प्रहस्तप्रश्नः हनूमतः दूतत्वकथनं च

रावणस्य शङ्का — नन्दी बाणो वा, प्रहस्तं प्रति आज्ञा, प्रहस्तस्य प्रश्नाः, हनूमतः उत्तरम् — ‘वानरोऽहं राघवस्य दूतः’

लोकरावणः रावणः पुरतः स्थितं पिङ्गाक्षं हनूमन्तं दृष्ट्वा महता रोषेण आविष्टः शङ्काहतात्मा अचिन्तयत् — ‘किम् एषः भगवान् नन्दी साक्षात् इह आगतः, येन अहं कैलासे प्रहसिते शप्तः? किं वा बाणासुरः?’ ततः सः मन्त्रिसत्तमं प्रहस्तम् आदिदेश — ‘अयं दुरात्मा पृच्छ्यताम् — कुतः आगतः, किं कारणम्, वनभङ्गे राक्षसतर्जने च कः अर्थः, अप्रधृष्यायां मत्पुर्यां गमने किं प्रयोजनम्?’ प्रहस्तः हनूमन्तम् अवदत् — ‘समाश्वसिहि, भयं मा भूत्। यदि त्वम् इन्द्रेण, कुबेरेण, यमेन, वरुणेन, विष्णुना वा प्रेषितः, तत्त्वम् आख्याहि, मोक्ष्यसे; अनृतं वदतः ते जीवितं दुर्लभम्।’ हनूमान् प्रत्यवदत् — ‘नाहं शक्रस्य, यमस्य, वरुणस्य वा दूतः, न धनदेन सख्यम्, न विष्णुना चोदितः। जात्या वानरः अहम्। राक्षसेन्द्रस्य दर्शनार्थं मया वनं विनाशितम्; युद्धकाङ्क्षिभ्यः राक्षसेभ्यः आत्मरक्षणार्थं प्रतियुद्धम्। पितामहस्य वरात् अस्त्रपाशैः अहं न बद्धुं शक्यः, राजानं द्रष्टुकामः एव अस्त्रम् अनुवर्तितवान्। अमितौजसः राघवस्य दूतः अहम् — मम पथ्यं वचनं शृणु।’

१रावणस्य शङ्का — नन्दी वा बाणो वा

१तमुद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम्।
रोषेण महताऽऽविष्टो रावणो लोकरावणः॥

२शङ्काहतात्मा दध्यौ स कपीन्द्रं तेजसा वृतम्।
किमेष भगवान्नन्दी भवेत्साक्षादिहागतः॥

३येन शप्तोऽस्मि कैलासे मया प्रहसिते पुरा।
सोऽयं वानरमूर्तिः स्यात्किंस्विद्बाणोऽपि वासुरः॥

समस्तलोकान् रोदयन् महाबाहुः रावणः पुरतः स्थितं पिङ्गाक्षं कपिं दृष्ट्वा महता रोषेण आविष्टः अभवत्। तस्य मनः शङ्काभिः आहतम् अभवत्; सः तेजसा वृतं कपीन्द्रं दृष्ट्वा दध्यौ — किम् एषः भगवान् नन्दी साक्षात् इह आगतः? पूर्वं कैलासे मया प्रहसिते सः मां शप्तवान्। किं सः एव वानररूपं धृत्वा आगतः स्यात्? अथवा किं बाणासुरः अयम्? अत्र रावणस्य भयं प्रकटम्। नन्दिनः शापः आसीत् यत् वानराः तस्य कुलस्य नाशं करिष्यन्ति; अतः वानरं दृष्ट्वा एव तस्य मनसि सः शापः उदेति। रोषः बहिः दृश्यते, अन्तः तु शङ्का। महाबलः अपि रावणः अपराधबोधेन व्याकुलः। एवं शत्रुदर्शनमात्रेण अपि तस्य पापं स्मृतिपथम् आयाति।

Seeing the tawny-eyed monkey standing before him, mighty-armed Rāvaṇa, who makes the worlds weep, was seized with great fury. Yet his mind was struck with misgiving, and as he looked at that lord of monkeys, wrapped in splendour, he wondered: "Is this the blessed Nandī himself, come here in person, he who cursed me long ago on Kailāsa when I laughed at him? Has he taken a monkey's form? Or is it perhaps Bāṇa, or some other asura?" Here Rāvaṇa's fear shows through. Nandī's curse had been that monkeys would destroy his race, and so the mere sight of a monkey brought that curse to his mind. Outwardly there was anger, inwardly doubt; mighty as he was, Rāvaṇa was troubled by a sense of his own guilt, and the very sight of an enemy brought his sins back to his memory.

२प्रहस्तं प्रति रावणस्य आज्ञा

४स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम्।
कालयुक्तमुवाचेदं वचो विपुलमर्थवत्॥

५दुरात्मा पृच्छ्यतामेष कुतः किं वास्य कारणम्।
वनभङ्गे च कोऽस्यार्थो राक्षसानां च तर्जने॥

६मत्पुरीमप्रधृष्यां वै गमने किं प्रयोजनम्।
आयोधने वा किं कार्यं पृच्छ्यतामेष दुर्मतिः॥

एवं वितर्कयन् सः राजा रोषेण ताम्राक्षः मन्त्रिसत्तमं प्रहस्तं समयोचितं गम्भीरम् अर्थयुक्तं च वचनम् उवाच — अयं दुरात्मा पृच्छ्यताम् — कुतः आगतः? अस्य आगमने किं कारणम्? प्रमदावनस्य भङ्गे राक्षसीनां च तर्जने अस्य कः उद्देशः? मम अप्रधृष्यायां पुर्यां प्रवेशे अस्य किं प्रयोजनम्? राक्षसैः सह आयोधने किं कार्यम्? एतत् सर्वम् अयं दुर्मतिः पृच्छ्यताम्। रावणः स्वयं न पृच्छति, मन्त्रिणा प्रश्नं कारयति — एषा राजसभायाः मर्यादा। किन्तु ‘दुरात्मा’, ‘दुर्मतिः’ इति शब्दैः तस्य क्रोधः अपि स्पष्टः। प्रश्नाः पञ्च — उत्पत्तिः, कारणम्, वनभङ्गः, पुरप्रवेशः, युद्धं च; एते एव दूतस्य परीक्षायाः विषयाः। राज्ञः रोषः अपि मन्त्रिणः मुखेन शिष्टरूपेण प्रकटीभवति।

Turning these thoughts over, the king, his eyes red with anger, spoke to Prahasta, the best of his ministers, in words that were timely, weighty and full of sense. "Let this wicked creature be questioned," he said. "Where has he come from, and why? What did he mean by wrecking the grove and threatening the rākṣasa women? What does he want in entering my unassailable city? What is his object in fighting my rākṣasas? Let this evil-minded one be asked all this." Rāvaṇa did not question the monkey himself but had his minister do it, as the dignity of a royal court required; yet the words "wicked" and "evil-minded" show his anger plainly, even as it comes out politely through a minister's mouth. There were five questions, about where he came from, why he came, the ruin of the grove, his entry into the city and the fighting, and these were exactly the matters on which an envoy would be tested.

३प्रहस्तस्य प्रश्नाः — कस्य दूतः असि

७रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्तो वाक्यमब्रवीत्।
समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे॥

८यदि तावत्त्वमिन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम्।
तत्त्वमाख्याहि मा ते भूद्भयं वानर मोक्ष्यसे॥

९यदि वैश्रवणस्य त्वं यमस्य वरुणस्य च।
चारुरूपमिदं कृत्वा प्रविष्टो नः पुरीमिमाम्॥

१०विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा।
नहि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम्॥

११तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे।
अनृतं वदतश्चापि दुर्लभं तव जीवितम्॥

१२अथवा यन्निमित्तस्ते प्रवेशो रावणालये।
एवमुक्तो हरिवरस्तदा रक्षोगणेश्वरम्॥

रावणस्य वचनं श्रुत्वा प्रहस्तः हनूमन्तम् उवाच — वानर, समाश्वसिहि, भद्रं ते, त्वया भयं न कार्यम्। यदि त्वम् इन्द्रेण रावणालयं प्रति प्रेषितः, तर्हि तत्त्वम् आख्याहि; मा भैषीः, मोक्ष्यसे। यदि त्वं वैश्रवणस्य, यमस्य, वरुणस्य वा दूतः सन् इदं चारु रूपं कृत्वा अस्माकं पुरीं प्रविष्टः, अथवा विजयकाङ्क्षिणा विष्णुना प्रेषितः, तत् अपि वद। तव तेजः वानरस्य न, केवलं रूपमात्रं वानरस्य। अद्य तत्त्वतः कथय, ततः मोक्ष्यसे; अनृतं वदतः तव जीवितं दुर्लभम्। अथवा रावणालये तव प्रवेशस्य यत् निमित्तं, तत् ब्रूहि। एवम् उक्तः हरिवरः तदा रक्षोगणेश्वरं प्रति उत्तरम् अवदत्। प्रहस्तस्य वचनं सान्त्वनं भयप्रदर्शनं च मिश्रयति — प्रथमं अभयदानम्, ततः मृत्युभयम्। सः हनूमतः तेजः दृष्ट्वा तं देवदूतं मन्यते — एतत् अपि हनूमतः महत्त्वस्य प्रमाणम्। प्रश्नेषु सर्वे लोकपालाः गण्यन्ते, केवलं रामः न स्मर्यते — राक्षसाः मनुष्यं शत्रुत्वेन न गणयन्ति। द्वादशे श्लोके प्रश्नस्य अन्तः आख्यानस्य आरम्भः च एकत्र — प्रहस्तस्य अन्तिमः प्रश्नः, ततः हनूमतः उत्तराय कविना भूमिका। प्रहस्तः ‘मोक्ष्यसे’ इति द्विवारं वदति — सत्यं कथय, मुक्तिः लभ्या इति प्रलोभनम्। किन्तु हनूमान् प्रलोभनेन भयेन वा न विचलति; सः यत् सत्यं तत् एव वक्ष्यति। प्रहस्तस्य वचने राजनीतिज्ञस्य चातुर्यं दृश्यते — अभयं दत्त्वा रहस्यं ज्ञातुं यत्नः।

Hearing Rāvaṇa's words, Prahasta said to Hanumān: "Take heart, monkey, and may good befall you; you have nothing to fear. If Indra has sent you to Rāvaṇa's city, tell us the truth. Do not be afraid, monkey; you will be set free. Or if you have taken on this handsome form and entered our city as the envoy of Vaiśravaṇa, lord of wealth, or of Yama or of Varuṇa, or if perhaps Viṣṇu sent you, hungry for victory, say so, for your power is not a monkey's; only your form is a monkey's. Tell us the truth now and you will be released; but if you lie, you will find it hard to keep your life. Or else tell us why you entered Rāvaṇa's palace." Prahasta's speech mixes comfort with menace: first a promise of safety, then the threat of death. With a statesman's cunning he gave assurances in the hope of drawing out the secret, and twice he held out the lure of release if the monkey spoke the truth. Seeing Hanumān's power, he took him for the envoy of a god, which itself shows Hanumān's greatness. He named every guardian of the world but never thought of Rāma, for the rākṣasas did not count a man as an enemy. Thus addressed, the best of monkeys answered the lord of the rākṣasa hosts, unmoved by either lure or fear, ready to say only what was true.

४हनूमतः उत्तरम् — ‘राघवस्य दूतोऽहम्’

१३अब्रवीन्नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य च।
धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः॥

१४जातिरेव मम त्वेषा वानरोऽहमिहागतः।
दर्शने राक्षसेन्द्रस्य तदिदं दुर्लभं मया॥

१५वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थं विनाशितम्।
ततस्ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः॥

१६रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे।
अस्त्रपाशैर्न शक्योऽहं बद्धुं देवासुरैरपि॥

१७पितामहादेष वरो ममापि हि समागतः।
राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रमनुवर्तितम्॥

१८विमुक्तोऽप्यहमस्त्रेण राक्षसैस्त्वभिवेदितः।
केनचिद्रामकार्येण आगतोऽस्मि तवान्तिकम्॥

१९दूतोऽहमिति विज्ञाय राघवस्यामितौजसः।
श्रूयतामेव वचनं मम पथ्यमिदं प्रभो॥

हनूमान् अब्रवीत् — नाहं शक्रस्य, यमस्य, वरुणस्य वा दूतः। कुबेरेण मम सख्यं नास्ति, विष्णुना अपि अहं न प्रेषितः। मम जातिः एव एषा — अहं वानरः एव, इह आगतः। राक्षसेन्द्रस्य दर्शनं दुर्लभम् आसीत्, अतः तस्य दर्शनार्थम् एव मया इदं वनं विनाशितम्। ततः बलिनः युद्धकाङ्क्षिणः राक्षसाः प्राप्ताः; देहस्य रक्षणार्थं मया ते रणे प्रतियुद्धाः। देवैः असुरैः अपि अस्त्रपाशैः अहं बद्धुं न शक्यः; पितामहात् एषः वरः मया अपि प्राप्तः। राजानं द्रष्टुकामेन मया अस्त्रम् अनुवर्तितम्। अस्त्रेण विमुक्तः अपि अहं राक्षसैः बद्धः इति मत्वा अत्र आनीतः। केनचित् रामकार्येण अहं तव अन्तिकम् आगतः। अमितौजसः राघवस्य दूतः अहम् इति विज्ञाय, प्रभो, मम इदं पथ्यं वचनं शृणु। हनूमतः उत्तरं सत्यं निर्भयं च। सः वनभङ्गस्य कारणं निगूहति न — राजदर्शनम् एव लक्ष्यम्। बन्धनं स्वेच्छया स्वीकृतम् इति सः स्पष्टं वदति। अन्ते सः स्वस्य स्वामिनं नाम्ना प्रकाशयति, येन वार्तायाः गौरवं वर्धते। प्रहस्तेन उक्ताः सर्वे देवाः क्रमेण निराकृताः — शक्रः, यमः, वरुणः, धनदः, विष्णुः च। ततः हनूमान् स्वस्य जातिं निःसंकोचं स्वीकरोति — ‘वानरोऽहम्’। रामस्य नाम सः अन्ते एव वदति, यथा प्रश्नानां क्रमेण उत्तरं पूर्णं भवेत्। ब्रह्मणः वरस्य उल्लेखेन सः सूचयति यत् तस्य बन्धनं तस्य दौर्बल्यं न, अपितु स्वेच्छा। ‘पथ्यम्’ इति शब्दः सूचयति यत् अग्रिमं वचनं रावणस्य हिताय एव। अग्रिमे सर्गे सः सुग्रीवस्य सन्देशं रावणाय निवेदयिष्यति।

"I am not the envoy of Indra, nor of Yama or Varuṇa," Hanumān said. "I have no friendship with Kubera, lord of wealth, and it was not Viṣṇu who sent me. What you see is what I am by birth: I am a monkey, and I have come here as one. The lord of the rākṣasas was hard to get a sight of, and so, in order to see him, I destroyed his grove. Then mighty rākṣasas came, eager for battle, and I fought them off to protect my body. Neither gods nor asuras can hold me with the bonds of weapons; I too have received this boon from the Grandsire. Because I wanted to see the king, I submitted to the weapon. I am free of it now, but the rākṣasas thought me bound and brought me here to you. I have come to you on an errand of Rāma's. Know that I am the envoy of Rāghava, whose might is boundless, and listen, my lord, to what I have to say, for it is for your own good." His answer was truthful and fearless. He did not hide why he had wrecked the grove, for seeing the king had been his aim all along, and he said plainly that he had accepted his bonds of his own will. One by one he set aside all the gods Prahasta had named, Indra, Yama, Varuṇa, Kubera and Viṣṇu, and then owned his own kind without embarrassment: "I am a monkey." He kept Rāma's name for the end, so that his answer followed the order of the questions and grew in weight as it closed, and by mentioning Brahmā's boon he made it clear that his captivity was not weakness but choice. The words "for your own good" signal that what follows is meant for Rāvaṇa's welfare. In the next sarga he will deliver Sugrīva's message to Rāvaṇa.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

पिङ्गाक्षम् ५०.१ पीतनेत्रं (हनूमन्तम्)

सन्धिः: पिङ्ग + अक्षि → पिङ्गाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पिङ्गे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (समासान्तः ‘अक्ष’)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

महताऽऽविष्टः ५०.१ महता रोषेण व्याप्तः

सन्धिः: महता + आविष्टः → महताऽऽविष्टः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), मुद्रणे द्विगुणेन अवग्रहेण सूचितः; पदान्ते ‘…विष्टो रावणो’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘महता’ तृतीया एकवचनम् + ‘आविष्टः’ (‘आ’ + ‘विश्’ + क्तः) प्रथमा एकवचनम्

लोकरावणः ५०.१ लोकान् रोदयिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकान् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शङ्काहतात्मा ५०.२ संशयेन व्याकुलचित्तः

सन्धिः: हत + आत्मा → हतात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: शङ्कया हतः (तृतीयातत्पुरुषः); शङ्काहतः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

दध्यौ ५०.२ चिन्तितवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘ध्यै’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

शप्तः ५०.३ शापं प्राप्तः

सन्धिः: पदान्ते ‘शप्तोऽस्मि’ — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति — ‘शप्’ धातोः कर्मणि क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रहसिते ५०.३ मया उपहासे कृते सति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ + ‘हस्’ + क्तः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (भावे सप्तमी — ‘मया प्रहसिते’)

वानरमूर्तिः ५०.३ वानररूपधारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वानरस्य मूर्तिः इव मूर्तिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मन्त्रिसत्तमम् ५०.४ श्रेष्ठमन्त्रिणम् (प्रहस्तम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्त्रिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कालयुक्तम् ५०.४ समयोचितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘कालयुक्तमुवाचेदं’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
समासः: कालेन युक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)

पृच्छ्यताम् ५०.५ प्रश्नः क्रियताम्

सन्धिः: पदान्ते ‘पृच्छ्यतामेष’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रच्छ्’ धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

वनभङ्गे ५०.५ प्रमदावनस्य विनाशे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वनस्य भङ्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अप्रधृष्याम् ५०.६ केनापि अनाक्रमणीयाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न प्रधृष्या — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मत्पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

आयोधने ५०.६ युद्धे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ + ‘युध्’ + ल्युट्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

समाश्वसिहि ५०.७ धैर्यं धारय

सन्धिः: सम् + आश्वसिहि → समाश्वसिहि — मकारस्य अच्सम्पर्कः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ + ‘आ’ + ‘श्वस्’ धातोः लोट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

रावणालयम् ५०.८ रावणस्य नगरं गृहं वा

सन्धिः: रावण + आलयम् → रावणालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: रावणस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मोक्ष्यसे ५०.८ मुक्तः भविष्यसि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘मुच्’ धातोः कर्मणि लृट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, कर्मणि, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

वैश्रवणस्य ५०.९ कुबेरस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — विश्रवसः अपत्यम् (तद्धितः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

विजयकाङ्क्षिणा ५०.१० जयम् इच्छता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विजयं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘विष्णुना’ इत्यस्य विशेषणम्)

यन्निमित्तः ५०.१२ येन कारणेन भवति

सन्धिः: यत् + निमित्तः → यन्निमित्तः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्); पदान्ते ‘…निमित्तस्ते’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: यत् निमित्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘प्रवेशः’ इत्यस्य विशेषणम्)

रक्षोगणेश्वरम् ५०.१२ राक्षससमूहस्य स्वामिनं रावणम्

सन्धिः: रक्षः + गण → रक्षोगण — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च; गण + ईश्वर → गणेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: रक्षसां गणः, तस्य ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

धनदेन ५०.१३ कुबेरेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धनं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वानरोऽहम् ५०.१४ अहं वानरः

सन्धिः: वानरः + अहम् → वानरोऽहम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘वानरः’ प्रथमा एकवचनम् + ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्

दर्शनार्थम् ५०.१५ द्रष्टुम्

सन्धिः: दर्शन + अर्थम् → दर्शनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दर्शनाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
विभक्तिः: अव्ययवत् प्रयुक्तम् (क्रियाविशेषणम्)

प्रतियुद्धाः ५०.१६ मया प्रत्याक्रान्ताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘प्रतियुद्धा मया’ इति विसर्गलोपः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ + ‘युध्’ + क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्मणि)

अस्त्रपाशैः ५०.१६ दिव्यास्त्रैः बन्धनरज्जुभिः च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘अस्त्रपाशैर्न’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: अस्त्राणि च पाशाः च — द्वन्द्वः (अथवा अस्त्ररूपाः पाशाः — कर्मधारयः)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

मयास्त्रमनुवर्तितम् ५०.१७ मया अस्त्रस्य बन्धनम् अनुसृतम्, स्वीकृतम्

सन्धिः: मया + अस्त्रम् → मयास्त्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अस्त्रम् + अनुवर्तितम्’ इति मकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ + ‘वृत्’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: ‘मया’ तृतीया + ‘अस्त्रम्’ प्रथमा + ‘अनुवर्तितम्’ प्रथमा, नपुंसकलिङ्गम्

राक्षसैस्त्वभिवेदितः ५०.१८ राक्षसैः तुभ्यं निवेदितः, समर्पितः

सन्धिः: राक्षसैः + तु → राक्षसैस्तु — विसर्गस्य सकारः; तु + अभिवेदितः → त्वभिवेदितः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’ + ‘विद्’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: ‘राक्षसैः’ तृतीया बहुवचनम् + ‘अभिवेदितः’ प्रथमा एकवचनम्

राघवस्यामितौजसः ५०.१९ अपरिमितबलस्य रामस्य

सन्धिः: राघवस्य + अमित → राघवस्यामित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अमित + ओजसः → अमितौजसः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: अमितम् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्