- सन्धिः
- संवृत + आकार → संवृताकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); पदान्ते ‘संवृताकारश्चकार’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- संवृतः आकारः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
पञ्चसेनापतिवधः
रावणस्य संवृताकारता, पञ्चसेनानायकानां प्रेषणम्, वानरविषये रावणस्य शङ्का सावधानवचनं च, दुर्धरवधः, विरूपाक्षयूपाक्षवधः, प्रघसभासकर्णवधः, सैन्यनाशः
मन्त्रिसुतान् हतान् बुद्ध्वा रावणः स्वभयं संवृत्य विरूपाक्षं यूपाक्षं दुर्धरं प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् नयविशारदान् हनूमतः ग्रहणाय आदिदेश। सः तान् अवदत् — अहं तं वानरं न मन्ये; तस्य कर्माणि दृष्ट्वा मम मनः न शुध्यति; इन्द्रेण अस्मदर्थं तपोबलात् सृष्टं महद् भूतं स्यात्। मया वाली सुग्रीवः जाम्बवान् नीलः द्विविदादयः च दृष्टाः, न तेषां गतिः एतादृशी भीमा; अतः प्रयत्नेन तं निगृह्णीत; युद्धसिद्धिः चञ्चला, अतः आत्मा रक्ष्यः इति। ते महावेगाः रथैः नागैः वाजिभिः च निर्गत्य तोरणस्थं दीप्यमानं महाकपिं ददृशुः। दुर्धरः पञ्चभिः शरैः तस्य शिरः विव्याध; हनूमान् व्योम्नि उत्पत्य तस्य रथे निपपात, रथं च दुर्धरं च अचूर्णयत्। विरूपाक्षयूपाक्षौ मुद्गराभ्यां तं वक्षसि अभिहत्य सालवृक्षेण हतौ। प्रघसभासकर्णौ पट्टिशशूलाभ्यां तं विक्षतं कृत्वा गिरिशृङ्गेण तिलशः पिष्टौ। ततः हनूमान् अश्वैः अश्वान्, गजैः नागान्, योधैः योधान्, रथैः रथान् नाशयित्वा पुनः तोरणं परिगृह्य प्रजाक्षये कालः इव कृतक्षणः अतिष्ठत्।
१रावणस्य संवृताकारता, पञ्चसेनानायकानां प्रेषणम्
१हतान्मन्त्रिसुतान्बुद्ध्वा वानरेण महात्मना।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्॥
२स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान्॥
३संदिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान्।
हनूमद्ग्रहणेऽव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि॥
४यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति॥
महात्मना वानरेण मन्त्रिसुताः हताः इति बुद्ध्वा रावणः संवृताकारः — अन्तर्गतं भयं बहिः न प्रकाशयन् — उत्तमां मतिं चकार। सः विरूपाक्षं यूपाक्षं दुर्धरं च राक्षसं, प्रघसं भासकर्णं च — इति पञ्च सेनायाः अग्रनायकान् संदिदेश। ते वीराः नयविशारदाः, हनूमतः ग्रहणे अव्यग्राः, युद्धे वायुवेगसमाः च आसन्। रावणः अवदत् — हे सेनाग्रगाः, सर्वे महाबलपरिग्रहाः, वाजिरथमातङ्गैः सह यात; सः कपिः शास्यताम् इति। ‘संवृताकारः’ इति पदं रावणस्य मनोदशां सूचयति — सः राजा, अतः सभायां भयं दर्शयितुं न शक्नोति, तथापि तस्य हृदये चिन्ता वर्धते। हिन्दी-अनुवादः अपि ‘भयभीत होनेपर भी अपने आकारको प्रयत्नपूर्वक छिपाया’ इति वदति। किंकराः, जम्बुमाली, मन्त्रिपुत्राः — त्रयः प्रयत्नाः विफलाः; अधुना सः सेनापतीन् एव प्रेषयति, अतः क्रमेण योद्धॄणां गौरवं वर्धते। पञ्च अपि एकत्र प्रेषिताः इति तस्य आशङ्कायाः प्रमाणम् — एकः पर्याप्तः न इति सः जानाति।
When he learned that the ministers' sons had been killed by the great-souled monkey, Rāvaṇa hid his feelings, not letting the fear inside him show, and took a shrewd decision. He commanded the five generals at the head of his army, Virūpākṣa and Yūpākṣa, the rākṣasa Durdhara, Praghasa and Bhāsakarṇa, heroes skilled in policy, steady in the task of seizing Hanumān, and as swift as the wind in battle. "Go, all you leaders of the army, with great forces, with horses, chariots and elephants, and let that monkey be punished." "Hiding his feelings" reveals his state of mind: as king he could not show fear in his court, yet anxiety was growing in his heart. The Kiṅkaras, Jambumālin and the ministers' sons, three attempts had failed; now he sent his generals themselves, and so the rank of the warriors rose step by step. That all five were sent together is proof of his misgiving; he knew that one would not be enough.
२वानरविषये रावणस्य शङ्का
५यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम्।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधितम्॥
६न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रति तर्कयन्।
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम्॥
७वानरोऽयमिति ज्ञात्वा नहि शुद्ध्यति मे मनः।
नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा॥
८भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्।
सनागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षयः॥
९युष्माभिः प्रहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः॥
१०तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम्।
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः॥
११सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति।
नावमन्यो भवद्भिश्च कपिर्धीरपराक्रमः॥
यत्तैः च युष्माभिः भाव्यम् — तं वनालयम् आसाद्य देशकालाविरोधितं कर्म समाधेयम्। अहं तं कर्मणा प्रति तर्कयन् तं कपिं न मन्ये; सर्वथा तत् महाबलपरिग्रहं महद् भूतम्। ‘वानरः अयम्’ इति ज्ञात्वा अपि मे मनः न शुध्यति, न विश्वसिति; यथा इयं कथा प्रस्तुता, तथा तं कपिं न एव मन्ये। अस्मदर्थं — अस्माकं विनाशाय — इन्द्रेण तपोबलात् सृष्टं भवेत्। युष्माभिः प्रहितैः सर्वैः मया सह नागाः यक्षाः गन्धर्वाः देवाः असुराः महर्षयः च विनिर्जिताः; अतः तैः अवश्यं नः किंचित् व्यलीकम् अप्रियं विधातव्यम्। तत् एव इदम्, अत्र संदेहः नास्ति; प्रसह्य परिगृह्यताम्। हे सेनाग्रगाः, महाबलपरिग्रहाः, सवाजिरथमातङ्गाः यात; सः कपिः शास्यताम्। धीरपराक्रमः सः कपिः भवद्भिः न अवमन्तव्यः। अत्र रावणस्य बुद्धिः प्रकाशते — सः शत्रोः स्वरूपं तर्केण अन्विष्यति, पूर्ववैरस्य स्मरणेन कारणं कल्पयति। देवानां पराजयस्य प्रतीकारः इति तस्य अनुमानम्। सप्तमः अष्टमस्य पूर्वार्धं च बहुधा वुल्गेटमात्रम्। दशमे एकादशे च चतुर्थस्य आज्ञा पुनरुक्ता — रावणस्य चिन्ताव्याकुलतायाः चिह्नम्। ‘देशकालाविरोधितम्’ इति उपदेशः — बलेन एव न, अपितु देशकालौ विचार्य कर्म कर्तव्यम्; एषः राजनीतेः मूलसिद्धान्तः। रावणः स्वयम् एव स्वस्य पूर्वकृतानि कर्माणि स्मरति — देवाः यक्षाः गन्धर्वाः मया पराजिताः, अतः ते प्रतिकारं करिष्यन्ति इति। एवं दुष्कृतस्य स्मृतिः एव तस्य भयस्य मूलम्। विचित्रं यत् सः सत्यं समीपे एव स्पृशति — हनूमान् वस्तुतः देवांशसम्भवः — किन्तु रामस्य नाम न स्मरति। तस्य वचनेषु ‘कपिः’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, किन्तु प्रत्येकवारं ‘न कपिः’ इति संशयः अपि।
"You must be on your guard when you reach that forest creature, and act in a way that suits the place and the time. Judging by his deeds, I do not think he is a monkey; he is in every way some great being of great power. Even knowing him to be a monkey, my mind is not at ease; from the way this affair has gone, I do not think him a monkey at all. He may have been created by Indra through the power of austerity to bring about our ruin. With you sent against them I conquered the nāgas, yakṣas, gandharvas, gods, asuras and great seers, and they are bound to do us some harm in return. That is what this is, no doubt of it. Seize him by force. Go, all you leaders of the army, with great forces, with horses, chariots and elephants, and let that monkey be punished. You must not underestimate this monkey of steady valour." Here Rāvaṇa's intelligence shows: he tried to work out his enemy's nature by reasoning, and remembering old enmities, he imagined a cause, guessing it was revenge for the gods' defeat. He repeated the order he had given at the start, a sign of how anxious and agitated he was. "Act in a way that suits the place and the time" is advice that one must act not by strength alone but with regard to place and time, a basic principle of statecraft. Rāvaṇa recalled his own past deeds, "I conquered the gods, yakṣas and gandharvas, so they will take revenge"; so the memory of his own wrongs was the root of his fear. Strangely, he came close to the truth, for Hanumān was indeed born of a god's portion, yet he never thought of Rāma's name. The word "monkey" kept coming up in his speech, and each time with the doubt that this was no monkey.
३पूर्वदृष्टवानरस्मरणं, प्रयत्नस्य आत्मरक्षायाः च उपदेशः
१२दृष्टा हि हरयः पूर्वे मया विपुलविक्रमाः।
वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः॥
१३नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः।
नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः॥
१४न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम्।
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्॥
१५प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः।
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः॥
१६भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे।
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे॥
१७आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला।
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः॥
मया पूर्वं विपुलविक्रमाः हरयः दृष्टाः — वाली, सुग्रीवः, महाबलः जाम्बवान्, सेनापतिः नीलः, ये च अन्ये द्विविदादयः। न तेषां गतिः एतादृशी भीमा, न तेजः, न पराक्रमः, न मतिः, न बलोत्साहौ, न रूपपरिकल्पनम्। अतः इदं कपिरूपेण व्यवस्थितं महत् सत्त्वं ज्ञेयम्; महान्तं प्रयत्नम् आस्थाय अस्य निग्रहः क्रियताम्। कामं त्रयः लोकाः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः अपि रणाजिरे भवताम् अग्रतः स्थातुं न पर्याप्ताः; तथापि नयज्ञेन रणे जयम् आकाङ्क्षता आत्मा प्रयत्नेन रक्ष्यः, यतः युद्धसिद्धिः चञ्चला। स्वामिनः तत् वचनं प्रतिगृह्य ते सर्वे महौजसः निर्गन्तुं सिद्धाः अभवन्। रावणः स्वसेनापतीन् प्रशंसति अपि, सावधानान् अपि करोति — एषा नीतिः। ‘युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला’ इति सूक्तिः प्रसिद्धा — बलवान् अपि प्रमादेन नश्यति। वाल्यादीनां नामग्रहणेन सूच्यते यत् रावणः वानराणां बलं पूर्वम् एव जानाति; वालिना सह तस्य युद्धम् उत्तरकाण्डे प्रसिद्धम्। परं तेषाम् अपि एतादृशं कर्म न दृष्टम् इति तस्य विस्मयः। ‘कामं लोकाः त्रयः’ इति वचनेन सः सेनापतीनां गर्वं वर्धयति, ‘तथापि’ इति वचनेन सावधानतां च; एवं प्रशंसा उपदेशः च सह प्रयुक्तौ। आत्मरक्षायाः उपदेशः अपि सूचयति यत् रावणः अस्य युद्धस्य परिणामे सन्दिग्धः। ते तु स्वामिनः वचनं श्रुत्वा गर्वेण निर्गच्छन्ति, न तु सावधानतया — अतः तेषां विनाशः।
"For I have seen monkeys of great prowess before: Vālin, Sugrīva, mighty Jāmbavān, the commander Nīla, and others like Dvivida. None of them moved so terribly, nor had such energy or valour, such intelligence, strength and drive, or such power to change form. Know this to be some great being standing in a monkey's shape. Make a great effort and have him captured. Granted that the three worlds, with Indra, the gods, asuras and men, could not stand before you on the field of battle; still, one who knows policy and seeks victory in battle must guard himself with care, for success in war is fickle." Accepting their master's words, all those men of great vigour made ready to set out. Rāvaṇa both praised his generals and put them on their guard, which is sound policy. "Success in war is fickle" is a well-known maxim: even the strong perish through carelessness. By naming Vālin and the others he showed that he already knew the monkeys' strength; his fight with Vālin is well known from the Uttara Kāṇḍa. But not even from them had he seen such deeds, and that astonished him. "Granted that the three worlds could not stand before you" fed his generals' pride, and "still" urged caution, so he joined praise and advice together. His advice to guard themselves also suggests that he was uncertain how this fight would end. They, however, went out full of pride after hearing their master, not with caution, and that was why they perished.
४सेनापतीनां निर्गमः, दुर्धरस्य शरप्रहारः
१८समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः।
रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः॥
१९शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपहिता बलैः।
ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्॥
२०रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्।
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम्॥
२१महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम्।
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः॥
२२तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः।
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः॥
हुताशसमतेजसः महावेगाः ते मत्तैः नागैः, महाजवैः वाजिभिः, रथैः, विविधैः तीक्ष्णैः शस्त्रैः सर्वैः बलैः च उपहिताः समुत्पेतुः। ततः ते वीराः दीप्यमानं महाकपिं ददृशुः — स्वतेजोरश्मिमालिनम् उद्यन्तं रश्मिमन्तं सूर्यम् इव; तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलं महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम्। तं समीक्ष्य एव सर्वासु दिक्षु अवस्थिताः ते सर्वे तैः तैः भीमैः प्रहरणैः ततः ततः अभिपेतुः। दुर्धरेण पञ्च आयसाः तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः उत्पलपत्राभाः शराः तस्य शिरसि निपातिताः। विंशतिश्लोके ‘महा’ इति उपसर्गस्य अष्टकृत्वः आवृत्तिः हनूमतः सर्वतोमुखीं महत्तां दर्शयति — वेगः, सत्त्वं, बलं, मतिः, उत्साहः, कायः, भुजौ। पीतमुखाः इति सुवर्णेन आवृताग्राः — हिन्दी-अनुवादः ‘अग्रभागपर सोनेका पानी’ इति। द्वाविंशः श्लोकः षट्पादः। उदयसूर्यस्य उपमा अत्र विशेषेण युज्यते — यथा उदयन् सूर्यः अन्धकारं नाशयति, तथा अयं राक्षसान्; यथा सूर्यं कोऽपि साक्षात् द्रष्टुं न शक्नोति, तथा तं राक्षसाः अपि। ते सर्वासु दिक्षु स्थिताः, अतः सः परितः आवृतः; तथापि तस्य मुखे भयं नास्ति। दुर्धरः प्रथमः प्रहर्ता, अतः सः प्रथमः हतः अपि।
Radiant as fire and full of speed, with rutting elephants, swift horses and chariots, with all kinds of sharp weapons and all their forces, they rushed out. Then the heroes saw the great monkey blazing like the rising sun wreathed in the rays of its own splendour, standing on the gateway, great in speed, great in spirit, great in strength, great in intelligence, great in energy, great in body and great in arms. The moment they saw him, they took up positions on every side and rushed at him from all directions with their various terrible weapons. Durdhara drove five sharp iron arrows into his head, white with gold-covered tips, like lotus petals. The word "great" repeated again and again shows Hanumān's greatness on every side: speed, spirit, strength, intelligence, energy, body and arms. The image of the rising sun is especially apt: as the rising sun destroys the darkness, so would he destroy the rākṣasas, and as no one can look straight at the sun, neither could they look at him. They stood in every direction, so he was surrounded, yet there was no fear on his face. Durdhara struck first, and so he was the first to die.
५दुर्धरस्य वधः
२३स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः।
उत्पपात नदन्व्योम्नि दिशो दश विनादयन्॥
२४ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः।
किरञ्छरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः॥
२५स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः॥
२६अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वीर्यवान्॥
२७स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव॥
२८ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम्।
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः॥
शिरसि पञ्चभिः शरैः आविद्धः वानरः दश दिशः विनादयन् नदन् व्योम्नि उत्पपात। ततः सरथः सज्जकार्मुकः वीरः महाबलः दुर्धरः नैकैः शरशतैः किरन् तम् अभिपेदे। सः कपिः व्योम्नि तं शरवर्षिणं वारयामास, यथा पयोदान्ते वृष्टिमन्तं पयोदं मारुतः वारयति। दुर्धरेण अर्द्यमानः अनिलात्मजः भूयः निनदं चकार, वीर्यवान् च व्यवर्धत। सहसा दूरम् उत्पत्य सः महावेगः हरिः दुर्धरस्य रथे निपपात, गिरौ विद्युद्राशिः इव। ततः मथिताष्टाश्वं भग्नाक्षकूबरं रथं विहाय त्यक्तजीवितः दुर्धरः भूमौ न्यपतत्। अत्र हनूमान् आयुधं न गृह्णाति; स्वशरीरस्य भारेण एव रथं चूर्णयति। अष्ट अश्वाः, अक्षः, कूबरः — सर्वं मथितम्। ‘विद्युद्राशिः’ इति उपमा तस्य वेगस्य प्रकाशस्य च द्योतिका। वायुः मेघं वारयति इति उपमा हनूमतः पितुः एव कर्म स्मारयति। हिन्दी-अनुवादे ‘हुंकारमात्रसे’ इति व्याख्या। शिरसि विद्धः अपि सः व्यवर्धत — प्रहारः तस्य उत्साहम् एव वर्धयति। दुर्धरस्य नाम एव ‘यः दुःखेन धार्यते’ इति, तथापि सः हनूमता सहसा निगृहीतः — नाम्नः विपरीतं फलम्। रथात् पतनम् एव तस्य मरणम्; हनूमता साक्षात् प्रहारः अपि न कृतः। आकाशे भूमौ च युद्धं परिवर्तते — हनूमान् आकाशम् उत्पतति, राक्षसः रथे एव स्थितः ऊर्ध्वं शरान् क्षिपति; अन्ते ऊर्ध्वात् पतन् वानरः एव जयति। पञ्चसु प्रथमः एव एवं हतः इति शेषाणां मनसि भयं जनितम्।
Pierced in the head by the five arrows, the monkey leapt roaring into the sky, making the ten directions ring. Then the mighty hero Durdhara came at him in his chariot, his bow at the ready, scattering hundreds upon hundreds of arrows. In the sky the monkey held him off as he rained arrows, as the wind holds off a rain-laden cloud at the end of the rains. Harassed by Durdhara, the son of the Wind roared again, and the mighty one grew in size. Leaping far up in an instant, the monkey came down with great speed on Durdhara's chariot, like a mass of lightning striking a mountain. Then Durdhara, his chariot's eight horses crushed and its axle and pole broken, left the chariot and fell to the ground, his life gone. Here Hanumān took up no weapon; he crushed the chariot with the weight of his own body, and the eight horses, the axle and the pole were all smashed. The mass of lightning conveys his speed and his brilliance. The wind holding off a cloud recalls the very work of Hanumān's father. Though pierced in the head, he grew larger; the blow only increased his zeal. Durdhara's name means "hard to withstand", yet Hanumān overcame him in an instant, the opposite of what his name promised. His fall from the chariot was itself his death; Hanumān did not even strike him directly. The fight moved between sky and ground: Hanumān leapt into the sky, the rākṣasa stayed in his chariot shooting upwards, and in the end the monkey, falling from above, won. That the first of the five was killed like this put fear into the minds of the rest.
६विरूपाक्षयूपाक्षयोः वधः
२९तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि।
तौ जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ॥
३०स ताभ्यां सहसोत्प्लुत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः॥
३१तयोर्वेगवतोर्वेगं निहत्य स महाबलः।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्ण इव वेगितः॥
३२स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः॥
भुवि निपतितं दुर्धरं दृष्ट्वा दुर्धर्षौ अरिंदमौ विरूपाक्षयूपाक्षौ जातरोषौ उत्पेततुः। विमले अम्बरे सहसा उत्प्लुत्य स्थितः महाबाहुः कपिः ताभ्यां मुद्गराभ्यां वक्षसि अभिहतः। वेगवतोः तयोः वेगं निहत्य सः महाबलः सुपर्णः इव वेगितः पुनः भूमौ निपपात। ततः सः वानरः सालवृक्षम् आसाद्य समुत्पाट्य च तौ उभौ वीरौ राक्षसौ जघान। द्वयोः आक्रमणं युगपत् — एकस्य बलं पर्याप्तं न इति तौ सह आगतौ। हनूमान् प्रथमं तयोः वेगं निवारयति, ततः भूमौ अवतीर्य आयुधम् अन्विष्यति — सालवृक्षः एव तस्य आयुधम्। सुपर्णोपमा — गरुडः इव सः आकाशात् अवतरति, यथा गरुडः सर्पान् हन्तुम् अवतरति। मुद्गरयोः प्रहारः वक्षसि, तथापि सः न विचलति — वज्रकायस्य लक्षणम्। तौ भ्रातरौ इव सह आगतौ सह च हतौ; एकेन एव वृक्षेण उभौ पातितौ। दुर्धरस्य वधं दृष्ट्वा तौ ‘जातरोषौ’ — क्रोधः तेषां बुद्धिं हरति।
Seeing Durdhara fallen on the ground, Virūpākṣa and Yūpākṣa, invincible tamers of foes, leapt up in fury. The long-armed monkey had sprung up at once and stood in the clear sky, and the two of them struck him on the chest with mallets. Checking the onrush of those two swift rākṣasas, the mighty one dropped back to the ground, swift as Garuḍa. Then the monkey went to a sāla tree, tore it up and killed both those rākṣasa heroes. The two attacked together, since one alone was not enough. Hanumān first checked their charge, then came down to the ground to look for a weapon, and a sāla tree became his weapon. Like Garuḍa he swooped down from the sky, as Garuḍa swoops to kill serpents. The mallets struck his chest, yet he did not flinch, the mark of a body hard as the thunderbolt. The two came together like brothers and died together, felled by a single tree. Seeing Durdhara killed, they were roused to fury, and anger robbed them of their judgement.
७प्रघसभासकर्णयोः वधः
३३ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।
अभिपेदे महावेगः प्रहस्य प्रघसो बली॥
३४भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान्।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ॥
३५पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत्।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिकुञ्जरम्॥
३६स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः।
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः॥
३७समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम्।
जघान हनुमान्वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः।
गिरिशृङ्गसुनिष्पिष्टौ तिलशस्तौ बभूवतुः॥
तरस्विना वानरेण त्रीन् हतान् ज्ञात्वा महावेगः बली प्रघसः प्रहस्य अभिपेदे; संक्रुद्धः वीर्यवान् भासकर्णः च शूलम् आदाय आगतः। तौ उभौ एकतः यशस्विनं कपिशार्दूलम् अवस्थितौ। प्रघसः शिताग्रेण पट्टिशेन, राक्षसः भासकर्णः च शूलेन कपिकुञ्जरं प्रत्यपोथयत्। ताभ्यां विक्षतैः गात्रैः असृग्दिग्धतनूरुहः क्रुद्धः वानरः बालसूर्यसमप्रभः अभवत्। वीरः कपिकुञ्जरः हनुमान् समृगव्यालपादपं गिरेः शृङ्गं समुत्पाट्य तौ राक्षसौ जघान; गिरिशृङ्गेण सुनिष्पिष्टौ तौ तिलशः बभूवतुः। प्रघसस्य हासः तस्य गर्वं सूचयति — हिन्दी-अनुवादे ‘हँसता हुआ’। रक्तेन आर्द्रः हनूमान् बालसूर्यः इव अरुणः — व्रणाः अपि शोभां वर्धयन्ति, पूर्वसर्गवत्। पर्वतशृङ्गं मृगैः व्यालैः वृक्षैः च सहितम् उत्पाटितम् इति तस्य बलस्य अतिशयः। सप्तत्रिंशः षट्पादः — अन्तिमः अर्धः ‘तिलशस्तौ बभूवतुः’ वुल्गेटमात्रः। आयुधानां क्रमः अत्र अपि वर्धते — प्रथमं रथः, ततः वृक्षः, अधुना पर्वतशृङ्गम्; यथा शत्रवः प्रबलाः, तथा आयुधम् अपि महत्तरम्। द्वौ अपि एकतः स्थितौ, अतः एकेन एव शृङ्गेण उभौ हतौ — युद्धस्य बुद्धिपूर्वकं नियोजनम्। तिलशः इति उपमा तेषां सर्वथा नाशं सूचयति। प्रघसस्य पट्टिशः भासकर्णस्य शूलः च — द्वे अपि तीक्ष्णे आयुधे, तथापि ते केवलं व्रणान् एव अकुर्वन्।
Knowing that three had been slain by the swift monkey, the mighty Praghasa, very fast, came at him laughing, and the powerful Bhāsakarṇa came too, enraged, seizing a spear. The two stood together on one side against the glorious tiger among monkeys. Praghasa struck that elephant among monkeys with a sharp-pointed battle-axe, and the rākṣasa Bhāsakarṇa with his spear. His limbs wounded by the two of them and his hair smeared with blood, the monkey grew angry and shone like the morning sun. Then the hero Hanumān, elephant among monkeys, tore up a mountain peak with its beasts, serpents and trees and struck the two rākṣasas with it, and crushed by the peak, they were ground to bits no bigger than sesame seeds. Praghasa's laughter shows his arrogance. Wet with blood, Hanumān glowed red as the young sun; as in the previous sarga, his wounds only added to his splendour. That he tore up a mountain peak with its beasts, serpents and trees shows his extraordinary strength. The weapons grow here too: first a chariot, then a tree, now a mountain peak; as his enemies grew stronger, his weapons grew greater. The two stood on one side together, so he killed both with a single peak, a deliberate stroke of tactics. Ground to the size of sesame seeds, they were utterly destroyed. Praghasa's battle-axe and Bhāsakarṇa's spear were both sharp weapons, yet they only wounded him.
८अवशिष्टसैन्यस्य नाशः, तोरणे पुनः अवस्थानम्
३८ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः॥
३९अश्वैरश्वान्गजैर्नागान्योधैर्योधान्रथै रथान्।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्॥
४०हयैर्नागैस्तुरंगैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः॥
४१ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन्रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान्।
तथैव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये॥
पञ्चसु सेनापतिषु अवसन्नेषु वानरः तत् अवशेषं बलं नाशयामास। अश्वैः अश्वान्, गजैः नागान्, योधैः योधान्, रथैः रथान् — सहस्राक्षः असुरान् इव सः कपिः नाशयामास। हतैः नागैः तुरङ्गैः, भग्नाक्षैः महारथैः, हतैः राक्षसैः च भूमिः समन्ततः रुद्धमार्गा अभवत्। ततः सः वीरः कपिः रणे तान् सबलान् सवाहनान् ध्वजिनीपतीन् निहत्य, तथा एव तोरणं परिगृह्य, प्रजाक्षये कृतक्षणः कालः इव अतिष्ठत्। ‘अश्वैरश्वान्’ इति शैली — एकं शत्रुम् उत्थाप्य अपरस्मिन् प्रक्षिपति, अतः शत्रूणाम् एव शरीराणि तस्य आयुधानि भवन्ति। कालोपमा सर्गस्य उपसंहारे पुनः पुनः आगच्छति — सः प्रतीक्षमाणः कालः इव, अग्रिमं शत्रुं ग्रसितुं सन्नद्धः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तः। भूमेः ‘रुद्धमार्गा’ इति वर्णनेन युद्धस्य विस्तारः प्रकाश्यते — आगमनस्य गमनस्य च मार्गः अपि न अवशिष्टः। सहस्राक्षस्य उपमया हनूमतः कार्यं देवकार्यम् इव प्रतिपाद्यते — यथा इन्द्रः असुरान्, तथा अयं राक्षसान्।
When the five generals had perished, the monkey destroyed what was left of their army. Horses with horses, elephants with elephants, warriors with warriors, chariots with chariots: so the monkey destroyed them, as thousand-eyed Indra destroys the asuras. With dead elephants and horses, great chariots with broken axles and slain rākṣasas, the ground was blocked on every side. Having slain in battle those commanders of the host with their forces and their mounts, the hero took his stand again on the gateway, as before, like Time waiting for its moment at the destruction of all creatures. "Horses with horses" describes his way of fighting: he picked up one enemy and hurled it at another, so that the enemies' own bodies became his weapons. The image of Time comes at the close of these sargas again and again: he waits like Time, ready to devour the next enemy. The ground "blocked on every side" shows how wide the slaughter was; not even a path to come or go remained. And the comparison with Indra presents Hanumān's work almost as the work of the gods: as Indra destroys the asuras, so he destroyed the rākṣasas.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सेना + अग्र → सेनाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सेनायाः अग्रे नायकाः — सप्तमीगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नये विशारदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हनूमत् + ग्रहण → हनूमद्ग्रहण — जश्त्वम्; ग्रहणे + अव्यग्रान् → ग्रहणेऽव्यग्रान् — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए ऽ)
- समासः
- हनूमतः ग्रहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः; न व्यग्राः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ग्रहणे — सप्तमी; अव्यग्रान् — द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाजिभिः रथैः मातङ्गैः च सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- देशकाल + अविरोधित → देशकालाविरोधित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- देशकालयोः अविरोधितम् — षष्ठीतत्पुरुषः (अन्तः नञ्तत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महत् + बल → महाबल — ‘आन्महतः’
- समासः
- महत् बलं परिग्रहः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भूतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शुध्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अस्मत् + अर्थम् → अस्मदर्थम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- अस्माकम् अर्थः (प्रयोजनम्) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषणम् (द्वितीया)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परि + ‘ग्रह्’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, कर्मवाच्यम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धीरः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- द्विविद + आदयः → द्विविदादयः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- द्विविदः आदिः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रूपस्य परिकल्पनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुर + असुर → सुरासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सुरैः असुरैः मानवैः च सह — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- रण + अजिर → रणाजिर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रणस्य अजिरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- युद्धसिद्धिः + हि → युद्धसिद्धिर्हि — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- युद्धस्य सिद्धिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- हुत + अश → हुताश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हुतम् अश्नाति इति हुताशः (उपपदतत्पुरुषः); तेन समं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- स्वतेजः + रश्मि → स्वतेजोरश्मि — विसर्गस्य उत्वं गुणः च (अः + र = ओ)
- समासः
- स्वतेजसः रश्मीनां माला अस्य अस्ति इति — तत्पुरुषगर्भः इन्-प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पञ्च + आयसाः → पञ्चायसाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे (‘आयस’ — अयसः विकारः, तद्धितः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पत्र + आभ → पत्राभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- उत्पलस्य पत्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य आभा इव आभा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सज्जं कार्मुकं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पयोद + अन्त → पयोदान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पयोदानाम् अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- विद्युत् + राशिः → विद्युद्राशिः — जश्त्वम्; राशिः + गिरौ — विसर्गस्य रेफः; गिरौ + इव → गिराविव — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
- समासः
- विद्युतां राशिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- राशिः — प्रथमा; गिरौ — सप्तमी
- सन्धिः
- मथित + अष्ट → मथिताष्ट; अष्ट + अश्व → अष्टाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मथिताः अष्टौ अश्वाः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भग्न + अक्ष → भग्नाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- भग्नौ अक्षकूबरौ यस्य तम् — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्यक्तं जीवितं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुर्धर्षौ + उत्पेततुः → दुर्धर्षावुत्पेततुः — अयादिसन्धिः (औ → आव्); उत्पेततुः + अरिंदमौ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- अरिंदमौ — अरीन् दमयतः इति उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- दुर्धर्षौ, अरिंदमौ — प्रथमा, द्विवचनम्; उत्पेततुः — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- असृक् + दिग्ध → असृग्दिग्ध — जश्त्वम् (क् → ग्)
- समासः
- असृजा दिग्धाः तनूरुहाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तिलशः + तौ → तिलशस्तौ — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — तिल + शस् (तद्धितः, वीप्सार्थे)
- विभक्तिः
- तिलशः — अव्ययम्; तौ — प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ध्वजिन्याः पतयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः क्षणः (अवसरप्रतीक्षा) येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्