॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ४४

सुन्दरकाण्डम् — चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

जम्बुमालिवधः

प्रहस्तपुत्रस्य जम्बुमालिनः निर्गमः, तोरणस्थे हनूमति शरवर्षः, शिलासालयोः निष्फलता, परिघेण जम्बुमालिनः वधः, रावणस्य क्रोधः

रावणेन संदिष्टः प्रहस्तस्य पुत्रः महादंष्ट्रः जम्बुमाली रक्तमाल्याम्बरधरः स्रग्वी कुण्डली धनुर्धरः खरयुक्तेन रथेन निर्जगाम; तस्य धनुषः विस्फारघोषेण दिशः नभः च समपूर्यत। तं दृष्ट्वा हनूमान् जहर्ष ननाद च। तोरणविटङ्के स्थितं हनूमन्तं जम्बुमाली अर्धचन्द्रेण वदने, कर्णिना शिरसि, दशभिः नाराचैः बाह्वोः विव्याध; रक्तरञ्जितं तस्य मुखं शरदि विद्धं फुल्लम् अम्बुजम् इव, काञ्चनबिन्दुभिः सिक्तं महापद्मम् इव शुशुभे। क्रुद्धः हनूमान् महतीं शिलां चिक्षेप, राक्षसः तां दशभिः शरैः ताडयामास; ततः सालवृक्षं भ्रामयन्तं तं जम्बुमाली सालं चतुर्भिः, भुजे पञ्चभिः, उरसि एकेन, स्तनान्तरे दशभिः शरैः विव्याध। शरपूरिततनुः हनूमान् तम् एव परिघं गृहीत्वा भ्रामयित्वा जम्बुमालेः महोरसि पातयामास; तस्य न शिरः, न बाहू, न रथः, न धनुः अवशिष्टम्। जम्बुमालिनं किंकरान् च हतान् श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः रावणः अमात्यपुत्रान् युद्धाय समादिदेश।

१प्रहस्तपुत्रस्य जम्बुमालिनः निर्गमः

१संदिष्टो राक्षसेन्द्रेण प्रहस्तस्य सुतो बली।
जम्बुमाली महादंष्ट्रो निर्जगाम धनुर्धरः॥

२रक्तमाल्याम्बरधरः स्रग्वी रुचिरकुण्डलः।
महान्विवृत्तनयनश्चण्डः समरदुर्जयः॥

३धनुः शक्रधनुःप्रख्यं महद्रुचिरसायकम्।
विस्फारयाणो वेगेन वज्राशनिसमस्वनम्॥

४तस्य विस्फारघोषेण धनुषो महता दिशः।
प्रदिशश्च नभश्चैव सहसा समपूर्यत॥

५रथेन खरयुक्तेन तमागतमुदीक्ष्य सः।
हनूमान्वेगसम्पन्नो जहर्ष च ननाद च॥

राक्षसेन्द्रेण रावणेन संदिष्टः प्रहस्तस्य बलवान् पुत्रः महादंष्ट्रः जम्बुमाली धनुः गृहीत्वा राजभवनात् निर्जगाम। सः रक्तानि माल्यानि अम्बराणि च धारयति स्म, स्रग्वी रुचिरकुण्डलः च आसीत्; महान्, विवृत्तनयनः, चण्डः, समरे दुर्जयः च। तस्य धनुः इन्द्रधनुःसदृशं महत्, सायकाः अपि रुचिराः; यदा सः वेगेन तत् विस्फारयति स्म, तदा वज्राशनिसमः स्वनः अभवत्। तस्य विस्फारघोषेण सहसा दिशः प्रदिशः नभः च समपूर्यत। सः खरयुक्तेन रथेन आगतः। तम् आगतम् उदीक्ष्य वेगसम्पन्नः हनूमान् जहर्ष ननाद च। किंकराणां वधानन्तरं रावणः न सामान्यं भटं, अपितु स्वसेनापतेः प्रहस्तस्य पुत्रं प्रेषयति — एतेन विपत्तेः गाम्भीर्यं तेन अवगतम् इति सूच्यते। रक्तवर्णः वेषः युद्धोत्साहस्य क्रौर्यस्य च चिह्नम्। खराः रथे युक्ताः इति राक्षसानां वाहनेषु प्रसिद्धम्। हनूमतः हर्षः सूचयति यत् सः युद्धं कामयते, न ततः भीतः — प्रबलः शत्रुः आगतः इति तस्य आनन्दः, यतः तेन अधिकं बलं प्रदर्शयितुं शक्यते। तस्य धनुषः घोषः एव दिशः पूरयति इति वर्णनेन जम्बुमालिनः पराक्रमः अपि न्यूनः न इति कविः दर्शयति; अतः हनूमतः विजयः अपि अधिकः गौरवयुक्तः भवति। सः प्रहस्तस्य पुत्रः इति नाम्ना एव तस्य कुलस्य गौरवं सूच्यते।

At the command of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, Prahasta's mighty son Jambumālin, with his great fangs, went out from the royal palace carrying a bow. He wore red garlands and red garments, a wreath and bright earrings; he was huge, with rolling eyes, fierce and hard to overcome in battle. His bow was great, like Indra's rainbow, and his arrows splendid, and when he drew it with force it twanged like the thunderbolt and the lightning, and the sound filled the quarters, the spaces between them and the sky. He came in a chariot yoked with asses. Seeing him arrive, Hanumān, full of speed, rejoiced and roared. After the Kiṅkaras were killed, Rāvaṇa sent no ordinary soldier but the son of Prahasta, his own commander-in-chief, a sign that he had grasped how serious the danger was. The red dress is the mark of eagerness for battle and of cruelty, and chariots drawn by asses are well known among the rākṣasas. Hanumān's delight shows that he wanted the fight and did not fear it: he was glad a strong enemy had come, because it gave him the chance to show greater strength. By describing the twang of Jambumālin's bow filling the quarters, the poet shows that his valour was no small thing, which makes Hanumān's victory the more glorious; the very name "son of Prahasta" suggests the honour of his family.

२तोरणस्थे हनूमति शरप्रहारः, मुखस्य शोभा

६तं तोरणविटङ्कस्थं हनूमन्तं महाकपिम्।
जम्बुमाली महातेजा विव्याध निशितैः शरैः॥

७अर्धचन्द्रेण वदने शिरस्येकेन कर्णिना।
बाह्वोर्विव्याध नाराचैर्दशभिस्तु कपीश्वरम्॥

८तस्य तच्छुशुभे ताम्रं शरेणाभिहतं मुखम्।
शरदीवाम्बुजं फुल्लं विद्धं भास्कररश्मिना॥

९तत्तस्य रक्तं रक्तेन रञ्जितं शुशुभे मुखम्।
यथाऽऽकाशे महापद्मं सिक्तं काञ्चनबिन्दुभिः॥

तोरणस्य विटङ्के स्थितं महाकपिं हनूमन्तं महातेजाः जम्बुमाली निशितैः शरैः विव्याध। अर्धचन्द्राकारेण बाणेन वदने, कर्णिना नाम एकेन बाणेन शिरसि, दशभिः नाराचैः च बाह्वोः कपीश्वरं विद्धवान्। शरेण अभिहतं तस्य ताम्रवर्णं मुखं शरदि भास्कररश्मिना विद्धं फुल्लम् अम्बुजम् इव शुशुभे। रक्तेन रञ्जितं तस्य रक्तं मुखम् आकाशे काञ्चनबिन्दुभिः सिक्तं महापद्मम् इव अशोभत। कविः युद्धस्य भीषणताम् अपि सौन्दर्येण वर्णयति — व्रणः अपि शोभा एव। प्रथमा उपमा सूर्यरश्मिविद्धस्य कमलस्य, द्वितीया सुवर्णजलसिक्तस्य पद्मस्य; उभयत्र हनूमतः मुखं कमलम्, रक्तं च सुवर्णम् इव। नवमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः — सः अष्टमस्य उपमां पुनः विस्तारयति। जम्बुमालिनः प्रहाराः हनूमतः शरीरस्य त्रीणि स्थानानि लक्ष्यीकुर्वन्ति — मुखं, शिरः, बाहू च; तथापि हनूमान् न विचलति। व्रणैः अपि तस्य मुखं शोभते इति वदन् कविः तस्य धैर्यं दर्शयति — वेदना अपि तस्य तेजः न ह्रासयति। तोरणस्य उपरि स्थितः सः अद्यापि स्थानं न त्यजति।

As Hanumān stood on the dovecote-ledge of the gateway, the mighty Jambumālin pierced the great monkey with sharp arrows: a crescent-headed arrow in the face, a single barbed arrow in the head, and ten iron shafts in the arms of that lord of monkeys. His coppery face, struck by the arrow, shone like a full-blown lotus in autumn pierced by a ray of the sun, and reddened with blood it shone like a great lotus in the sky sprinkled with drops of gold. The poet describes even the horror of battle through beauty: the wound itself becomes an adornment. In the first image his face is a lotus pierced by the sun's ray, in the second a lotus sprinkled with gold, and in both the face is the lotus and the blood is like gold. Jambumālin's arrows struck three places, the face, the head and the arms, yet Hanumān did not flinch. By saying his face shone even with wounds, the poet shows his fortitude: even pain did not dim his splendour, and standing on the gateway, he still did not leave his post.

३शिलायाः सालस्य च निष्फलता, जम्बुमालिनः शरवृष्टिः

१०चुकोप बाणाभिहतो राक्षसस्य महाकपिः।
ततः पार्श्वेऽतिविपुलां ददर्श महतीं शिलाम्॥

११तरसा तां समुत्पाट्य चिक्षेप जववद्बली।
तां शरैर्दशभिः क्रुद्धस्ताडयामास राक्षसः॥

१२विपन्नं कर्म तद्दृष्ट्वा हनूमांश्चण्डविक्रमः।
सालं विपुलमुत्पाट्य भ्रामयामास वीर्यवान्॥

१३भ्रामयन्तं कपिं दृष्ट्वा सालवृक्षं महाबलम्।
चिक्षेप सुबहून्बाणाञ्जम्बुमाली महाबलः॥

१४सालं चतुर्भिश्चिच्छेद वानरं पञ्चभिर्भुजे।
उरस्येकेन बाणेन दशभिस्तु स्तनान्तरे॥

बाणैः अभिहतः महाकपिः राक्षसस्य उपरि चुकोप। ततः पार्श्वे अतिविपुलां महतीं शिलां ददर्श। बली हनूमान् तरसा तां समुत्पाट्य वेगवत् चिक्षेप। क्रुद्धः राक्षसः तां शिलां दशभिः शरैः ताडयामास, अतः सा निष्फला जाता। तत् कर्म विपन्नं दृष्ट्वा चण्डविक्रमः वीर्यवान् हनूमान् विपुलं सालवृक्षम् उत्पाट्य भ्रामयामास। सालवृक्षं भ्रामयन्तं महाबलं कपिं दृष्ट्वा महाबलः जम्बुमाली सुबहून् बाणान् चिक्षेप। चतुर्भिः शरैः सः सालं चिच्छेद, पञ्चभिः वानरस्य भुजे, एकेन उरसि, दशभिः च स्तनान्तरे विव्याध। अत्र जम्बुमालिनः धनुर्विद्यायाः कौशलं स्पष्टम् — सः न केवलं आयुधानि निवारयति, अपितु हनूमतः शरीरं यथाक्रमं लक्ष्यीकरोति। शिलायाः सालस्य च विफलता हनूमतः क्रोधं वर्धयति, अग्रिमः निर्णायकः प्रहारः च तस्मात् एव। शिला, सालः, परिघः इति त्रीणि आयुधानि क्रमेण प्रयुक्तानि — प्रकृतेः एव आयुधानि वानरस्य, यतः तस्य पार्श्वे शस्त्राणि न सन्ति। राक्षसः तु धनुर्धरः दूरात् प्रहरति, वानरः समीपम् आगन्तुम् इच्छति; एषः द्वयोः युद्धशैल्योः भेदः। प्रत्येकं प्रहारे शराणां सङ्ख्या अपि कविना सावधानं निर्दिष्टा — चत्वारः, पञ्च, एकः, दश इति।

Struck by the arrows, the great monkey grew angry with the rākṣasa. He saw beside him a huge, broad rock, and the mighty Hanumān tore it up with force and hurled it with speed; but the enraged rākṣasa smashed it with ten arrows, and it did no harm. Seeing that effort fail, Hanumān of fierce valour tore up a broad sāla tree and whirled it round. Seeing the mighty monkey whirling the sāla tree, the powerful Jambumālin loosed a great many arrows: with four he cut the sāla to pieces, with five he pierced the monkey in the arm, with one in the chest and with ten between the breasts. Jambumālin's skill as an archer is plain: he did not only stop the weapons but struck Hanumān's body in order. The failure of the rock and the tree fed Hanumān's anger, and from that came the decisive blow that followed. Rock, tree and iron bar are used in turn, weapons that nature itself provides a monkey, since he had no forged arms of his own. The rākṣasa, an archer, struck from a distance; the monkey wanted to close in; that is the difference between their two ways of fighting. The poet carefully gives the number of arrows at each stroke: four, five, one and ten.

४परिघेण जम्बुमालिनः वधः

१५स शरैः पूरिततनुः क्रोधेन महता वृतः।
तमेव परिघं गृह्य भ्रामयामास वेगितः॥

१६अतिवेगोऽतिवेगेन भ्रामयित्वा बलोत्कटः।
परिघं पातयामास जम्बुमालेर्महोरसि॥

१७तस्य चैव शिरो नास्ति न बाहू जानुनी न च।
न धनुर्न रथो नाश्वास्तत्रादृश्यन्त नेषवः॥

१८स हतस्तरसा तेन जम्बुमाली महारथः।
पपात निहतो भूमौ चूर्णिताङ्ग इव द्रुमः॥

शरैः पूरिततनुः हनूमान् महता क्रोधेन वृतः, तम् एव पूर्वं गृहीतं परिघं गृहीत्वा वेगेन भ्रामयामास। अतिवेगः बलोत्कटः सः अतिवेगेन तं भ्रामयित्वा जम्बुमालेः विशाले वक्षसि पातयामास। ततः तस्य न शिरः दृश्यते स्म, न बाहू, न जानुनी; न धनुः, न रथः, न अश्वाः, न इषवः। तरसा हतः सः महारथः जम्बुमाली चूर्णिताङ्गः वृक्षः इव निहतः भूमौ पपात। ‘तम् एव परिघम्’ इति — यः परिघः पूर्वं किंकरवधे प्रयुक्तः, सः एव पुनः गृहीतः। एकेन प्रहारेण सर्वस्य नाशः इति वर्णनेन प्रहारस्य बलम् अतिशयेन प्रकाश्यते। रथस्य खराः अपि ‘अश्वाः’ इति अत्र सामान्यवाचकेन उक्ताः। वृक्षस्य उपमा युक्ता — यथा झञ्झावातेन भग्नः वृक्षः शाखाभिः सह पतति, तथा सः सर्वैः अङ्गैः आभरणैः च सह पतितः। शरैः पूरिते अपि शरीरे हनूमतः बलं न क्षीणम्, अपितु क्रोधेन वर्धितम् इति अत्र द्रष्टव्यम्।

His body stuck full of arrows and gripped by a great fury, Hanumān took up the same iron bar he had used before and whirled it with speed. With tremendous speed and overwhelming strength he whirled it and brought it down on Jambumālin's broad chest. Then nothing could be seen of him, no head, no arms, no knees; no bow, no chariot, no horses, no arrows. Struck down with such force, the great chariot-warrior Jambumālin fell to the ground dead, his limbs crushed, like a shattered tree. "The same iron bar" is the one that had served in the slaying of the Kiṅkaras. That a single blow destroyed everything shows the tremendous power of the stroke; even the asses of the chariot are here simply called horses. The tree image fits: as a tree broken by a storm falls with all its branches, so he fell with all his limbs and ornaments. Notice too that though his body was stuck full of arrows, Hanumān's strength did not wane; anger only increased it.

५रावणस्य क्रोधः, अमात्यपुत्राणां प्रेषणम्

१९जम्बुमालिं सुनिहतं किंकरांश्च महाबलान्।
चुक्रोध रावणः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः॥

२०स रोषसंवर्तितताम्रलोचनः प्रहस्तपुत्रे निहते महाबले।
अमात्यपुत्रानतिवीर्यविक्रमान्समादिदेशाशु निशाचरेश्वरः॥

जम्बुमालिनं सुनिहतं, महाबलान् किंकरान् च हतान् श्रुत्वा रावणः क्रोधेन संरक्तलोचनः चुक्रोध। रोषेण संवर्तिते ताम्रे लोचने यस्य सः निशाचरेश्वरः, महाबले प्रहस्तपुत्रे निहते, अतिवीर्यविक्रमान् अमात्यपुत्रान् आशु युद्धाय समादिदेश। विंशः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः सर्गस्य समाप्तिं सूचयति, अग्रिमस्य च सर्गस्य विषयं निर्दिशति। रावणः क्रमशः अधिकबलान् प्रेषयति, किन्तु सर्वे हनूमता हन्यन्ते — एषः क्रमः अक्षकुमारपर्यन्तं ततः इन्द्रजित्पर्यन्तं वर्धिष्यते। ‘प्रहस्तपुत्रे निहते’ इति पुनरुक्त्या रावणस्य दुःखस्य कारणं स्पष्टीकृतम्।

Hearing that Jambumālin had been slain, and the mighty Kiṅkaras too, Rāvaṇa was furious, his eyes red with wrath. His coppery eyes rolling with rage now that Prahasta's mighty son was dead, the lord of the night-rangers at once ordered the sons of his ministers, heroes of surpassing strength and valour, into battle. The closing verse, in a different metre, marks the end of the sarga and points to the subject of the next. Rāvaṇa sends stronger and stronger warriors one after another, but all are killed by Hanumān, and this progression will rise to Prince Akṣa and then to Indrajit. Repeating that Prahasta's son was dead makes clear the cause of Rāvaṇa's grief.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
संदिष्टः ४४.१ आज्ञप्तः
सन्धिः
सम् + दिष्टः → संदिष्टः — अनुस्वारः; पदान्ते ‘संदिष्टो राक्षसेन्द्रेण’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः
समासः नास्ति — सम् + ‘दिश्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्मणि क्तः)
महादंष्ट्रः ४४.१ विशालदन्तः
सन्धिः
महत् + दंष्ट्रा → महादंष्ट्र — ‘आन्महतः’ इति महत् → महा
समासः
महती दंष्ट्रा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रक्तमाल्याम्बरधरः ४४.२ रक्तवर्णानि माल्यानि वस्त्राणि च धारयन्
सन्धिः
माल्य + अम्बर → माल्याम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रक्तानि माल्यानि अम्बराणि च धरति इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विवृत्तनयनः ४४.२ घूर्णमाननेत्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘विवृत्तनयनश्चण्डः’ इति विसर्गस्य शकारः
समासः
विवृत्ते नयने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शक्रधनुःप्रख्यम् ४४.३ इन्द्रधनुःसदृशम्
सन्धिः
शक्रधनुः + प्रख्यम् — पकारे परे विसर्गः अविकृतः एव स्थितः
समासः
शक्रस्य धनुः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन प्रख्यम् (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विस्फारयाणः ४४.३ धनुः आकर्षन्, टंकारं कुर्वन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘विस्फारयाणो वेगेन’ इति ओकारः
समासः
समासः नास्ति — वि + ‘स्फुर्’ धातोः णिजन्तात् शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वज्राशनिसमस्वनम् ४४.३ वज्रस्य विद्युतः च ध्वनिसदृशध्वनियुक्तम्
सन्धिः
वज्र + अशनि → वज्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वज्राशन्योः स्वनेन समः स्वनः यस्य तत् — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
समपूर्यत ४४.४ सम्पूर्णम् अभवत्, व्याप्तम्
सन्धिः
सम् + अपूर्यत → समपूर्यत — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः
समासः नास्ति — सम् + ‘पूर्’ धातोः कर्मणि लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
खरयुक्तेन ४४.५ गर्दभैः वाह्यमानेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
खरैः युक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रथेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
उदीक्ष्य ४४.५ दृष्ट्वा
सन्धिः
उत् + ईक्ष्य → उदीक्ष्य — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — उत् + ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
तोरणविटङ्कस्थम् ४४.६ द्वारस्य उपरि निर्मिते पक्षिनिवासे (छज्जे) स्थितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तोरणस्य विटङ्के तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अर्धचन्द्रेण ४४.७ अर्धचन्द्राकारमुखेन बाणेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अर्धः चन्द्रः (अर्धचन्द्रः) — कर्मधारयः; तदाकारः बाणः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कर्णिना ४४.७ कर्णाकारपार्श्वयुक्तेन बाणेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कर्णी’ इति बाणविशेषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शरदीवाम्बुजम् ४४.८ शरत्काले कमलम् इव
सन्धिः
शरदि + इव → शरदीव — सवर्णदीर्घः (इ + इ = ई); इव + अम्बुजम् → इवाम्बुजम् — सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
समासः
अम्बुजम् — अम्बुनि जातम् इति उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
शरदि — सप्तमी; अम्बुजम् — प्रथमा, एकवचनम्
काञ्चनबिन्दुभिः ४४.९ सुवर्णजलस्य बिन्दुभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
काञ्चनस्य बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
पार्श्वेऽतिविपुलाम् ४४.१० समीपे अतिविशालाम्
सन्धिः
पार्श्वे + अतिविपुलाम् → पार्श्वेऽतिविपुलाम् — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए ऽ)
समासः
अतिविपुला — अतिशयेन विपुला (प्रादितत्पुरुषः)
विभक्तिः
पार्श्वे — सप्तमी; अतिविपुलाम् — द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
जववद् ४४.११ वेगेन, सवेगम्
सन्धिः
जववत् + बली → जववद् बली — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — जव + वत् (तद्धितः, क्रियाविशेषणम्)
विभक्तिः
अव्ययवत् क्रियाविशेषणम्
चण्डविक्रमः ४४.१२ प्रचण्डपराक्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हनूमांश्चण्डविक्रमः’ इत्यत्र पूर्वपदस्य नकारस्य रुत्वम् (बाह्यः)
समासः
चण्डः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सालवृक्षम् ४४.१३ सालनामकं वृक्षम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सालः वृक्षः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
स्तनान्तरे ४४.१४ वक्षसः मध्यभागे
सन्धिः
स्तन + अन्तर → स्तनान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
स्तनयोः अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पूरिततनुः ४४.१५ शरैः व्याप्तशरीरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूरिता तनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अतिवेगोऽतिवेगेन ४४.१६ अत्यन्तवेगवान् अत्यन्तवेगेन
सन्धिः
अतिवेगः + अतिवेगेन → अतिवेगोऽतिवेगेन — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (अः + अ = ओ ऽ)
समासः
अतिवेगः — अतिशयितः वेगः यस्य सः (बहुव्रीहिः)
विभक्तिः
अतिवेगः — प्रथमा; अतिवेगेन — तृतीया
बलोत्कटः ४४.१६ बलेन अतिप्रबलः
सन्धिः
बल + उत्कट → बलोत्कट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बलेन उत्कटः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जम्बुमालेर्महोरसि ४४.१६ जम्बुमालिनः विशाले वक्षसि
सन्धिः
महत् + उरस् → महोरस् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ); जम्बुमालेः + महोरसि — विसर्गस्य रेफः
समासः
महत् उरः — कर्मधारयः
विभक्तिः
जम्बुमालेः — षष्ठी; महोरसि — सप्तमी, एकवचनम्
नेषवः ४४.१७ बाणाः अपि न
सन्धिः
न + इषवः → नेषवः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
इषवः — प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
चूर्णिताङ्गः ४४.१८ भग्नावयवः
सन्धिः
चूर्णित + अङ्ग → चूर्णिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘चूर्णिताङ्ग इव’ इति विसर्गलोपः
समासः
चूर्णितानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोधसंरक्तलोचनः ४४.१९ क्रोधेन रक्तनेत्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन संरक्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रोषसंवर्तितताम्रलोचनः ४४.२० क्रोधेन घूर्णमानरक्तनेत्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रोषेण संवर्तिते ताम्रे लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समादिदेशाशु ४४.२० शीघ्रम् आज्ञापयामास
सन्धिः
समादिदेश + आशु → समादिदेशाशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — सम् + आङ् + ‘दिश्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
समादिदेश — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आशु — अव्ययम्