- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देशः च कालः च (द्वन्द्वः); ताभ्यां हितम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — त्रिपञ्चाशः सर्गः
लाङ्गूलदीपनं सीतायाः अग्निप्रार्थना च
रावणस्य आज्ञा — लाङ्गूलं दीप्यताम्, वस्त्रवेष्टनम्, हनूमतः चिन्ता, नगरे परिणयनम्, राक्षसीनां वार्ता, सीतायाः अग्नये प्रार्थना, शीतः अनलः, बन्धनमोक्षः, परिघेण रक्षिवधः
भ्रातुः वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः अब्रवीत् — ‘सम्यक् उक्तं भवता; दूतवधः गर्हितः। अवश्यं तु अस्य अन्यः निग्रहः क्रियताम्। कपीनां लाङ्गूलं प्रियं भूषणम्; तत् शीघ्रं दीप्यताम्, दग्धेन तेन सः गच्छतु, अङ्गवैरूप्येण कर्शितं तं तस्य मित्रज्ञातिबान्धवाः पश्यन्तु।’ राक्षसाः जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः तस्य लाङ्गूलं वेष्टयित्वा तैलेन परिषिच्य अग्निं दत्तवन्तः। रोषामर्षपरीतात्मा हनूमान् प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन राक्षसान् अताडयत्, किन्तु पुनः बद्धः अचिन्तयत् — ‘बद्धस्य अपि मम इमे न पर्याप्ताः; किन्तु रामस्य प्रीत्यर्थम् इदं सहिष्ये; दिवा लङ्कां पुनः द्रष्टुम् इच्छामि।’ राक्षसाः शङ्खभेरीनिनादैः तं ‘चारः’ इति घोषयन्तः नगरे पर्यणयन्; हनूमान् विमानानि चत्वरान् रथ्याः गृहाणि च अपश्यत्। विरूपाक्ष्यः राक्षस्यः सीतायै अप्रियं न्यवेदयन् — ‘येन त्वया संवादः कृतः सः कपिः प्रदीप्तलाङ्गूलः परिणीयते।’ शोकसन्तप्ता वैदेही हव्यवाहनम् उपतस्थे — ‘यदि मम पतिशुश्रूषा, तपः, एकपत्नीत्वं च अस्ति, शीतो भव हनूमतः।’ ततः अनलः प्रदक्षिणशिखः शान्तः जज्वाल, वायुः अपि प्रालेयशीतलः ववौ। हनूमान् विस्मितः चिन्तयति — ‘अग्निः मां न दहति; एतत् सीतायाः दयया, रामस्य तेजसा, पितुः सख्येन च।’ ततः सः ह्रस्वः भूत्वा बन्धनानि अवशातयत्, पुनः पर्वताकारः भूत्वा पुरद्वारं गत्वा तोरणाश्रितं परिघं गृहीत्वा सर्वान् रक्षिणः सूदयामास, प्रदीप्तलाङ्गूलः आदित्यः इव प्रकाशितः।
१रावणस्य आज्ञा — लाङ्गूलं दीप्यताम्
१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्॥
२सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता।
अवश्यं तु वधायान्यः क्रियतामस्य निग्रहः॥
३कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम्।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु॥
४ततः पश्यन्त्वमुं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।
सुमित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः॥
५आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्॥
महात्मनः भ्रातुः विभीषणस्य देशकालहितं वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः उत्तरम् अब्रवीत् — विभीषण, सम्यक् उक्तं भवता; दूतस्य वधः शास्त्रेषु विगर्हितः। किन्तु अवश्यं तु अस्य अन्यः निग्रहः दण्डः क्रियताम्। कपीनां लाङ्गूलम् इष्टं भूषणं भवति; अतः अस्य लाङ्गूलं शीघ्रं दीप्यताम्, तेन दग्धेन लाङ्गूलेन एषः गच्छतु। ततः अस्य मित्राणि, ज्ञातयः, बान्धवाः, सुहृज्जनाः च सर्वे अमुम् अङ्गवैरूप्येण कर्शितं दीनं पश्यन्तु। ततः राक्षसेन्द्रः आज्ञापयत् — प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन सह अयं राक्षसैः चत्वरसहितं सर्वं पुरं परिणीयताम्। रावणः विभीषणस्य तर्कं स्वीकरोति, किन्तु तस्य उद्देशः अपमानः एव। विभीषणेन उक्तेषु दूतदण्डेषु ‘वैरूप्यम्’ अत्र लाङ्गूलदाहरूपेण प्रयुज्यते। रावणस्य दृष्टौ लाङ्गूलं वानरस्य गर्वस्य चिह्नम्; तस्य दाहः परमः अवमानः। ‘परिणीयताम्’ इति आज्ञायां रावणस्य दम्भः दृश्यते — सः समस्तां पुरीं शत्रोः अपमानस्य साक्षिणीं कर्तुम् इच्छति। किन्तु अनेन एव हनूमतः लङ्कादर्शनस्य अवसरः सुलभः भविष्यति — एषा कवेः सूक्ष्मा विडम्बना। द्वितीये श्लोके मुद्रणे ‘वधायान्यः’ इति पाठः; हिन्दीटीका ‘वधके अतिरिक्त दूसरा कोई दण्ड’ इति अर्थं ददाति। रावणः भ्रातुः वचनं ‘सम्यक्’ इति मन्यते, किन्तु दण्डस्य स्वरूपं स्वयम् एव निश्चिनोति। एवं विभीषणस्य उपदेशः अर्धम् एव सफलः।
When he heard the words of his great-souled brother Vibhīṣaṇa, so fitting to the place and the time, ten-necked Rāvaṇa gave his answer. "You have spoken rightly, Vibhīṣaṇa," he said. "The killing of an envoy is condemned in the śāstras. But some punishment other than death must certainly be laid on him. A monkey's tail, they say, is his cherished ornament. Set it on fire at once, and let him go with it burnt. Then let all his friends, kinsmen and relations and all his well-wishers see him wretched, wasted by the disfigurement of his limbs." And the lord of the rākṣasas gave the order: "Let the rākṣasas lead him through the whole city and all its squares with his tail ablaze." Rāvaṇa accepted Vibhīṣaṇa's argument, but his aim was still humiliation. Of the punishments for an envoy that Vibhīṣaṇa had listed, disfigurement is the one used here, in the form of burning the tail; in Rāvaṇa's eyes a monkey's tail was the badge of his pride, and burning it was the worst insult. In ordering him paraded, Rāvaṇa's arrogance shows: he wanted the whole city to witness his enemy's disgrace. Yet this very order would give Hanumān the chance to see Laṅkā, which is the poet's quiet irony. Rāvaṇa agreed that his brother was right, but he decided the form of the punishment himself, and so Vibhīṣaṇa's counsel only half succeeded.
२वस्त्रवेष्टनं, अग्निदानं, पुनर्बन्धनम्
६तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः।
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः॥
७संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनम्॥
८तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रोपपादयन्।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानताडयत्॥
९रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः।
स भूयः संगतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिपुङ्गवः॥
१०सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीतिं निशाचराः।
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्॥
स्वामिनः आदेशं श्रुत्वा कोपेन कर्कशाः राक्षसाः तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः वेष्टयन्ति स्म। यथा वनेषु शुष्कम् इन्धनं प्राप्य हुताशनः वर्धते, तथा लाङ्गूले संवेष्ट्यमाने महाकपिः हनूमान् व्यवर्धत — तस्य शरीरं बृहत् अभवत्। ततः राक्षसाः तैलेन लाङ्गूलं परिषिच्य तत्र अग्निं ददुः। तदा रोषेण अमर्षेण च परीतात्मा बालसूर्यसमाननः हनूमान् प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन तान् राक्षसान् अताडयत्। ततः क्रूराः राक्षसाः पुनः सङ्गताः भूत्वा तं हरिपुङ्गवं दृढं बबन्धुः। तत् दृष्ट्वा स्त्रीबालवृद्धसहिताः निशाचराः प्रीतिं जग्मुः। बद्धः वीरः हनूमान् तत्कालोचितां मतिं चकार। हनूमतः शरीरवृद्धिः अग्नेः उपमया वर्ण्यते — यथा इन्धनेन अग्निः, तथा अपमानेन तस्य तेजः वर्धते। राक्षसानां प्रीतिः क्षणिका; तेषां हर्षः एव शीघ्रं तेषां विनाशस्य कारणं भविष्यति। सप्तमे श्लोके मुद्रणे ‘हुताशनम्’ इति द्वितीया दृश्यते; अर्थः तु अग्निवत् वर्धनम् एव। राक्षसाः जीर्णवस्त्राणि तैलं च प्रयुञ्जन्ति — एते एव लङ्कायाः दाहस्य साधनानि भविष्यन्ति। हनूमान् प्रथमं प्रतिक्रियां करोति — लाङ्गूलेन ताडनम् — किन्तु पुनः बन्धनं स्वीकरोति। नवमदशमयोः श्लोकयोः वाक्यं सम्बद्धम् — ‘निबद्धः’ इति पदं दशमे श्लोके आगच्छति।
Hearing their master's order, the rākṣasas, harsh with anger, wrapped his tail in old rags of cotton cloth. As it was being wrapped, the great monkey Hanumān swelled in size, like a fire in the forest that has found dry fuel: as fuel feeds a fire, so insult fed his might. They soaked the tail in oil and set it alight, and Hanumān, his whole being filled with rage and indignation and his face like the rising sun, beat the rākṣasas with his blazing tail. Then the cruel rākṣasas gathered together and bound that bull among monkeys fast again, and the night-rangers, with their women, children and old people, were delighted. But their delight was brief, and it would soon be the cause of their ruin; the old cloth and the oil they used would themselves become the means of Laṅkā's burning. Hanumān had struck back once, with his tail, but then he let himself be bound again; and bound as he was, the hero formed a plan to fit the moment.
३हनूमतः चिन्ता — ‘रामस्य प्रीत्यर्थं सहिष्ये’
११कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः।
छित्त्वा पाशान्समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः॥
१२यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्।
निबध्नन्ते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता॥
१३सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्॥
१४लङ्का चारयितव्या मे पुनरेव भवेदिति।
रात्रौ नहि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः॥
१५अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये।
कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च॥
हनूमान् अचिन्तयत् — बद्धस्य अपि मम इमे राक्षसाः न शक्ताः; पाशान् छित्त्वा उत्पत्य इमान् पुनः हन्याम्। अहं स्वामिनः हितार्थं तस्य शासनात् चरामि; यदि इमे दुरात्मानः मां बध्नन्ति, तर्हि मया यत् कृतं तस्य प्रतीकारः अद्यापि न पूर्णः। युद्धे अहम् एकः एव सर्वेषां राक्षसानां पर्याप्तः; किन्तु रामस्य प्रीत्यर्थम् ईदृशं बन्धनं सहिष्ये। अनेन मम लङ्कायां पुनः विचरणं भवेत्; रात्रौ दुर्गरचनायाः विधानं मया सम्यक् न दृष्टम्। निशाक्षये प्रभाते मया लङ्का अवश्यं द्रष्टव्या। कामं ते पुनः पुनः मां बध्नन्तु, पुच्छस्य उद्दीपनेन पीडां कुर्वन्ति; मम मनसः श्रमः नास्ति। अत्र हनूमतः धीरता बुद्धिमत्ता च प्रकटे — अपमानं सः अवसररूपेण परिणमयति। दुर्गस्य दिवा दर्शनं युद्धाय आवश्यकम्; अतः सः बन्धनं स्वेच्छया सहते। ‘रामस्य प्रीत्यर्थम्’ इति वचनं तस्य सर्वकर्मणां मूलम्। क्रोधः अस्ति, किन्तु सः स्वामिकार्यस्य अधीनः। द्वादशे श्लोके सः राक्षसानाम् अन्यायं स्मरति — स्वामिनः कार्यार्थं चरन्तं दूतं बध्नन्ति इति। पञ्चदशे षोडशे च श्लोके वाक्यं सम्बद्धम् — ‘पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि’ इति षोडशस्य आरम्भः। तस्य मनसः अश्रान्तता अग्रिमस्य साहसस्य आधारः।
"Even bound as I am," Hanumān thought, "these rākṣasas are no match for me. I could snap these ropes, leap up and kill them again. I am roaming here for my master's good and at his command, and if these wicked creatures tie me up, then the price I have made them pay for what they have done is not yet complete. Alone, I am more than a match for all these rākṣasas in battle; but for Rāma's sake I shall put up with being bound like this. This way I shall get to range through Laṅkā again, for by night I did not see well how its defences are laid out. I must certainly see Laṅkā now that the night is over. Let them tie me up again and again as they please, and torment me by setting my tail on fire; my mind feels no strain." Here Hanumān's steadiness and intelligence both show: he turned an insult into an opportunity. He remembered the rākṣasas' injustice in binding an envoy who was only doing his master's work, and his anger was real, but it was subject to his master's business. He had to see the fortress by daylight for the sake of the war to come, and so he bore his bonds of his own will. "For Rāma's sake" is the root of everything he does, and the untiring calm of his mind is the ground of the daring that follows.
४नगरे परिणयनम्, लङ्कादर्शनम्
१६पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः।
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्॥
१७परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्।
शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः॥
१८राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्।
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिंदमः॥
१९हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्।
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः॥
२०संवृतान्भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्।
रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च॥
२१तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान्।
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च॥
२२घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः।
स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्॥
ततः क्रूरकर्माणः राक्षसाः संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिं कपिकुञ्जरं परिगृह्य हृष्टाः ययुः। शङ्खभेरीनिनादैः तस्य कर्माणि घोषयन्तः ते तां पुरीं तं चारयन्ति स्म। अरिन्दमः हनूमान् राक्षसैः अन्वीयमानः सुखं ययौ। सः राक्षसानां महापुरीं चरन् विचित्राणि विमानानि अपश्यत्; प्राकारैः संवृतान् भूमिभागान्, सुविभक्तान् चत्वरान्, गृहपङ्क्तिभिः सम्बाधाः रथ्याः, शृङ्गाटकानि, रथ्योपरथ्याः, गृहान्तराणि च ददर्श। चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गेषु च सर्वे राक्षसाः तं ‘चारः’ इति घोषयन्ति स्म। तत्र तत्र स्त्रियः बालाः वृद्धाः च कुतूहलात् निर्जग्मुः। ‘सुखं ययौ’ इति वचनं हनूमतः निर्भयतां दर्शयति — बद्धः अपि सः उत्सवे इव गच्छति। राक्षसाः तं चारं घोषयन्ति, किन्तु वस्तुतः ते स्वयम् एव तं लङ्कायाः सर्वं दर्शयन्ति — चारस्य कार्यं ते एव साधयन्ति। कविः लङ्कायाः मार्गाणां विस्तरेण गणनां करोति, यतः एतत् ज्ञानं अग्रिमे दाहे हनूमतः उपयोगाय। ‘संवृताकारम्’ इति पदं सूचयति यत् सः स्वस्य आकारं बलं च निगूहितवान्। षोडशे सप्तदशे च राक्षसानां हर्षः उत्सवरूपेण वर्ण्यते — शङ्खाः भेर्यः च वाद्यन्ते, यथा विजयोत्सवे। अष्टादशे राक्षसाः ‘क्रूरकर्माणः’ इति विशेषणेन निर्दिश्यन्ते, हनूमान् ‘अरिंदमः’ इति — एकः अत्याचारी, अपरः वीरः। एकोनविंशे विंशे एकविंशे च लङ्कायाः नगररचना — विमानानि, चत्वराः, रथ्याः, उपरथ्याः, गृहान्तराणि — एतत् सर्वं दुर्गस्य अन्तःस्वरूपम्, यत् हनूमान् रात्रौ सम्यक् न दृष्टवान्। द्वाविंशे स्त्रीबालवृद्धानां कुतूहलं नगरस्य जनजीवनं दर्शयति। एवं हनूमतः इच्छा पूर्णा भवति — सः दिवा लङ्कां पश्यति। राक्षसानां ‘चार इति’ घोषणा अपि सत्या एव — सः वस्तुतः रामस्य चारः।
Then the rākṣasas of cruel deeds seized the mighty great monkey, who had hidden his true size and strength, and went off rejoicing with that elephant among monkeys, proclaiming his deeds with the blare of conches and drums as if at a victory festival. They paraded him through the city, and the tamer of foes went along at his ease, the rākṣasas following him; bound as he was, he walked as if to a celebration, without a trace of fear. As he went through the great city of the rākṣasas, he saw its wonderful palaces, its walled enclosures, its well laid-out squares, its streets crowded with rows of houses, its crossroads, its main streets and side streets and the spaces between the houses. In the squares, at the four-way crossings and on the royal roads all the rākṣasas proclaimed him a spy, and here and there women, children and old men came out in curiosity, their eagerness showing the life of the city. The rākṣasas called him a spy, and yet it was they who were showing him everything in Laṅkā, doing the spy's work for him; and their cry was true, for he was indeed Rāma's spy. The poet lists the streets of Laṅkā in detail because this knowledge of the inner plan of the fortress, which Hanumān had not seen clearly by night, would serve him in the burning to come. So his wish was fulfilled: he saw Laṅkā by day. The rākṣasas are called "of cruel deeds", Hanumān "the tamer of foes": one party the oppressors, the other the hero.
५राक्षसीनां वार्ता, सीतायाः अग्नये प्रार्थना
२३तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः।
दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः॥
२४राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्।
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः॥
२५लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते।
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्॥
२६वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत्।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः॥
२७उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्।
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः।
यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः॥
२८यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः।
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः॥
२९यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः॥
३०यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः॥
प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं द्रष्टुं बहवः आगताः। हनूमतः लाङ्गूलाग्रे दीप्यमाने सति विरूपाक्ष्यः राक्षस्यः सीतां गत्वा तत् अप्रियम् अशंसन् — सीते, येन ताम्रमुखेन कपिना त्वया संवादः कृतः, सः एषः प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन नगरे परिणीयते। आत्मनः अपहरणेन तुल्यं तत् क्रूरं वचनं श्रुत्वा शोकसन्तप्ता वैदेही मनसा हुताशनम् उपागमत्। तदा विशालाक्षी सा प्रयता भूत्वा महाकपेः मङ्गलम् अभिकाङ्क्षन्ती हव्यवाहनम् उपतस्थे — यदि मया पतिशुश्रूषा कृता, यदि मया तपः चरितं, यदि मम एकपत्नीत्वम् अस्ति, तर्हि हे अग्ने, हनूमतः कृते शीतः भव। यदि धीमतः रामस्य मयि किञ्चित् अनुक्रोशः अस्ति, यदि वा मम भाग्यशेषः अस्ति, शीतः भव। यदि धर्मात्मा रामः मां सदाचारसम्पन्नां स्वसमागमलालसां च जानाति, शीतः भव। यदि सत्यप्रतिज्ञः आर्यः सुग्रीवः माम् अस्मात् दुःखसागरात् तारयेत्, शीतः भव हनूमतः। सीतायाः प्रार्थना सत्यक्रियारूपा — स्वस्य सत्याचरणस्य बलेन सा अग्निं आदिशति। ‘शीतो भव हनूमतः’ इति ध्रुवपदं चतुर्वारम् आवर्तते। सप्तविंशः श्लोकः त्रिपादः — प्रार्थनायाः आरम्भः पूर्वार्धस्य उपक्रमेण सह एकः एव श्लोकः। सीता स्वदुःखं विस्मृत्य हनूमतः रक्षणं याचते — एषा तस्याः करुणा। त्रयोविंशे चतुर्विंशे च श्लोके राक्षस्यः सीतां दुःखयितुम् एव वार्तां कथयन्ति; ताः हनूमन्तं ‘ताम्रमुखः कपिः’ इति अवमानेन वदन्ति। पञ्चविंशे सीता तां वार्ताम् ‘आत्मापहरणोपमम्’ इति अनुभवति — हनूमतः दुःखं तस्याः स्वदुःखम् इव। षड्विंशे ‘मङ्गलाभिमुखी’ इति — सा स्वस्य न, हनूमतः मङ्गलम् इच्छति। अष्टाविंशे रामस्य अनुक्रोशः स्वस्य भाग्यशेषः च हेतुत्वेन उक्तौ; एकोनत्रिंशे स्वस्य वृत्तम्; त्रिंशे सुग्रीवस्य सत्यप्रतिज्ञा। एवं चतुर्षु श्लोकेषु पतिव्रतायाः सत्यस्य बलं प्रकटीभवति। अग्नेः पावकत्वं सीतायाः शुद्धिः च अत्र परस्परं सम्बद्धे — युद्धकाण्डस्य अग्निपरीक्षायाः पूर्वाभासः इव।
Crowds came to see Hanumān with his tail on fire. While the tip of his tail was blazing, the hideous-eyed rākṣasīs went to Sītā and told her the dreadful news, hoping to hurt her. "That red-faced monkey you were talking to, Sītā," they said, sneering at him, "is being led about the city with his tail on fire." When she heard those cruel words, which were as painful to her as her own abduction, for his suffering felt to her like her own, Vaidehī, burning with grief, turned in her mind to the fire. Wishing for the great monkey's welfare and not her own, the large-eyed queen purified herself and approached the fire, the bearer of oblations. "If I have served my husband," she prayed, "if I have practised austerity, if I have been faithful to one husband alone, be cool to Hanumān. If the wise Rāma has any compassion for me, or if any of my good fortune remains, be cool to Hanumān. If the righteous Rāma knows that my conduct has been good and that I long to be with him again, be cool to Hanumān. If the noble Sugrīva, true to his word, will carry me across this flood of sorrow, be cool to Hanumān." Sītā's prayer is an act of truth: by the power of her own truthful life she commands the fire. Four times the refrain returns, "be cool to Hanumān", and each time it rests on a different ground: Rāma's compassion and her remaining fortune, her own conduct, Sugrīva's promise. Forgetting her own pain, she asked only for his protection, which shows her compassion, and in these verses the strength of a faithful wife's truth is revealed. The fire as purifier and Sītā's purity are bound together here, like a foreshadowing of the ordeal by fire in the Yuddha Kāṇḍa.
६शीतः अनलः, हनूमतः विस्मयः
३१ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शुभं कपेः॥
३२हनूमज्जनकश्चैव पुच्छानलयुतोऽनिलः।
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः॥
३३दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः॥
३४दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम्।
शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः॥
३५अथ वा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ॥
३६यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः।
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति॥
३७सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः॥
ततः तीक्ष्णार्चिः अपि अनलः अव्यग्रः प्रदक्षिणशिखः भूत्वा मृगशावाक्ष्याः सीतायाः कृते कपेः शुभं शंसन् इव जज्वाल। हनूमतः जनकः अनिलः अपि पुच्छानलयुतः प्रालेयानिलवत् शीतलः देव्याः स्वास्थ्यकरः ववौ। लाङ्गूले दह्यमाने वानरः अचिन्तयत् — अयम् अग्निः सर्वतः प्रदीप्तः, किन्तु कस्मात् मां न दहति? महाज्वालः दृश्यते, किन्तु मम रुजं न करोति; लाङ्गूलाग्रे हिमस्य सम्पातः इव प्रतिष्ठितः। अथवा इदं व्यक्तम् — यथा मया प्लवता रामस्य प्रभावात् सरितां पतौ समुद्रे पर्वतः आश्चर्यरूपेण दृष्टः, तथा अत्र अपि। यदि रामार्थं समुद्रस्य धीमतः मैनाकस्य च तादृक् सम्भ्रमः आसीत्, तर्हि अग्निः किं न करिष्यति? सीतायाः आनृशंस्येन, राघवस्य तेजसा, मम पितुः वायोः सख्येन च पावकः मां न दहति। अग्नेः प्रदक्षिणशिखत्वं शुभस्य लक्षणम्। हनूमान् मैनाकस्य स्मृत्या कारणं निश्चिनोति — प्रकृतिः एव रामकार्ये सहायं करोति। सः सीतायाः प्रार्थनां न जानाति, तथापि तस्याः दयां कारणत्वेन प्रथमं गणयति। त्रयः हेतवः — सीतायाः करुणा, रामस्य तेजः, पितुः मैत्री। एकत्रिंशे अग्निः सीतायाः प्रार्थनां स्वीकरोति इव — ‘शंसन्निव शुभं कपेः’। द्वात्रिंशे वायुः अपि पुत्रस्य रक्षणे सहायः। त्रयस्त्रिंशे चतुस्त्रिंशे च हनूमतः आश्चर्यं स्वाभाविकम् — ज्वाला दृश्यते, दाहः न अनुभूयते। पञ्चत्रिंशे षट्त्रिंशे च सः पूर्वानुभवेन तर्कं करोति — मैनाकः समुद्रात् उत्थितः रामकार्याय, अतः अग्निः अपि रामकार्ये सहायः स्यात्। सप्तत्रिंशे त्रयः हेतवः सङ्गृहीताः। कविः पाठकाय स्पष्टयति यत् सीतायाः प्रार्थना एव मुख्यं कारणम्, हनूमान् तु तत् अजानन् अपि सीतायाः दयां प्रथमं स्मरति — एषा तस्य भक्तेः सूक्ष्मता।
Then the fire, sharp-flamed though it was, burned calmly, its flame turning to the right, an auspicious sign, as if to tell the fawn-eyed Sītā that all would be well with the monkey; it was as though the fire had accepted her prayer. The Wind, Hanumān's father, blowing together with the fire in his tail, blew cool as a wind from the snows, bringing comfort to the queen; the Wind too helped to protect his son. As his tail burned, the monkey thought: "This fire is blazing all around, so why does it not burn me? It looks like a great blaze, yet it gives me no pain; it is as if a fall of frost had settled on the tip of my tail." His wonder was natural: the flames could be seen, but no burning was felt. "Or rather, it is plain," he reasoned from what he had already seen. "It is the same marvel I saw as I leapt across: a mountain rising out of the lord of rivers by the power of Rāma. If the ocean and wise Maināka were so eager to help for Rāma's sake, what will fire not do? It is because of Sītā's compassion, Rāghava's power and my father's friendship that the fire does not burn me." Remembering Maināka, he found the cause: nature itself helps in Rāma's work. He did not know of Sītā's prayer, and yet among the three causes he named Sītā's compassion first. The poet makes it clear to the reader that her prayer was the chief cause, and that Hanumān, without knowing it, put her mercy first is the subtlety of his devotion.
७बन्धनमोक्षः, परिघेण रक्षिवधः
३८भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।
कथमस्मद्विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः॥
३९प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात्सति मह्यं पराक्रमे।
ततश्छित्त्वा च तान्पाशान्वेगवान्वै महाकपिः॥
४०उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः।
पुरद्वारं ततः श्रीमाञ्छैलशृङ्गमिवोन्नतम्॥
४१विभक्तरक्षःसम्बाधमाससादानिलात्मजः।
स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान्॥
४२ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्।
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्पुनः पर्वतसंनिभः॥
४३वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम्।
रक्षिणस्तान्पुनः सर्वान्सूदयामास मारुतिः॥
४४स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम्।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशितादित्य इवार्चिमाली॥
कपिकुञ्जरः मुहूर्तं पुनः अचिन्तयत् — मम अस्मद्विधस्य इह राक्षसाधमैः बन्धनं कथं युक्तम्? मयि पराक्रमे सति अस्य प्रतिक्रिया कर्तव्या। ततः वेगवान् महाकपिः तान् पाशान् छित्त्वा वेगेन उत्पपात, ननाद च। ततः श्रीमान् अनिलात्मजः शैलशृङ्गम् इव उन्नतं पुरद्वारम् आससाद, यत्र राक्षसानां सम्बाधः विभक्तः आसीत्। शैलसंकाशः भूत्वा सः क्षणेन पुनः परमां ह्रस्वतां प्राप्य बन्धनानि अवशातयत्; विमुक्तः श्रीमान् पुनः पर्वतसंनिभः अभवत्। वीक्षमाणः सः तोरणाश्रितं कालायसपरिष्कृतं परिघं ददर्श; तं गृहीत्वा महाबाहुः मारुतिः सर्वान् रक्षिणः पुनः सूदयामास। तान् निहत्य रणचण्डविक्रमः सः पुनः लङ्कां समीक्षमाणः प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली अर्चिमाली आदित्यः इव प्रकाशितः। ह्रस्वत्वं दीर्घत्वं च हनूमतः सिद्धिः — सः इच्छया शरीरं परिवर्तयति। पुरद्वारस्य परिघः एव तस्य आयुधम्। चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तः; तत्र ‘अर्चिमाली’ इति पदं द्विरुक्तं — लाङ्गूलस्य ज्वालामाला सूर्यस्य किरणमाला च, एकः साम्यभावः। अग्रिमे सर्गे अयम् एव प्रदीप्तः लाङ्गूलः लङ्कां दहिष्यति। अष्टात्रिंशे एकोनचत्वारिंशे च हनूमतः आत्मसम्मानः जागर्ति — लङ्का दृष्टा, अधुना बन्धनस्य प्रयोजनं समाप्तम्। चत्वारिंशे एकचत्वारिंशे च सः पुरद्वारं प्राप्नोति, यत्र राक्षसानां सम्बाधः अल्पः। द्विचत्वारिंशे शरीरस्य ह्रस्वीकरणेन बन्धनानि स्वयम् एव पतन्ति — बलेन न, युक्त्या। त्रिचत्वारिंशः श्लोकः त्रिपादः — परिघदर्शनं, ग्रहणं, रक्षिवधः च एकस्मिन् एव श्लोके। चत्वारिंशे ‘उत्पपात… ननाद’ इति — बन्धनमोक्षस्य उद्घोषः। रक्षिणां वधः राक्षसानां पूर्वकृतस्य अपमानस्य प्रतीकारः। चतुश्चत्वारिंशे सः पुनः लङ्कां समीक्षते — अग्रिमस्य कार्यस्य चिन्ता आरब्धा।
For a moment the elephant among monkeys reflected again: "How can it be right for someone like me to be bound here by these vilest of rākṣasas? I have the strength, and some answer must be given." He had seen Laṅkā, and the purpose of his bonds was served, so his self-respect awoke. Then, snapping the ropes, the swift great monkey leapt up with speed and roared, proclaiming his release. The glorious son of the Wind reached the city gate, lofty as a mountain peak, where the throng of rākṣasas was thinner. He had been as big as a mountain; in an instant he made himself very small, and his bonds fell away of themselves, freed not by force but by skill; then, free, the glorious monkey became once more like a mountain. Shrinking and growing at will was his special power. Looking about, he saw an iron bar, wrought of black iron, leaning against the gateway; the long-armed son of the Wind seized it and once more killed all the guards, repaying the rākṣasas for the insult they had done him. The bar of the city's own gate became his weapon. Having killed them, fierce in battle, he surveyed Laṅkā once again, already thinking of his next task, and garlanded with the flames of his blazing tail he shone like the sun with its garland of rays; the poet uses one word for both, the ring of fire round the tail and the ring of rays round the sun. In the next sarga this same blazing tail will set Laṅkā on fire.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दूतस्य वध्या (वधः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वधाय + अन्यः → वधायान्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘वधाय’ चतुर्थी एकवचनम् + ‘अन्यः’ प्रथमा एकवचनम् (मुद्रितः पाठः; समीक्षिते ‘वधादन्यः’)
- सन्धिः
- पूर्वेण ‘दीनमङ्ग…’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
- समासः
- अङ्गानां वैरूप्यम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन कर्शितम् (तृतीयातत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुहृद् + जनाः → सुहृज्जनाः — श्चुत्वसन्धिः (द् → ज्)
- समासः
- सुहृदः जनाः (कर्मधारयः); तैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चत्वरैः सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कोपेन कर्कशाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — कार्पासात् निर्मितः (तद्धितः ठक्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पटैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ + ‘वेष्ट्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे सप्तमी)
- सन्धिः
- परि + सिच्य → परिषिच्य — षत्वम् (उपसर्गात् परस्य सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ + ‘सिच्’ + ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- रोष + अमर्ष → रोषामर्ष; परीत + आत्मा → परीतात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रोषः च अमर्षः च (द्वन्द्वः); ताभ्यां परीतः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘…वृद्धाश्च’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- स्त्रियः बालाः वृद्धाः च (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘निशाचराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सः कालः (कर्मधारयः); तेन सदृशी — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मतिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + कृतिः → निष्कृतिः — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निस्’ + ‘कृ’ + क्तिन्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- विषहिष्ये + अहम् → विषहिष्येऽहम् — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अवग्रहः); ‘अहम् + ईदृशम्’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ + ‘सह्’ धातोः लृट्, षत्वम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुर्गस्य कर्म (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य विधानम् (षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- पञ्चम्यर्थे तसिल्-प्रत्ययः (अव्ययम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निशायाः क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- संवृत + आकारम् → संवृताकारम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- संवृतः आकारः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पूर्वेण ‘सुखमरिंदमः’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (मुमागमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- रथ्या + उपरथ्याः → रथ्योपरथ्याः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- रथ्याः च उपरथ्याः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ताम्रं मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आत्म + अपहरण → आत्मापहरण — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपहरण + उपम → अपहरणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- आत्मनः अपहरणम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- मङ्गल + अभिमुखी → मङ्गलाभिमुखी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मङ्गलम् अभिमुखी — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पूर्वेण ‘त्वेकपत्नीत्वं’ — तु + एक इति यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
- समासः
- एकः पतिः यस्याः सा एकपत्नी (बहुव्रीहिः); तस्याः भावः — त्व-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुःख + अम्बु → दुःखाम्बु — सवर्णदीर्घसन्धिः; अग्रे ‘…संरोधाच्छीतो’ इति तकारस्य चकारः, शकारस्य छकारः
- समासः
- दुःखम् एव अम्बु (रूपककर्मधारयः); तस्य संरोधः (षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् — ‘दुःखाम्बुसंरोधात्’, मुद्रणे ‘…संरोधाच्छीतो’
- सन्धिः
- पदान्ते ‘प्रदक्षिणशिखोऽनलः’ इति विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- प्रदक्षिणा शिखा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- शाव + अक्षी → शावाक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मृगस्य शावः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य इव अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रालेय + अनिल → प्रालेयानिल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रालेयस्य अनिलः (षष्ठीतत्पुरुषः); सः इव शीतलः — उपमानतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पूर्वेण ‘सीतायाश्चानृशंस्येन’ — च + आनृशंस्येन इति सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — अनृशंसस्य भावः (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- पूर्वेण ‘बन्धनान्यवशातयत्’ — बन्धनानि + अवशातयत् इति यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ + ‘शद्’ णिजन्तात् लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + अयस → कालायस — सवर्णदीर्घसन्धिः; परि + कृतम् → परिष्कृतम् — सुडागमः षत्वं च
- समासः
- कालम् अयः (कर्मधारयः, समासान्तः अच्); तेन परिष्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘परिघम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणे चण्डः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्