॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ५१

सुन्दरकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः

हनूमतः रावणं प्रति हितोपदेशः

सुग्रीवस्य सन्देशः, रामकथा, सीतान्वेषणं, धर्मोपदेशः, ‘जानकी प्रतिदीयताम्’, रामस्य अजेयत्वं, कालरात्रिः सीता, रावणस्य वधाज्ञा

महासत्त्वं दशाननं समीक्ष्य हनूमान् अव्यग्रः अर्थवत् वाक्यम् उवाच — ‘सुग्रीवस्य सन्देशात् अहं तव अन्तिकम् आगतः; तव भ्राता हरीशः कुशलं पृच्छति। तस्य धर्मार्थसहितं वचनं शृणु।’ ततः सः रामस्य कथां कथयति — दशरथस्य ज्येष्ठः पुत्रः पितुः निदेशात् भ्रात्रा भार्यया च सह दण्डकावनं प्रविष्टः; जनस्थाने तस्य भार्या सीता भ्रष्टा; तां मार्गमाणः सः ऋष्यमूके सुग्रीवेण सङ्गतः; तयोः प्रतिज्ञा, वालिवधः, सुग्रीवस्य राज्याभिषेकः, सीतान्वेषणाय सर्वासु दिक्षु वानरप्रेषणम्; स्वयं च हनूमान् शतयोजनं समुद्रं लङ्घयित्वा गृहे जनकात्मजां दृष्टवान्। ततः सः धर्मं उपदिशति — ‘परदारान् न रोद्धुम् अर्हसि; अधर्मः मूलघाती; रामलक्ष्मणशराणाम् अग्रे कः स्थास्यति? जानकी प्रतिदीयताम्। तव तपसा लब्धा अवध्यता देवासुरविषयिणी, न तु मनुष्यवानरविषयिणी। धर्मफलं भुक्तम्, अधर्मफलं शीघ्रं प्राप्स्यसि। सीता तव गृहे कालरात्रिः, सर्वलङ्काविनाशिनी; तस्याः तेजसा रामकोपेन च दह्यमानां लङ्कां पश्य। रामः सर्वलोकान् संहृत्य पुनः स्रष्टुं शक्तः; त्रिलोक्यां कोऽपि तस्य अग्रे न तिष्ठेत्।’ एतत् अप्रियं वचनं श्रुत्वा कोपविवृत्तलोचनः दशाननः महाकपेः वधम् आदिदेश।

१सुग्रीवस्य सन्देशस्य उपक्रमः

१तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्॥

२अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवान्तिके।
राक्षसेश हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्॥

३भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः।
धर्मार्थसहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्॥

महाबलं दशाननं समीक्ष्य सत्त्ववान् हरिसत्तमः हनूमान् शान्तभावेन अव्यग्रः अर्थयुक्तं वाक्यम् उवाच — राक्षसराज, अहं सुग्रीवस्य सन्देशं गृहीत्वा इह तव अन्तिकं प्राप्तः। वानरराजः सुग्रीवः तव भ्राता इव, अतः सः तव कुशलम् अपृच्छत्। अधुना तव भ्रातुः महात्मनः सुग्रीवस्य समादेशं शृणु — तत् वचनं धर्मार्थसहितम्, इह लोके परलोके च हितकरम्। हनूमान् सन्देशं सुग्रीवस्य नाम्ना आरभते, न रामस्य; राजा राज्ञे भ्रातृभावेन वदति इति राजनीतेः मर्यादा। प्रथमं कुशलप्रश्नः, ततः उपदेशः — एषः दूतस्य शिष्टः क्रमः। क्रोधाविष्टे अपि रावणे हनूमान् मधुरं वदति, यथा सः शृणुयात्। ‘भ्राता’ इति सम्बोधनेन सुग्रीवः रावणेन सह मैत्रीम् अपि सूचयति।

Looking steadily at the ten-headed king of great strength, Hanumān, the mighty and best of monkeys, spoke to him calmly and without agitation, in words full of meaning. "Lord of the rākṣasas," he said, "I have come here into your presence with a message from Sugrīva. The king of the monkeys, who is like a brother to you, asks after your welfare. Now hear the counsel of your brother, the great-souled Sugrīva: his words join righteousness with advantage and will serve you in this world and the next." Hanumān began the message in Sugrīva's name, not Rāma's, for the proper course between kings is for one king to address another as a brother, and by calling Sugrīva Rāvaṇa's brother he even held out the hope of friendship. First came the inquiry after his welfare and only then the advice; that is the courteous order an envoy follows. Enraged as Rāvaṇa was, Hanumān spoke to him gently, so that he would listen.

२रामस्य कथा — वनवासात् वालिवधपर्यन्तम्

४राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः॥

५ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियतरः प्रभुः।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्॥

६लक्ष्मणेन सह भ्राता सीतया सह भार्यया।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः॥

७तस्य भार्या जनस्थाने भ्रष्टा सीतेति विश्रुता।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः॥

८मार्गमाणस्तु तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः।
ऋष्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः॥

९तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितुम्॥

१०ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः॥

११त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः।
स तेन निहतः संख्ये शरेणैकेन वानरः॥

रथकुञ्जरवाजिभिः समृद्धः दशरथः नाम राजा आसीत्, यः पिता इव लोकस्य बन्धुः, इन्द्रसमद्युतिः च। तस्य ज्येष्ठः प्रियतरः महाबाहुः प्रभुः पुत्रः पितुः निदेशात् राज्यात् निष्क्रान्तः दण्डकावनं प्रविष्टः — लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया भार्यया च सह। सः रामः नाम महातेजाः धर्म्यं पन्थानम् आश्रितः। तस्य भार्या सीता, विदेहराजस्य महात्मनः जनकस्य सुता, जनस्थाने भ्रष्टा नष्टा अभवत्। तां देवीं मार्गमाणः सः राजपुत्रः अनुजेन सह ऋष्यमूकं पर्वतं प्राप्य सुग्रीवेण सङ्गतः। सुग्रीवः सीतायाः अन्वेषणं प्रतिज्ञातवान्, रामः अपि सुग्रीवाय वानरराज्यं दातुं प्रत्यजानात्। ततः राजपुत्रः रामः युद्धे वालिनं हत्वा सुग्रीवं राज्ये स्थापितवान्; अधुना सुग्रीवः हर्यृक्षाणां गणेश्वरः। तव पूर्वपरिचितः वानरपुङ्गवः वाली अपि रामेण युद्धे एकेन एव शरेण निहतः। एषा कथा संक्षिप्ता किन्तु सारगर्भा। हनूमान् रामस्य वंशं, धर्मं, पराक्रमं च क्रमेण प्रकाशयति। वालिनः वधस्य उल्लेखः विशेषतया सार्थकः — रावणः वालिनः बलं स्वयम् अनुभूतवान्, अतः ‘एकेन शरेण’ इति वचनं तस्य हृदये भयं जनयेत्। प्रतिज्ञायाः परस्परता अपि सूच्यते — रामः सुग्रीवस्य कार्यं कृतवान्, अधुना सुग्रीवः रामस्य कार्यं करोति। दशरथस्य वर्णने ‘पिता इव लोकस्य बन्धुः’ इति वचनं रामस्य कुलस्य धर्मनिष्ठां दर्शयति — तादृशस्य राज्ञः पुत्रः अधर्मं न सहेत। ‘पितुर्निदेशात्’ इति पदं रामस्य पितृभक्तिं सूचयति; राज्यत्यागः अपि तेन धर्मार्थं कृतः। सीतायाः परिचयः अपि पितृनाम्ना — ‘जनकस्य सुता’ — दीयते, येन तस्याः कुलीनता स्पष्टा भवति। ‘भ्रष्टा’ इति मृदुः शब्दः — हनूमान् ‘हृता’ इति न वदति, किन्तु रावणः स्वयं जानाति केन सा हृता। एवं कथा परोक्षरूपेण एव रावणस्य अपराधं तस्य पुरतः स्थापयति। वालिनः प्रसङ्गः अन्ते स्थापितः, यतः सः रावणस्य कृते सर्वाधिकं भयप्रदः। अत्र रामस्य कथा रावणस्य कर्णयोः प्रथमवारं विस्तरेण प्रविशति।

"There was a king named Daśaratha," he went on, "rich in chariots, elephants and horses, a kinsman to the whole world like a father, as splendid as Indra, lord of the gods. His eldest son, mighty-armed, dearly loved and powerful, left the kingdom at his father's command and went into the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and his wife Sītā. His name is Rāma; his splendour is great, and he keeps to the path of righteousness. His wife Sītā, the daughter of the great-souled King Janaka of Videha, was lost in Janasthāna. Searching for his queen, the prince came with his younger brother to Mount Ṛśyamūka and made an alliance with Sugrīva. Sugrīva promised him to search for Sītā, and Rāma in turn promised Sugrīva the kingdom of the monkeys. Then the prince killed Vālin in battle and set Sugrīva on the throne, and he is now lord of the hosts of monkeys and bears. You knew Vālin in the past, that bull among monkeys; Rāma killed him in battle with a single arrow." The story is short but full of meaning. Step by step Hanumān set out Rāma's lineage, his righteousness and his might. To call Daśaratha a father to the world shows the righteousness of Rāma's house: the son of such a king will not put up with wrong. "At his father's command" shows Rāma's devotion to his father, for he gave up the kingdom for dharma's sake. Sītā too is introduced by her father's name, so that her noble birth is plain. Hanumān chose a gentle word, "lost", not "carried off", but Rāvaṇa knew well enough who had taken her, and so the story set his crime before him without naming it. The alliance was a bargain kept on both sides: Rāma had done Sugrīva's work, and now Sugrīva was doing Rāma's. Vālin is kept for the end because he would frighten Rāvaṇa most: Rāvaṇa had felt Vālin's strength for himself, and the words "a single arrow" were meant to strike fear into his heart. This was the first time Rāma's story reached Rāvaṇa's ears in full.

३सीतान्वेषणं, हनूमतः आगमनं च

१२स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः।
हरीन्सम्प्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः॥

१३तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे॥

१४वैनतेयसमाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः।
असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः॥

१५अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्॥

१६समुद्रं लङ्घयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा॥

सत्यप्रतिज्ञः हरीश्वरः सुग्रीवः सीतायाः मार्गणे व्यग्रः सन् सर्वाः दिशः प्रति हरीन् सम्प्रेषयामास। शतानि सहस्राणि नियुतानि च वानराः सर्वासु दिक्षु, अधः पाताले, उपरि आकाशे च सीतां मार्गन्ते। केचित् वैनतेयेन गरुडेन समाः वेगवन्तः, केचित् अनिलोपमाः; तेषां गतिः क्वापि न सज्जति; ते शीघ्राः महाबलाः हरिवीराः। अहं तु हनुमान् नाम मारुतस्य औरसः पुत्रः। सीतायाः कृते शतयोजनम् आयतं समुद्रं तूर्णं लङ्घयित्वा त्वां द्रष्टुम् इह आगतः। भ्रमता मया तव गृहे जनकात्मजा दृष्टा। अत्र हनूमान् सूचयति यत् सः एकः न, असंख्याः तादृशाः वीराः सुग्रीवस्य आज्ञां पालयन्ति। एषः एव रावणाय प्रथमः सङ्केतः यत् तस्य शत्रवः बहवः शक्ताः च। ‘दृष्टा’ इति वचनेन सीतायाः स्थितिः अपि ज्ञाता इति सः स्पष्टं करोति। समुद्रलङ्घनस्य उल्लेखः अपि सार्थकः — यः एकः वानरः शतयोजनं सागरं तीर्त्वा आगतः, तादृशाः अन्ये सहस्रशः सन्ति इति रावणः अनुमिनुयात्। ‘त्वां दिदृक्षुः’ इति वचनेन हनूमान् स्वस्य आगमनं राजदर्शनार्थं वदति, न चौर्यार्थम्। अधः उपरि च सर्वत्र अन्वेषणम् इति वचनं सूचयति यत् रावणस्य कुत्रापि निगूहनं न सम्भवति।

"Now Sugrīva, the lord of the monkeys, true to his word and eager to find Sītā, has sent monkeys out in every direction. Thousands upon thousands, hundreds of thousands of them, are searching for her in every quarter, below the earth and above in the sky. Some are swift as Garuḍa, son of Vinatā, and some as the wind; nothing stops their course, for they are swift and mighty monkey heroes. I am Hanumān by name, the true-born son of the Wind. For Sītā's sake I swiftly crossed the ocean, a hundred leagues wide, and came here wishing to see you; and as I wandered through your house I saw Janaka's daughter." Here Hanumān let Rāvaṇa understand that he was not alone: countless heroes like him were carrying out Sugrīva's orders, and this was the first hint to Rāvaṇa that his enemies were many and strong. If one monkey had crossed a hundred leagues of sea, Rāvaṇa could guess that there were thousands like him. The search went on everywhere, below and above, so there was nowhere Rāvaṇa could hide her. By saying he had come to see the king, Hanumān presented his visit as an embassy, not as spying, and by saying "I saw her" he made it clear that Sītā's whereabouts were now known.

४धर्मोपदेशः — ‘जानकी प्रतिदीयताम्’

१७तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः।
परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि॥

१८नहि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः॥

१९कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि॥

२०न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्॥

२१तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्॥

२२दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः॥

२३लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा।
गृहे यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्॥

२४नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि।
विषसंस्पृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा॥

२५तपःसंतापलब्धस्ते सोऽयं धर्मपरिग्रहः।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः॥

२६अवध्यतां तपोभिर्यां भवान्समनुपश्यति।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्॥

महाप्राज्ञ, त्वं धर्मार्थयोः तत्त्वं जानासि, तपसा महत् ऐश्वर्यं च सङ्गृहीतवान्; अतः परदारान् स्वगृहे रोद्धुं न अर्हसि। धर्मविरुद्धेषु बह्वनर्थेषु मूलघातिषु कर्मसु भवादृशाः बुद्धिमन्तः न सज्जन्ते। रामकोपम् अनुवर्तमानानां लक्ष्मणमुक्तानां शराणाम् अग्रे देवासुरेषु अपि कः स्थातुं शक्तः? राजन्, त्रिषु लोकेषु कोऽपि नास्ति यः राघवस्य अपराधं कृत्वा सुखं प्राप्नुयात्। अतः त्रिकालहितं धर्म्यम् अर्थानुयायि मम वाक्यं मन्यस्व — नरदेवाय रामाय जानकी प्रतिदीयताम्। मया इयं देवी दृष्टा; यत् दुर्लभं तत् लब्धम्; अवशिष्टस्य कार्यस्य निमित्तं रघुनाथः एव। शोकपरायणा सीता मया लक्षिता; सा तव गृहे पञ्चास्या पन्नगी इव वसति, तां त्वं न जानासि। यथा अत्यर्थं विषसंसृष्टम् अन्नं भुक्त्वा कोऽपि ओजसा न जरयति, तथा सीता देवैः असुरैः अपि जरयितुं न शक्या। तपःसन्तापेन तव यः धर्मपरिग्रहः, आत्मप्राणानां दीर्घधारणं च लब्धं, तस्य नाशः न्याय्यः न। तपसा देवासुरैः अवध्यताम् आत्मनः यां पश्यसि, तत्र अपि अयं धर्मः एव महान् हेतुः। हनूमतः उपदेशः सामनीतेः उदाहरणम् — प्रथमं रावणस्य गुणाः प्रशस्यन्ते, ततः हितं निवेद्यते। विषान्नस्य उपमा अतीव मार्मिकी — सीता भोग्या इव दृश्यते, किन्तु सा रावणस्य नाशाय एव। तपसः फलम् अधर्मेण नश्यति इति सः सूचयति। सप्तदशे श्लोके हनूमान् रावणं ‘महाप्राज्ञ’ इति सम्बोधयति — प्रशंसया तस्य बुद्धिं जागरयितुं यत्नः। अष्टादशे ‘मूलघातिषु’ इति पदं सूचयति यत् अधर्मः न केवलं कर्तारं, अपितु तस्य कुलं राज्यं च समूलं नाशयति। एकोनविंशे लक्ष्मणस्य बाणाः रामस्य कोपम् अनुवर्तन्ते इति — भ्रात्रोः ऐक्यम्। एकविंशे ‘त्रिकालहितम्’ — भूते, वर्तमाने, भविष्यति च हितकरम्। द्वाविंशे हनूमान् स्वकार्यस्य सफलतां वदति, अवशिष्टं कार्यं रामस्य हस्ते इति च, येन तस्य नम्रता स्पष्टा। त्रयोविंशे पञ्चास्या पन्नगी इव सीता — सा स्पर्शमात्रेण नाशयेत्। पञ्चविंशे षड्विंशे च तपसः फलं धर्मरूपं, तस्य नाशः अधर्मेण भविष्यति इति चेतावनी। विंशे श्लोके ‘त्रिषु लोकेषु’ इति व्याप्तिः — न केवलं भूलोके, स्वर्गे पाताले च अपि रामस्य अपराधी सुखं न लभते। चतुर्विंशे उपमायाः अर्थः — यथा विषयुक्तम् अन्नं भोक्तारम् एव हन्ति, तथा सीता अपि तां धारयन्तं रावणम् एव हनिष्यति। एवं दशभिः श्लोकैः हनूमान् धर्मस्य, नीतेः, भयस्य च सर्वान् मार्गान् दर्शयति।

"You are very wise," he said. "You know the truth of righteousness and advantage, and you have won great wealth by austerity; you ought not to hold another man's wife prisoner in your house. Wise men like you do not cling to deeds that are against dharma, full of evils, and that destroy a man at the root, and with him his family and his kingdom. Who, even among gods and asuras, can stand before the arrows Lakṣmaṇa looses when he follows Rāma's anger? The two brothers act as one. There is no one, king, in all three worlds, on earth, in heaven or below, who could wrong Rāghava and still be happy. So heed my words, which are good for past, present and future alike, righteous and profitable: give Jānakī back to Rāma, that god among men. I have seen the queen; the hard part of my task here I have done, and what remains Rāghava himself will bring about. I have seen Sītā here, sunk in grief, and you do not know that you are keeping her in your house like a five-headed serpent. No one, not even the gods or the asuras, can digest her by force, any more than a man can digest food laced with a strong poison once he has eaten it. Your hold on dharma, won through the pain of austerity, and your long lease of life, it is not right to destroy these. You think your austerities have made you unslayable by gods and asuras; but even there, there is this great reason against you." Hanumān's counsel is a model of persuasion by conciliation: he praised Rāvaṇa's virtues first, calling him wise to awaken his judgement, and then told him what was good for him. The poisoned food is a piercing image: Sītā seemed to be his to enjoy, but as poisoned food kills the one who eats it, she would kill the one who held her; like a five-hooded serpent, she would destroy at a touch. With great modesty Hanumān said he had done only his part and that the rest was in Rāma's hands. And he warned that the fruit of Rāvaṇa's austerity, which was itself a form of dharma, would be destroyed by his unrighteousness. In these ten verses Hanumān opened every road, dharma, policy and fear.

५रामस्य अजेयत्वं, सीता कालरात्रिः

२७सुग्रीवो न च देवोऽयं न यक्षो न च राक्षसः।
मानुषो राघवो राजन्सुग्रीवश्च हरीश्वरः।
तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि॥

२८न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम्।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः॥

२९प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे॥

३०जनस्थानवधं बुद्ध्वा वालिनश्च वधं तथा।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः॥

३१कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम्।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः॥

३२रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता॥

३३अपकुर्वन्हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः॥

३४यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते गृहे।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम्॥

३५तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम्॥

३६सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रदीपिताम्।
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम्॥

सुग्रीवः न देवः, न यक्षः, न राक्षसः; राघवः मनुष्यः, सुग्रीवः वानरराजः। तव वरः देवादिविषयः, अतः तयोः हस्तात् स्वप्राणान् कथं रक्षिष्यसि? यः पुरुषः प्रबलस्य अधर्मस्य फलेन बद्धः, तं धर्मस्य फलं न अनुगच्छति; सः अधर्मफलम् एव प्राप्नोति; धर्मः तु अधर्मस्य नाशकः। त्वया पूर्वकृतस्य धर्मस्य फलं प्राप्तम्, अत्र संशयः नास्ति; अस्य अधर्मस्य फलम् अपि शीघ्रं प्राप्स्यसि। जनस्थाने राक्षसानां वधं, वालिनः वधं, रामसुग्रीवयोः सख्यं च बुद्ध्वा आत्मनः हितं चिन्तय। अहम् एकः अपि सवाजिरथकुञ्जरां लङ्कां नाशयितुं शक्तः, किन्तु रामस्य एषः निश्चयः नास्ति। रामेण हर्यृक्षगणानां सन्निधौ प्रतिज्ञातं यत् यैः सीता प्रधर्षिता, तेषां शत्रूणाम् उत्सादनं सः स्वयं करिष्यति। रामस्य अपकारं कृत्वा साक्षात् पुरन्दरः अपि सुखं न प्राप्नुयात्, किं पुनः त्वादृशः जनः। यां त्वं सीता इति जानासि, या तव गृहे तिष्ठति, तां सर्वलङ्काविनाशिनीं कालरात्रिं विद्धि। सीताविग्रहरूपिणा अनेन कालपाशेन अलम्; स्वयं स्कन्धे पाशं मा बधान; आत्मनः क्षेमं चिन्तय। सीतायाः तेजसा रामकोपेन च प्रदीपितां साट्टप्रतोलिकाम् इमां पुरीं दह्यमानां पश्य। अत्र हनूमतः वचनं सामात् भेदं दण्डं च प्रति गच्छति। ‘कालरात्रिः’ इति रूपकं सर्गस्य केन्द्रम् — सीता रावणस्य गृहे वसति, किन्तु सा तस्य मृत्युः एव। सप्तविंशः श्लोकः त्रिपादः — तत्र हनूमान् रावणस्य वरस्य छिद्रं दर्शयति: सः देवासुरेभ्यः अवध्यः, किन्तु मनुष्यात् वानरात् च न। अष्टाविंशे धर्माधर्मयोः फलस्य नियमः — प्रबलः अधर्मः पूर्वधर्मस्य फलम् आच्छादयति, पश्चात् कृतः धर्मः तु अधर्मं नाशयति। त्रिंशे जनस्थानवधः वालिवधः सख्यं च त्रीणि प्रमाणानि रामस्य शक्तेः। एकत्रिंशे हनूमान् स्वस्य सामर्थ्यं प्रकटयति, किन्तु स्वामिनः निश्चयं न उल्लङ्घयति — एषः दूतस्य धर्मः। द्वात्रिंशे पुरन्दरस्य उदाहरणं रावणस्य गर्वं खण्डयति। चतुस्त्रिंशे ‘कालरात्रिः’ इति प्रलयकालस्य रात्रिः, या सर्वं संहरति। पञ्चत्रिंशे ‘स्वयं स्कन्धावसक्तेन’ — रावणः स्वयम् एव मृत्युपाशं कण्ठे बध्नाति, न अन्यः। षट्त्रिंशे हनूमान् भविष्यत् दृश्यम् इव वर्णयति — लङ्का दह्यमाना। एतत् वचनं शीघ्रम् एव सत्यं भविष्यति, यदा हनूमान् स्वयं लङ्कां दहिष्यति; अतः अत्र कविः सूक्ष्मं पूर्वसङ्केतं करोति। सीतायाः तेजः रामस्य कोपः च — एतौ द्वौ एव लङ्कादाहस्य वास्तविकौ हेतू।

"Sugrīva is no god, no yakṣa, no rākṣasa. Rāghava is a man, king, and Sugrīva is the lord of the monkeys. So how, king, will you save your life?" Here Hanumān exposed the gap in Rāvaṇa's boon: he could not be killed by gods and asuras, but men and monkeys were not covered by it. "The fruit of righteousness does not follow a man who is bound up in the fruit of great unrighteousness; only that fruit pursues him, and righteousness destroys unrighteousness." Great unrighteousness overshadows the fruit of past merit, while righteousness done afterwards would wipe out the wrong. "You have received the fruit of your past righteousness, no doubt of it, and very soon you will receive the fruit of this unrighteousness as well. Think of the slaughter of the rākṣasas at Janasthāna, the killing of Vālin and the friendship of Rāma and Sugrīva, three proofs of Rāma's power, and consider your own good. I alone could destroy Laṅkā, with its horses, chariots and elephants; but that is not Rāma's resolve. For Rāma has vowed before the hosts of monkeys and bears that he himself will utterly destroy the enemies who laid hands on Sītā." Hanumān let his own strength be seen, yet did not overstep his master's decision, which is an envoy's duty. "No one who wrongs Rāma could find happiness, not even Indra, destroyer of cities, himself; how much less someone like you? She whom you know as Sītā, who is in your house, know her to be the Night of Doom, the night at the end of the world that destroys all things, come to destroy all Laṅkā. Enough of this noose of Death in Sītā's form; do not hang it round your own neck with your own hands. Think of your own welfare. See this city, with its towers and streets, burning: set ablaze by Sītā's power and kindled by Rāma's wrath." Here Hanumān's words moved from conciliation to division and to the threat of force. The image of the Night of Doom is the centre of the sarga: Sītā lived in Rāvaṇa's house, but she was his death. And Hanumān described the future as if he were already watching it, Laṅkā on fire. His words would soon come true when he himself set Laṅkā ablaze, and so the poet quietly foreshadows it; Sītā's power and Rāma's anger are the real causes of the burning.

६रामस्य सर्वशक्तिमत्त्वं, रावणस्य वधाज्ञा

३७स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन्भ्रातॄन्सुतान्हितान्।
भोगान्दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय॥

३८सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम।
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः॥

३९सर्वांल्लोकान्सुसंहृत्य सभूतान्सचराचरान्।
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः॥

४०देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोरगेषु च।
विद्याधरेषु नागेषु गन्धर्वेषु मृगेषु च॥

४१सिद्धेषु किंनरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।
सर्वत्र सर्वभूतेषु सर्वकालेषु नास्ति सः॥

४२यो रामं प्रति युध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।
सर्वलोकेश्वरस्येह कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्॥

४३देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे॥

४४ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य॥

४५स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः॥

स्वानि मित्राणि, मन्त्रिणः, ज्ञातीन्, भ्रातॄन्, सुतान्, हितैषिणः, भोगान्, दारान्, लङ्कां च विनाशं मा प्रापय। राक्षसराजेन्द्र, रामदासस्य दूतस्य विशेषतः वानरस्य मम सत्यं वचनं शृणु। महायशाः रामः सभूतान् सचराचरान् सर्वान् लोकान् संहृत्य पुनः तथैव स्रष्टुं शक्तः। देवासुरनरेन्द्रेषु, यक्षरक्षोरगेषु, विद्याधरनागगन्धर्वमृगेषु, सिद्धकिन्नरपतत्रिषु च सर्वत्र सर्वकालेषु कोऽपि नास्ति यः विष्णुतुल्यपराक्रमं रामं प्रति युध्येत। सर्वलोकेश्वरस्य राजसिंहस्य रामस्य ईदृशं विप्रियं कृत्वा तव जीवितं दुर्लभम्। निशाचरेन्द्र, देवाः दैत्याः गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः सर्वे मिलित्वा अपि लोकत्रयनायकस्य रामस्य अग्रे युद्धे स्थातुं न शक्ताः। चतुराननः स्वयम्भूः ब्रह्मा, त्रिनेत्रः त्रिपुरान्तकः रुद्रः, सुरनायकः महेन्द्रः वा अपि युधि राघवस्य अग्रे स्थातुं न शक्ताः। एवं सौष्ठवोपेतम् अदीनं कपेः अप्रियं वचः निशम्य अप्रतिमः दशाननः कोपेन विवृत्तलोचनः महाकपेः वधम् आदिदेश। अन्तिमौ त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्ताः — उपदेशस्य समाप्तिः उन्नतेन स्वरेण। हनूमतः वचनं सत्यम् हितं च, किन्तु रावणाय अप्रियम्; अतः तत् निष्फलम्। ‘रामदासस्य’ इति पदेन हनूमान् स्वं दासं वदति — एषा विनयस्य पराकाष्ठा। रामस्य सृष्टिसंहारसामर्थ्यं वर्णयन् सः तस्य विष्णुत्वं सूचयति। सप्तत्रिंशे हनूमान् रावणस्य स्वजनान् स्मारयति — एकस्य दोषेण सर्वेषां नाशः भविष्यति। चत्वारिंशे एकचत्वारिंशे च सृष्टेः सर्वाः जातयः गण्यन्ते, येन रामस्य अद्वितीयता दृढीक्रियते। द्विचत्वारिंशः श्लोकः त्रिपादः — एकचत्वारिंशस्य वाक्यम् अत्र पूर्णं भवति। त्रयश्चत्वारिंशे चतुश्चत्वारिंशे च देवत्रयम् अपि रामस्य अग्रे असमर्थम् इति — एषा हनूमतः भक्त्या उक्ता परमा स्तुतिः। पञ्चचत्वारिंशे रावणस्य प्रतिक्रिया — सः हितं न शृणोति, क्रोधेन वधम् आदिशति। अष्टात्रिंशे हनूमान् त्रिधा आत्मानं परिचाययति — दासः, दूतः, वानरः; त्रयः अपि अवध्याः, अतः सत्यं वक्तुं निर्भयः। एकोनचत्वारिंशे रामस्य सृष्टिसंहारसामर्थ्यं — एषः परमेश्वरस्य गुणः, न केवलं वीरस्य। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः उपजातिवंशस्थवृत्तैः उन्नतस्वरेण निबद्धाः, येन सर्गस्य समाप्तिः गम्भीरा भवति। रावणस्य कोपः तस्य विनाशस्य प्रथमं पदम्। दूतवधः राजधर्मविरुद्धः इति अग्रिमे सर्गे विभीषणः स्मारयिष्यति; अतः अस्य सर्गस्य अन्तः अग्रिमस्य सर्गस्य विवादस्य आरम्भः।

"Do not bring your friends, ministers, kinsmen, brothers, sons, well-wishers, pleasures, wives and Laṅkā itself to ruin," he said, reminding Rāvaṇa that one man's fault would destroy all his people. "Hear the truth, king of the rākṣasa kings, from me, Rāma's servant, his envoy, and a monkey besides." Servant, envoy and monkey: none of the three may be killed, and so he was free to speak the truth without fear; and to call himself Rāma's servant was humility itself. "The glorious Rāma could destroy all the worlds with all their beings, moving and unmoving, and create them again just as they were," he said, a power that belongs to the supreme Lord, not merely to a hero, and so he hinted that Rāma was Viṣṇu. "Among the lords of gods, asuras and men, among yakṣas, rākṣasas and serpents, vidyādharas, nāgas, gandharvas and beasts, among the siddhas, the lords of the kinnaras and the birds, anywhere, at any time, there is no one who could fight Rāma, whose valour equals Viṣṇu's. Having done such a wrong to Rāma, the lord of all the worlds, that lion among kings, you will find it hard to keep your life. Gods and daityas, lord of the night-rangers, gandharvas, vidyādharas, nāgas and yakṣas, all together could not stand against Rāma, lord of the three worlds, in battle. Not four-faced Brahmā the self-born, not three-eyed Rudra, destroyer of the triple city, not great Indra, leader of the gods, could stand before Rāghava in battle." By naming every kind of being in creation he made Rāma's uniqueness certain, and in saying that even the three great gods could not face him he gave, out of devotion, the highest praise of all. Such were the monkey's words, spoken with grace and without a trace of fear, but unwelcome; and when he heard them, the incomparable ten-headed king, his eyes rolling with anger, ordered that the great monkey be killed. Hanumān's words were true and for Rāvaṇa's good, but because they were unwelcome they went unheeded, and Rāvaṇa's anger was the first step to his ruin. To kill an envoy is against the duty of kings, as Vibhīṣaṇa will remind him in the next sarga; so the close of this sarga opens the dispute of the next.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
महासत्त्वम् ५१.१ महाबलं (रावणम्)
सन्धिः
महत् + सत्त्व → महासत्त्व — ‘आन्महतः’ इति महतः आकारः
समासः
महत् सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अव्यग्रः ५१.१ अनाकुलः, शान्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘…दव्यग्रस्तमुवाच’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
न व्यग्रः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुग्रीवसंदेश ५१.२ सुग्रीवस्य आदेशात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘…संदेशादिह’ इति तकारस्य दकारः (जश्त्वम्)
समासः
सुग्रीवस्य संदेशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ) — ‘सुग्रीवसंदेशात्’, अग्रे ‘…संदेशादिह’ इति जश्त्वम्
हरीशः ५१.२ वानरराजः (सुग्रीवः)
सन्धिः
हरि + ईशः → हरीशः — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई); पदान्ते ‘हरीशस्त्वां’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
हरीणाम् ईशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
धर्मार्थसहितम् ५१.३ धर्मेण अर्थेन च युक्तम्
सन्धिः
धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
धर्मः च अर्थः च (द्वन्द्वः); ताभ्यां सहितम् (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
रथकुञ्जरवाजिमान् ५१.४ रथगजाश्वसम्पन्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रथाः कुञ्जराः वाजिनः च (इतरेतरद्वन्द्वः); ते अस्य सन्ति — मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पितुर्निदेश ५१.५ पितुः आज्ञायाः कारणात्
सन्धिः
पितुः + निदेशात् → पितुर्निदेशात् — विसर्गस्य रेफः; अग्रे ‘…देशान्निष्क्रान्तः’ इति तकारस्य नकारः (अनुनासिकः)
समासः
समासः नास्ति (षष्ठी + पञ्चमी पृथक्)
विभक्तिः
‘पितुः’ षष्ठी एकवचनम् + ‘निदेशात्’ पञ्चमी एकवचनम् (मुद्रणे ‘निदेशान्निष्क्रान्तः’)
धर्म्यम् ५१.६ धर्मानुकूलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — धर्मात् अनपेतम् (यत्-प्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पन्थानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सहानुजः ५१.८ कनिष्ठभ्रात्रा लक्ष्मणेन युक्तः
सन्धिः
सह + अनुजः → सहानुजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुजेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिमार्गणम् ५१.९ अन्वेषणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ + ‘मार्ग्’ + ल्युट्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
हर्यृक्षाणाम् ५१.१० वानराणां भल्लूकानां च
सन्धिः
हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः
हरयः च ऋक्षाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
विज्ञातपूर्वः ५१.११ पूर्वमेव परिचितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘विज्ञातपूर्वश्च’ इति विसर्गस्य शकारः
समासः
पूर्वं विज्ञातः — सुप्सुपासमासः (पूर्वनिपातः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सत्यसंगरः ५१.१२ सत्यप्रतिज्ञः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्यः संगरः (प्रतिज्ञा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ह्यधश्चोपरि ५१.१३ निश्चयेन अधः उपरि च
सन्धिः
हि + अधः → ह्यधः — यण्सन्धिः; अधः + च → अधश्च — विसर्गस्य शकारः; च + उपरि → चोपरि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — अव्ययानि
विभक्तिः
अव्ययानि
असङ्गगतयः ५१.१४ अप्रतिहतगतयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न सङ्गः असङ्गः (नञ्तत्पुरुषः); असङ्गा गतिः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
मारुतस्यौरसः ५१.१५ वायोः स्वकीयः पुत्रः
सन्धिः
मारुतस्य + औरसः → मारुतस्यौरसः — वृद्धिसन्धिः (अ + औ = औ)
समासः
समासः नास्ति — उरसः जातः औरसः (तद्धितः)
विभक्तिः
‘मारुतस्य’ षष्ठी + ‘औरसः’ प्रथमा एकवचनम्
लङ्घयित्वैव ५१.१६ उल्लङ्घ्य एव
सन्धिः
लङ्घयित्वा + एव → लङ्घयित्वैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘लङ्घ्’ णिजन्तात् क्त्वा
विभक्तिः
अव्ययम् (क्त्वान्तम्) + ‘एव’
तपःकृतपरिग्रहः ५१.१७ तपसा ऐश्वर्यं सङ्गृहीतवान्
सन्धिः
तपः + कृत → तपःकृत — विसर्गः अविकृतः (कवर्गे परे)
समासः
तपसा कृतः परिग्रहः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नोपरोद्धुम् ५१.१७ निरोद्धुं न (अर्हसि)
सन्धिः
न + उपरोद्धुम् → नोपरोद्धुम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ + ‘रुध्’ + तुमुन्
विभक्तिः
‘न’ अव्ययम् + तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
बह्वपायेषु ५१.१८ बह्वनर्थयुक्तेषु
सन्धिः
बहु + अपाय → बह्वपाय — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
बहवः अपायाः येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्मसु’ इत्यस्य विशेषणम्)
मूलघातिषु ५१.१८ मूलनाशकेषु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मूलं घ्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
व्यलीकम् ५१.२० अपराधम्, अप्रियम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रतिदीयताम् ५१.२१ प्रत्यर्प्यताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ + ‘दा’ धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पञ्चास्याम् ५१.२३ पञ्चमुखीं (सर्पिणीम्)
सन्धिः
पञ्च + आस्य → पञ्चास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पञ्च आस्यानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पन्नगीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विषसंस्पृष्टम् ५१.२४ विषमिश्रितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विषेण संस्पृष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
धर्मोपसंहारम् ५१.२८ धर्मस्य फलम्
सन्धिः
धर्म + उपसंहार → धर्मोपसंहार — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
धर्मस्य उपसंहारः (फलम्) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सवाजिरथकुञ्जराम् ५१.३१ अश्वरथगजसहिताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाजिनः रथाः कुञ्जराः (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लङ्काम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्सादनम् ५१.३२ समूलनाशः
सन्धिः
उत् + सादनम् → उत्सादनम् — सन्धिकार्यं नास्ति (तकारः अविकृतः)
समासः
समासः नास्ति — ‘उत्’ + ‘सद्’ णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सर्वलङ्काविनाशिनीम् ५१.३४ समस्तलङ्कायाः नाशकारिणीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वा लङ्का (कर्मधारयः); तां विनाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्कन्धावसक्तेन ५१.३५ कण्ठे स्कन्धे वा बद्धेन
सन्धिः
स्कन्ध + अवसक्त → स्कन्धावसक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
स्कन्धे अवसक्तः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘कालपाशेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
साट्टप्रतोलिकाम् ५१.३६ अट्टालिकारथ्यासहिताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अट्टाः प्रतोल्यः च (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विष्णुतुल्यपराक्रमम् ५१.४२ विष्णुसमपराक्रमं (रामम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विष्णुना तुल्यः (तृतीयातत्पुरुषः); विष्णुतुल्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कोपविवृत्तलोचनः ५१.४५ क्रोधेन परिवर्तितनेत्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कोपेन विवृत्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्