॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ४८

सुन्दरकाण्डम् — अष्टचत्वारिंशः सर्गः

इन्द्रजिद्धनूमद्युद्धं ब्रह्मास्त्रबन्धनं रावणसभाप्रवेशश्च

रावणस्य इन्द्रजितं प्रति आदेशः, इन्द्रजितः निर्गमः, कपिराक्षसयोः समं युद्धम्, ब्रह्मास्त्रेण बन्धनम्, हनूमतः विचारः, वल्कबन्धेन अस्त्रमोक्षः, रावणसमीपे नयनम्

अक्षे निहते रावणः मनः समाधाय सरोषः देवकल्पम् इन्द्रजितम् आदिदेश — त्वम् अस्त्रविदां शस्त्रभृतां च वरिष्ठः, पितामहाराधनेन संचितास्त्रः, सुराणाम् अपि शोकदाता; किंकराः जम्बुमाली अमात्यपुत्राः पञ्च सेनाग्रगाः कुमारः अक्षः च हताः; सेनया वज्रेण वा न, अपितु स्वबलम् आत्मबलं च समीक्ष्य दिव्यं धनुःवीर्यं स्मरन् अक्षतं कर्म समारभस्व इति। पितरं प्रदक्षिणीकृत्य इन्द्रजित् चतुर्भिः तीक्ष्णदंष्ट्रैः व्याघ्रैः युक्तं रथम् आरुह्य निर्जगाम; दिशः कलुषाः, मृगाः रौद्राः विनेदुः, नागयक्षमहर्षिसिद्धाः पक्षिसङ्घाः च समागताः। हनूमान् ननाद व्यवर्धत च। उभौ सुरासुरेन्द्रौ इव बद्धवैरौ युयुधाते; न राक्षसः हनूमतः अन्तरं वेद, न हनूमान् तस्य। अमोघेषु शरेषु विफलेषु इन्द्रजित् तं अवध्यं मत्वा पैतामहम् अस्त्रं संधाय तं बबन्ध; हनूमान् निश्चेष्टः भूमौ पपात। सः ब्रह्मणः वरं स्मृत्वा अस्त्रबन्धनम् अनुवर्तितुं, रावणेन संवादार्थं च ग्रहणं स्वीकर्तुं निश्चिकाय। राक्षसाः तं शणवल्कैः द्रुमचीरैः च बबन्धुः; अस्त्रबन्धः अन्यं बन्धं न सहते इति सः अस्त्रात् विमुक्तः, इन्द्रजित् च चिन्तां जगाम। राक्षसैः कालमुष्टिभिः हन्यमानः हनूमान् रावणस्य समीपं प्राकृष्यत। रावणः तं ददर्श, हनूमान् च तपन्तं भास्करम् इव रावणम्; रावणस्य आदेशेन मन्त्रिभिः पृष्टः सः ‘हरीश्वरस्य दूतः अहम् आगतः’ इति निवेदयामास।

१रावणेन इन्द्रजितः प्रशंसा

१ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे।
मनः समाधाय स देवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः॥

२त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसंचितास्त्रः॥

३त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः॥

४न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः।
देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः॥

५न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे।
न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु संग्रहेषु न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च॥

६ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्॥

हनूमता कुमारे अक्षे निहते महात्मा रक्षोऽधिपतिः रावणः मनः समाधाय सरोषः देवकल्पम् इन्द्रजितं समादिदेश — त्वम् अस्त्रवित्, शस्त्रभृतां वरिष्ठः, सुरासुराणाम् अपि शोकदाता; सेन्द्रेषु सुरेषु तव कर्म दृष्टम्, पितामहस्य आराधनेन त्वया अस्त्राणि संचितानि। तव अस्त्रबलम् आसाद्य ससुराः समरुद्गणाः सुरेश्वरसमाश्रिताः अपि समरे स्थातुं न शेकुः। त्रिषु लोकेषु कश्चित् अपि संयुगे त्वया योद्धुं गतः अगतश्रमः न आसीत्। त्वं भुजवीर्येण अभिगुप्तः, तपसा अभिरक्षितः, देशकालप्रधानः, मतिसत्तमः च। समरेषु कर्मणां तव अशक्यं नास्ति; मतिपूर्वमन्त्रणे अकार्यं नास्ति; त्रिषु संग्रहेषु सः कश्चित् न अस्ति, यः तव अस्त्रबलं शरीरबलं च न वेद। तव तपसः बलं, संयुगे पराक्रमः, अस्त्रबलं च मम अनुरूपम्; रणावमर्दे त्वां समासाद्य मम मनः निश्चितार्थं श्रमं न गच्छति। रावणस्य इयं प्रशंसा न केवलं पुत्रवात्सल्यात्, अपितु नीत्या अपि — अक्षस्य वधानन्तरं इन्द्रजितः मनसि उत्साहं जनयितुं तस्य पूर्वविजयान् स्मारयति। ‘इन्द्रजित्’ इति नाम एव इन्द्रविजयस्य स्मारकम्। पितामहस्य आराधनेन लब्धानि अस्त्राणि अग्रे ब्रह्मास्त्ररूपेण प्रयोक्ष्यन्ते — अत्र एव तस्य सूचना। चतुर्थः षट्पादः; तृतीयस्य उत्तरार्धं चतुर्थस्य अन्तिमः अर्धः च समीक्षितेन सह न सर्वथा मिलतः। ‘मम अनुरूपम्’ इति — पुत्रे स्वप्रतिबिम्बं पश्यति पिता। रावणस्य रोषः दुःखं च एकत्र — ‘मनः समाधाय’ इति तस्य आत्मसंयमः सूच्यते, यतः पुत्रशोकः अपि तेन निगूहितः।

When Prince Akṣa had been killed by Hanumān, the great lord of the rākṣasas steadied his mind and, in anger, gave his command to Indrajit, who was like a god. "You know the divine missiles," he said, "and you are the foremost of all who bear arms. You bring grief even to the gods and the asuras; your deeds have been seen among the gods and Indra himself, and you won your missiles by worshipping Brahmā the Grandsire. When they met the power of your missiles, the gods and the hosts of Maruts could not stand in battle, though Indra, lord of the gods, was their shelter. There is no one in the three worlds who has fought you and not been worn out. Your own arms guard you and your austerity protects you; you are the best judge of place and time and the wisest in understanding. Nothing in battle is beyond you, nothing out of reach when you take counsel with thought, and there is no one in the three worlds who does not know the power of your missiles and of your body. Your austerity, your valour and your missiles are a match for mine; when you go into the clash of battle my mind is at ease, sure of the outcome." This praise came not only from a father's love but from policy: after Akṣa's death Rāvaṇa reminded Indrajit of his past victories to fire his spirit, and his very name, "Conqueror of Indra", recalls his triumph over the king of the gods. The missiles won by worshipping the Grandsire are mentioned here because one of them, Brahmā's own missile, is about to be used. In calling his son a match for himself, the father sees his own image in him. Anger and grief were mingled in Rāvaṇa, and the words "steadying his mind" show his self-control, for he kept even his grief for his son hidden.

२हतानां गणना, राजनीत्या उपदेशः

७निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः॥

८बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन॥

९इदं च दृष्ट्वा निहतं महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च।
त्वमात्मनश्चापि निरीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्॥

१०बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रभृतां वरिष्ठ॥

११न वीर सेना गणशो च्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम्।
न मारुतस्यास्ति गतिप्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम्॥

१२तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक्स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्य वीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व॥

१३न खल्वियं मतिश्रेष्ठ यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम्।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता॥

१४नानाशस्त्रेषु संग्रामे वैशारद्यमरिंदम।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे॥

सर्वे किंकराः निहताः, जम्बुमाली च राक्षसः, वीराः अमात्यपुत्राः, पञ्च सेनाग्रगामिनः च। साश्वनागरथानि सुसमृद्धानि बलानि, तव दयितः सहोदरः कुमारः अक्षः च सूदितः। हे अरिनिषूदन, यः सारः त्वयि अस्ति, सः तेषु न आसीत्। इदं महत् बलं निहतं, कपेः प्रभावं पराक्रमं च दृष्ट्वा, आत्मनः सारं च निरीक्ष्य स्वबलानुरूपं वेगं कुरुष्व। यथा त्वयि संनिकृष्टे गते बलावमर्दः शान्तशत्रौ शाम्यति, तथा आत्मबलं परबलं च समीक्ष्य, हे अस्त्रभृतां वरिष्ठ, समारभस्व। हे वीर, सेनाः न नय — ताः गणशः च्यवन्ति; विशालसारं वज्रम् अपि आदाय न गच्छ; मारुतस्य गतिप्रमाणं नास्ति, सः अग्निकल्पः करणेन हन्तुं न शक्यः। तम् एवम् अर्थं सम्यक् प्रसमीक्ष्य, स्वकर्मसाम्यात् समाहितात्मा, धनुषः दिव्यं वीर्यं स्मरन् अक्षतं कर्म समारभस्व। हे मतिश्रेष्ठ, यत् त्वां सम्प्रेषयामि, इयं मतिः न खलु स्नेहोचिता; किन्तु राजधर्माणां क्षत्रस्य च इयं मता मतिः। हे अरिंदम, संग्रामे नानाशस्त्रेषु वैशारद्यं अवश्यम् एव बोद्धव्यम्, रणे विजयः च काम्यः। अत्र पितुः हृदयं राज्ञः कर्तव्येन संघर्षति — एकः पुत्रः हतः, अपरं प्रेषयितुं न इच्छति, तथापि राजधर्मः प्रेरयति। एकादशे विशेषः उपदेशः — सेना वा वज्रं वा निष्फलम्; अतः केवलं स्वबलम् अस्त्रबलं च आश्रय। ‘अक्षतं कर्म’ इति — यत् कर्म विफलं न भवेत्। एकादशद्वादशयोः श्लोकयोः समीक्षिते प्रतिरूपं नास्ति — वुल्गेटमात्रौ। अष्टमे ‘बलानि सुसमृद्धानि…’ इति अर्धम् अपि वुल्गेटमात्रम्। हतानां क्रमशः गणना — किंकराः, जम्बुमाली, मन्त्रिपुत्राः, सेनापतयः, अक्षः — रावणस्य विपत्तेः वर्धमानं भारं दर्शयति। ‘सहोदरस्ते दयितः’ इति वचनेन इन्द्रजितः भ्रातृस्नेहः अपि प्रेरकः क्रियते। ‘मारुतस्य गतिप्रमाणं नास्ति’ इति — रावणः अपि हनूमन्तं वायुपुत्रम् इति जानाति इव। त्रयोदशे पितुः मनसः द्वन्द्वः स्पष्टः — ‘इयं मतिः न श्रेष्ठा’ इति सः स्वयम् एव स्वीकरोति, तथापि राजधर्मः बलीयान् इति मन्यते।

"All the Kiṅkaras have been killed," he went on, "and the rākṣasa Jambumālin, and the heroic sons of my ministers, and the five commanders who led the army, and well-furnished forces with horses, elephants and chariots; and your beloved brother, Prince Akṣa, has been killed too. But the strength that is in you, destroyer of foes, was not in them. You have seen this great force destroyed; you have seen the monkey's power and valour. Weigh your own strength and put forth an effort worthy of it. Weigh your strength against the enemy's, best of those who bear missiles, and go about this so that when you come near and engage him, the slaughter of our forces ends with the enemy stilled. Do not take an army, my hero, for armies fall away before him in whole companies; nor take the thunderbolt, however great its force. There is no measuring this son of the Wind's movements, and being like fire he cannot be killed by any ordinary means. Think this through carefully, compose your mind, measure his deeds against your own, remember the divine power of your bow, and go and do a deed that cannot fail. I know it is not a fitting thought, wisest of my sons, to send you out like this; but it is what the duty of kings and of the warrior class requires. A warrior must have mastery of many weapons in battle, tamer of foes, and victory in battle is to be sought." Here the father's heart struggles with the king's duty. One son lay dead and he did not want to send another, yet the duty of a king drove him to it, and he admitted himself that it was not a good thought. The list of the fallen, Kiṅkaras, Jambumālin, the ministers' sons, the generals, and at last Akṣa, shows how Rāvaṇa's disaster had grown step by step, and by calling Akṣa Indrajit's "beloved brother" he made a brother's love another spur. His particular advice was that an army or even the thunderbolt would be useless; Indrajit was to rely only on his own strength and his missiles, and to undertake a deed that would not fail. When he says there is no measuring the Wind-born one's movement, it is as if even Rāvaṇa knew that the monkey was the son of the Wind.

३इन्द्रजितः निर्गमः

१५ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः।
चकार भर्तारमतित्वरेण रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः॥

१६ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित्प्रतिपूजितः।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं सम्प्रपद्यत॥

१७श्रीमान्पद्मविशालाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वणि॥

१८स पक्षिराजोपमतुल्यवेगैर्व्याघ्रैश्चतुर्भिः स तु तीक्ष्णदंष्ट्रैः।
रथं समायुक्तमसह्यवेगः समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः॥

१९स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान्यत्र सोऽभवत्॥

२०स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत्॥

२१इन्द्रजिच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान्।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः॥

ततः पितुः तत् वचनं निशम्य दक्षसुतप्रभावः वीरः इन्द्रजित् रणाय प्रतिपन्नबुद्धिः अतित्वरेण भर्तारं पितरं प्रदक्षिणं चकार। ततः इष्टैः स्वगणैः प्रतिपूजितः युद्धोद्धतकृतोत्साहः सः संग्रामं सम्प्रपद्यत। पद्मविशालाक्षः श्रीमान् महातेजाः राक्षसाधिपतेः सुतः पर्वणि समुद्रः इव निर्जगाम। पक्षिराजोपमतुल्यवेगैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः चतुर्भिः व्याघ्रैः समायुक्तं रथम् असह्यवेगः इन्द्रकल्पः इन्द्रजित् समारुरोह। धन्विनां श्रेष्ठः, शस्त्रज्ञः, अस्त्रविदां वरः सः रथी रथेन क्षिप्रं यत्र हनूमान् आसीत् तत्र अभिययौ। तस्य रथनिर्घोषं कार्मुकस्य ज्यास्वनं च निशम्य हरिवीरः सम्प्रहृष्टतरः अभवत्। रणपण्डितः इन्द्रजित् चापं शितशल्यान् सायकान् च आदाय हनूमन्तम् अभिप्रेत्य जगाम। पर्वणि समुद्रस्य उपमा — पूर्णिमायां यथा समुद्रः उद्वेलति, तथा तस्य उत्साहः। ‘दक्षसुतप्रभावः’ — देवतुल्यप्रभावः; हिन्दी-अनुवादः ‘देवताओंके समान प्रभावशाली’ इति। हिन्दी-अनुवादे रथस्य वाहनानि ‘चार सिंह’ इति, मूले तु ‘व्याघ्रैः’; समीक्षिते ‘vyālaiḥ’। हनूमतः हर्षः पुनः — प्रबलः शत्रुः इति तस्य आनन्दः। अष्टादशः उपजातिवृत्तः, ‘पक्षिराजोपमतुल्यवेगै-/र्व्याघ्रैः’ इति पादविच्छेदे पदविभागः। पितुः प्रदक्षिणा इन्द्रजितः विनयं दर्शयति — वीरः अपि सः पितरं भर्तारं च मन्यते। ‘अतित्वरेण’ इति तस्य उत्साहः; अक्षवत् सः अपि शीघ्रं निर्गच्छति, किन्तु अक्षात् भिन्नः सः बुद्धिमान्। स्वगणैः पूजनं — मित्रैः सम्मानं प्राप्य सः निर्गच्छति, यथा यज्ञात् पूर्वं यजमानः। ‘रणपण्डितः’ इति विशेषणं तस्य युद्धकौशलस्य सूचकम्; अग्रे तस्य बुद्ध्या एव हनूमान् गृह्यते, न बलेन। ‘हनूमन्तमभिप्रेत्य’ — लक्ष्यं स्पष्टं, सेना न अनुगच्छति, पितुः उपदेशानुसारम्। इन्द्रजितः रथे व्याघ्राः युक्ताः, न अश्वाः — अक्षस्य रथात् भिन्नः, भीषणतरः च; एतेन तस्य मायाविशेषः अपि सूच्यते।

When he heard his father's words, the hero Indrajit, mighty as the gods, his mind set on battle, quickly walked round his father and lord in reverence; brave as he was, he honoured his father as his master. Then, honoured by his own dear companions as a sacrificer is honoured before a sacrifice, fired with zeal for battle, he set out for the fight. The glorious son of the lord of the rākṣasas, with eyes wide as lotuses and great splendour, went out like the ocean swelling at the full moon. Like Indra himself, of irresistible speed, Indrajit mounted his chariot, yoked not with horses like Akṣa's but with four sharp-fanged tigers swift as Garuḍa, king of birds; it was more fearsome than his brother's, and hinted at his powers of illusion. Foremost of bowmen, master of every weapon and best of those who know the missiles, that chariot-warrior drove swiftly to where Hanumān was. When the monkey hero heard the rumble of the chariot and the twang of the bowstring, he grew more joyful still; a strong enemy was a delight to him. Taking up his bow and his sharp-headed arrows, Indrajit, skilled in the art of battle, went straight for Hanumān. His target was clear, and no army followed him, just as his father had advised. Like Akṣa, he set out in haste, but unlike Akṣa he was shrewd, and the poet's word for him, "skilled in battle", prepares for what is to come: it would be by his wit, not his strength, that Hanumān would be taken.

४अपशकुनानि, युद्धारम्भः

२२तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवुर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः॥

२३समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः॥

२४आयान्तं स रथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रध्वजं कपिः।
ननाद च महानादं व्यवर्धत च वेगवान्॥

२५इन्द्रजित्स रथं दिव्यमाश्रितश्चित्रकार्मुकः।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम्॥

२६ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ॥

२७स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य।
शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः॥

तस्मिन् जातहर्षे बाणपाणौ रणाय निर्गच्छति सर्वाः दिशः कलुषाः बभूवुः, रौद्राः मृगाः बहुधा विनेदुः। तत्र नागाः यक्षाः महर्षयः चक्रचराः सिद्धाः च समागताः; पक्षिसङ्घाः नभः समावृत्य परमप्रहृष्टाः उच्चैः विनेदुः। इन्द्रध्वजं तं रथं तूर्णम् आयान्तं दृष्ट्वा कपिः महानादं ननाद, वेगवान् च व्यवर्धत। दिव्यं रथम् आश्रितः चित्रकार्मुकः इन्द्रजित् तडिदूर्जितनिःस्वनं धनुः विस्फारयामास। ततः अतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ रणनिर्विशङ्कौ कपिः रक्षोऽधिपतेः तनूजः च सुरासुरेन्द्रौ इव बद्धवैरौ समेतौ। सः अप्रमेयः प्रवृद्धः हनूमान् संयति सम्मतस्य धनुष्मतः महारथस्य तस्य वीरस्य शरप्रवेगं व्यहनत्, पितुः वायोः मार्गे चचार। दिशां कलुषता मृगाणां रौद्रनादः च अशुभसूचकाः — कस्य अशुभम् इति कविः स्पष्टं न वदति, किन्तु लङ्कायाः एव इति गम्यते। देवर्षीणां समागमः युद्धस्य महत्त्वं दर्शयति — यथा अक्षवधे, तथा अत्र अपि। ‘इन्द्रध्वजम्’ — इन्द्राकारचिह्नयुक्तध्वजम्; हिन्दी-अनुवादः ‘इन्द्राकार चिह्नवाली ध्वजासे सुशोभित’ इति। ‘पितुः मार्गे’ — वायुपथे, आकाशे। सुरासुरेन्द्रयोः उपमा — इन्द्रबलियोः इव वैरम्; हिन्दी-अनुवादः ‘देवराज इन्द्र और दैत्यराज बलिकी भाँति’ इति। पूर्वयुद्धेषु हनूमान् एव प्रबलः आसीत्; अत्र द्वयोः बलं तुल्यम् इति कविः उपमया एव सूचयति। हनूमतः वर्धनम् — शत्रोः आगमने सः शरीरं वर्धयति, एषः तस्य नियमः। धनुषः ज्यास्वनः विद्युद्गर्जनम् इव — मेघरूपः इन्द्रजित्, यस्य नाम एव मेघनादः इति हिन्दी-अनुवादे; पर्वतरूपः हनूमान्।

As he set out for battle, joyful, arrows in hand, all the quarters grew murky and fierce beasts howled in many voices. These were ill omens; the poet does not say for whom, but it is understood that they were for Laṅkā. Nāgas and yakṣas gathered there, and great sages and Siddhas who move among the stars, and flocks of birds covered the sky and cried aloud in great delight; as at Akṣa's death, the gathering of gods and seers shows how great this fight was. Seeing the chariot with its standard bearing Indra's emblem coming on swiftly, the monkey gave a great roar and, full of speed, grew in size, as he always did when an enemy approached. Indrajit, standing in his divine chariot with his splendid bow, drew and twanged it with a sound mighty as the thunder that goes with lightning; he was the thundercloud and Hanumān the mountain. Then the two met, both terribly swift, both immensely strong and fearless in battle, the monkey and the son of the rākṣasa king, locked in enmity like the lords of the gods and of the asuras, like Indra and Bali. In the earlier fights Hanumān had always been the stronger; with this comparison the poet signals that here the two were evenly matched. Immeasurable and grown great, Hanumān checked the rush of arrows from that hero, the great chariot-warrior and famed bowman, and ranged about the sky, his father the Wind's own path.

५शरवृष्टिः, हनूमतः शरवञ्चनम्, समं युद्धम्

२८ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान्।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसंततान्वज्रसमानवेगान्॥

२९ततः स तत्स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात॥

३०शराणामन्तरेष्वाशु व्यावर्तत महाकपिः।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम्॥

३१शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः॥

३२तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्॥

३३हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम्।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ॥

ततः परवीरहन्ता वीरः इन्द्रजित् आयततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् वज्रसमानवेगान् सुसंततान् शरान् मुमोच। ततः सः हनूमान् तस्य स्यन्दननिःस्वनं, मृदङ्गभेरीपटहस्वनं, विकृष्यमाणस्य कार्मुकस्य घोषं च निशम्य पुनः उत्पपात। सः महाकपिः शराणाम् अन्तरेषु आशु व्यावर्तत; सः हरिः अभिलक्ष्यस्य तस्य लक्ष्यसंग्रहं मोक्षयन् — लक्ष्यं व्यर्थीकुर्वन् — अभ्रमत्। पुनः शराणाम् अग्रतः समभिवर्तत, अनिलात्मजः हनुमान् हस्तौ प्रसार्य उत्पपात। वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ तौ उभौ सर्वभूतमनोग्राहि उत्तमं युद्धं चक्रतुः। राक्षसः हनूमतः अन्तरं — दौर्बल्यस्थानं — न वेद, न मारुतिः तस्य महात्मनः अन्तरम्; देवसमानविक्रमौ तौ समेत्य परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः। अत्र युद्धस्य समता विशेषेण उक्ता — पूर्वेषु सर्गेषु हनूमान् शत्रून् सहसा अहन्, अत्र तु प्रथमवारं समबलः प्रतिद्वन्द्वी। ‘अन्तरम्’ इति छिद्रम् — यत्र प्रहारः सफलः स्यात्। हनूमान् शराणाम् अग्रे आगत्य पुनः उत्पतति — एषा शत्रोः परिहासरूपा क्रीडा। मृदङ्गभेरीपटहानां स्वनेन इन्द्रजितः सेनायाः वाद्यानि अपि सूचितानि। ‘सर्वभूतमनोग्राहि’ — युद्धम् अपि दर्शनीयं, कलारूपम्; देवाः ऋषयः च पूर्वं समागताः, ते एव प्रेक्षकाः। ‘देवसमानविक्रमौ’ इति उभयोः समानं गौरवम् — कविः शत्रुं न न्यूनीकरोति। हनूमतः हस्तप्रसारणं पक्षिणः पक्षप्रसारणम् इव। उभौ अपि वेगसम्पन्नौ — एकः शरवेगेन, अपरः शरीरवेगेन; अतः युद्धस्य अन्तः न दृश्यते। एषा समता एव अग्रिमस्य ब्रह्मास्त्रप्रयोगस्य कारणम्।

Then the hero Indrajit, slayer of enemy heroes, loosed long, sharp-headed, well-feathered arrows with gold-worked nocks, in close succession and swift as the thunderbolt. Hearing the rumble of that chariot, the sound of tabors, kettledrums and drums from Indrajit's host, and the twang of the drawn bow, Hanumān sprang up again. The great monkey wheeled swiftly between the arrows, foiling the aim of that marksman; again he came right up to the front of the arrows, and then the son of the Wind stretched out his arms like a bird spreading its wings and flew up, playing with his enemy as if to mock him. Both full of speed, one with the speed of his arrows and the other with the speed of his body, both skilled in the work of war, the two fought a superb fight that held the minds of all beings; the gods and seers who had gathered were its spectators, and even a battle became a sight to behold. The rākṣasa could find no opening in Hanumān, no weak spot where a blow would tell, and the son of the Wind could find none in that great-souled warrior; meeting as equals in valour to the gods, each became unbearable to the other. The poet stresses this equality. In the earlier sargas Hanumān had struck his enemies down at once; here, for the first time, he faced an opponent as strong as himself, and the poet does not belittle the enemy but gives both equal honour. Because neither could prevail, the fight had no end in sight, and it was this very deadlock that led to the use of Brahmā's missile.

६इन्द्रजितः चिन्ता, ब्रह्मास्त्रेण बन्धनम्

३४ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा॥

३५ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन्हरिवीरमुख्ये।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम्॥

३६ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः।
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति॥

३७अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित्।
निजग्राह महाबाहुं मारुतात्मजमिन्द्रजित्॥

३८तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले॥

लक्ष्ये विहन्यमाने, अमोघेषु शरेषु अपि सम्पतत्सु विफलेषु, समाधिसंयोगसमाहितात्मा महात्मा इन्द्रजित् महतीं चिन्तां जगाम। ततः राक्षसराजसूनुः तस्य कपेः अवध्यतां समीक्ष्य, कथं निग्रहं गच्छेत् इति तस्मिन् हरिवीरमुख्ये निग्रहार्थं मतिं चकार। ततः अस्त्रविदां वरः सुमहातेजाः सः वीरः पैतामहम् अस्त्रं तं हरिप्रवरं प्रति संदधे। अयम् अवध्यः इति ज्ञात्वा अस्त्रतत्त्ववित् इन्द्रजित् तम् अस्त्रेण महाबाहुं मारुतात्मजं निजग्राह। तेन अस्त्रेण राक्षसेन बद्धः सः वानरः निर्विचेष्टः अभवत्, महीतले पपात च। इन्द्रजितः बुद्धिः अत्र प्रकाशते — यं हन्तुं न शक्नोति, तं बन्धयितुं सः चिन्तयति। ‘अवध्यः’ इति ज्ञानं तस्य पराजयस्य स्वीकारः अपि। ब्रह्मास्त्रम् अपि वधाय न, अपितु बन्धनाय प्रयुक्तम्। रावणस्य आज्ञा अपि ‘परिगृह्यताम्’ इति आसीत् — अतः ग्रहणम् एव उद्देशः। हनूमतः पतनं न पराजयः, अपितु ब्रह्मणः मर्यादायाः पालनम् — अग्रिमेषु श्लोकेषु स्पष्टीभविष्यति। ‘निर्विचेष्टः’ इति — अस्त्रस्य प्रभावेण सः क्षणं चेष्टारहितः अभवत्। ‘अस्त्रतत्त्ववित्’ इति इन्द्रजितः विशेषणम् — सः जानाति यत् ब्रह्मास्त्रं कदा प्रयोज्यम्, किन्तु अग्रे तस्य नियमं राक्षसाः न जानन्ति। हनूमतः पतनं दृष्ट्वा राक्षसाः हृष्टाः, किन्तु तत् पतनं तस्य स्वेच्छया एव।

As his target kept escaping him and even his unfailing arrows fell in vain, the great-souled Indrajit, his mind trained on the archer's aim and draw, fell into deep thought. Seeing that the monkey could not be killed, the son of the rākṣasa king turned his mind to how that foremost of monkey heroes might be captured. Then the hero of great splendour, best of those who know the missiles, fitted the missile of Brahmā the Grandsire and aimed it at Hanumān. Knowing that he could not be slain, Indrajit, who knew the inner nature of the missiles, bound the long-armed son of the Wind with it; and bound by the rākṣasa with that missile, the monkey went motionless and fell to the ground. Indrajit's shrewdness shows here: when he could not kill his enemy, he thought of binding him. His recognition that the monkey could not be killed was itself an admission of defeat, and even Brahmā's missile was used not to kill but to bind; Rāvaṇa's own earlier order had been that the monkey be seized. Hanumān's motionless fall was only for a moment, under the missile's power, and it was not a defeat but an act of respect for Brahmā's ordinance, as the following verses make clear. Indrajit knew when to use the missile, but the other rākṣasas did not know its rule, as will soon appear. The rākṣasas rejoiced to see Hanumān fall, but he fell of his own will.

७हनूमतः विचारः, ग्रहणस्य स्वीकारः

३९ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगताल्पवेगः।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः॥

४०ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रं चाभिमन्त्रितम्।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात्॥

४१न मेऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात्।
इत्येवमेवं विहितोऽस्त्रबन्धो मयाऽऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः॥

४२स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म॥

४३अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च॥

४४ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम्।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे॥

४५स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः॥

ततः अथ सः हरिप्रवीरः तत् अस्त्रबन्धं बुद्ध्वा, प्रभोः ब्रह्मणः प्रभावात् विगताल्पवेगः — अल्पमात्रम् अपि पीडां न अनुभवन् — पितामहस्य आत्मनि अनुग्रहं विचिन्तयामास। स्वायम्भुवैः मन्त्रैः अभिमन्त्रितं ब्रह्मास्त्रं दृष्ट्वा हनूमान् पितामहात् लब्धं वरदानं चिन्तयामास। लोकगुरोः प्रभावात् अस्य बन्धस्य विमोक्षणे मम शक्तिः नास्ति इति मत्वा एव अयम् अस्त्रबन्धः विहितः; तथापि आत्मयोनेः ब्रह्मणः सम्मानार्थं मया अयम् अनुवर्तितव्यः। एवं सः कपिः अस्त्रस्य वीर्यं, पितामहस्य आत्मनि अनुग्रहं, विमोक्षशक्तिं च परिचिन्त्य पितामहस्य आज्ञाम् अनुवर्तते स्म। अस्त्रेण बद्धस्य अपि मम भयं न जायते, पितामहमहेन्द्राभ्याम् अनिलेन च रक्षितस्य। रक्षोभिः ग्रहणे अपि मम महान् गुणः दृश्यते — राक्षसेन्द्रेण सह संवादः भविष्यति; तस्मात् परे मां गृह्णन्तु। इति निश्चितार्थः समीक्ष्यकारी परवीरहन्ता विनिवृत्तचेष्टः सः परैः प्रसह्य अभिगतैः निगृह्य, तैः तैः परिभर्त्स्यमानः ननाद। अत्र हनूमतः विवेकः पराकाष्ठां गच्छति — पराजयः अपि उपायः भवति। सः न केवलं देवानां मर्यादां पालयति, अपितु स्वकार्यस्य अवसरं अपि पश्यति — रावणं साक्षात् द्रष्टुं संवादं च कर्तुम्। ब्रह्मणा दत्तः वरः — मुहूर्तमात्रेण अस्त्रात् मुक्तिः — हिन्दी-अनुवादे निर्दिष्टः। ‘समीक्ष्यकारी’ इति पदं तस्य स्वभावं दर्शयति; नादः अपि अभिनयः — पीडितः इव ननाद। पितामहः, महेन्द्रः, अनिलः इति त्रयः रक्षकाः — ब्रह्मा वरदाता, इन्द्रः वज्रप्रहारानन्तरं वरदाता, वायुः पिता; हिन्दी-अनुवादः ‘ब्रह्मा, इन्द्र और वायुदेवता तीनों मेरी रक्षा करते हैं’ इति। अस्मिन् प्रसङ्गे दूतस्य बुद्धिः दृश्यते — बलेन यत् न लभ्यते, तत् विनयेन लभ्यते; रावणस्य सभाप्रवेशः अन्यथा दुर्लभः।

Then the heroic monkey, recognising the missile's bond and feeling not the least pain by the power of Brahmā the Lord, reflected on the Grandsire's favour to himself. Seeing the Brahmā missile charged with the mantras of the Self-born, Hanumān remembered the boon the Grandsire had given him, that he would be freed from the missile after a moment. "By the might of the teacher of the worlds I have no power to free myself from this bond," he thought. "It is because he knows this that the rākṣasa has laid it on me. Yet out of regard for the Self-born I must submit to it." Weighing the power of the missile, the Grandsire's favour to him and his own power to get free, the monkey obeyed the Grandsire's command. "Even bound by the missile I feel no fear," he thought, "for Brahmā the Grandsire, great Indra and the Wind all protect me": Brahmā who gave the boon, Indra who granted one after striking him with the thunderbolt, and the Wind, his father. "And in being seized by the rākṣasas I see a great advantage: I shall get to speak with the lord of the rākṣasas himself. So let the enemy seize me." Resolved on his purpose, the slayer of enemy heroes, who always acted with forethought, stopped all movement; and when the enemies fell on him and seized him roughly, he cried out as they abused him, playing the part of one in pain. Here Hanumān's judgement reaches its height, for even defeat became a means to his end. He not only kept the bounds set by the gods but saw in them his chance to see Rāvaṇa face to face and speak with him. What strength could not win, submission won; an envoy could hardly have entered Rāvaṇa's court any other way.

८वल्कबन्धनम्, अस्त्रमोक्षः, इन्द्रजितः चिन्ता, रावणं प्रति नयनम्

४६ततस्ते राक्षसा दृष्ट्वा विनिश्चेष्टमरिंदमम्।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः॥

४७स रोचयामास परैश्च बन्धं प्रसह्य वीरैरभिगर्हणं च।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः॥

४८स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते॥

४९अथेन्द्रजित्तं द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तामन्येन बद्धोऽप्यनुवर्ततेऽस्त्रम्॥

५०अहो महत्कर्म कृतं निरर्थं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे॥

५१अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यते।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः॥

५२हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः कालमुष्टिभिः।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः॥

ततः ते राक्षसाः अरिंदमं विनिश्चेष्टं दृष्ट्वा शणवल्कैः संहतैः द्रुमचीरैः च बबन्धुः। परैः बन्धनं, वीरैः प्रसह्य अभिगर्हणं च सः अरोचयत् — ‘कौतूहलात् राक्षसेन्द्रः मां द्रष्टुं व्यवस्येत्’ इति निश्चितार्थः। तेन वल्केन बद्धः सः वीर्यवान् अस्त्रेण विमुक्तः, यतः अस्त्रबन्धः अन्यं बन्धं न अनुवर्तते। अथ वीरः इन्द्रजित् द्रुमचीरबद्धं तं कपिसत्तमं विचार्य, अस्त्रेण विमुक्तं ज्ञात्वा चिन्तां जगाम — अन्येन बद्धः अपि अयं अस्त्रम् अनुवर्तते इव। अहो, महत् कर्म निरर्थं कृतम्; राक्षसैः मन्त्रगतिः न विमृष्टा; अस्त्रे विहते पुनः अन्यत् अस्त्रं न प्रवर्तते; सर्वे वयं संशयिताः स्मः। अस्त्रेण मुक्तः अपि हनुमान् तत् न अवबुध्यते इव, रक्षोभिः कृष्यमाणः तैः बन्धैः निपीडितः अभवत्। ततः क्रूरैः राक्षसैः कालमुष्टिभिः हन्यमानः सः वानरः राक्षसेन्द्रस्य समीपं प्राकृष्यत। राक्षसानां मूढता अत्र स्पष्टा — दिव्यास्त्रस्य उपरि साधारणं बन्धनं योजयित्वा ते स्वयम् एव अस्त्रं निष्फलम् अकुर्वन्। इन्द्रजित् एव तत् जानाति, किन्तु किम् अपि कर्तुं न शक्नोति। हनूमान् मुक्तः अपि बद्धवत् आचरति — स्वेच्छया रावणं प्रति गच्छति। ‘अस्त्रबन्धः अन्यं बन्धं न अनुवर्तते’ इति शास्त्रीयः नियमः। इन्द्रजितः चिन्ता — ‘संशयिताः स्म सर्वे’ — विजयः अपि पराजयः इव जातः; हिन्दी-अनुवादः ‘विजयी होकर भी हम सब लोग संशयमें पड़ गये’ इति। ‘कालमुष्टिभिः’ — मृत्युसदृशकठोरमुष्टयः; हनूमान् ताः सहते, कार्यसिद्ध्यर्थम्। शणवल्कैः द्रुमचीरैः च बन्धनं तस्य कृते तुच्छम्, किन्तु तत् एव अस्त्रस्य निवर्तकम् — राक्षसानां मूढतायाः फलम्। ‘कौतूहलात्’ इति हनूमतः अनुमानं सत्यं भविष्यति — रावणः स्वयं तं द्रष्टुम् इच्छति।

Seeing the tamer of foes lying motionless, the rākṣasas tied him up with hempen ropes and strips of twisted bark. He was content to be tied by the enemy and roughly abused by their warriors, for he had made up his mind that the lord of the rākṣasas might out of curiosity want to see him, and in that he was right. But once he was tied with bark, the mighty monkey was freed from the missile, for a bond of a divine missile will not tolerate any other bond. Then the hero Indrajit, looking at that best of monkeys tied in tree-bark and freed from the missile, fell to thinking. "Though he is bound by other means, he acts as if he were still under the missile," he thought. "Alas, a great deed has been thrown away. The rākṣasas did not consider how the mantra works. Once a missile has been foiled, no other missile will work again. We are all now in danger." Victory had turned into something like defeat. Hanumān, though freed from the missile, did not let it be seen, and as the rākṣasas dragged him along he let himself be tormented by the ropes; beaten by the cruel rākṣasas with fists hard as Death's, the monkey was hauled before the lord of the rākṣasas. The rākṣasas' folly is plain here: by putting ordinary ropes over a divine missile they themselves made it useless. Ropes of hemp and bark were nothing to Hanumān, yet they were what undid the missile. Only Indrajit understood, and he could do nothing about it. Free as he was, Hanumān behaved as though bound and went of his own will towards Rāvaṇa, bearing the blows for the sake of his mission.

९रावणसभाप्रवेशः, परस्परदर्शनं, मन्त्रिणां प्रश्नः

५३अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः।
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे॥

५४तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्॥

५५कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं कोऽभ्युपाश्रयः।
इति राक्षसवीराणां दृष्ट्वा संजज्ञिरे कथाः॥

५६हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन्॥

५७अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्गृहं महारत्नविभूषितं च॥

५८स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः॥

५९राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्॥

६०स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य।
अथोपविष्टान्कुलशीलवृद्धान्समादिशत्तं प्रति मुख्यमन्त्रीन्॥

६१यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि॥

अथ इन्द्रजित् अस्त्रेण मुक्तं द्रुमचीरसूत्रैः बद्धं तं महाबलं हरिप्रवीरं प्रसमीक्ष्य तत्र सगणाय राज्ञे व्यदर्शयत्। मत्तं मातङ्गम् इव बद्धं तं कपिवरोत्तमं राक्षसाः राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्। ‘कः अयम्? कस्य? कुतः वा? किं कार्यम्? कः अभ्युपाश्रयः?’ इति तं दृष्ट्वा राक्षसवीराणां कथाः संजज्ञिरे। ‘हन्यतां, दह्यतां, भक्ष्यतां वा’ इति अपरे संक्रुद्धाः राक्षसाः परस्परम् अब्रुवन्। सहसा मार्गम् अतीत्य सः महात्मा तत्र रक्षोऽधिपतेः पादमूले राज्ञः परिचारवृद्धान् महारत्नविभूषितं गृहं च ददर्श। महातेजाः रावणः विकृताकारैः रक्षोभिः इतस्ततः कृष्यमाणं कपिसत्तमं ददर्श। कपिसत्तमः अपि तेजोबलसमायुक्तं तपन्तं भास्करम् इव राक्षसाधिपतिं ददर्श। रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिः दशाननः तं कपिम् अन्ववेक्ष्य अथ उपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् मुख्यमन्त्रीन् तं प्रति समादिशत्। तैः यथाक्रमं पृष्टः सः कपिः कार्यार्थम् अर्थस्य मूलं च आदौ निवेदयामास — ‘हरीश्वरस्य सकाशात् दूतः अहम् आगतः अस्मि’ इति। राक्षसानां प्रश्नाः हनूमतः परिचयस्य रहस्यं दर्शयन्ति — ते तं न जानन्ति। ‘भक्ष्यताम्’ इति राक्षसानां क्रूरस्वभावः। हनूमान् रावणं भास्करम् इव पश्यति — शत्रोः अपि तेजः स्वीकरोति, एषः तस्य निष्पक्षः दृष्टिः। रावणः स्वयं न पृच्छति, मन्त्रिणः प्रश्नं कारयति — राज्ञः गौरवम्। हनूमतः प्रथमं वचनम् — ‘दूतः’ इति — अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्: दूतः अवध्यः इति नीतिः, अतः अग्रे विभीषणः अस्य वधं निवारयिष्यति। सर्गः उपजातिवृत्तेन समाप्यते। ‘मत्तमिव मातङ्गम्’ — बद्धः अपि सः मत्तगजः इव बली, न दीनः। ‘परिचारवृद्धान्’ — रावणस्य पादमूले वृद्धाः सेवकाः; ‘महारत्नविभूषितं गृहम्’ — सभाभवनम्; हिन्दी-अनुवादः ‘बहुमूल्य रत्नोंसे विभूषित सभाभवन’ इति। परस्परदर्शनस्य श्लोकद्वयं समरूपम् — रावणः कपिं ददर्श, कपिः रावणं ददर्श; एवं द्वयोः समागमः समतया वर्णितः। ‘कार्यार्थमर्थस्य च मूलम्’ इति — प्रश्नाः त्रिविधाः: किं कार्यम्, किं प्रयोजनम्, किं मूलकारणम्। अग्रिमे सर्गे हनूमान् रावणस्य तेजः वर्णयिष्यति, ततः स्वसन्देशं निवेदयिष्यति। ‘हन्यतां दह्यतां भक्ष्यताम्’ इति त्रयः उपायाः राक्षसैः सूचिताः; तेषु ‘दह्यताम्’ इति अग्रे लाङ्गूलदाहे परिणंस्यते।

Then Indrajit, seeing that the mighty hero was free of the missile and bound only with cords of bark, presented him to the king and his court, and the rākṣasas brought that best of monkeys, bound like a rutting elephant, before Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. Bound as he was, he was not pitiful but strong as a maddened elephant. "Who is he? Whose is he? Where has he come from? What is his business? Who stands behind him?" So the talk ran among the rākṣasa heroes as they looked at him, for none of them knew who he was. "Kill him! Burn him! Eat him!" others cried to each other in rage, showing the rākṣasas' cruel nature; the second of these, burning, will come true in its own way when his tail is set on fire. Passing quickly along the way, the great monkey saw the king's aged attendants at the feet of the lord of the rākṣasas, and the assembly hall adorned with great jewels. Rāvaṇa, in his great splendour, saw the best of monkeys being dragged this way and that by rākṣasas of hideous form; and the best of monkeys saw the lord of the rākṣasas, full of energy and strength, blazing like the sun. The two verses mirror each other: the king saw the monkey, the monkey saw the king, and so their meeting is told as a meeting of equals. Hanumān saw Rāvaṇa's splendour like the sun's, granting brilliance even to his enemy with an impartial eye. Ten-faced Rāvaṇa, his coppery eyes rolling with rage, looked the monkey over and then ordered his chief ministers, seated there, men of good family and conduct, to deal with him; as befits a king, he did not question the monkey himself. Questioned by them in due order about his business, its purpose and its first cause, the monkey declared at the very outset: "I have come as an envoy from the lord of the monkeys." That first word, "envoy", is all-important, for by the rules of statecraft an envoy may not be killed, and it is on that ground that Vibhīṣaṇa will soon prevent his execution. In the next sarga Hanumān will gaze on Rāvaṇa's splendour before he delivers his message.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि
रक्षोऽधिपतिर्महात्मा ४८.१ राक्षसराजः (रावणः)
सन्धिः
रक्षः + अधिपतिः → रक्षोऽधिपतिः — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च; अधिपतिः + महात्मा — विसर्गस्य रेफः
समासः
रक्षसाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
देवकल्पम् ४८.१ देवतुल्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ईषद् असमाप्तः देवः — कल्पप्-प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृताम् ४८.२ अस्त्रज्ञः शस्त्रधारिणां (वरिष्ठः)
सन्धिः
अस्त्रवित् + शस्त्र… → अस्त्रविच्छस्त्र… — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
समासः
अस्त्रवित् — उपपदतत्पुरुषः; शस्त्रभृत् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
त्वम् — प्रथमा; अस्त्रवित् — प्रथमा; शस्त्रभृताम् — षष्ठी, बहुवचनम्
पितामहाराधनसंचितास्त्रः ४८.२ ब्रह्मणः उपासनया अस्त्राणि प्राप्तवान्
सन्धिः
पितामह + आराधन → पितामहाराधन; संचित + अस्त्र → संचितास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पितामहस्य आराधनेन संचितानि अस्त्राणि येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्वदस्त्रबलमासाद्य ४८.३ तव अस्त्रबलं प्राप्य
सन्धिः
त्वत् + अस्त्र → त्वदस्त्र — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
तव अस्त्रबलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
…बलम् — द्वितीया; आसाद्य — ल्यबन्तम्
देशकालप्रधानः ४८.४ देशकालज्ञेषु श्रेष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘…प्रधानश्च’ इति विसर्गस्य शकारः
समासः
देशकालयोः (ज्ञाने) प्रधानः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मतिपूर्वमन्त्रणे ४८.५ बुद्धिपूर्वके विचारे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मतिपूर्वं मन्त्रणम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
रणावमर्दे ४८.६ युद्धसंघर्षे
सन्धिः
रण + अवमर्द → रणावमर्द — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रणे अवमर्दः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सेनाग्रगामिनः ४८.७ सेनानायकाः
सन्धिः
सेना + अग्र → सेनाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सेनायाः अग्रे गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
यस्त्वय्यरिनिषूदन ४८.८ हे शत्रुनाशक, यः (सारः) त्वयि
सन्धिः
यः + त्वयि → यस्त्वयि — विसर्गस्य सकारः; त्वयि + अरि… → त्वय्यरि… — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अरीन् निषूदयति इति अरिनिषूदनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
यः — प्रथमा; त्वयि — सप्तमी; अरिनिषूदन — सम्बोधनम्
बलावमर्दः ४८.१० सेनायाः विनाशः
सन्धिः
बल + अवमर्द → बलावमर्द — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदान्ते ‘बलावमर्दस्त्वयि’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
बलस्य अवमर्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
गणशो च्यवन्ति ४८.११ समूहशः नश्यन्ति, पलायन्ते
सन्धिः
गणशः + च्यवन्ति — मुद्रणे ‘गणशो च्यवन्ति’ इति, व्याकरणतः ‘गणशश्च्यवन्ति’ अपेक्षितम्; मुद्रितं रूपम् एव उद्धृतम्
समासः
गणशः — शस्-प्रत्ययान्तम् अव्ययम् (वीप्सार्थे)
विभक्तिः
गणशः — अव्ययम्; च्यवन्ति — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
स्वकर्मसाम्याद्धि ४८.१२ स्वपराक्रमस्य शत्रुपराक्रमेण समतां विचार्य
सन्धिः
स्वकर्मसाम्यात् + हि → स्वकर्मसाम्याद्धि — जश्त्वं पूर्वसवर्णः च (त् + ह → द्ध)
समासः
स्वकर्मणा (परस्य) साम्यम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेतौ)
व्रजाक्षतम् ४८.१२ गच्छ, अविफलं (कर्म समारभस्व)
सन्धिः
व्रज + अक्षतम् → व्रजाक्षतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न क्षतम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
व्रज — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; अक्षतम् — द्वितीया
वैशारद्यमरिंदम ४८.१४ हे शत्रुदमन, कौशलम्
सन्धिः
वैशारद्यम् + अरिंदम — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
वैशारद्यम् — विशारदस्य भावः (ष्यञ्); अरिंदमः — अरीन् दमयति इति उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
वैशारद्यम् — प्रथमा; अरिंदम — सम्बोधनम्
दक्षसुतप्रभावः ४८.१५ देवतुल्यप्रभावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दक्षसुतायाः (अदितेः) सुतानां (देवानाम्) इव प्रभावः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भर्तारमतित्वरेण ४८.१५ स्वामिनं (पितरं) शीघ्रम्
सन्धिः
भर्तारम् + अतित्वरेण — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
अतित्वरः — अतिशयिता त्वरा (प्रादितत्पुरुषः)
विभक्तिः
भर्तारम् — द्वितीया; अतित्वरेण — तृतीया (क्रियाविशेषणम्)
युद्धोद्धतकृतोत्साहः ४८.१६ युद्धाय उत्साहवान्
सन्धिः
युद्ध + उद्धत → युद्धोद्धत; कृत + उत्साह → कृतोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
युद्धे उद्धतः कृतः उत्साहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पद्मविशालाक्षः ४८.१७ कमलनेत्रः
सन्धिः
विशाल + अक्ष → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पद्मवत् विशाले अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ४८.१८ इन्द्रतुल्यः इन्द्रजित् आरुरोह
सन्धिः
समारुरोह + इन्द्रजित् → समारुरोहेन्द्रजित् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्रजित् + इन्द्र… → इन्द्रजिदिन्द्र… — जश्त्वम्
समासः
इन्द्रं जितवान् इति इन्द्रजित् (उपपदतत्पुरुषः); ईषद् असमाप्तः इन्द्रः इन्द्रकल्पः
विभक्तिः
समारुरोह — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; इन्द्रजित्, इन्द्रकल्पः — प्रथमा
तडिदूर्जितनिःस्वनम् ४८.२५ विद्युद्गर्जनसदृशप्रबलध्वनियुक्तम्
सन्धिः
तडित् + ऊर्जित → तडिदूर्जित — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
तडितः इव ऊर्जितः निःस्वनः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
रणनिर्विशङ्कौ ४८.२६ युद्धे निर्भयौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणे निर्विशङ्कौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ४८.३० लक्ष्यबन्धं विफलीकुर्वन्
सन्धिः
मोक्षयन् + लक्ष्य… → मोक्षयँल्लक्ष्य… — नकारस्य लकारे परे सानुनासिकः लकारः
समासः
लक्ष्यस्य संग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
मोक्षयन् — णिजन्तात् शतृ, प्रथमा; …संग्रहम् — द्वितीया
सर्वभूतमनोग्राहि ४८.३२ सर्वप्राणिचित्ताकर्षकम्
सन्धिः
मनः + ग्राहि → मनोग्राहि — विसर्गस्य उत्वं गुणः (अः + ग = ओ)
समासः
सर्वभूतानां मनांसि गृह्णाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘युद्धम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निर्विषहौ ४८.३३ परस्परस्य असह्यौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निर्गतः विषहः ययोः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
पैतामहम् ४८.३६ ब्रह्मसम्बन्धि (ब्रह्मास्त्रम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितामहस्य इदम् — तद्धितः (अण्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘अस्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विगताल्पवेगः ४८.३९ अल्पमात्रपीडारहितः
सन्धिः
विगत + अल्प → विगताल्प — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विगतः अल्पः अपि वेगः (पीडा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मयाऽऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः ४८.४१ स्वयम्भुवः ब्रह्मणः सम्मानार्थं मया अनुसरणीयः
सन्धिः
मया + आत्मयोनेः → मयाऽऽत्मयोनेः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), ऽऽ इति चिह्नम्; आत्मयोनेः + अनु… — विसर्गस्य रेफः
समासः
आत्मा योनिः यस्य सः आत्मयोनिः — बहुव्रीहिः (ब्रह्मा)
विभक्तिः
मया — तृतीया; आत्मयोनेः — षष्ठी; अनुवर्तितव्यः — तव्यत्-प्रत्ययान्तम्, प्रथमा
समीक्ष्यकारी ४८.४५ विचार्य कर्म कुर्वन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समीक्ष्य करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिभर्त्स्यमानः ४८.४५ तर्ज्यमानः, भर्त्स्यमानः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — परि + ‘भर्त्स्’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शणवल्कैः ४८.४६ शणसूत्ररज्जुभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘शणवल्कैश्च’ इति विसर्गस्य शकारः
समासः
शणस्य वल्काः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
कालमुष्टिभिः ४८.५२ यमसदृशकठोरमुष्टिभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य इव मुष्टयः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘राक्षसैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कोऽभ्युपाश्रयः ४८.५५ कः आश्रयदाता, कः अवलम्बः
सन्धिः
कः + अभ्युपाश्रयः → कोऽभ्युपाश्रयः — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
समासः
अभि + उप + आश्रयः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रक्षोऽधिपपादमूले ४८.५७ रावणस्य चरणसमीपे
सन्धिः
रक्षः + अधिप → रक्षोऽधिप — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
समासः
रक्षसाम् अधिपस्य पादयोः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सकाशादहमागतोऽस्मि ४८.६१ समीपात् अहम् आगतः अस्मि
सन्धिः
सकाशात् + अहम् → सकाशादहम् — जश्त्वम्; आगतः + अस्मि → आगतोऽस्मि — उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सकाशात् — पञ्चमी; अहम् — प्रथमा; आगतः — क्तान्तम्; अस्मि — लट्, उत्तमपुरुषः