सुन्दरकाण्डम् — द्विपञ्चाशः सर्गः

विभीषणस्य दूतवधनिषेधः

रावणस्य वधाज्ञा, विभीषणस्य अननुमतिः, ‘दूतो न वध्यः’, रावणस्य प्रत्युत्तरम्, दूतदण्डाः, दूतवधस्य अनर्थः, सेनाप्रेषणस्य परामर्शः, रावणस्य स्वीकारः

महात्मनः वानरस्य वचनं श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणः तस्य वधम् आज्ञापयत्। दौत्यं निवेदितवतः हनूमतः वधं विभीषणः न अनुमेने। सः कार्यविधौ स्थितः साम्ना ज्येष्ठं भ्रातरं पूजयित्वा हितम् उवाच — ‘राक्षसेन्द्र, रोषं त्यज, प्रसीद; परावरज्ञाः वसुधाधिपाः दूतं न घ्नन्ति। कपेः वधः धर्मविरुद्धः, लोकवृत्तगर्हितः, तव च असदृशः। त्वं धर्मज्ञः कृतज्ञः राजधर्मविशारदः; यदि त्वादृशः अपि रोषेण गृह्यते, तर्हि शास्त्रज्ञानं श्रम एव।’ रावणः प्रत्यवदत् — ‘पापानां वधे पापं नास्ति; अतः इमं पापकारिणं वानरं वधिष्यामि।’ विभीषणः पुनः अब्रवीत् — ‘दूताः सर्वत्र अवध्याः इति सन्तः वदन्ति। वैरूप्यं, कशाघातः, मौण्ड्यं, लक्षणकरणं च दूतस्य दण्डाः; वधः न श्रुतः। अस्य वधे न कोऽपि गुणः; यैः प्रेषितः तेषु दण्डः पात्यताम्। अस्मिन् हते अन्यः खेचरः न दृश्यते यः तौ राजपुत्रौ युद्धाय उद्योजयेत्; अतः तव प्रभावं दर्शयितुं सेनायाः एकदेशः प्रेष्यताम्।’ एतत् उत्तमं वाक्यं महाबलः राक्षसराजः बुद्ध्या जग्राह।

१वधाज्ञा, विभीषणस्य अननुमतिः

१स तस्य वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः।
आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः॥

२वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः॥

३तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम्।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः॥

४निश्चितार्थस्ततः साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम्।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः॥

महात्मनः वानरशिरोमणेः हनूमतः वचनं श्रुत्वा क्रोधेन मूर्च्छितः रावणः सेवकान् आज्ञापयत् — अस्य वधः क्रियताम्। दुरात्मना रावणेन वधे समाज्ञप्ते, तत्र उपस्थितः विभीषणः तां आज्ञां न अनुमेने, यतः हनूमान् स्वस्य दौत्यं पूर्वम् एव निवेदितवान् — सः सुग्रीवस्य रामस्य च दूतः इति। एकतः रक्षोऽधिपतिः क्रुद्धः, अन्यतः दूतवधः इति अनुचितं कार्यम् उपस्थितम् — एतत् द्वयं विदित्वा कार्यविधौ स्थितः विभीषणः यथोचितं कर्तव्यं चिन्तयामास। ततः निश्चितार्थः वाक्यविशारदः सः शत्रुविजयिनं पूज्यं ज्येष्ठं भ्रातरं साम्ना अत्यर्थं हितं वाक्यम् उवाच। विभीषणस्य अत्र प्रथमः प्रवेशः सभायाम्; सः क्रोधं न करोति, साम्ना एव वदति। ‘शत्रुजिदग्रजम्’ इति पदेन रावणस्य गौरवं रक्षति — अग्रजः पूज्यः एव। एषः एव नीतिज्ञस्य लक्षणम् — क्रुद्धं राजानं प्रथमं शमयित्वा ततः हितं वक्तव्यम्। विभीषणः हनूमतः पक्षं न गृह्णाति, अपितु राजधर्मस्य पक्षम्। अतः तस्य वचनं निष्पक्षं विश्वसनीयं च।

When he heard the words of that great-souled monkey, the crown of all monkeys, Rāvaṇa was beside himself with rage and ordered his servants to kill him. But when the evil-minded Rāvaṇa ordered the death of one who had already declared himself an envoy, of Sugrīva and of Rāma, Vibhīṣaṇa, who was present, did not approve. On one side stood the lord of the rākṣasas in his fury, on the other a deed that must not be done, the killing of an envoy; seeing both, Vibhīṣaṇa, intent on doing what ought to be done, considered what the right course was. Having settled his purpose, that master of speech honoured his revered elder brother, the conqueror of foes, with conciliation and spoke to him words of great benefit. This is Vibhīṣaṇa's first appearance in the assembly. He did not grow angry but spoke gently, and by calling Rāvaṇa his revered elder brother he upheld his dignity, for an elder brother is to be honoured. That is the mark of one who knows statecraft: first calm the angry king, then tell him what is for his good. Vibhīṣaṇa did not take Hanumān's side but the side of the duty of kings, and so his words were impartial and worthy of trust.

२विभीषणस्य प्रार्थना — ‘दूतो न वध्यः’

५क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र प्रसीद मे वाक्यमिदं शृणुष्व।
वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः॥

६राजन्धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम्।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम्॥

७धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः।
परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित्॥

८गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणाः।
ततः शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम्॥

९तस्मात्प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद।
युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम्॥

राक्षसेन्द्र, क्षमस्व, रोषं त्यज, प्रसीद, मम इदं वाक्यं शृणु। परावरज्ञाः सन्तः श्रेष्ठाः वसुधाधिपाः दूतस्य वधं न कुर्वन्ति। वीर राजन्, अस्य कपेः प्रमापणं धर्मविरुद्धं, लोकवृत्तेः अपि गर्हितं, तव च असदृशम्। त्वं धर्मज्ञः, कृतज्ञः, राजधर्मविशारदः, भूतानां परावरज्ञः, परमार्थवित् च असि। यदि त्वादृशाः विचक्षणाः अपि रोषेण गृह्यन्ते, तर्हि शास्त्रपाण्डित्यं केवलं श्रमः एव भवेत्। अतः शत्रुघ्न दुरासद राक्षसेन्द्र, प्रसीद; युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतस्य योग्यः दण्डः विधीयताम्। पञ्चमः श्लोकः दीर्घवृत्तः — प्रार्थनायाः आरम्भः गम्भीरेण स्वरेण। विभीषणः रावणस्य गुणान् प्रशंसन् तं लज्जयति — एतादृशः ज्ञानी कथं क्रोधस्य दासः भवेत्? सः वधं निषेधति, किन्तु दण्डं न — ‘दूतदण्डो विधीयताम्’ इति मध्यमः मार्गः। एवं रावणस्य मानः अपि रक्ष्यते, धर्मः अपि। ‘शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव’ इति वचनं तीक्ष्णम् — क्रोधे आचरिते ज्ञानं निष्फलम्। षष्ठे त्रीणि कारणानि — धर्मविरोधः, लोकनिन्दा, राज्ञः अयोग्यता च; सप्तमे रावणस्य षड् गुणाः स्मार्यन्ते। नवमे ‘शत्रुघ्न’, ‘दुरासद’ इति सम्बोधनाभ्यां विभीषणः पुनः राज्ञः मनः प्रसादयति। एवं प्रशंसा, तर्कः, प्रार्थना च क्रमेण प्रयुक्ताः, यथा क्रुद्धः अपि शृणुयात्।

"Forgive, lord of the rākṣasas," he said. "Put your anger aside, be gracious and hear what I have to say. Good kings, lords of the earth who know high from low, do not put an envoy to death. To kill this monkey, my heroic king, would be against dharma, censured by the way of the world and unworthy of you. You know dharma and you are grateful; you are skilled in the duties of kings, you know the high and the low among beings, and you know the highest truth. If even wise men like you are seized by anger, then all learning in the śāstras is nothing but wasted labour. So be gracious, slayer of foes, invincible lord of the rākṣasas; weigh what is fitting and what is not, and let the punishment due to an envoy be decided." He gave three reasons, that the deed was against dharma, that the world would condemn it and that it was beneath a king, and he reminded Rāvaṇa of his many virtues. By praising those virtues he shamed him: how could so wise a man become the slave of his anger? The saying that learning is wasted labour is sharp, for when a man acts in anger his knowledge bears no fruit. Vibhīṣaṇa forbade the killing but not the punishment; letting a fitting penalty be decided was a middle way that saved both Rāvaṇa's pride and dharma. And by addressing him again as slayer of foes and invincible he soothed the king's mind once more. So he used praise, reasoning and entreaty in turn, so that even an angry man would listen.

३रावणस्य प्रतिवादः, विभीषणस्य पुनर्वचनम्

१०विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
कोपेन महताऽऽविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्॥

११न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन।
तस्मादिमं वधिष्यामि वानरं पापकारिणम्॥

१२अधर्ममूलं बहुदोषयुक्तमनार्यजुष्टं वचनं निशम्य।
उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः॥

१३प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र धर्मार्थतत्त्वं वचनं शृणुष्व।
दूता न वध्याः समयेषु राजन्सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः॥

विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः महता कोपेन आविष्टः उत्तरम् अब्रवीत् — शत्रुसूदन, पापिनां वधे पापं न विद्यते; अतः इमं पापकारिणं वानरं वधिष्यामि। अयं वाटिकां विध्वस्य राक्षसान् हत्वा पापं कृतवान्। अधर्ममूलं बहुदोषयुक्तम् अनार्यजुष्टं तत् रावणवचनं निशम्य बुद्धिमतां वरिष्ठः विभीषणः परमार्थतत्त्वं वाक्यम् उवाच — लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र, प्रसीद; धर्मार्थतत्त्वयुक्तं मम वचनं शृणु। राजन्, सन्तः सर्वेषु समयेषु सर्वत्र वदन्ति यत् दूताः न वध्याः। रावणस्य तर्कः अल्पः — पापी वध्यः इति सामान्यः नियमः, किन्तु दूतस्य विषये विशेषः नियमः प्रबलः। विभीषणः तं विशेषं दर्शयति। द्वादशः त्रयोदशः च श्लोकौ दीर्घवृत्तौ; तेषु विभीषणस्य वचनस्य गौरवं प्रकटम्। विभीषणः रावणस्य वचनं ‘अधर्ममूलम्’, ‘अनार्यजुष्टम्’ इति मनसि निन्दति, किन्तु वाचा पुनः ‘प्रसीद’ इति एव वदति — एतत् तस्य संयमस्य प्रमाणम्। ‘समयेषु’ इति पदं सूचयति यत् दूतानाम् अवध्यता सर्वेषु युगेषु सर्वेषु देशेषु च स्वीकृता सनातनी मर्यादा।

Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, still filled with great anger, answered: "There is no sin in killing sinners, slayer of foes. This monkey has done evil, wrecking the grove and killing rākṣasas, and so I shall kill him." These words were rooted in unrighteousness, full of faults and fit only for the ignoble; in his heart Vibhīṣaṇa condemned them as such, yet aloud he said only "be gracious", which shows his self-restraint. Then Vibhīṣaṇa, wisest of the wise, spoke words of the highest truth: "Be gracious, lord of Laṅkā, king of the rākṣasas, and hear my words, which hold the essence of dharma and of advantage. Envoys are not to be killed, O king; so the good have always declared, in every age and in every place." Rāvaṇa's argument was thin: that sinners may be killed is a general rule, but for an envoy a special rule prevails, and that was what Vibhīṣaṇa pointed out. That envoys may not be killed is an eternal bound, accepted in every age and every land.

४दूतदण्डाः, रावणस्य महत्त्वस्य स्मरणम्

१४असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम्।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः॥

१५वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसंनिपातः।
एतान्हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति॥

१६कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्कोपं न गच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः॥

१७न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि।
विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्यस्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम्॥

१८पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वयाप्रमेयेण सुरेन्द्रसङ्घा जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः॥

१९इत्थंविधस्यामरदैत्यशत्रोः शूरस्य वीरस्य तवाजितस्य।
कुर्वन्ति वीरा मनसाप्यलीकं प्राणैर्विमुक्ता न तु भोः पुरा ते॥

असंशयम् अयं प्रवृद्धः शत्रुः, अनेन अप्रमेयम् अप्रियं कृतम्; तथापि सन्तः दूतवधं न वदन्ति — दूतस्य बहवः अन्ये दण्डाः दृष्टाः। अङ्गेषु वैरूप्यं, कशाभिः अभिघातः, मौण्ड्यं शिरोमुण्डनं, लक्षणस्य अङ्कनं च — एते दण्डाः दूते प्रवदन्ति; दूतस्य वधः तु अस्माभिः न श्रुतः। धर्मार्थयोः शिक्षया विनीतबुद्धिः, परावरविचारेण निश्चितार्थः भवादृशः राजा कथं कोपस्य वशे तिष्ठेत्? सत्त्ववन्तः कोपं न गच्छन्ति। धर्मव्याख्याने, लोकाचारे, शास्त्रबुद्धिग्रहणे वा तव तुल्यः कोऽपि नास्ति; त्वं सर्वसुरासुराणाम् उत्तमः। पराक्रमोत्साहमनस्विनां सुरासुराणाम् अपि दुर्जयेन अप्रमेयेण त्वया सुरेन्द्रसङ्घाः नरेन्द्राः च युद्धेषु असकृत् जिताः। एवंविधस्य अमरदैत्यशत्रोः शूरस्य वीरस्य अपराजितस्य तव पुरा ये वीराः मनसा अपि अलीकं कृतवन्तः, ते तत्क्षणम् एव प्राणैः विमुक्ताः। अत्र विभीषणः दण्डानां सूचीं ददाति, येन रावणः दण्डं दातुं शक्नुयात्, धर्मः च न भज्येत। रावणस्य प्रशंसा पुनः पुनः — सः क्रोधात् अभिमानं प्रति नीयते, यतः अभिमानी राजा तुच्छस्य दूतस्य वधेन स्वं न्यूनं न कुर्यात्। षडपि श्लोकाः दीर्घवृत्ताः। चतुर्दशे विभीषणः शत्रोः अपराधं न निगूहति — सः स्वीकरोति यत् हनूमान् महान् शत्रुः; तथापि नियमः नियमः एव। पञ्चदशे दण्डानां चतुष्टयं — वैरूप्यं, कशाघातः, मौण्ड्यं, लक्षणाङ्कनं च; एतेषु एकः एव अग्रिमे सर्गे लाङ्गूलदाहरूपेण प्रयुज्यते। अष्टादशे एकोनविंशे च रावणस्य पूर्वविजयाः स्मार्यन्ते।

"No doubt this enemy is formidable," he went on, "and he has done us immeasurable harm; yet the good never sanction killing an envoy. Many other punishments for an envoy are laid down: disfigurement of the limbs, flogging with whips, shaving the head, branding with a mark. These are the punishments named for an envoy, but death for an envoy we have never heard of. How could someone like you, whose mind has been schooled in dharma and advantage and who has settled his purpose by weighing high and low, fall into the power of anger? Men of true strength do not give way to it. In expounding dharma, in the ways of the world, in grasping the meaning of the śāstras, no one equals you, hero; you are the foremost of all gods and asuras. You, whom even gods and asuras full of valour, energy and spirit can neither measure nor conquer, have defeated the hosts of the lords of the gods and the kings of men in battle again and again. Did not those warriors who in the past wronged you even in thought, you the hero, valiant, unconquered, the foe of gods and daityas, lose their lives on the spot?" Vibhīṣaṇa did not hide the enemy's offence; he admitted that Hanumān was a great enemy, but a rule is still a rule. By listing the punishments he gave Rāvaṇa a way to punish without breaking dharma, and one of them, disfigurement, would be carried out in the next sarga in the burning of the monkey's tail. His repeated praise and his reminder of Rāvaṇa's past victories were meant to turn the king from anger to pride, for a proud king would not lower himself by killing a mere envoy.

५दूतवधस्य निष्फलता

२०न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित्पश्याम्यहं गुणम्।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः॥

२१साधुर्वा यदि वासाधुः परैरेष समर्पितः।
ब्रुवन्परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति॥

२२अपि चास्मिन्हते नान्यं राजन्पश्यामि खेचरम्।
इह यः पुनरागच्छेत्परं पारं महोदधेः॥

२३तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय।
भवान्सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति॥

२४अस्मिन्विनष्टे नहि भूतमन्यं पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ।
युद्धाय युद्धप्रिय दुर्विनीतावुद्योजयेद्वै भवता विरुद्धौ॥

अस्य कपेः वधे अहं कञ्चित् गुणं न पश्यामि; यैः अयं कपिः प्रेषितः, तेषु एव अयं दण्डः पात्यताम्। अयं साधुः वा असाधुः वा, परैः समर्पितः; परार्थं वदन् परवान् दूतः वधं न अर्हति। अपि च राजन्, अस्मिन् हते अन्यं खेचरं न पश्यामि यः महोदधेः परं पारं पुनः इह आगच्छेत् — तदा शत्रूणां गतिविधिः अस्माभिः न ज्ञास्यते। अतः परपुरञ्जय, अस्य वधे यत्नः न कार्यः; भवान् इन्द्रसहितेषु देवेषु यत्नम् आस्थातुम् अर्हति। युद्धप्रिय, अस्मिन् विनष्टे अन्यं भूतं न पश्यामि यः तव विरुद्धौ स्वतन्त्रौ तौ नरराजपुत्रौ युद्धाय उद्योजयेत्। विभीषणस्य तर्कः अत्र नीतिप्रधानः — दूतः परवशः, तस्य वचनं स्वामिनः; अतः दोषः स्वामिनः। दूतवधेन वार्ताप्रवाहः अपि नश्यति। चतुर्विंशे सः रावणस्य युद्धप्रियताम् एव उपायं करोति — यदि युद्धम् इष्टं, तर्हि दूतः जीवतु, येन शत्रवः आगच्छेयुः। द्वाविंशे एकः व्यावहारिकः तर्कः — यदि दूतः हन्यते, तर्हि शत्रवः अस्माकं वार्तां न ज्ञास्यन्ति, न च युद्धाय आगमिष्यन्ति। एवं विभीषणः धर्मस्य नीतेः च उभयोः दृष्ट्या वदति।

"I see no gain at all in killing this monkey," he said. "Let the punishment fall on those who sent him. Whether he is good or bad, he was sent by others; an envoy speaks for others and is in another's service, and does not deserve death. Besides, king, if he is killed, I see no other sky-ranger who could come here again from the far shore of the great ocean," and then no news of the enemy's plans would reach them, nor would the enemy come to fight. "So spend no effort on killing him, conqueror of enemy cities; set your effort instead against the gods and Indra with them. And if he dies, I see no other being who could rouse those two wayward princes, who are fond of war and hostile to you, to come and fight you, who love war." This is the reasoning of statecraft: an envoy is dependent, his words are his master's, and so the fault is his master's; kill the envoy and the channel of news is cut. Vibhīṣaṇa even turned Rāvaṇa's love of war to his purpose: if war was what he wanted, let the envoy live, so that the enemy would come. So Vibhīṣaṇa spoke from the standpoint of both dharma and policy.

६सेनाप्रेषणस्य परामर्शः, रावणस्य स्वीकारः

२५पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वया मनोनन्दन नैर्ऋतानां युद्धाय निर्नाशयितुं न युक्तम्॥

२६हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोपप्रशस्ताः सुभृताश्च योधाः॥

२७तदेकदेशेन बलस्य तावत्केचित्तवादेशकृतोऽद्य यान्तु।
तौ राजपुत्रावुपगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम्॥

२८निशाचराणामधिपोऽनुजस्य विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम्।
जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रुर्महाबलो राक्षसराजमुख्यः॥

मनोनन्दन, पराक्रमोत्साहमनस्विनां सुरासुराणाम् अपि दुर्जयेन त्वया नैर्ऋतानां युद्धाय उत्साहः न नाशयितव्यः। हिताः, शूराः, समाहिताः, महागुणेषु कुलेषु जाताः, मनस्विनः, शस्त्रभृतां वरिष्ठाः, कोपेन प्रशस्ताः, सुभृताः योधाः सन्ति। तव बलस्य एकदेशेन तावत् केचित् तव आदेशकारिणः अद्य यान्तु; तौ मूढौ राजपुत्रौ उपगृह्य परेषु तव प्रभावं भावयितुं। अनुजस्य विभीषणस्य इदम् उत्तमम् इष्टं वाक्यं निशाचराणाम् अधिपः सुरलोकशत्रुः महाबलः राक्षसराजमुख्यः बुद्ध्या जग्राह। विभीषणस्य अन्तिमः परामर्शः चतुरः — दूतं मुञ्च, सेनां प्रेषय। अत्र ‘मूढौ’ इति पदं रावणस्य मनः प्रसादयितुं प्रयुक्तम्। अन्ततः रावणः वधात् विरमति, किन्तु अग्रिमे सर्गे अन्यं दण्डं चिन्तयिष्यति — लाङ्गूलदीपनम्। षड्विंशे योधानां गुणाः गण्यन्ते — ते हिताः, शूराः, समाहिताः, कुलीनाः, मनस्विनः, शस्त्रनिपुणाः, सुभृताः च; तैः एव रामलक्ष्मणौ ग्राह्यौ इति विभीषणस्य सूचना। अष्टाविंशे रावणः ‘बुद्ध्या’ जग्राह — क्रोधः शान्तः, बुद्धिः प्रबुद्धा।

"It is not right, delight of our hearts," he said, "for you, whom not even the gods and asuras in all their valour, energy and spirit can conquer, to destroy the rākṣasas' zeal for battle. You have warriors devoted to you, brave and steadfast, born in families of great merit, spirited, the best of those who bear arms, renowned for their fury and well maintained. Let some of them, at your command, set out today with a part of your army, seize those two foolish princes and make your power felt among the enemy." It was shrewd final advice: let the envoy go and send an army instead; the listing of the warriors' virtues suggested that they were the men to capture Rāma and Lakṣmaṇa, and "foolish" was said to please the king. The lord of the night-rangers, enemy of the world of the gods, mighty and foremost among the rākṣasa kings, accepted with his understanding the excellent and welcome advice of his younger brother Vibhīṣaṇa; his anger had subsided and his judgement was awake. So Rāvaṇa gave up the idea of killing Hanumān, but in the next sarga he would think of another punishment, the setting alight of his tail.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि

क्रोधमूर्च्छितः ५२.१ क्रोधेन विवेकशून्यः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

समाज्ञप्ते ५२.२ वधे आदिष्टे सति

सन्धिः: सम् + आज्ञप्ते → समाज्ञप्ते — मकारस्य अच्सम्पर्कः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ + ‘आ’ + ‘ज्ञा’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (भावे सप्तमी — ‘वधे समाज्ञप्ते’)

निवेदितवतः ५२.२ निवेदनं कृतवतः (हनूमतः)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘निवेदितवतो दौत्यं’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘नि’ + ‘विद्’ णिजन्तात् क्तवतु
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

दौत्यम् ५२.२ दूतकर्म

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — दूतस्य कर्म (ष्यञ्-प्रत्ययः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

नानुमेने ५२.२ अनुमोदनं न कृतवान्

सन्धिः: न + अनुमेने → नानुमेने — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ + ‘मन्’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

कार्यविधौ ५२.३ कर्तव्यस्य सम्पादने

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कार्यस्य विधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शत्रुजिदग्रजम् ५२.४ शत्रुविजयिनं ज्येष्ठभ्रातरम्

सन्धिः: शत्रुजित् + अग्रजम् → शत्रुजिदग्रजम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: शत्रून् जयति इति शत्रुजित् (उपपदतत्पुरुषः); अग्रे जातः अग्रजः (उपपदतत्पुरुषः) — शत्रुजित् च असौ अग्रजः च (कर्मधारयः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वाक्यविशारदः ५२.४ वक्तृत्वकुशलः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परावरज्ञाः ५२.५ उच्चनीचविवेकिनः

सन्धिः: पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: परं च अवरं च (द्वन्द्वः); तत् जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

वसुधाधिपेन्द्राः ५२.५ श्रेष्ठाः राजानः

सन्धिः: वसुधा + अधिप → वसुधाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः; अधिप + इन्द्र → अधिपेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: वसुधायाः अधिपाः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेषु इन्द्राः श्रेष्ठाः (सप्तमीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रमापणम् ५२.६ वधः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ + ‘मी’ णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

परमार्थवित् ५२.७ तत्त्वज्ञः

सन्धिः: परम + अर्थ → परमार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: परमः अर्थः (कर्मधारयः); तं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शास्त्रविपश्चित्त्वम् ५२.८ शास्त्रपाण्डित्यम्

सन्धिः: विपश्चित् + त्व → विपश्चित्त्व — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शास्त्रे विपश्चित् (सप्तमीतत्पुरुषः); तस्य भावः — त्व-प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

युक्तायुक्तम् ५२.९ उचितानुचितम्

सन्धिः: युक्त + अयुक्तम् → युक्तायुक्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: युक्तं च अयुक्तं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

दूतदण्डः ५२.९ दूताय उचितः दण्डः

सन्धिः: पदान्ते ‘दूतदण्डो विधीयताम्’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः: दूतस्य दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वधिष्यामि ५२.११ हनिष्यामि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वध्’ (हन् इत्यस्य आदेशः) धातोः लृट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

अनार्यजुष्टम् ५२.१२ नीचैः सेवितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘…युक्तमनार्य…’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
समासः: न आर्याः अनार्याः (नञ्तत्पुरुषः); तैः जुष्टम् (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

कशाभिघातः ५२.१५ चाबुकप्रहारः

सन्धिः: कशा + अभिघातः → कशाभिघातः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); पदान्ते ‘…घातो मौण्ड्यं’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः: कशाभिः अभिघातः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मौण्ड्यम् ५२.१५ शिरोमुण्डनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — मुण्डस्य भावः (ष्यञ्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

लक्षणसंनिपातः ५२.१५ शरीरे चिह्नाङ्कनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लक्षणस्य संनिपातः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः ५२.१६ उच्चनीचज्ञानेन कृतकर्तव्यनिश्चयः

सन्धिः: पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः; निश्चित + अर्थः → निश्चितार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: परावरयोः प्रत्ययः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन निश्चितः अर्थः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुरेन्द्रसङ्घाः ५२.१८ देवराजानां समूहाः

सन्धिः: सुर + इन्द्र → सुरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); पदान्ते ‘…सङ्घा जिताश्च’ इति घोषवति परे विसर्गलोपः
समासः: सुराणाम् इन्द्राः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेषां सङ्घाः (षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्मणि प्रयोगे कर्ता ‘त्वया’)

अलीकम् ५२.१९ अप्रियम्, अपराधम्

सन्धिः: पूर्वेण ‘मनसाप्यलीकं’ — मनसा + अपि (सवर्णदीर्घः), अपि + अलीकम् (यण्सन्धिः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

परवान् ५२.२१ पराधीनः

सन्धिः: पदान्ते ‘परवान्न’ इति नकारः अविकृतः
समासः: समासः नास्ति — परः स्वामी अस्य अस्ति (मतुप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

खेचरम् ५२.२२ आकाशगामिनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: खे चरति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परपुरंजय ५२.२३ शत्रुनगरविजयिन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परेषां पुरं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (मुमागमः)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

उद्योजयेद् ५२.२४ प्रेरयेत्, सज्जीकुर्यात्

सन्धिः: पूर्वेण ‘दुर्विनीतावुद्योजयेद्’ — दुर्विनीतौ + उद्योजयेत् इति अयादिसन्धिः (औ → आव्); अग्रे ‘…जयेद्वै’ इति जश्त्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘उत्’ + ‘युज्’ णिजन्तात् विधिलिङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘उद्योजयेत्’; मुद्रणे ‘उद्योजयेद्वै’)

नैर्ऋतानाम् ५२.२५ राक्षसानाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — निर्ऋतेः अपत्यानि (तद्धितः)
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

कोपप्रशस्ताः ५२.२६ रोषशौर्येण प्रख्याताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कोपेन प्रशस्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

तवादेशकृतः ५२.२७ तव आज्ञाकारिणः

सन्धिः: तव + आदेश → तवादेश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); पदान्ते ‘…कृतोऽद्य’ इति विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: आदेशं कुर्वन्ति इति आदेशकृतः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुरलोकशत्रुः ५२.२८ देवलोकस्य वैरी (रावणः)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘…शत्रुर्महाबलो’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: सुराणां लोकः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य शत्रुः (षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्