लङ्कादहनम्

सर्वमनोरथेषु पूर्णेषु वर्धमानोत्साहः हनूमान् लङ्कां वीक्षमाणः शेषं कार्यम् अचिन्तयत् — अधुना इह मम किं कर्तव्यम् अवशिष्टं, येन एषां राक्षसानां भूयः सन्तापः भवेत्? प्रमदावनं तावत् प्रमथितं, प्रमुखाः राक्षसाः हताः, रावणस्य बलस्य एकदेशः क्षपितः; अधुना दुर्गस्य विनाशनम् एव शेषम्। दुर्गे विनाशिते मम समुद्रलङ्घनादिकर्मणः परिश्रमः सुखदः सफलः च भवेत्; अल्पेन यत्नेन अस्मिन् कार्ये मम श्रमः फलवान् स्यात्। मम लाङ्गूले यः अयं हव्यवाहनः दीप्यते, तस्य एभिः उत्तमैः गृहैः सन्तर्पणं न्याय्यम्। हनूमतः चिन्ता सैनिकस्य व्यवस्थितचिन्ता — वनं, वीराः, सेना, दुर्गः इति क्रमेण शत्रोः बलं क्षीणं करोति। अग्निः अतिथिः इव मन्यते, तस्य ‘सन्तर्पणं’ गृहैः — एषा कवेः विनोदपूर्णा उक्तिः। रावणेन यः अग्निः अपमानाय दत्तः, सः एव तस्य नगरस्य नाशाय प्रयुज्यते — एषः एव सर्गस्य मूलविपर्यासः। पूर्वसर्गे दृष्टाः मार्गाः अधुना उपयोगं यान्ति। द्वितीये श्लोके ‘भूयः सन्तापः’ इति — पूर्वं वनभङ्गेन राक्षसवधेन च सन्तापः दत्तः, अधुना ततः अधिकः दातव्यः। चतुर्थे ‘अल्पयत्नेन’ इति — एकेन अग्निना समग्रः दुर्गः नश्यति, अतः यत्नः अल्पः फलं महत्।

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः महाकपिः सविद्युत् तोयदः इव लङ्कायाः भवनाग्रेषु विचचार। सः राक्षसानां गृहात् गृहम्, उद्यानानि, प्रासादान् च असन्त्रस्तः वीक्षमाणः चचार। श्वसनेन वायुना समः बली महावेगः सः प्रहस्तस्य निवेशनम् अवप्लुत्य तत्र अग्निं विनिक्षिप्य, ततः अन्यत् महापार्श्वस्य वेश्म पुप्लुवे, तत्र अपि वीर्यवान् हनुमान् कालानलशिखोपमम् अग्निं मुमोच। ततः महातेजाः महाकपिः वज्रदंष्ट्रस्य, शुकस्य, धीमतः सारणस्य च गृहाणि पुप्लुवे। तथा हरियूथपः इन्द्रजितः वेश्म ददाह, ततः जम्बुमालेः सुमालेः च भवनं ददाह। अत्र प्रथमं रावणस्य मुख्याः मन्त्रिणः सेनापतयः च लक्ष्यं भवन्ति — प्रहस्तः, महापार्श्वः, वज्रदंष्ट्रः; ततः चारौ शुकसारणौ; ततः राजकुमारः इन्द्रजित्। एतेषां नामानि युद्धकाण्डे पुनः आगमिष्यन्ति। हनूमान् ‘असन्त्रस्तः’ इति — सः भयं विना क्रीडन् इव कार्यं करोति। ‘सविद्युदिव तोयदः’ इति उपमा — लाङ्गूलस्य ज्वाला विद्युत्, हनूमतः देहः मेघः। इन्द्रजितः गृहदाहः विशेषेण सार्थकः, येन हनूमान् बद्धः। सप्तमे श्लोके हनूमतः गतिः सावधाना — सः गृहात् गृहं वीक्षमाणः चरति, न यादृच्छिकम्। अष्टमे ‘श्वसनेन समो बली’ इति — सः वायोः पुत्रः, वायुसमः वेगः। नवमे ‘कालानलशिखोपमम्’ इति अग्नेः भीषणता। दशमे एकादशे च क्रमेण मन्त्रिणां चाराणां राजपुत्रस्य च गृहाणि दग्धानि। शुकसारणौ रावणस्य चारौ; तयोः गृहदाहः सूचयति यत् रावणस्य गुप्तचरव्यवस्था अपि नष्टा। एतत् सर्वं रावणस्य बलस्य मूलच्छेदः।

ततः रश्मिकेतोः, सूर्यशत्रोः, ह्रस्वकर्णस्य, दंष्ट्रस्य, राक्षसस्य रोमशस्य, युद्धोन्मत्तस्य, मत्तस्य, ध्वजग्रीवस्य, घोरस्य विद्युज्जिह्वस्य, हस्तिमुखस्य, करालस्य, विशालस्य, शोणिताक्षस्य, कुम्भकर्णस्य, मकराक्षस्य, नरान्तकस्य, कुम्भस्य, दुरात्मनः निकुम्भस्य, यज्ञशत्रोः, ब्रह्मशत्रोः च भवनानि सः ददाह। महातेजाः हरिपुङ्गवः केवलं विभीषणस्य गृहं वर्जयित्वा क्रमेण सर्वाणि गृहाणि क्रममाणः ददाह। तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु समृद्धिमतां राक्षसानां गृहेषु या समृद्धिः आसीत्, तां महायशाः कपिकुञ्जरः ददाह। सर्वेषां गृहाणि समतिक्रम्य लक्ष्मीवान् वीर्यवान् सः राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशनम् आससाद। नानारत्नविभूषिते मेरुमन्दरसंकाशे नानामङ्गलशोभिते तस्मिन् मुख्ये गृहे लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितं प्रदीप्तम् अग्निम् उत्सृज्य वीरः हनुमान् युगान्तजलदः इव ननाद। नामानां दीर्घा सूची लङ्कायाः समग्रं वीरमण्डलं स्मारयति। विभीषणगृहस्य वर्जनं विशेषेण ध्यातव्यम् — हनूमान् धर्मिष्ठं विभीषणं जानाति, यः तस्य रक्षणाय सभायां वदति स्म; अतः तस्य गृहं न दहति। एतेन अग्रे विभीषणस्य रामशरणागतेः अपि सूचना। रावणगृहं अन्ते — मुख्यः शत्रुः मुख्यं लक्ष्यम्। ‘युगान्तजलदः’ इति उपमा प्रलयस्य घोषं सूचयति। द्वादशात् पञ्चदशपर्यन्तं चतुर्षु श्लोकेषु केवलं नामानि गण्यन्ते — ‘भवनम्’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते, येन दाहस्य क्रमः निरन्तरः इव श्रूयते। एतेषु कुम्भकर्णस्य भवनम् अपि अस्ति, यद्यपि सः तदा निद्रितः आसीत्। षोडशे ‘क्रममाणः क्रमेणैव’ इति पदयोः आवृत्तिः — हनूमतः कार्यस्य व्यवस्था, न उन्मादः। सप्तदशे ‘ऋद्धिमताम् ऋद्धिम्’ इति यमकम् — धनिनां धनम् एव दग्धम्। अष्टादशे ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं हनूमतः — सः स्वयं शोभया युक्तः। एकोनविंशे रावणगृहस्य वर्णनं मेरुमन्दरतुल्यम् — महत्तमं भवनं, महत्तमः दाहः। विंशे हनूमतः नादः प्रलयमेघस्य गर्जनम् इव, येन लङ्कावासिनः भीताः। विभीषणस्य गृहं सुरक्षितं तिष्ठति — धर्मस्य रक्षा धर्मेण एव। अन्येषां राक्षसानां गृहाणि दह्यन्ते, यतः ते रावणस्य अधर्मे सहभागिनः। एवं दाहः अपि विवेकपूर्णः — हनूमान् दण्डं योग्येभ्यः एव ददाति। रावणस्य भवनं यत्र सीता पूर्वम् अन्विष्टा, तत्र एव अधुना अग्निः प्रविशति। एवं लङ्कायाः सर्वे प्रमुखाः गृहस्वामिनः दाहेन स्पृष्टाः।

श्वसनस्य वायोः संयोगात् अतिवेगः महाबलः हुताशनः कालाग्निः इव जज्वाल, प्रावर्धत च। पवनः तं प्रदीप्तम् अग्निं तेषु वेश्मसु चारयन् प्रसारयति स्म। तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि रत्नवन्ति महान्ति भवनानि व्यशीर्यन्त। भग्नविमानानि तानि भवनानि वसुधातले निपेतुः, यथा पुण्यक्षये सिद्धानां भवनानि अम्बरात् पतन्ति। स्वे स्वे गृहपरित्राणाय प्रधावतां भग्नोत्साहानाम् उज्झितश्रियां राक्षसानां तुमुलः शब्दः सञ्जज्ञे — नूनम् एषः अग्निः एव कपिरूपेण आयातः, हा! इति। स्तनन्धयान् धारयन्त्यः स्त्रियः क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः। काश्चित् अग्निपरीताङ्ग्यः मुक्तमूर्धजाः हर्म्येभ्यः पतन्त्यः अभ्रेभ्यः सौदामन्यः इव रेजिरे। हनूमान् भवनेभ्यः स्यन्दमानान् वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान् विचित्रान् धातून् ददर्श। यथा अग्निः काष्ठैः तृणैः च न तृप्यति, तथा हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किञ्चित् न तृप्यति; हनूमता विशस्तानां राक्षसानां धारणे वसुन्धरा अपि न तृप्यति। वायोः अग्नेः च संयोगः हनूमतः पितुः सहायः — पुत्रस्य कार्ये पिता साहाय्यं करोति। सिद्धानां पुण्यक्षये पतनस्य उपमा सूचयति यत् राक्षसानां पुण्यम् अपि क्षीणम्। स्त्रीणां पतनस्य वर्णनं करुणम्; कविः शत्रुपक्षस्य दुःखम् अपि उपेक्षते न। एकविंशे वायोः संयोगः — अग्निः वायुना वर्धते, यथा हनूमतः बलं पितुः आशीर्वादेन। द्वाविंशे त्रयोविंशे च भवनानां वैभवं — काञ्चनजालानि, मुक्तामणयः, रत्नानि — तत् सर्वं भूमौ पतति। चतुर्विंशे सिद्धानां विमानानाम् उपमा — स्वर्गसुखम् अपि पुण्यक्षये नश्यति; राक्षसानाम् ऐश्वर्यम् अपि पापेन नष्टम्। पञ्चविंशे राक्षसाः स्वयं वदन्ति ‘अग्निः कपिरूपेण आयातः’ — ते हनूमन्तं साक्षात् अग्निं मन्यन्ते। सप्तविंशे अष्टाविंशे च गलिताः धातवः — लङ्कायाः सम्पत् द्रवीभूय प्रवहति। एकोनत्रिंशे पृथिवी अपि मृतान् धारयितुं न तृप्यति — अतिशयोक्तिः। षड्विंशे स्त्रीणां पतनस्य करुणं चित्रं — शिशून् धारयन्त्यः, केशान् विमुच्य, ज्वालाभिः आवृताः। कविः युद्धस्य भीषणतां न निगूहति। तासां पतनं विद्युताम् इव इति उपमा — सौन्दर्यं मृत्युः च एकत्र। एवं हनूमतः कार्यं वीररसप्रधानं, किन्तु करुणरसः अपि तस्मिन् मिश्रितः। राक्षसानां धावनं, क्रन्दनं, पतनं च त्रिभिः चित्रैः वर्ण्यते।

यथा रुद्रेण त्रिपुरं दग्धं, तथा वेगवता महात्मना वानरेण हनूमता तत् लङ्कापुरं प्रदग्धम्। ततः लङ्कापुरस्य पर्वताग्रे भीमपराक्रमः अग्निः समुत्थितः; हनूमता उपसृष्टः सः प्रदीप्तः चूडावलयं ज्वालामण्डलं प्रसार्य ववृधे। युगान्तकालानलतुल्यरूपः वायुसहितः अग्निः दिवं स्पृशन् ववृधे; तस्य रश्मयः निर्धूमाः, सः भवनेषु सक्तः, राक्षसशरीररूपेण आज्येन तस्य अर्चिः समर्पिता। कोटिसूर्यसदृशः सुतेजाः सः महाग्निः समस्तां लङ्कां परिवार्य तिष्ठन्, अशनितुल्यैः अनेकैः शब्दैः ब्रह्माण्डं भिन्दन् इव प्रबभौ। तत्र अम्बरपर्यन्तं प्रवृद्धः रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पसदृशचूडः अग्निः, निर्वाणधूमाकुलाः नीलोत्पलाभाः धूमराजयः मेघाः इव प्रचकाशिरे। तदा बहवः राक्षसाः समेत्य सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं दृष्ट्वा ऊचुः — अयं वज्रधारी महेन्द्रः, यमः, वरुणः, अनिलः, रौद्रः अग्निः, अर्कः, धनदः, सोमः वा? न अयं वानरः, स्वयं कालः एव। किं सर्वपितामहस्य चतुराननस्य ब्रह्मणः प्रकोपः वानररूपं धृत्वा राक्षससंहाराय आगतः? किं वा विष्णोः अचिन्त्यम् अव्यक्तम् अनन्तम् एकं परं तेजः स्वमायया कपिरूपं धृत्वा आगतम्? एते नव श्लोकाः प्रायेण दीर्घवृत्ताः; अग्नेः भीषणता तेषु उन्नतस्वरेण वर्ण्यते। राक्षसाः अपि हनूमतः दिव्यतां स्वीकुर्वन्ति — एषः एव तस्य कर्मणः परमः प्रभावः। त्रिंशे रुद्रस्य त्रिपुरदाहस्य उपमा — यथा शिवः असुराणां त्रीणि पुराणि एकेन शरेण ददाह, तथा हनूमान् एकेन लाङ्गूलेन लङ्काम्। एकत्रिंशात् चतुस्त्रिंशपर्यन्तं अग्नेः वर्णनम् — पर्वताग्रे उत्थानम्, आकाशस्पर्शः, कोटिसूर्यप्रभा, किंशुकवर्णः, नीलधूमः। पञ्चत्रिंशे देवानां सूची — इन्द्रः, यमः, वरुणः, वायुः, रुद्रः, अग्निः, सूर्यः, कुबेरः, सोमः; सर्वे लोकपालाः। षट्त्रिंशे सप्तत्रिंशे च ब्रह्मा विष्णुः च — त्रिमूर्तिः अपि स्मर्यते। द्वात्रिंशे ‘रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः’ इति रूपकं — लङ्का यज्ञकुण्डम्, राक्षसाः आहुतयः, अग्निः होता। अष्टात्रिंशे राक्षसाः दग्धां पुरीं दृष्ट्वा एवं वितर्कयन्ति। तेषां वितर्कः हनूमतः यथार्थं स्वरूपं स्पृशति — सः वायोः पुत्रः, रुद्रस्य अंशः, विष्णोः दूतः। ‘न वानरोऽयं स्वयमेव कालः’ इति वचनं सर्वेषाम् अनुभवं संक्षिपति। एवं शत्रवः अपि तस्य महिमानं स्वीकुर्वन्ति, भयेन अपि। राक्षसानां वितर्के भयं भक्तिः च मिश्रिते — ते शत्रुं दैवीं शक्तिं मन्यन्ते। अग्नेः वर्णने कविः सर्वान् इन्द्रियानुभवान् योजयति।

ततः सहसा प्रदग्धा लङ्का — राक्षसैः, अश्वैः, रथैः, नागैः, पक्षिसङ्घैः, मृगैः, वृक्षैः च सहिता — दीना सती तुमुलं सशब्दं रुरोद। हा तात, हा पुत्रक, हा कान्त, हा मित्र, हा जीवितेश, हतं सुपुण्यम् — इति बहुधा ब्रुवद्भिः राक्षसैः घोरतरः सुभीमः शब्दः कृतः। हुताशनज्वालाभिः समावृता, हतप्रवीरा, परिवृत्तयोधा, हनूमतः क्रोधबलेन अभिभूता सा लङ्का शापेन उपहता इव बभूव। महामनाः हनुमान् ससम्भ्रमां त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्कितां लङ्कां स्वयम्भुवः ब्रह्मणः रोषेण उपहताम् अवनिम् इव ददर्श। पादपरत्नसंकुलं वनं भङ्क्त्वा, संयुगे महान्ति रक्षांसि हत्वा, गृहरत्नमालिनीं पुरीं दग्ध्वा पवनात्मजः कपिः हनूमान् तस्थौ। लङ्का मानवी इव रोदिति — कविः नगरं सजीवं करोति। विलापस्य शब्दाः सर्वे पारिवारिकाः — पिता, पुत्रः, पतिः, मित्रम्। ‘तस्थौ’ इति पदं सूचयति यत् कार्यं समाप्तं, हनूमान् विश्रान्तः। एकचत्वारिंशे लङ्का शापोपहता इव — ऋषीणां शापेन नष्टं नगरम् इव निर्जीवा। द्विचत्वारिंशे पृथिव्याः उपमा — ब्रह्मणः कोपेन प्रलये पृथिवी यथा नश्यति। त्रिचत्वारिंशे त्रीणि कार्याणि सङ्गृहीतानि — वनभङ्गः, राक्षसवधः, पुरदाहः। चत्वारिंशे विलापस्य शब्दाः स्वजनानां नाशं सूचयन्ति।

सः महात्मा बहून् राक्षसान् हत्वा, बहुपादपं वनं भङ्क्त्वा, राक्षसभवनेषु अग्निं विसृज्य मनसा रामं जगाम — श्रीरामं स्मृतवान्। ततः वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगं महामतिं वरिष्ठं वायुसुतं सर्वे देवगणाः प्रतुष्टुवुः। देवाः, मुनिपुङ्गवाः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, पन्नगाः, सर्वाणि महान्ति भूतानि च तत्र अतुल्यरूपां परमां प्रीतिं जग्मुः। वनं भङ्क्त्वा, संयुगे रक्षांसि हत्वा, भीमां लङ्कापुरीं दग्ध्वा महातेजाः महाकपिः रराज। विचित्रे गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले प्रतिष्ठितः वानरराजसिंहः प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली सः अर्चिमाली आदित्यः इव व्यराजत। समस्तां लङ्कां सम्पीड्य हरिपुङ्गवः महाकपिः तदा समुद्रे लाङ्गूलाग्निं निर्वापयामास। दग्धां लङ्कां दृष्ट्वा देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च परमं विस्मयं गताः। तं वानरश्रेष्ठं महाकपिं हनूमन्तं दृष्ट्वा कालाग्निः अयम् इति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः। कार्यान्ते हनूमतः प्रथमं स्मरणं रामस्य — एषा भक्तस्य रीतिः। देवाः राक्षसैः पीडिताः आसन्; अतः लङ्कादाहे तेषां हर्षः। समुद्रे अग्निनिर्वापणं कार्यस्य समाप्तेः सूचकम्। अग्रिमे सर्गे हनूमतः मनसि सीतायाः चिन्ता उदेष्यति — किं सा अपि दग्धा इति। चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः त्रिचत्वारिंशस्य भावं पुनः वदति — कवेः शैल्यां महत्त्वपूर्णस्य घटनस्य द्विरुक्तिः सामान्या। पञ्चचत्वारिंशे षट्चत्वारिंशे च सकलं ब्रह्माण्डं हनूमन्तं स्तौति — देवाः, मुनयः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, नागाः। सप्तचत्वारिंशे अष्टचत्वारिंशे च हनूमतः शोभा सूर्यसदृशी; ‘अर्चिमाली’ इति पदं पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोके अपि आसीत्। एकोनपञ्चाशे समुद्रे अग्निनिर्वापणम्। पञ्चाशे एकपञ्चाशे च सर्वे विस्मिताः भीताः च। हनूमतः कार्ये सर्वे देवाः सन्तुष्टाः, यतः रावणस्य दर्पः भग्नः। किन्तु सर्वभूतानि तं ‘कालाग्निः’ इति मत्वा भीतानि — महतः कर्मणः द्विविधः प्रभावः, सज्जनानां हर्षः, दुर्जनानां भयं च। अयं सर्गः सुन्दरकाण्डस्य पराक्रमस्य शिखरम्। अष्टचत्वारिंशः श्लोकः उपजातिः, पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकस्य समानोपमः — अग्निमाला सूर्यकिरणमाला च। समुद्रः एव अग्नेः शमनस्थानं, यः पूर्वं हनूमता लङ्घितः।