सुन्दरकाण्डम् — सप्तचत्वारिंशः सर्गः
रावणेन अक्षस्य प्रेषणम्, दिव्यरथवर्णनम्, कपिकुमारयोः युद्धम्, हनूमतः विचारः, अश्ववधः, पादयोः ग्रहणं भ्रामणं निष्पेषणं च, देवर्षीणां विस्मयः
पञ्च सेनापतीन् सानुचरान् सवाहनान् हतान् निशम्य रावणः समरोद्धतोन्मुखं कुमारम् अक्षं प्रसमैक्षत। पितुः दृष्टिमात्रेण प्रचोदितः काञ्चनचित्रकार्मुकः प्रतापवान् अक्षः हविषा प्रज्वलितः पावकः इव सदसः उत्पपात। तपःसंग्रहसंचयार्जितं, जाम्बूनदजालचित्रितं, मनोजवैः अष्टाभिः अश्ववरैः युक्तं, सुरासुराधृष्यम्, व्योमचरं, सतूणं, सशक्तितोमरं दिवाकराभं रथम् आस्थाय सः निर्जगाम। तोरणस्थं हनूमन्तं समासाद्य सः बहुमानचक्षुषा दृष्ट्वा त्रिभिः शरैः प्रचोदयामास। तयोः समागमः सुरासुराणाम् अपि सम्भ्रमप्रदः अभवत् — भूमिः ररास, भानुः न तताप, वायुः न ववौ, अचलः चचाल, उदधिः चुक्षुभे। अक्षः त्रीन् शरान् कपिमूर्ध्नि अताडयत्; शरांशुमान् हनूमान् नवोदितः आदित्यः इव व्यराजत। शरवर्षं वञ्चयन् हनूमान् चिन्तयामास — अयं बालः अपि महत् कर्म करोति, अस्य वधे मे मतिः न जायते; किन्तु वर्धमानः अग्निः न उपेक्षितव्यः इति। ततः सः तलप्रहारैः तस्य अष्टौ हयान् जघान, रथः भग्नः पपात; खम् उत्पतन्तम् अक्षं पादयोः दृढं गृहीत्वा सहस्रशः भ्रामयित्वा महीतले मुमोच। भग्नगात्रः अक्षः हतः; महर्षयः यक्षाः पन्नगाः सुराः च विस्मिताः तं ददृशुः। हनूमान् पुनः तोरणम् एव अभिजगाम।
१सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान्हनूमता सानुचरान्सवाहनान्।
निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षम्॥
२स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः॥
३ततो महान्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्।
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः॥
४ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालचित्रितम्।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्॥
५सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं तडित्प्रभं व्योमचरं समाहितम्।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्॥
६विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः॥
हनूमता पञ्च सेनापतीन् सानुचरान् सवाहनान् प्रमापितान् निशम्य राजा रावणः पुरतः स्थितं समरोद्धतोन्मुखं कुमारम् अक्षं प्रसमैक्षत — वचनं विना, दृष्ट्या एव आदिशत्। पितुः दृष्ट्यर्पणेन सम्प्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः अक्षः सदसि उदीरितः, द्विजातिमुख्यैः हविषा प्रज्वलितः पावकः इव समुत्पपात। ततः महान् वीर्यवान् नैर्ऋतर्षभः बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततं रथं समास्थाय तं महाहरिं प्रति ययौ। सः रथः तपसः संग्रहेण संचयेन च अर्जितः, प्रतप्तजाम्बूनदजालैः चित्रितः, पताकी, रत्नविभूषितध्वजः, मनोजवैः अष्टाभिः अश्ववरैः सुयोजितः आसीत्। सुरासुरैः अधृष्यः, असङ्गचारी, तडित्प्रभः, व्योमचरः, समाहितः; तूणीरयुक्तः, अष्टाभिः असिभिः निबद्धबन्धुरः, यथाक्रमम् आवेशितशक्तितोमरः च। प्रतिपूर्णवस्तुना विराजमानं, सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा युक्तं दिवाकराभं रथम् आस्थितः अमरतुल्यविक्रमः अक्षः निर्जगाम। रावणस्य मौनं तस्य दुःखस्य गाम्भीर्यं सूचयति — पुत्रं प्रेषयितुं वचनम् अपि न निर्गच्छति। अक्षस्य उत्साहः बालस्य उत्साहः — सः पितुः इङ्गितमात्रेण एव उत्थितः। रथस्य दीर्घं वर्णनं तस्य राजकुमारत्वं सूचयति; सः रथः तपसा लब्धः, न साधारणः। अष्टौ अश्वाः अग्रे पुनः आगमिष्यन्ति — तेषाम् एव वधेन रथः पतिष्यति। एते षट् अपि श्लोकाः वंशस्थवृत्तेन निबद्धाः; अस्मिन् सर्गे सर्वे श्लोकाः दीर्घवृत्ताः। हविषा अग्नेः उपमा — यज्ञे अग्निः हविषा वर्धते, अत्र अक्षः पितुः दृष्ट्या। रथस्य अष्टौ असयः, शक्तयः, तोमराः — सर्वं युद्धाय सज्जम्।
When King Rāvaṇa heard that Hanumān had killed the five generals, with their followers and their mounts, he turned and looked hard at Prince Akṣa, who sat before him eager and ready for battle. He said nothing; the look alone was his command. Urged on by that glance of his father's, the valiant prince, his bow chased with gold, rose up in the assembly like a sacrificial fire that blazes up when the foremost of the twice-born pour an oblation into it. Then that great and mighty bull among the rākṣasas mounted a great chariot, bright as the morning sun and covered with a net of refined gold, and set out against the great monkey. The chariot had been won by a long store of austerities. It was worked with nets of refined gold, carried a pennant and a jewelled standard, and was yoked to eight fine horses swift as thought. Neither gods nor asuras could assail it; it went wherever it pleased without hindrance, shone like lightning, travelled through the sky and was fully equipped, with quivers, eight swords fastened to its frame, and lances and javelins set in their proper order. Mounted on that chariot, gleaming with its full complement of gear and its golden garlands, bright as sun and moon, Akṣa, a match for the immortals in valour, drove out. Rāvaṇa's silence shows how deep his grief now ran: he could not bring himself even to speak the words that sent his son to fight. Akṣa's eagerness is a young man's eagerness, rising at a mere sign from his father, just as a fire grows on the oblation. The long description of the chariot marks him as a prince, and a chariot earned by austerity is no ordinary vehicle; its eight horses will appear again, for it is by their death that it will fall.
७स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः।
बलैः समेतैः सहतोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम्॥
८स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमं समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा॥
९स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः।
विचारयन्स्वं च बलं महाबलो युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धत॥
१०स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थितः स्थिरः संयति दुर्निवारणम्।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शितैः शरैस्त्रिभिः॥
सः अक्षः तुरङ्गमातङ्गमहारथानां स्वनैः खं च साचलां महीं च पूरयन्, समेतैः बलैः सह तोरणे स्थितं समर्थम् आसीनं कपिम् उपागमत्। सिंहस्य इव ईक्षणं यस्य सः हरीक्षणः अक्षः युगान्तकालाग्निम् इव प्रजाक्षये अवस्थितं, विस्मितजातसम्भ्रमं तं हरिं समासाद्य बहुमानचक्षुषा समैक्षत। रावणात्मजः सः महात्मनः कपेः वेगं शत्रुषु पराक्रमं स्वबलं च विचारयन् महाबलः युगक्षये सूर्यः इव अभिवर्धत। जातमन्युः सः संयति स्थिरः स्थितः, दुर्निवारणं तस्य विक्रमं प्रसमीक्ष्य, समाहितात्मा भूत्वा हनुमन्तम् आहवे शितैः त्रिभिः शरैः प्रचोदयामास। अत्र द्वयोः परस्परं सम्मानः दृश्यते — अक्षः ‘बहुमानचक्षुषा’ पश्यति, न अवज्ञया। पूर्वे योद्धारः गर्वेण आगताः, अयं तु शत्रोः बलं विचारयति; अतः सः श्रेष्ठः योद्धा। त्रिभिः शरैः ‘प्रचोदयामास’ इति — युद्धाय आह्वानम् इव, न तु वधाय प्रहारः। ‘हरीक्षणः’ इति पदं हिन्दी-अनुवादे ‘सिंहके समान भयंकर नेत्रवाले’ इति व्याख्यातम्।
Filling the sky and the earth with its mountains with the din of horses, elephants and great chariots, Akṣa came with his assembled forces to the monkey, who sat waiting, ready, on the gateway. Hanumān stood there like the fire at the end of the ages that destroys all creatures, amazed and roused; and Akṣa, whose eyes were like a lion's, came up to him and looked at him with deep respect. Weighing the monkey's speed, his valour against his enemies and his own strength, the mighty son of Rāvaṇa swelled like the sun at the end of an age. His anger was stirred, and seeing a prowess that would be hard to check, he stood firm, gathered himself, and provoked Hanumān to combat with three sharp arrows. Here the two warriors show respect for each other. Akṣa looked on the monkey with high regard, not with contempt; the warriors before him had come swollen with pride, but he weighed his enemy's strength first, and that makes him the better fighter. His three arrows were a challenge to fight rather than a blow meant to kill.
११ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोचितम्।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसं सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः॥
१२स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशुपराक्रमः कपिम्।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः॥
१३ररास भूमिर्न तताप भानुमान्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः।
कपेः कुमारस्य च वीर्यसंयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे॥
१४स तस्य वीरः सुमुखान्पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान्।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यताडयत्॥
१५स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तनेत्रः।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः॥
ततः गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोचितं समुदीर्णमानसं तं कपिं प्रसमीक्ष्य सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः अक्षः अवैक्षत। हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः आशुपराक्रमः सः कपिं समाससाद; तयोः अप्रतिमः समागमः सुरासुराणाम् अपि सम्भ्रमप्रदः अभवत्। कपेः कुमारस्य च तस्मिन् वीर्यसंयुगे भूमिः ररास, भानुमान् न तताप, वायुः न ववौ, अचलः प्रचचाल, द्यौः ननाद, उदधिः च चुक्षुभे। समाधेः संयोगस्य विमोक्षस्य च तत्त्ववित् अक्षः सुमुखान् सुवर्णपुङ्खान् सविषान् उरगान् इव पतत्रिणः त्रीन् शरान् कपिमूर्ध्नि अताडयत्। मूर्ध्नि समं निपातितैः तैः शरैः असृक् क्षरन्, दिग्धविवृत्तनेत्रः, शरांशुमान् हनूमान् नवोदितः आदित्यः इव, अंशुमालिकः इव व्यराजत। प्रकृतेः क्षोभः युद्धस्य महत्त्वं सूचयति — न साधारणं युद्धम् इदम्, अपितु देवासुरयुद्धसदृशम्। ‘समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्’ इति धनुर्विद्यायाः त्रीणि अङ्गानि — लक्ष्ये दृष्टिसमाधानं, बाणसंधानं, मोक्षणं च; हिन्दी-अनुवादः ‘निशाना साधने, बाणको धनुषपर चढ़ाने और छोड़नेमें प्रवीण’ इति। पूर्वसर्गेषु अपि हनूमतः व्रणैः शोभा वर्णिता; अत्र शराः एव तस्य किरणाः। पञ्चदशे मुद्रणे ‘विवृत्तनेत्रः’ इति, यत् वृत्ते एकाक्षरं न्यूनम् — मुद्रणम् अनुसृतम्। प्रकृतेः सर्वे अवयवाः — भूमिः, सूर्यः, वायुः, पर्वतः, आकाशः, समुद्रः — क्षुब्धाः।
Then Akṣa looked closely at the monkey, proud, untiring, a match for any enemy, his spirit high, and held his gaze on him with an arrow in his hand and his bow gripped. Wearing a gold pendant, armlets and fine earrings, the swift prince closed with him, and their meeting was beyond compare; it alarmed even the gods and the asuras. As the monkey and the prince fought, the earth cried out, the sun ceased to burn, the wind stopped blowing, the mountain shook, the heavens roared and the ocean heaved. Nature itself in every part, earth, sun, wind, mountain, sky and sea, was shaken, a sign that this was no ordinary fight but one like the wars of the gods and the asuras. Then Akṣa, who knew the essence of the archer's art, fixing the eye on the mark, fitting the arrow and loosing it, struck the monkey on the head with three well-feathered, gold-nocked arrows that were like venomous serpents. With the arrows striking his head all together, blood streaming down, his eyes smeared and rolling, Hanumān shone like a newly risen sun garlanded with rays, the arrows standing out from him as its beams. In earlier sargas too his wounds had only made him more splendid; here the arrows themselves become his rays.
१६ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः॥
१७स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा॥
१८ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः।
शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे॥
१९कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यनिःस्वनः॥
ततः प्लवङ्गाधिपस्य सुग्रीवस्य मन्त्रिसत्तमः हनूमान् उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं तं राजवरात्मजं रणे समीक्ष्य जहर्ष, आहवोन्मुखः च अपूर्यत — स्वशरीरं वर्धयामास। मन्दराग्रस्थः अंशुमाली इव विवृद्धकोपः बलवीर्यसंवृतः सः सबलं सवाहनं कुमारम् अक्षं नेत्राग्निमरीचिभिः तदा ददाह इव। ततः बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षः युधि राक्षसाम्बुदः अक्षः हरीश्वराचले शरान् आशु मुमोच, यथा बलाहकः अचलोत्तमे वृष्टिम्। कपिः ततः रणचण्डविक्रमं प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकं कुमारम् अक्षं संयुगे प्रसमीक्ष्य हर्षात् घनतुल्यनिःस्वनः ननाद। हनूमतः हर्षः पुनः पुनः वर्ण्यते — प्रबलः प्रतिद्वन्द्वी तस्य आनन्दस्य कारणम्। नेत्राग्निना दहनम् इति अतिशयोक्तिः — क्रुद्धस्य दृष्टिः एव दाहिका। मेघपर्वतयोः उपमा पुनः आगच्छति — अक्षः मेघः, इन्द्रधनुः तस्य चापम्, हनूमान् पर्वतः। ‘मन्त्रिसत्तमः’ इति पदं हनूमतः सुग्रीवसचिवत्वं स्मारयति — सः न केवलं योद्धा, अपितु मन्त्री अपि, अतः अग्रे तस्य विचारः।
Seeing in battle that son of the king with his lofty, splendid weapons and bright bow, Hanumān, best of the ministers of Sugrīva, lord of the monkeys, rejoiced and swelled his body, eager for the fight. Like the sun standing on the summit of Mount Mandara, his anger mounting, full of strength and valour, he seemed to burn Prince Akṣa, with his troops and mounts, with the flames that shot from his eyes; the gaze of an angry being is itself a fire. Then the rākṣasa, a thundercloud in battle whose bow was the rainbow, loosed a swift rain of arrows on Hanumān, that mountain among monkeys, as a cloud pours rain on a great mountain. And the monkey, seeing Akṣa fierce in valour, his energy, strength, vigour and arrows all increasing, roared for joy with a sound like thunder. Again and again the poet tells of Hanumān's delight: a strong opponent is a cause of gladness to him. The poet also calls him Sugrīva's best minister, a reminder that he is not only a fighter but a counsellor, which is why he stops to think in what follows.
२०स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः॥
२१स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिःस्वनः।
समुत्सहेनाशु नभः समारुजन्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः॥
२२तमुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्।
रथी रथश्रेष्ठतरः किरञ्छरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः॥
२३स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयंश्चचार वीरः पथि वायुसेविते।
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवः संयति भीमविक्रमः॥
२४तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः॥
बालभावात् युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः अक्षः रणे अप्रतिमं कपिं समाससाद, यथा गजः तृणैः आवृतं महाकूपम्। तेन बाणैः प्रसभं निपातितैः सः हनूमान् घननादनिःस्वनः नादं चकार, भुजोरुविक्षेपणेन घोरदर्शनः सन् उत्साहेन आशु नभः समारुजन्। समुत्पतन्तं तं राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् बली रथी रथश्रेष्ठतरः अक्षः शरैः किरन् समभिद्रवत्, यथा पयोधरः शैलम् अश्मवृष्टिभिः। वीरः हरिः तस्य तान् शरान् विमोक्षयन् वायुसेविते पथि चचार; शरान्तरे मारुतवत् विनिष्पतन् मनोजवः संयति भीमविक्रमः आसीत्। आत्तबाणासनम् आहवोन्मुखं विविधैः शरोत्तमैः खम् आस्तृणन्तम् अक्षं बहुमानचक्षुषा अवैक्षत, मारुतात्मजः च चिन्तां जगाम। गजस्य तृणावृतकूपस्य उपमा अत्यन्तं सार्था — अक्षः हनूमतः बलं न जानाति, यथा गजः तृणैः आच्छादितं कूपम्; अग्रे तस्य पतनं निश्चितम्। ‘बालभावात्’ इति कविः तस्य अविवेकस्य कारणं निर्दिशति। हनूमान् शराणाम् अन्तरेषु वायुः इव गच्छति — वायुपुत्रस्य स्वाभाविकी गतिः। अक्षः अपि हनूमन्तं बहुमानेन अपश्यत्; अधुना हनूमान् अपि तं बहुमानचक्षुषा पश्यति — परस्परं सम्मानः। अस्य युद्धस्य वैशिष्ट्यं यत् उभौ अपि शत्रोः बलं जानीतः।
Proud of his prowess in battle with a boy's folly, his wrath swelling and his eyes red as blood, Akṣa rushed at the peerless monkey like an elephant rushing at a great well hidden under grass. The image is exact: Akṣa did not know Hanumān's strength, as the elephant does not know the grass-covered pit, and his fall was already certain; and by saying "out of boyish folly" the poet names the cause of his rashness. Struck by the arrows Akṣa loosed with such force, Hanumān gave a roar like a thundercloud and at once leapt up into the sky, rending it, dreadful to see as he flung out his arms and thighs. As he rose, the valiant and mighty prince, foremost of the rākṣasas and best of chariot-warriors, drove after him scattering arrows, as a cloud pelts a mountain with hail. Eluding the arrows, the hero ranged along the wind's own path; darting between them like the wind, swift as thought, he was terrible in the fight, moving as naturally as the Wind's son should. Then, as he watched Akṣa, bow in hand, bent on battle, covering the sky with all manner of fine arrows, the son of the Wind looked on him with high regard and fell to thinking. Akṣa had looked on Hanumān with respect, and now Hanumān looked on him in the same way; what sets this fight apart is that each of them knew the other's strength.
२५ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन्।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्॥
२६अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः।
न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते॥
२७अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः॥
२८पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः॥
२९न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते।
प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः॥
३०इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम्॥
ततः महात्मना कुमारवर्येण शरैः भिन्नभुजान्तरः नदन् महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववित् कपिः रणे पराक्रमं विचिन्तयामास — बालदिवाकरप्रभः अयं महाबलः अबालवत् महत् कर्म करोति। सर्वाहवकर्मशालिनः अस्य प्रमापणे मे मतिः न जायते। अयं महात्मा वीर्यतः महान्, संयुगे समाहितः अतिसहः च; कर्मगुणोदयात् असंशयं सनागयक्षैः मुनिभिः च पूजितः। पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः प्रमुखे अग्रतः स्थितः मां समीक्षते; शीघ्रकारिणः अस्य पराक्रमः सुरासुराणाम् अपि मनांसि कम्पयेत्। उपेक्षितः अयं न खलु न अभिभवेत् — माम् अवश्यम् अभिभवेत् — यतः रणे अस्य पराक्रमः विवर्धते। अतः अद्य अस्य प्रमापणम् एव मम रोचते; वर्धमानः अग्निः उपेक्षितुं न क्षमः। इति परस्य प्रवेगं तर्कयन्, स्वकर्मयोगं च विधाय, वीर्यवान् महाबलः तदा वेगं चकार, अस्य वधे मतिं च चक्रे। अयं सर्गस्य हृदयम् — हनूमान् शत्रोः अपि गुणान् प्रशंसति, बालस्य वधे तस्य करुणा जायते; तथापि कर्तव्यबुद्ध्या निर्णयं करोति। ‘वर्धमानोऽग्निः’ इति नीतिवचनम् — लघुः शत्रुः अपि अवर्धमानः एव नाशनीयः। ‘कर्मविशेषतत्त्ववित्’ इति तस्य विवेकः — कदा कः उपायः इति सः जानाति। करुणा कर्तव्यं च इति द्वयोः संघर्षः अत्र सुन्दरं चित्रितः। ‘अबालवद् बालदिवाकरप्रभः’ इति श्लेषः — बालः अपि अबालवत् कर्म करोति, बालसूर्यः इव च दीप्यते। ‘सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः’ इति — तस्य तपसा लब्धः रथः एव तस्य पूज्यतायाः प्रमाणम्। शत्रोः गुणानां स्वीकारः महतां लक्षणम्।
With his chest pierced by the arrows of that great-souled prince, the long-armed monkey, roaring, who understood what each occasion truly demands, weighed his opponent's prowess. "Bright as the morning sun, this mighty warrior does great deeds, not a boy's deeds," he thought. "I have no wish to kill him, so accomplished is he in every work of war. He is great in valour, composed and steadfast in battle; beyond doubt, for his deeds and virtues, he is honoured by nāgas, yakṣas and sages. His spirit has grown with valour and zeal, and he stands before me at the front, eyeing me; the prowess of so swift a fighter would shake the hearts even of gods and asuras. If I let him be, he will surely overcome me, for his strength grows as he fights. It is better to kill him now; a growing fire must not be ignored." So, reckoning his adversary's onrush and deciding on his own course of action, the mighty monkey gathered his speed and set his mind on killing him. This is the heart of the sarga. Hanumān praised the virtues even of his enemy, and pity rose in him at the thought of killing a boy, yet he made his decision out of duty; the struggle between compassion and duty is beautifully drawn. "A growing fire" is a maxim of statecraft: even a small enemy must be destroyed before he grows. The poet plays on the prince's youth, a boy who acts unlike a boy and shines like the young sun, and the chariot he won by austerity is itself the proof that he is honoured by nāgas, yakṣas and sages. To acknowledge the virtues of an enemy is the mark of the great.
३१स तस्य तानष्ट वरान्महाहयान्समाहितान्भारसहान्विवर्तने।
जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः॥
३२ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः।
स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्॥
३३स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन्।
ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्विहाय देहं मरुतामिवालयम्॥
३४कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम्॥
३५स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः।
मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः॥
सः वीरः पवनात्मजः कपिः वायुसेविते पथि तस्य अष्टौ वरान् महाहयान् — समाहितान्, भारसहान्, विवर्तने कुशलान् — तलप्रहारैः जघान। ततः पिङ्गाधिपमन्त्रिणा हनूमता निर्जितः, तलेन अभिहतः सः महारथः भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः हतवाजिः अम्बरात् भूमौ पपात। महारथः अक्षः तं रथं परित्यज्य सकार्मुकः खड्गधरः खम् उत्पतन्, यथा उग्रवीर्यवान् ऋषिः अभियोगात् देहं विहाय मरुताम् आलयं गच्छति। ततः मारुतवेगविक्रमः कपिः पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते अम्बरे विचरन्तं तं समेत्य क्रमेण पादयोः दृढं जग्राह। पितृतुल्यविक्रमः वानरोत्तमः तं सहस्रशः समाविध्य, यथा अण्डजेश्वरः गरुडः महोरगं गृह्य, वेगात् संयति महीतले मुमोच। अश्वानां वधः प्रथमं — रथहीनः योद्धा दुर्बलः। अक्षस्य आकाशगमनम् ऋषेः स्वर्गगमनेन उपमितम् — एतत् तस्य आसन्नं मरणं सूचयति; ‘मरुताम् आलयम्’ इति स्वर्गः। गरुडोपमा पुनः — हनूमान् गरुडः, अक्षः सर्पः। ‘पितृतुल्यविक्रमः’ — वायोः वेगेन भ्रामणम्। हिन्दी-अनुवादः ‘ततोऽभियोगात्’ इति पाठं ‘योगमार्गसे’ इति व्याचष्टे। हनूमान् प्रथमं हयान्, ततः रथं, अन्ते रथिनं नाशयति — क्रमशः शत्रोः आश्रयान् छिनत्ति। तलप्रहारैः एव अश्वाः हताः, न आयुधैः। पादयोः ग्रहणम् — यः आकाशे उत्पतितुम् इच्छति, तस्य पादौ एव गृह्यते; एषः वायुपुत्रस्य आकाशे अपि अधिकारः।
High on the wind's path, the Wind's son killed Akṣa's eight fine great horses, well trained, strong under a load and skilled at wheeling, with blows of his open palm, not with any weapon. Struck by his palm and overcome by the minister of the lord of the tawny monkeys, the great chariot, its seat broken, its pole twisted, its horses dead, fell from the sky to the earth. Abandoning it, Akṣa, the great chariot-warrior, bow and sword in hand, flew up into the sky, as a sage of fierce power leaves his body by force of yoga and goes to the abode of the Maruts, the heaven of the gods; the image foretells his approaching death. Then the monkey, whose speed and valour were the wind's, came up to him as he moved through the sky, where Garuḍa king of birds, the wind and the Siddhas travel, and seized him firmly by the feet. He whirled him round a thousand times, as Garuḍa, lord of the egg-born, whirls a great serpent he has caught, and then, his father's equal in valour, hurled him down with force onto the battlefield. Step by step he cut away what the prince relied on: first the horses, then the chariot, and last the warrior himself, for a warrior without a chariot is weak. And it was by the feet that he caught the one who tried to rise into the sky, for even in the sky the Wind's son is master.
३६स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः क्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः।
सम्भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः॥
३७महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम्।
महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयैर्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः॥
३८निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये॥
सः राक्षसः भग्नबाहूरुकटीपयोधरः, असृक् क्षरन्, निर्मथितास्थिलोचनः, सम्भिन्नसंधिः, प्रविकीर्णबन्धनः वायुसुतेन हतः क्षितौ पपात। महाकपिः भूमितले तं निपीड्य रक्षोऽधिपतेः महत् भयं चकार। चक्रचरैः समागतैः महर्षिभिः, सयक्षपन्नगैः भूतैः, सेन्द्रैः सुरैः च भृशजातविस्मयैः हते कुमारे सः कपिः निरीक्षितः। वज्रिसुतोपमं क्षतजोपमेक्षणं कुमारम् अक्षं रणे निहत्य सः वीरः प्रजाक्षये कृतक्षणः कालः इव तत् एव तोरणम् अभिजगाम। रावणस्य पुत्रस्य वधः — अधुना युद्धं रावणस्य कुटुम्बं स्पृशति; अतः ‘रक्षोऽधिपतेः महत् भयम्’। सप्तत्रिंशः श्लोकः षट्पादः — देवानाम् ऋषीणां च विस्मयः अस्य कर्मणः अलौकिकतां द्योतयति। ‘वज्रिसुतोपमम्’ इति इन्द्रपुत्रेण जयन्तेन उपमा — हिन्दी-अनुवादः अपि ‘इन्द्रपुत्र जयन्तके समान’ इति। सर्गान्ते पुनः तोरणम् — प्रत्येकस्य सर्गस्य समानः उपसंहारः।
The rākṣasa fell to the ground, killed by the son of the Wind, his arms, thighs, hips and chest broken, blood streaming, his bones and eyes crushed, his joints burst and his sinews scattered. Pressing him down on the earth, the great monkey struck great fear into the lord of the rākṣasas: the war had now reached Rāvaṇa's own family. With the prince slain, the monkey was gazed at in great wonder by the sages who move among the stars, by the beings gathered there with the yakṣas and serpents, and by the gods with Indra; their astonishment shows that this was a deed beyond the world's measure. Having killed Prince Akṣa, who had been like Jayanta, son of Indra the thunderbolt-wielder, and whose eyes had been red as blood, the hero went back to that same gateway, and waited there like Time awaiting its moment for the destruction of creatures.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।