, ‘पद्’ धातुः
- विभक्तिः
- लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
चारुसर्वाङ्गी
५५.२२
सुन्दरसर्वावयवा
- सन्धिः
- सर्व + अङ्गी → सर्वाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चारूणि सर्वाणि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः, ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्वचरित्राभिगुप्ताम्
५५.२३
स्वशीलेन रक्षिताम्
- सन्धिः
- स्वचरित्र + अभिगुप्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्वस्य चरित्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन अभिगुप्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दहनकर्मा
५५.२४
दाहः एव यस्य कार्यं सः, अग्निः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दहनं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः (नकारान्तः ‘दहनकर्मन्’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘दहनकर्मायं’ इति ‘अयम्’ इत्यनेन सवर्णदीर्घसन्धिः)
भ्रातॄणाम्
५५.२५
सोदराणाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भ्रातृ’ ऋदन्तः)
हिरण्यनाभस्य
५५.२७
सुवर्णमध्यस्य (मैनाकपर्वतस्य)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हिरण्यमयः नाभिः यस्य सः — बहुव्रीहिः (मैनाकस्य विशेषणम्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सत्यवाक्येन
५५.२८
सत्यवचनेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्यं वाक्यम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दुर्विगाहम्
५५.३०
दुष्करम्, अवगाहितुम् अशक्यम्
- सन्धिः
- दुस् + विगाहम् → दुर्विगाहम् — सकारस्य रुत्वम्
- समासः
- दुःखेन विगाह्यते इति — खल्-प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
जनकोलाहलाध्माता
५५.३१
जनरवेण परिपूर्णा
- सन्धिः
- जन + कोलाहल — सन्धिकार्यं नास्ति; कोलाहल + आध्माता → कोलाहलाध्माता — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- जनानां कोलाहलः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन आध्माता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
साट्टप्राकारतोरणा
५५.३२
अट्टालिकाप्राकारतोरणैः सह
- सन्धिः
- स + अट्ट → साट्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अट्टाः प्राकाराः तोरणानि च — द्वन्द्वः; तैः सहिता — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्राप्तमनोरथार्थः
५५.३५
सिद्धमनोरथः
- सन्धिः
- मनस् + रथ → मनोरथ — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः; मनोरथ + अर्थ → मनोरथार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्राप्तः मनोरथार्थः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्