भीमविक्रमः
४९.१
भयङ्करपराक्रमः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — भीम + विक्रमः (व्यञ्जनादिः उत्तरपदम्)
- समासः
- भीमः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हनूमतः विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः
रावणदर्शनं हनूमतः चिन्ता च
इन्द्रजितः कर्मणि विस्मयः, रावणस्य मुकुटाभरणवर्णनम्, दशशिरसः रूपम्, सिंहासनं मन्त्रिणः च, हनूमतः विस्मयः, ‘यद्यधर्मो न बलवान्’ इति चिन्ता
इन्द्रजिता ब्रह्मास्त्रेण बद्धः राजसभां नीतः हनूमान् तस्य कर्मणा विस्मितः क्रोधताम्राक्षः रक्षोऽधिपं रावणम् अवैक्षत। सः मुक्ताजालवृतेन काञ्चनमुकुटेन भ्राजमानः, वज्रमणिखचितैः हैमैः आभरणैः, महार्हक्षौमवसनेन, रक्तचन्दनानुलेपनेन च शोभितः आसीत्। रक्ताक्षैः दीप्ततीक्ष्णदंष्ट्रैः दशभिः शिरोभिः सः नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैः मन्दरः इव, नीलाञ्जनचयप्रख्यः हारेण उरसि राजमानः सबालार्कः अम्बुदः इव दृश्यते स्म। स्फाटिके रत्नचित्रिते वरासने उपविष्टं तं प्रमदाः वालव्यजनहस्ताः सेवन्ते स्म; दुर्धरप्रहस्तमहापार्श्वनिकुम्भाः चत्वारः मन्त्रिणः चतुर्भिः सागरैः लोकः इव तं परिवृतवन्तः। राक्षसैः पीड्यमानः अपि हनूमान् परमं विस्मयं गत्वा चिन्तयामास — ‘अहो रूपम्, अहो धैर्यम्, अहो सत्त्वम्, अहो द्युतिः! यदि अधर्मः बलवान् न स्यात्, अयं सशक्रस्य सुरलोकस्य अपि रक्षिता स्यात्। किन्तु क्रूरैः कर्मभिः अयं लोकान् त्रासयति; क्रुद्धः सन् जगत् एकार्णवं कर्तुम् उत्सहते।’
१रावणदर्शनम् — मुकुटम्, आभरणानि, वसनं च
१ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः।
हनूमान्क्रोधताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत॥
२भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता।
मुक्ताजालवृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम्॥
३वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः।
हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः॥
४महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम्।
स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधाभिश्च भक्तिभिः॥
इन्द्रजितः तत् नीतिपूर्णं कर्म दृष्ट्वा भीमविक्रमः हनूमान् विस्मितः अभवत्। रावणस्य सीताहरणादिकर्माणि स्मृत्वा तस्य नेत्रे क्रोधेन ताम्रे जाते, सः रक्षसाम् अधिपं रावणं निरीक्षितवान्। रावणस्य शिरसि महार्हः काञ्चनः मुकुटः आसीत्, यः मुक्ताजालैः आवृतः महाद्युतिः च। तस्य अङ्गेषु हैमानि विचित्राणि आभरणानि आसन्, येषु वज्राणि महार्हाः मणयः च संयोजिताः; तानि मनसा एव कल्पितानि इव सुन्दराणि दृश्यन्ते स्म। सः महार्हेण क्षौमवस्त्रेण संवीतः, रक्तचन्दनेन अनुलिप्तः, विविधाभिः विचित्राभिः भक्तिभिः अङ्गरागरचनाभिः च शोभितः आसीत्। अत्र कविः शत्रोः अपि वैभवं निष्पक्षतया वर्णयति। हनूमान् बद्धः अपि दूतस्य दृष्ट्या शत्रुं सूक्ष्मं पश्यति — तस्य ऐश्वर्यं, तस्य सज्जा, तस्य सभा च। एतत् ज्ञानं पश्चात् रामाय निवेदनीयम्। क्रोधः अपि तस्य दृष्टिं न मोहयति। ‘मनसेव प्रकल्पितैः’ इति उपमा आभरणानां दिव्यतां सूचयति — मनसः सङ्कल्पमात्रेण यत् निर्मितं तत् इव अद्भुतम्। एवं प्रथमं रावणस्य बाह्यं वैभवं वर्ण्यते, ततः तस्य शरीरम्।
Hanumān, of terrible prowess, was astonished at the shrewdness of what Indrajit had done; and remembering Rāvaṇa's deeds, above all the carrying off of Sītā, his eyes reddened with anger as he looked at the lord of the rākṣasas. On Rāvaṇa's head was a costly golden crown, brilliant and dazzling, covered with a net of pearls. On his limbs were golden ornaments set with diamonds and precious gems, so wondrous that they seemed to have been fashioned by thought alone, as though a wish of the mind had made them. He was dressed in costly silk, smeared with red sandal-paste and beautifully painted with patterns of many kinds. Here the poet describes even the enemy's splendour without prejudice. Bound though he was, Hanumān looked at his enemy with an envoy's close attention, taking in his wealth, his dress and his court, for all this would have to be reported to Rāma; not even his anger clouded his eye. So the poet describes Rāvaṇa's outward magnificence first, and then his body.
२दशाननस्य रूपम्, वरासनं च
५विचित्रं दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः।
दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रं प्रलम्बं दशनच्छदैः॥
६शिरोभिर्दशभिर्वीरो भ्राजमानं महौजसम्।
नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम्॥
७नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबालार्कमिवाम्बुदम्॥
८बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः।
भ्राजमानाङ्गदैर्भीमैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः॥
९महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगचित्रिते।
उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने॥
तस्य नेत्राणि दर्शनीयानि रक्तानि भीमदर्शनानि च आसन्; दंष्ट्राः दीप्ताः तीक्ष्णाः महत्यः च; दशनच्छदौ ओष्ठौ प्रलम्बौ। एतैः सः विचित्रः दर्शनीयः च अभवत्। दशभिः शिरोभिः भ्राजमानः महौजाः सः वीरः नानाव्यालैः सर्पैः समाकीर्णैः शिखरैः युक्तः मन्दरपर्वतः इव दृश्यते स्म। तस्य शरीरं नीलाञ्जनचयेन तुल्यं कृष्णम्; उरसि हारः राजते स्म। पूर्णचन्द्रसदृशेन मुखेन सः सबालार्कः मेघः इव प्रकाशते स्म — कृष्णः देहः मेघः, दीप्तं मुखं बालसूर्यः। तस्य बाहवः बद्धकेयूराः उत्तमचन्दनेन रूषिताः भ्राजमानाङ्गदाः भीमाः च आसन्, ये पञ्चशीर्षाः उरगाः इव दृश्यन्ते स्म। सः महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगैः चित्रिते उत्तमैः आस्तरणैः आस्तीर्णे वरासने सूपविष्टः आसीत्। उपमाः सर्वाः पर्वतमेघसर्पविषयाः — रावणस्य रूपं सुन्दरं भयङ्करं च युगपत्। कविः पर्वतस्य, मेघस्य, सर्पस्य च उपमाभिः तस्य विशालतां, कृष्णवर्णतां, भीषणतां च एकत्र दर्शयति। दशभिः शिरोभिः सः एकः अपि बहुशिखरः पर्वतः इव, बाहवः च बहुफणाः सर्पाः इव प्रतीयन्ते। स्फाटिकम् आसनं रत्नैः चित्रितं तस्य राजवैभवं सूचयति। हनूमान् एतत् सर्वं दूतस्य सावधानया दृष्ट्या पश्यति, यतः शत्रोः बलस्य यथार्थं ज्ञानं रामाय आवश्यकम्। सौन्दर्यं भयं च अत्र मिश्रितम्।
His eyes were red and fearsome yet striking to see, his fangs gleaming, sharp and huge, his lips long and drooping, and all of this made him a strange and arresting sight. Blazing with his ten heads and of great might, the hero looked like Mount Mandara with its many peaks swarming with serpents of every kind. His body was dark as a heap of black collyrium, a necklace shone on his chest, and with his face like the full moon he looked like a rain-cloud with the rising sun upon it: the dark body the cloud, the bright face the young sun. His arms, bound with armlets, smeared with the finest sandal, bright with bracelets and terrible, looked like five-headed serpents. He sat at ease on a splendid throne, large and made of crystal, inlaid with jewels and spread with the finest coverlets, a sign of his royal wealth. All the images are of mountains, clouds and serpents; through them the poet shows at once Rāvaṇa's vastness, his darkness and his menace. With his ten heads he was like a single mountain with many peaks, and his arms were like many-hooded snakes. Beauty and terror are mingled in him, and Hanumān took it all in with an envoy's care, because Rāma would need a true measure of his enemy's strength.
३प्रमदाः मन्त्रिणः च, हनूमतः विस्मयः
१०अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः।
वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम्॥
११दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा।
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा॥
१२उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितम्।
कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः॥
१३मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभदर्शिभिः।
आश्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम्॥
१४अपश्यद्राक्षसपतिं हनूमानतितेजसम्।
वेष्टितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम्॥
१५स तैः सम्पीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत॥
अत्यर्थम् अलंकृताः बह्व्यः प्रमदाः वालव्यजनानि चामराणि हस्तेषु धृत्वा समन्ततः आरात् तं समुपसेवन्ते स्म। दुर्धरः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, निकुम्भः च इति चत्वारः मन्त्रतत्त्वज्ञाः राक्षसमन्त्रिणः तस्य समीपे उपविष्टाः आसन्। तैः चतुर्भिः परिवृतः बलदर्पितः रावणः चतुर्भिः सागरैः परिवृतः कृत्स्नः लोकः इव शोभते स्म। अन्ये अपि मन्त्रतत्त्वज्ञाः शुभदर्शिनः सचिवाः तम् आश्वासयन्ति स्म, यथा सुराः सुरेश्वरम् इन्द्रम्। एवं हनूमान् अतितेजसं राक्षसपतिं मेरुशिखरे स्थितं सतोयं तोयदम् इव मन्त्रिभिः वेष्टितम् अपश्यत्। भीमविक्रमैः राक्षसैः सम्पीड्यमानः अपि सः परमं विस्मयं गत्वा रक्षोऽधिपम् अवैक्षत। अत्र रावणः इन्द्रेण उपमीयते — सभायाः वैभवं स्वर्गसदृशम्। किन्तु हनूमतः मनसि भयं नास्ति, केवलं विस्मयः। बन्धनस्य पीडा अपि तस्य कुतूहलं न निवारयति। मन्त्रिणां नामानि पश्चात् युद्धकाण्डे पुनः श्रूयन्ते — प्रहस्तः सेनापतिः, निकुम्भः कुम्भकर्णस्य पुत्रः। अतः अयं सभावर्णनः अग्रिमस्य युद्धस्य पात्राणि अपि परिचाययति। सागराणां उपमा रावणस्य आधिपत्यस्य विस्तारं दर्शयति। हनूमतः स्थितिः अपि ध्यातव्या — सः बद्धः, राक्षसैः परितः निरुद्धः, किन्तु तस्य मनः स्वतन्त्रम्; सः द्रष्टा एव, न भीतः। एषा मनसः स्थिरता एव तस्य महत्त्वम्। प्रमदाभिः सेवितः, मन्त्रिभिः परिवृतः, सचिवैः आश्वास्यमानः — एवं रावणस्य सभा त्रिविधेन परिवारेण शोभते। हनूमान् सर्वान् एकैकशः निरीक्ष्य तेषां क्रमं स्मरति।
Many richly adorned young women stood close about him on every side, waiting on him with yak-tail fans in their hands. Four rākṣasa ministers, Durdhara, Prahasta, Mahāpārśva and Nikumbha, all versed in the essence of counsel, sat near him, and surrounded by them the proud and mighty king looked like the whole earth girded by the four oceans, an image of how wide his rule extended. Other ministers too, versed in counsel and wishing him well, were reassuring him, as the gods reassure Indra, their lord; the court was as splendid as heaven. So his court shone with three circles about him: the women who served him, the ministers at his side and the counsellors who soothed him. Hanumān saw the lord of the rākṣasas in his surpassing splendour, hemmed in by his ministers like a rain-laden cloud resting on the summit of Mount Meru. Though the rākṣasas of terrible prowess were pressing him hard, he gazed at the lord of the rākṣasas in the greatest wonder, looking at each figure in turn and fixing their order in his mind. There was no fear in him, only wonder; not even the pain of his bonds could check his curiosity. He was bound and hemmed in on all sides, yet his mind was free: he was a spectator, not a captive in fear, and that steadiness of mind is his greatness. Some of these ministers will be heard of again in the Yuddha Kāṇḍa, Prahasta as commander of the army, Nikumbha as the son of Kumbhakarṇa, so the description of the court also introduces characters of the coming war.
४हनूमतः चिन्ता — ‘यद्यधर्मो न बलवान्’
१६भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान्राक्षसेश्वरम्।
मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः॥
१७अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता॥
१८यद्यधर्मो न बलवान्स्यादयं राक्षसेश्वरः।
स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता॥
१९अस्य क्रूरैर्नृशंसैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः।
सर्वे बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः॥
२०अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत्।
इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान्कपिः।
दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः॥
दीप्तिमन्तं राक्षसेश्वरं दृष्ट्वा तस्य तेजसा मोहितः हनूमान् मनसा चिन्तयामास — अहो अस्य रूपम्, अहो धैर्यम्, अहो सत्त्वम्, अहो द्युतिः! अहो अस्य सर्वैः राजलक्षणैः युक्तता! यदि अस्मिन् प्रबलः अधर्मः न स्यात्, तर्हि अयं राक्षसेश्वरः इन्द्रसहितस्य सुरलोकस्य अपि रक्षिता भवेत्। किन्तु अस्य लोककुत्सितैः क्रूरैः नृशंसैः कर्मभिः देवदानवसहिताः सर्वे लोकाः अस्मात् बिभ्यति। अयं क्रुद्धः सन् समस्तं जगत् एकार्णवं कर्तुम् उत्सहते। एवम् अमितौजसः राक्षसराजस्य प्रभावं दृष्ट्वा मतिमान् कपिः बहुविधां चिन्ताम् अकरोत्। अयं श्लोकः सर्गस्य हृदयम् — गुणाः सन्ति, सामर्थ्यं च अस्ति, किन्तु अधर्मः सर्वं नाशयति। हनूमान् शत्रोः गुणान् अपि स्वीकरोति; एषः एव ज्ञानिनः स्वभावः। अधर्मः एव रावणस्य विनाशस्य बीजम् इति सूच्यते। ‘रक्षिता स्यात्’ इति वचने करुणा अपि दृश्यते — एतावान् समर्थः पुरुषः धर्मेण युक्तः चेत् लोकस्य कल्याणं कुर्यात्। अतः सः निश्चिनोति यत् अयं शत्रुः न अवमन्तव्यः, किन्तु धर्मबलेन जेतव्यः। अग्रिमे सर्गे प्रहस्तः तं प्रश्नं करिष्यति। तस्य चिन्ता बहुविधा — प्रशंसा, खेदः, विस्मयः, सावधानता च। शत्रोः यथार्थं मूल्याङ्कनम् एव बुद्धिमतः दूतस्य लक्षणम्।
Looking closely at the blazing lord of the rākṣasas, Hanumān was dazzled by his splendour and thought to himself: "Ah, what beauty! What fortitude, what strength, what radiance! How fully this king of the rākṣasas bears every mark of royalty! If unrighteousness were not so strong in him, this lord of the rākṣasas could be the protector even of the world of the gods, Indra and all. But because of his cruel and pitiless deeds, which the whole world abhors, all the worlds, gods and dānavas alike, live in fear of him. In his anger he could turn the whole world into a single ocean." Such were the many thoughts of the wise monkey as he beheld the might of the boundless king of the rākṣasas: admiration, regret, wonder and wariness together. This thought is the heart of the sarga: the virtues are there and the power is there, but unrighteousness destroys everything, and it is the seed of Rāvaṇa's ruin. Hanumān grants his enemy his virtues, as a wise man does, and there is pity in his words "could be the protector": so capable a man, joined to dharma, might have done the world great good. So he concluded that this enemy was not to be underrated, but to be conquered by the strength of dharma. A true estimate of the enemy is the mark of a wise envoy. In the next sarga Prahasta will question him.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
क्रोधताम्राक्षः
४९.१
क्रोधेन रक्तनेत्रः
- सन्धिः
- ताम्र + अक्षि → ताम्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदान्ते ‘क्रोधताम्राक्षो रक्षो…’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- क्रोधेन ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘अक्षि’ इत्यस्य समासान्तः ‘अक्ष’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रक्षोऽधिपम्
४९.१
राक्षसानां स्वामिनं रावणम्
- सन्धिः
- रक्षः + अधिपम् → रक्षोऽधिपम् — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
- समासः
- रक्षसाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अवैक्षत
४९.१
अपश्यत्, निरीक्षितवान्
- सन्धिः
- अव + ऐक्षत → अवैक्षत — वृद्धिसन्धिः (अ + ऐ = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्, ‘अव’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मुक्ताजालवृतेन
४९.२
मौक्तिकजालेन आच्छादितेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — मुक्ताजाल + वृतेन
- समासः
- मुक्तानां जालं मुक्ताजालम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन वृतः (तृतीयातत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मुकुटेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
महाद्युतिम्
४९.२
अतिशयदीप्तिमन्तम्
- सन्धिः
- महत् + द्युति → महाद्युति — ‘आन्महतः’ इति महतः आकारः
- समासः
- महती द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मणिविग्रहैः
४९.३
बहुमूल्यमणिखचितैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदेन ‘महार्ह’ इत्यनेन सह ‘…संयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- महार्हाः मणयः एव विग्रहाः (अवयवाः) येषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘आभरणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रकल्पितैः
४९.३
रचितैः, निर्मितैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ + ‘कॢप्’ णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
महार्हक्षौमसंवीतम्
४९.४
बहुमूल्येन कौशेयवस्त्रेण आवृतम्
- सन्धिः
- महत् + अर्ह → महार्ह — ‘आन्महतः’, ततः सवर्णदीर्घः (आ + अ = आ)
- समासः
- महार्हं क्षौमं (कर्मधारयः); तेन संवीतः (तृतीयातत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
स्वनुलिप्तम्
४९.४
सम्यक् चन्दनादिना लिप्तम्
- सन्धिः
- सु + अनुलिप्तम् → स्वनुलिप्तम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- सुष्ठु अनुलिप्तः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दशनच्छदैः
४९.५
ओष्ठैः
- सन्धिः
- दशन + छदैः → दशनच्छदैः — ह्रस्वात् परस्य छकारस्य तुगागमः (च्छ)
- समासः
- दशनान् छादयन्ति इति दशनच्छदाः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
महौजसम्
४९.६
महाबलम्
- सन्धिः
- महा + ओजसम् → महौजसम् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
- समासः
- महत् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नीलाञ्जनचयप्रख्यम्
४९.७
कृष्णकज्जलराशिसदृशम्
- सन्धिः
- नील + अञ्जन → नीलाञ्जन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नीलाञ्जनस्य चयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन प्रख्यः सदृशः (तृतीयातत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सबालार्कम्
४९.७
उदयसूर्येण युक्तम्
- सन्धिः
- बाल + अर्क → बालार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बालः अर्कः (कर्मधारयः); बालार्केण सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘अम्बुदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पञ्चशीर्षैः
४९.८
पञ्चफणैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘पञ्चशीर्षैरिवोरगैः’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- पञ्च शीर्षाणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘उरगैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सूपविष्टम्
४९.९
सुखेन आसीनम्
- सन्धिः
- सु + उपविष्टम् → सूपविष्टम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- सुष्ठु उपविष्टः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वालव्यजनहस्ताभिः
४९.१०
चामरहस्ताभिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘…हस्ताभिरारात्’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- वालानां व्यजनानि (षष्ठीतत्पुरुषः); तानि हस्तेषु यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रमदाभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आरात्
४९.१०
समीपे
- सन्धिः
- पदान्ते ‘आरात्समुपसेवितम्’ इति तकारः अविकृतः
- समासः
- अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (समीपार्थकम्)
मन्त्रतत्त्वज्ञैः
४९.११
मन्त्रणायाः रहस्यविद्भिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘…ज्ञैर्निकुम्भेन’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- मन्त्रस्य तत्त्वम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपोपविष्टम्
४९.१२
समीपे उपविष्टैः सेवितम्
- सन्धिः
- उप + उपविष्टम् → उपोपविष्टम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्विरुक्तः उपसर्गः ‘उप’ सामीप्यातिशयं द्योतयति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
बलदर्पितम्
४९.१२
बलाभिमानिनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलेन दर्पितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आश्वास्यमानम्
४९.१३
सान्त्व्यमानम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ’ + ‘श्वस्’ णिजन्तात् कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अतितेजसम्
४९.१४
अत्यन्ततेजस्विनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘हनूमानतितेजसम्’ इति नकारः अच्सम्पर्कात् संयुक्तः
- समासः
- अतिशयितं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्पीड्यमानः
४९.१५
बलात् निरुध्यमानः
- सन्धिः
- सम् + पीड्यमानः → सम्पीड्यमानः — मकारस्य परसवर्णः; पदान्ते ‘सम्पीड्यमानोऽपि’ इति विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ + ‘पीड्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सर्वलक्षणयुक्तता
४९.१७
सकलराजलक्षणसम्पन्नत्वम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वाणि लक्षणानि (कर्मधारयः); तैः युक्तः (तृतीयातत्पुरुषः); तस्य भावः — तल्-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
यद्यधर्मः
४९.१८
यदि पापम्
- सन्धिः
- यदि + अधर्मः → यद्यधर्मः — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); पदान्ते ‘…धर्मो न’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- न धर्मः अधर्मः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘यदि’ अव्ययम् + ‘अधर्मः’ प्रथमा एकवचनम्
लोककुत्सितैः
४९.१९
जनैः निन्दितैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकेन कुत्सितानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्मभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
एकार्णवम्
४९.२०
प्रलयकालिकम् एकं समुद्रम्
- सन्धिः
- एक + अर्णवम् → एकार्णवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- एकः अर्णवः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अमितौजसः
४९.२०
अपरिमितबलस्य
- सन्धिः
- अमित + ओजसः → अमितौजसः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- अमितम् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्