सुन्दरकाण्डम् — पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

मन्त्रिपुत्रवधः

सप्तानां मन्त्रिपुत्राणां निर्गमः, जननीनां शोकः, शरवृष्टिः, हनूमतः क्रीडा, तलपादमुष्टिनखैः वधः, सैन्यस्य पलायनम्

रावणेन चोदिताः सप्त मन्त्रिणः सुताः सप्तार्चिवर्चसः महद्बलपरीवाराः कृतास्त्राः परस्परजयैषिणः हेमजालपरिक्षिप्तैः ध्वजपताकाभिः युक्तैः वाजियुक्तैः महारथैः निर्ययुः, तप्तकाञ्चनचित्राणि चापानि विस्फारयन्तः। किंकरान् हतान् विदित्वा तेषां जनन्यः सबान्धवाः शोकसम्भ्रान्ताः बभूवुः। ते तोरणस्थं हनूमन्तम् अभिपेतुः, प्रावृट्काले अम्भोदाः इव शरवृष्टिं ससृजुः; शरवृष्टिभिः संवृतः हनूमान् वृष्टिभिः शैलराट् इव अभवत्। सः आशुचरः विमले अम्बरे विचरन् तेषां शरान् रथवेगान् च वञ्चयामास, धनुष्मद्भिः मेघैः मारुतः इव क्रीडन् प्रकाशते स्म। ततः घोरं निनदं कृत्वा सः कांश्चित् तलेन, कांश्चित् पादैः, कांश्चित् मुष्टिभिः, कांश्चित् नखैः, कांश्चित् उरसा ऊरुभ्यां च जघान; केचित् तस्य नादेन एव भुवि पतिताः। तेषु पतितेषु सैन्यं दिशो दश पलायितम्; नागाः विस्वरं विनेदुः, वाजिनः निपेतुः, भूः भग्नरथैः कीर्णा, पथि रुधिरनद्यः प्रवाहिताः। ततः युयुत्सुः हनूमान् पुनः तोरणम् एव अभिजगाम।

१सप्तानां मन्त्रिपुत्राणां निर्गमः, जननीनां शोकः

१ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्त सप्तार्चिवर्चसः॥

२महद्बलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।
कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः॥

३हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।
तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः॥

४तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।
विस्फारयन्तः संहृष्टास्तडिद्वन्त इवाम्बुदाः॥

५जनन्यस्तास्ततस्तेषां विदित्वा किंकरान्हतान्।
बभूवुः शोकसम्भ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः॥

राक्षसेन्द्रेण चोदिताः मन्त्रिणः सप्त सुताः तस्मात् राजभवनात् निर्ययुः। ते सप्तार्चिषः अग्नेः वर्चसा तुल्याः तेजस्विनः आसन्। तेषां परीवारः महत् बलम्; ते धनुष्मन्तः महाबलाः, कृतास्त्राः, अस्त्रविदां श्रेष्ठाः, परस्परं स्पर्धया जयम् इच्छन्तः च आसन्। तेषां महारथाः हेमजालैः परिक्षिप्ताः, ध्वजैः पताकाभिः च युक्ताः, वाजिभिः युक्ताः, तोयदस्य इव गम्भीरनिर्घोषाः। ते अमितविक्रमाः तप्तकाञ्चनेन चित्राणि चापानि विस्फारयन्तः, संहृष्टाः, तडित्वन्तः अम्बुदाः इव शुशुभिरे। किंकराः हताः इति विदित्वा तेषां जनन्यः बान्धवैः सुहृद्भिः च सह शोकेन सम्भ्रान्ताः बभूवुः — स्वपुत्राणाम् अपि अमङ्गलम् आशङ्क्य। अयं श्लोकः हृदयस्पर्शी — युद्धस्य उत्साहस्य मध्ये मातॄणां भयं कविः न विस्मरति। ‘परस्परजयैषिणः’ इति पदेन तेषां स्पर्धा सूच्यते — प्रत्येकः ‘अहं प्रथमं वानरं जेष्यामि’ इति चिन्तयति। मेघविद्युतोः उपमा द्विधा युज्यते — रथानां घोषः मेघगर्जितम्, सुवर्णचित्रितानि चापानि विद्युतः। सप्तसङ्ख्या अपि सप्तार्चिषा अग्निना सह सङ्गच्छते।

Then, urged on by the lord of the rākṣasas, the seven sons of the minister went out from the palace, radiant as the seven-flamed fire. Great forces went with them; they were bowmen of great strength, skilled in arms, foremost among those who know weapons, and each was eager to win before the others. Their great chariots were hung with nets of gold, bore flags and pennants, were drawn by horses and thundered like rain-clouds. Those heroes of boundless valour, twanging their bows chased with refined gold and full of joy, looked like clouds shot with lightning. But their mothers, learning that the Kiṅkaras had been killed, were thrown into grief and alarm along with their kin and friends, fearing ill for their own sons. This verse is moving: amid the excitement of battle the poet does not forget the mothers' fear. "Each eager to win before the others" suggests their rivalry, every one of them thinking, "I will be the first to beat the monkey." The image of clouds and lightning works both ways: the rumble of the chariots is the thunder, the gold-chased bows the lightning. And the number seven matches the seven flames of fire.

२मन्त्रिपुत्राणाम् आक्रमणं, शरवृष्टिः

६ते परस्परसंघर्षात्तप्तकाञ्चनभूषणाः।
अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम्॥

७सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः।
प्रावृट्काल इवाम्भोदा विचेरुर्नैर्ऋताम्बुदाः॥

८अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनूमाञ्छरवृष्टिभिः।
अभवत्संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः॥

तप्तकाञ्चनभूषणाः ते परस्परसंघर्षात् — ‘अहं पूर्वम्’ इति स्पर्धया — तोरणस्थम् अवस्थितं हनूमन्तम् अभिपेतुः। बाणवृष्टिं सृजन्तः, रथगर्जितनिःस्वनाः ते नैर्ऋताः अम्बुदाः प्रावृट्काले अम्भोदाः इव विचेरुः। ताभिः शरवृष्टिभिः अवकीर्णः हनूमान् संवृताकारः अभवत्, वृष्टिभिः आच्छादितः शैलराट् इव। मेघोपमा अत्र पूर्णतां गच्छति — राक्षसाः मेघाः, बाणाः वृष्टिः, हनूमान् पर्वतः। यथा पर्वतः वृष्ट्या न चलति, तथा सः अपि बाणैः न विचलति; केवलं तस्य आकारः आच्छादितः। हिन्दी-अनुवादः अपि ‘गिरिराज जलकी वर्षासे ढक गया हो’ इति तथैव वदति। ‘रथगर्जितनिःस्वनाः’ इति — रथानां चक्रघोषः एव तेषां गर्जना।

Adorned with refined gold, vying with one another to be first, they fell upon Hanumān, who stood firm on the gateway. Loosing showers of arrows, with the roar of their chariots for thunder, those rākṣasas moved about like rain-clouds in the monsoon, and Hanumān, covered by their showers of arrows, was hidden from sight like the king of mountains under the rains. The cloud image is now complete: the rākṣasas are clouds, the arrows rain, and Hanumān the mountain. As a mountain does not move in the rain, so he was not shaken by the arrows; only his form was hidden. The rumbling of their chariot wheels was their thunder.

३हनूमतः आकाशे क्रीडा

९स शरान्वञ्चयामास तेषामाशुचरः कपिः।
रथवेगांश्च वीराणां विचरन्विमलेऽम्बरे॥

१०स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते।
धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे॥

११स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम्।
चकार हनुमान्वेगं तेषु रक्षःसु वीर्यवान्॥

सः आशुचरः कपिः विमले अम्बरे विचरन् तेषां शरान् वीराणां रथवेगान् च वञ्चयामास — न कोऽपि बाणः तं स्पृशति, न कोऽपि रथः तम् अनुगन्तुं शक्नोति। धनुष्मद्भिः तैः सह क्रीडन् सः वीरः व्योम्नि प्रकाशते स्म, यथा धनुष्मद्भिः इन्द्रधनुर्युक्तैः मेघैः सह प्रभुः मारुतः अम्बरे क्रीडति। ततः घोरं निनदं कृत्वा तां महाचमूं त्रासयन् वीर्यवान् हनुमान् तेषु रक्षःसु वेगं चकार, अर्थात् तान् प्रति वेगेन आक्रमणम् अकरोत्। ‘धनुष्मद्भिः’ इति पदस्य श्लेषः — राक्षसाः धनुर्धराः, मेघाः इन्द्रधनुर्युक्ताः। वायुः मेघान् यथेच्छं चालयति, न तैः बध्यते — तथा हनूमान् अपि। वायुपुत्रस्य वायुना एव उपमा सुष्ठु। ‘क्रीडन्’ इति पदं तस्य अनायासं सूचयति — युद्धम् अपि तस्य कृते खेलः।

The swift-moving monkey ranged through the clear sky, eluding their arrows and the rush of the heroes' chariots; not one arrow touched him, and no chariot could follow him. Sporting with those bowmen, the hero shone in the sky as the mighty wind sports in the sky with clouds that bear the rainbow. Then, raising a terrible roar that terrified that great army, the valiant Hanumān charged upon the rākṣasas. The word for "bowmen" also means "bearing the rainbow": the rākṣasas carried bows, the clouds carried rainbows. As the wind drives the clouds wherever it pleases and is never caught by them, so it was with Hanumān; comparing the Wind's son with the wind is especially apt. "Sporting" shows how effortless it was for him: even battle was play.

४तलपादमुष्टिनखैः मन्त्रिपुत्राणां वधः

१२तलेनाभिहनत्कांश्चित्पादैः कांश्चित्परंतपः।
मुष्टिभिश्चाहनत्कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत्॥

१३प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरानपि।
केचित्तस्यैव नादेन तत्रैव पतिता भुवि॥

१४ततस्तेष्ववसन्नेषु भूमौ निपतितेषु च।
तत्सैन्यमगमत्सर्वं दिशो दश भयार्दितम्॥

परंतपः हनूमान् कांश्चित् तलेन अभिहनत्, कांश्चित् पादैः, कांश्चित् मुष्टिभिः अहनत्, कांश्चित् नखैः व्यदारयत्। कांश्चित् उरसा प्रममाथ, अपरान् ऊरुभ्याम् अपि; केचित् तु तस्य नादेन एव तत्र भुवि पतिताः। ततः तेषु मन्त्रिपुत्रेषु अवसन्नेषु भूमौ निपतितेषु च तत् सर्वं सैन्यं भयार्दितं दश दिशः अगमत्। अत्र हनूमान् किमपि आयुधं न गृह्णाति — स्वशरीरस्य अवयवाः एव तस्य आयुधानि: तलम्, पादौ, मुष्टिः, नखाः, उरः, ऊरू च। नादेन एव केषाञ्चित् मरणम् इति तस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। सेनानायकेषु पतितेषु सैन्यं पलायते इति युद्धस्य स्वाभाविकः नियमः — नेतारं विना सेना न तिष्ठति। सप्त अपि मन्त्रिपुत्राः एकेन वानरेण निःशस्त्रेण हताः इति रावणस्य सभायां महान् आघातः भविष्यति।

The scorcher of foes struck some with the flat of his hand and some with his feet; some he killed with his fists and some he tore apart with his nails. Some he crushed with his chest and others with his thighs, and some fell to the ground right there at his roar alone. When the minister's sons had sunk down and fallen to the earth, their whole army fled in terror to the ten directions. Here Hanumān took up no weapon at all; the parts of his own body were his weapons, palm, feet, fists, nails, chest and thighs. That some died at his roar alone is the very height of his terror. When its leaders fall an army flees; that is the natural law of battle, for without a leader no army holds. That all seven of the minister's sons had been killed by one unarmed monkey would be a heavy blow to Rāvaṇa's court.

५रणभूमेः वर्णनं, हनूमतः तोरणं प्रति प्रत्यागमनम्

१५विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः।
भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाभवद्रथैः॥

१६स्रवता रुधिरेणाथ स्रवन्त्यो दर्शिताः पथि।
विविधैश्च स्वनैर्लङ्का ननाद विकृतं तदा॥

१७स तान्प्रवृद्धान्विनिहत्य राक्षसान्महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः।
युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसैस्तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणम्॥

नागाः विस्वरं विनेदुः, वाजिनः भुवि निपेतुः; भग्ननीडध्वजच्छत्रैः रथैः भूः कीर्णा अभवत्। अथ स्रवता रुधिरेण पथि स्रवन्त्यः नद्यः दर्शिताः, विविधैः स्वनैः लङ्का तदा विकृतं ननाद — मानवत् आर्तनादं कुर्वती इव। महाबलः चण्डपराक्रमः कपिः प्रवृद्धान् तान् राक्षसान् विनिहत्य अन्यैः राक्षसैः पुनः युयुत्सुः तदेव तोरणं वीरः अभिजगाम। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः सर्गं समापयति। रणभूमेः वर्णनं संक्षिप्तं किन्तु तीव्रम् — गजानां स्वरः, अश्वानां पतनम्, रथानां भग्नाः अवयवाः, रुधिरनद्यः। पञ्चदशः षोडशः च श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; षोडशः सम्पूर्णः वुल्गेटमात्रः। हनूमतः पुनः तोरणं प्रति गमनम् अस्य प्रसङ्गस्य स्थिरं चिह्नम् — सः न पलायते, न विश्राम्यति, अपितु अग्रिमं प्रतिद्वन्द्विनं प्रतीक्षते।

Elephants trumpeted discordantly, horses fell to the ground, and the earth was strewn with chariots whose seats, flags and parasols were smashed. Streams of blood were seen flowing along the road, and Laṅkā cried out hideously with all manner of sounds, as if wailing like a living person. Having slain those proud rākṣasas, the mighty monkey of fierce valour, eager to fight other rākṣasas, went back, hero that he was, to that same gateway. The closing verse, in a different metre, ends the sarga. The description of the battlefield is brief but intense: the elephants' cries, the falling horses, the broken chariots, the rivers of blood. Hanumān's return to the gateway is the steady refrain of this episode: he neither flees nor rests, but waits for his next opponent.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

मन्त्रिणः ४५.१ सचिवस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (मन्त्री इत्यस्य) — ‘मन्त्रिणः सुताः’ मन्त्रिणः पुत्राः

निर्ययुः ४५.१ बहिः गताः

सन्धिः: निः + ययुः → निर्ययुः — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति — निर् + ‘या’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

सप्तार्चिवर्चसः ४५.१ अग्नितुल्यतेजसः

सन्धिः: सप्त + अर्चि → सप्तार्चि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सप्त अर्चींषि यस्य सः सप्तार्चिः (बहुव्रीहिः, अग्निः); तस्य वर्चः इव वर्चः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

महद्बलपरीवाराः ४५.२ महत्या सेनया परिवृताः

सन्धिः: महत् + बल → महद्बल — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: महत् बलं परीवारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

कृतास्त्राः ४५.२ अस्त्रविद्यायां निपुणाः

सन्धिः: कृत + अस्त्र → कृतास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कृतम् (अभ्यस्तम्) अस्त्रं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

परस्परजयैषिणः ४५.२ स्पर्धया जयम् इच्छन्तः

सन्धिः: जय + एषिन् → जयैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: परस्परं जयम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

हेमजालपरिक्षिप्तैः ४५.३ सुवर्णजालेन आवृतैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य रेफः (‘…परिक्षिप्तैर्ध्वज…’)
समासः: हेम्नः जालम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन परिक्षिप्ताः (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘महारथैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

तोयदस्वननिर्घोषैः ४५.३ मेघगर्जनसदृशध्वनियुक्तैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तोयदस्य स्वनः इव निर्घोषः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

तप्तकाञ्चनचित्राणि ४५.४ शुद्धसुवर्णेन अलंकृतानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तप्तं काञ्चनम् (कर्मधारयः), तेन चित्राणि (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘चापानि’ इत्यस्य विशेषणम्)

तडिद्वन्तः ४५.४ विद्युद्युक्ताः (मेघाः)

सन्धिः: तडित् + वन्तः → तडिद्वन्तः — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति — तडित् + मतुप् (वत्व)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

शोकसम्भ्रान्ताः ४५.५ शोकेन व्याकुलाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोकेन सम्भ्रान्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

सबान्धवसुहृज्जनाः ४५.५ बन्धुभिः मित्रैः च सहिताः

सन्धिः: सुहृत् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वम् (त् → ज्)
समासः: बान्धवैः सुहृज्जनैः च सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

परस्परसंघर्षात् ४५.६ परस्परस्पर्धायाः कारणात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परस्परं संघर्षः — (अव्ययपूर्वः) तत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ)

विचेरुर्नैर्ऋताम्बुदाः ४५.७ राक्षसरूपाः मेघाः विचरन्ति स्म

सन्धिः: विचेरुः + नैर्ऋत… — विसर्गस्य रेफः; नैर्ऋत + अम्बुद → नैर्ऋताम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: नैर्ऋताः एव अम्बुदाः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः: विचेरुः — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; नैर्ऋताम्बुदाः — प्रथमा, बहुवचनम्

संवृताकारः ४५.८ आच्छादितरूपः

सन्धिः: संवृत + आकार → संवृताकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: संवृतः आकारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शैलराडिव ४५.८ पर्वतराजः इव

सन्धिः: शैलराट् + इव → शैलराडिव — जश्त्वम् (ट् → ड्)
समासः: शैलानां राट् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वञ्चयामास ४५.९ व्यर्थीकृतवान्, परिहृतवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वञ्च्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

आशुचरः ४५.९ शीघ्रगामी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आशु चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

धनुष्मद्भिः ४५.१० धनुर्धरैः / इन्द्रधनुर्युक्तैः (श्लेषः)

सन्धिः: धनुष्मत् + भिः → धनुष्मद्भिः — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति — धनुस् + मतुप्
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

रक्षःसु ४५.११ राक्षसेषु

सन्धिः: रक्षस् + सु → रक्षःसु — सकारस्य विसर्गः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अभिहनत् ४५.१२ प्रहृतवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तलेनाभिहनत्’ इत्यत्र अ + अ = आ (बाह्यः)
समासः: समासः नास्ति — अभि + ‘हन्’ धातोः लङ् (अडागमरहितः आर्षप्रयोगः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

व्यदारयत् ४५.१२ विदीर्णान् अकरोत्

सन्धिः: वि + अदारयत् → व्यदारयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — वि + ‘दॄ’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्रममाथोरसा ४५.१३ वक्षसा मर्दितवान्

सन्धिः: प्रममाथ + उरसा → प्रममाथोरसा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रममाथ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; उरसा — तृतीया, एकवचनम्

अवसन्नेषु ४५.१४ नष्टेषु, हतेषु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ततस्तेष्ववसन्नेषु’ इत्यत्र तेषु + अवसन्नेषु (यण्, बाह्यः)
समासः: समासः नास्ति — अव + ‘सद्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)

भग्ननीडध्वजच्छत्रैः ४५.१५ भग्नासनध्वजच्छत्रैः

सन्धिः: ध्वज + छत्र → ध्वजच्छत्र — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्)
समासः: भग्नाः नीडाः ध्वजाः छत्राणि च येषां तैः — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रथैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

स्रवन्त्यः ४५.१६ प्रवहन्त्यः नद्यः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य ओकारः (‘स्रवन्त्यो दर्शिताः’)
समासः: समासः नास्ति — ‘स्रु’ धातोः शतृ, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

चण्डपराक्रमः ४५.१७ प्रचण्डपराक्रमी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चण्डः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

युयुत्सुः ४५.१७ योद्धुम् इच्छुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य रेफः (‘युयुत्सुरन्यैः’)
समासः: समासः नास्ति — ‘युध्’ धातोः सन्नन्तात् उः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्