- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ध्यानमास्थितः’ इत्यत्र मकारस्य परस्वरेण सह संयोगः (बाह्यसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ध्यै’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘आस्थितः’ इत्यस्य कर्म)
सुन्दरकाण्डम् — त्रिचत्वारिंशः सर्गः
चैत्यप्रासादविध्वंसः चैत्यपालवधश्च
हनूमतः चिन्तनम्, चैत्यप्रासादारोहणम्, जयघोषः, चैत्यपालानाम् आक्रमणं वधश्च, प्रासाददाहः, वानरसेनाबलवर्णनम्
किंकरान् हत्वा हनूमान् चिन्तयति — वनं मया भग्नम्, चैत्यप्रासादः तु न विनाशितः; तम् अपि अद्य एव विध्वंसयामि इति। मेरुशृङ्गम् इव उन्नतं चैत्यप्रासादम् उत्प्लुत्य आरुह्य सः प्रतिसूर्यः इव बभौ, महाकायः भूत्वा आस्फोटनशब्देन लङ्कां पूरयामास। तेन शब्देन विहंगमाः चैत्यपालाः च मोहिताः पेतुः। ततः सः घोषयति — रामः लक्ष्मणः सुग्रीवः च जयन्ति; अहं कोसलेन्द्रस्य दासः हनूमान्, रावणसहस्रम् अपि मे प्रतिबलं न भवेत्; लङ्कां धर्षयित्वा मैथिलीम् अभिवाद्य सर्वरक्षसां मिषतां गमिष्यामि इति। तस्य नादेन शतं चैत्यपालाः विविधायुधैः आगत्य गङ्गायाः आवर्तः इव तं परिक्षिप्तवन्तः। क्रुद्धः हनूमान् प्रासादस्य हेमपरिष्कृतं स्तम्भम् उत्पाट्य भ्रामयामास; तस्मात् अग्निः उत्पन्नः, प्रासादः च अदह्यत। तेन स्तम्भेन राक्षसशतं हत्वा अन्तरिक्षस्थः सः वानरसेनायाः अप्रमेयं बलं वर्णयित्वा घोषयति — सुग्रीवः आगमिष्यति, इक्ष्वाकुवीरेण बद्धवैरस्य रावणस्य लङ्का यूयं च न भविष्यथ इति।
१हनूमतः चिन्तनं चैत्यप्रासादारोहणं च
१ततः स किंकरान्हत्वा हनूमान्ध्यानमास्थितः।
वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः॥
२तस्मात्प्रासादमद्यैवमिमं विध्वंसयाम्यहम्।
इति संचिन्त्य हनुमान्मनसादर्शयन्बलम्॥
३चैत्यप्रासादमुत्प्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।
आरुरोह हरिश्रेष्ठो हनूमान्मारुतात्मजः॥
४आरुह्य गिरिसंकाशं प्रासादं हरियूथपः।
बभौ स सुमहातेजाः प्रतिसूर्य इवोदितः॥
किंकरान् हत्वा हनूमान् ध्यानम् आस्थितः, पुनः कर्तव्यं चिन्तयामास। सः अवदत् — मया प्रमदावनं भग्नम्, किन्तु अयं चैत्यप्रासादः अद्यापि न विनाशितः। तस्मात् अद्य एव इमं प्रासादम् अपि विध्वंसयामि इति। एवं संचिन्त्य सः मनसा एव स्वबलं प्रदर्शयन् आसीत् — प्रथमं बुद्ध्या निश्चयः, पश्चात् कर्म। पादटिप्पण्यां सूच्यते यत् लङ्कायां राक्षसानां कुलदेवतायाः यत् स्थानम् आसीत्, तस्य नाम चैत्यप्रासादः इति। अतः तस्य नाशः रावणस्य गर्वस्य मूले एव प्रहारः, यतः कुलदेवतायाः स्थानं नगरस्य रक्षायाः प्रतीकम्। ततः हरिश्रेष्ठः मारुतात्मजः हनूमान् मेरोः शृङ्गम् इव उन्नतं तं चैत्यप्रासादम् उत्प्लुत्य आरुरोह। गिरिसंकाशं प्रासादम् आरुह्य सः सुमहातेजाः हरियूथपः उदितः द्वितीयः सूर्यः इव बभौ। कार्यस्य क्रमः अत्र स्पष्टः — प्रथमं वनम्, ततः किंकराः, अधुना देवस्थानम्; एवं सः क्रमशः रावणस्य सर्वाणि गौरवस्थानानि आक्रामति। उन्नते स्थाने स्थितः सः सर्वैः लङ्कावासिभिः दृश्यते — एतत् अपि तस्य उद्देशः, यतः सः गूढं न, प्रकाशम् एव पराक्रमं दर्शयितुम् इच्छति।
Having slain the Kiṅkaras, Hanumān fell to thinking about what to do next. "I have wrecked the pleasure grove, but this temple-palace has not been destroyed. So this very day I will bring it down as well." Thinking this, he displayed his strength first in his mind: resolve by thought first, then the deed. The temple-palace was the shrine of the rākṣasas' family deity in Laṅkā, so destroying it struck at the very root of Rāvaṇa's pride, for the seat of the family deity was the emblem of the city's protection. Then Hanumān, best of monkeys, son of the Wind, leapt up onto the temple-palace, tall as a peak of Meru, and climbed it. Standing on that mountain-like palace, the leader of monkey troops, blazing with great splendour, shone like a second sun newly risen. The order of his work is clear: first the grove, then the Kiṅkaras, and now the shrine; one by one he was attacking every seat of Rāvaṇa's glory. Standing on that height he could be seen by all the people of Laṅkā, and that too was his purpose, for he wanted to show his valour openly, not in secret.
२आस्फोटनशब्देन चैत्यपालानां मोहः
५सम्प्रधृष्य तु दुर्धर्षश्चैत्यप्रासादमुन्नतम्।
हनूमान्प्रज्वलँल्लक्ष्म्या पारियात्रोपमोऽभवत्॥
६स भूत्वा सुमहाकायः प्रभावान्मारुतात्मजः।
धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन्॥
७तस्यास्फोटितशब्देन महता श्रोत्रघातिना।
पेतुर्विहंगमास्तत्र चैत्यपालाश्च मोहिताः॥
दुर्धर्षः हनूमान् तम् उन्नतं चैत्यप्रासादं सम्प्रधृष्य स्वया लक्ष्म्या प्रज्वलन् पारियात्रपर्वतोपमः अभवत्। पारियात्रः कुलपर्वतेषु अन्यतमः; तेन उपमया तस्य शरीरस्य विशालता स्थैर्यं च सूच्यते। ततः प्रभावान् मारुतात्मजः सुमहाकायः भूत्वा धृष्टम् आस्फोटयामास, तेन शब्देन सकलां लङ्कां पूरयन्। आस्फोटनं नाम भुजयोः हस्ततलेन ताडनम् — एतत् मल्लानां युद्धाह्वानम्। अत्र न केवलं शक्तिप्रदर्शनम्, अपितु राक्षसान् प्रति स्पष्टम् आह्वानम् अपि। तस्य महता श्रोत्रघातिना आस्फोटितशब्देन तत्र स्थिताः विहंगमाः चैत्यपालाः च मोहिताः भूमौ पेतुः। शब्दमात्रेण एव रक्षकाः मूर्च्छिताः इति तस्य भीषणता। वृक्षभङ्गस्य किंकरवधस्य च अनन्तरम् अयम् अपरः घोषः समग्रां पुरीं पुनः जागरयति, रावणस्य सभायां च पुनः चिन्तां जनयति।
Assailing the lofty temple-palace, the invincible Hanumān, ablaze with his own radiance, looked like the Pāriyātra mountain, one of the great mountain ranges, an image of the size and steadiness of his body. Then, taking on an immense body, the mighty son of the Wind boldly slapped his arms, filling all Laṅkā with the sound. Slapping the arms with the palm is a wrestler's challenge to fight; this was not only a show of strength but a plain challenge to the rākṣasas. At the great, ear-splitting sound of it, the birds there and the temple guards fell to the ground stupefied; the sound alone was enough to make the guards faint, so dreadful was he. After the breaking of the trees and the slaying of the Kiṅkaras, this fresh uproar roused the whole city again and brought fresh alarm to Rāvaṇa's court.
३रामसुग्रीवजयघोषः आत्मपरिचयश्च
८अस्त्रविज्जयतां रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥
९दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
हनूमाञ्छत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः॥
१०न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत्।
शिलाभिश्च प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः॥
११धर्षयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम्।
समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम्॥
ततः हनूमान् उच्चैः अघोषयत् — अस्त्रवित् रामः महाबलः लक्ष्मणः च जयताम्; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति। अहम् अक्लिष्टकर्मणः कोसलेन्द्रस्य रामस्य दासः, शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः हनूमान्। शिलाभिः पादपैः च सहस्रशः प्रहरतः मम युद्धे रावणसहस्रम् अपि प्रतिबलं न भवेत्। पुरीं लङ्कां धर्षयित्वा मैथिलीम् अभिवाद्य च सर्वेषां रक्षसां मिषताम् एव समृद्धार्थः गमिष्यामि। अयं जयघोषः प्रसिद्धः — प्रथमं स्वामिनां जयः, ततः आत्मनः परिचयः ‘दासः’ इति, अन्ते प्रतिज्ञा। स्वनाम्ना सह ‘दासः’ इति वदन् सः स्वपराक्रमं रामस्य एव इति प्रकाशयति, न आत्मनः। ‘अक्लिष्टकर्मणः’ इति विशेषणेन सूच्यते यत् रामस्य कार्याणि अनायासेन एव सिध्यन्ति। ‘मिषतां सर्वरक्षसाम्’ इति — चोरवत् गूढं न, प्रकाशम् एव गमिष्यामि इति तस्य आत्मविश्वासः। सीतायाः अभिवादनं च प्रतिज्ञायाम् अन्तर्भूतम् — कार्यस्य मूलं सा एव; लङ्कायाः धर्षणम् अपि तस्याः एव कृते।
Then Hanumān proclaimed aloud: "Victory to Rāma, master of weapons, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava! I am the servant of Rāma, lord of Kosala, whose deeds are done without strain; I am Hanumān, son of the Wind, destroyer of enemy hosts. Not even a thousand Rāvaṇas could match me in battle when I strike with rocks and trees by the thousand. I will crush the city of Laṅkā, pay my respects to Maithilī, and leave, my purpose achieved, while all the rākṣasas look on." This is the famous victory cry: first his masters' victory, then his own introduction as "servant", and last his vow. By calling himself a servant along with his own name, he declared that his valour belonged to Rāma, not to himself. "Whose deeds are done without strain" means that Rāma's works succeed without effort. "While all the rākṣasas look on" shows his confidence: he would not steal away like a thief but leave openly. Paying his respects to Sītā was part of his vow too, for she was the root of his whole task, and even the crushing of Laṅkā was for her sake.
४चैत्यपालानाम् आक्रमणं, स्तम्भोत्पाटनं, प्रासाददाहः
१२एवमुक्त्वा महाकायश्चैत्यस्थो हरियूथपः।
ननाद भीमनिर्ह्रादो रक्षसां जनयन्भयम्॥
१३तेन नादेन महता चैत्यपालाः शतं ययुः।
गृहीत्वा विविधानस्त्रान्प्रासान्खड्गान्परश्वधान्॥
१४विसृजन्तो महाकाया मारुतिं पर्यवारयन्।
ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः॥
१५आजग्मुर्वानरश्रेष्ठं बाणैश्चादित्यसंनिभैः।
आवर्त इव गङ्गायास्तोयस्य विपुलो महान्॥
१६परिक्षिप्य हरिश्रेष्ठं स बभौ रक्षसां गणः।
ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीमरूपं समास्थितः॥
१७प्रासादस्य महांस्तस्य स्तम्भं हेमपरिष्कृतम्।
उत्पाटयित्वा वेगेन हनूमान्मारुतात्मजः॥
१८ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः।
तत्र चाग्निः समभवत्प्रासादश्चाप्यदह्यत॥
एवम् उक्त्वा चैत्ये स्थितः महाकायः हरियूथपः रक्षसां भयं जनयन् भीमनिर्ह्रादः ननाद। तेन महता नादेन आकृष्टाः शतं चैत्यपालाः विविधानि अस्त्राणि — प्रासान् खड्गान् परश्वधान् च — गृहीत्वा तत्र आययुः। ते महाकायाः राक्षसाः तानि अस्त्राणि विसृजन्तः मारुतिं सर्वतः पर्यवारयन्। विचित्राभिः गदाभिः, काञ्चनाङ्गदैः परिघैः, आदित्यसंनिभैः बाणैः च ते वानरश्रेष्ठम् अभि आजग्मुः। हरिश्रेष्ठं परिक्षिप्य स्थितः सः रक्षसां गणः गङ्गायाः तोयस्य विपुलः महान् आवर्तः इव बभौ। आवर्तस्य उपमया सूच्यते यत् राक्षसाः चक्राकारेण तं परितः परिभ्रमन्ति स्म, मध्ये च अचलः हनूमान् आवर्तस्य केन्द्रम् इव स्थितः। ततः क्रुद्धः वातात्मजः भीमरूपं समास्थितः। प्रासादस्य हेमपरिष्कृतं महान्तं स्तम्भं वेगेन उत्पाट्य सः महाबलः तं शतधारं स्तम्भं भ्रामयामास। भ्रामणस्य वेगात् संघर्षेण तत्र अग्निः समभवत्, प्रासादः च अदह्यत। अत्र आयुधम् अपि शत्रोः एव गृहात् गृहीतम् — प्रासादस्य स्तम्भेन एव प्रासादरक्षकाः हताः। प्रासादस्य दाहः अग्रे वक्ष्यमाणस्य लङ्कादाहस्य पूर्वाभासः इव। चैत्यपालानां शतम् आगतम्, किन्तु तेषां बहुत्वम् एकस्य वानरस्य पुरतः निष्फलम्। हनूमतः भीमरूपधारणं पूर्वसर्गेषु अपि दृष्टम् — यदा यदा शत्रवः वर्धन्ते, तदा तदा सः अपि स्वशरीरं वर्धयति। शतधारः स्तम्भः इति तस्य बहवः कोणाः, येन भ्रामितः सः परितः स्थितान् सर्वान् एकदा एव प्रहरति। हिन्दी-अनुवादे अपि ‘सौ धारें’ इति तथैव गृहीतम्। अग्निः स्वयम् उत्पन्नः इति वचनेन कविः सूचयति यत् हनूमतः वेगः एव अग्नेः कारणम्, न तु कश्चित् प्रयत्नः।
Having said this, the huge monkey leader standing on the temple let out a terrible roar that struck fear into the rākṣasas. Drawn by that great roar, a hundred temple guards came running, seizing weapons of every kind, lances, swords and axes. Hurling them, those huge rākṣasas surrounded the son of the Wind on every side. With ornate maces, with iron bars bound in gold and with arrows bright as the sun, they fell upon the best of monkeys, and the host of rākṣasas ringing him round looked like a great, broad whirlpool in the waters of the Gaṅgā. The whirlpool image suggests the rākṣasas circling around him while Hanumān stood unmoving at the centre. Then the son of the Wind, enraged, took on a fearsome form. With great force he tore out a huge gold-adorned pillar of the palace, and the mighty one whirled that hundred-edged pillar round, until fire sprang up from the friction and the palace began to burn. Here too the weapon came from the enemy's own house: the guards of the palace were killed with the palace's own pillar. The burning of the palace is like a foreshadowing of the burning of Laṅkā to come. A hundred temple guards had come, but their numbers counted for nothing against one monkey. His taking on a fearsome form had been seen in the earlier sargas too: whenever his enemies grew, he grew his own body. The pillar was hundred-edged, with many corners, so that whirled around it struck all who stood around him at once. By saying the fire arose of itself, the poet suggests that Hanumān's speed alone kindled it, not any deliberate effort.
५राक्षसवधः वानरसेनाबलवर्णनं च
१९दह्यमानं ततो दृष्ट्वा प्रासादं हरियूथपः।
स राक्षसशतं हत्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान्॥
२०अन्तरिक्षस्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।
मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम्॥
२१बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम्।
अटन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः॥
२२दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः॥
२३सन्ति चौघबलाः केचित्सन्ति वायुबलोपमाः।
अप्रमेयबलाः केचित्तत्रासन्हरियूथपाः॥
२४ईदृग्विधैस्तु हरिभिर्वृतो दन्तनखायुधैः।
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि॥
२५आगमिष्यति सुग्रीवः सर्वेषां वो निषूदनः।
नेयमस्ति पुरी लङ्का न यूयं न च रावणः।
यस्य त्विक्ष्वाकुवीरेण बद्धं वैरं महात्मना॥
प्रासादं दह्यमानं दृष्ट्वा हरियूथपः, वज्रेण इन्द्रः असुरान् इव, तेन स्तम्भेन राक्षसशतं हत्वा अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत् — मादृशानां महात्मनां बलिनां सुग्रीववशवर्तिनां वानरेन्द्राणां सहस्राणि सर्वासु दिक्षु विसृष्टानि। वयम् अन्ये च वानराः कृत्स्नां वसुधाम् अटन्ति। तेषु केचित् दशनागबलाः, केचित् ततः दशगुणोत्तराः, केचित् नागसहस्रस्य तुल्यविक्रमाः। केचित् जलौघबलाः, केचित् वायुबलोपमाः, केचित् च अप्रमेयबलाः हरियूथपाः सन्ति। ईदृग्विधैः दन्तनखायुधैः शतैः शतसहस्रैः कोटिभिः अयुतैः अपि हरिभिः वृतः सर्वेषां वः निषूदनः सुग्रीवः आगमिष्यति। यस्य इक्ष्वाकुवीरेण महात्मना रामेण सह वैरं बद्धम्, तस्य रावणस्य इयं लङ्का पुरी न भविष्यति, न यूयं, न च रावणः। अत्र हनूमान् आत्मानं केवलम् एकं सामान्यं दूतम् इति न्यूनीकरोति — मादृशाः सहस्रशः सन्ति इति वदन् राक्षसानां मनसि भयं वर्धयति। एकेन एव वानरेण एतावान् नाशः कृतः चेत्, सहस्राणां वानराणाम् आगमने किं भविष्यति इति चिन्ता तेषु जायते। एषा बुद्धिपूर्विका नीतिः — शत्रोः मनोबलस्य भङ्गः युद्धात् पूर्वम् एव। वैरस्य कारणम् अपि अन्ते स्पष्टीकृतम् — इक्ष्वाकुवीरेण सह विरोधः एव लङ्कायाः विनाशस्य मूलम्, न वानराणां क्रौर्यम्। अन्तरिक्षे स्थित्वा वचनं सर्वैः श्रूयेत इति तस्य स्थानस्य अपि प्रयोजनम्। बलानां वर्णनं क्रमेण वर्धते — दशनागबलात् आरभ्य अप्रमेयबलपर्यन्तम्; सङ्ख्याः अपि शतात् कोटिपर्यन्तं वर्धन्ते। ‘दन्तनखायुधैः’ इति — वानराणां शस्त्राणि न सन्ति, तथापि ते दन्तैः नखैः एव अजेयाः इति भावः।
Seeing the palace ablaze, the monkey leader killed a hundred rākṣasas with that pillar, as Indra slays the asuras with his thunderbolt. Then, standing in the sky, the glorious Hanumān said: "Thousands of mighty lords of monkeys like me, great-souled and obedient to Sugrīva, have been sent out in every direction; we and other monkeys are roaming the whole earth. Some have the strength of ten elephants, some ten times more, some are equal in valour to a thousand elephants. Some have the strength of a flood, some the strength of the wind, and some monkey leaders have strength beyond measure. With such monkeys around him, whose weapons are their teeth and claws, by hundreds, by hundreds of thousands, by tens of thousands and by crores, Sugrīva will come, and he will destroy you all. Neither this city of Laṅkā will remain, nor you, nor Rāvaṇa, since he has bound himself in enmity with the great-souled hero of the Ikṣvākus." Here Hanumān made himself out to be just one ordinary envoy; by saying there were thousands like him, he increased the fear in the rākṣasas' minds. If a single monkey had caused so much ruin, what would happen when thousands came? That was the worry he planted in them, a deliberate policy of breaking the enemy's spirit before the battle begins. At the end he made the cause of the enmity plain: the conflict with the hero of the Ikṣvākus, not any cruelty of the monkeys, was the root of Laṅkā's ruin. He spoke standing in the sky so that all could hear. The strengths mount step by step, from ten elephants to strength beyond measure, and the numbers from hundreds to crores. "Whose weapons are their teeth and claws" means the monkeys had no weapons, yet with teeth and claws alone they were invincible.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- चैत्य + प्रासाद — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य उकारः ‘चैत्यप्रासादो न’
- समासः
- चैत्यस्य प्रासादः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- विध्वंसयामि + अहम् → विध्वंसयाम्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — वि + ‘ध्वंस्’ धातोः णिजन्तात् लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनसा + अदर्शयन् → मनसादर्शयन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे सन्धिना मिलिते
- विभक्तिः
- मनसा — तृतीया; अदर्शयन् — शतृप्रत्ययान्तम्, प्रथमा, एकवचनम् (हनूमतः विशेषणम्)
- सन्धिः
- उत् + प्लुत्य → उत्प्लुत्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उत् + ‘प्लु’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मेरोः शृङ्गम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (उपमानम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रतिसूर्य इवोदितः’ इत्यत्र विसर्गलोपः अ + इ = ए (गुणः)
- समासः
- प्रतिरूपः सूर्यः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + धृष्य — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म्)
- समासः
- समासः नास्ति — सम्, प्र इति उपसर्गौ, ‘धृष्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- प्रज्वलन् + लक्ष्म्या → प्रज्वलँल्लक्ष्म्या — नकारस्य लकारे परे अनुनासिकः ल् (लत्वसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे सन्धिना मिलिते
- विभक्तिः
- प्रज्वलन् — शतृप्रत्ययान्तम्, प्रथमा; लक्ष्म्या — तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पारियात्र + उपमः → पारियात्रोपमः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पारियात्रः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धृष्टमास्फोटयामास’ इत्यत्र मकारस्य स्वरेण सह संयोगः (बाह्यः)
- समासः
- समासः नास्ति — आङ् + ‘स्फुट्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- श्रोत्राणि हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘शब्देन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अस्त्रवित् + जयताम् → अस्त्रविज्जयताम् — तकारस्य जकारे परे जकारः (श्चुत्वम्/परसवर्णः)
- समासः
- अस्त्राणि वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (अस्त्रवित्)
- विभक्तिः
- अस्त्रवित् — प्रथमा, एकवचनम्; जयताम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘रामस्याक्लिष्ट…’ इत्यत्र अ + अ = आ (सवर्णदीर्घः, बाह्यः)
- समासः
- अक्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रतिकूलं बलम् / बलस्य प्रतिरूपम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धृष्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वा
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्त्वान्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मिष्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (अनादरे षष्ठी — ‘सर्वरक्षसां मिषताम्’)
- सन्धिः
- भीम + निर्ह्राद — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भीमः निर्ह्रादः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति (परशु + ‘धा’ इति व्युत्पत्तिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परि + अवारयन् → पर्यवारयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — परि + ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- काञ्चन + अङ्गद → काञ्चनाङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- काञ्चनम् अङ्गदं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘परिघैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आवर्त इव’ इत्यत्र विसर्गलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — आङ् + ‘वृत्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्ना परिष्कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘स्तम्भम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शतं धाराः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रासादश्चाप्यदह्यत’ इत्यत्र अपि + अदह्यत = अप्यदह्यत (यण्, बाह्यः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दह्’ धातोः कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, कर्मवाच्यम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुग्रीवस्य वशे वर्तन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (अन्तः षष्ठीसप्तमीतत्पुरुषौ)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दशगुण + उत्तर → दशगुणोत्तर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दशगुणेन उत्तराः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- च + ओघबलाः → चौघबलाः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- ओघस्य इव बलं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- नख + आयुध → नखायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- दन्ताः नखाः च आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नि + ‘सूद्’ धातोः ल्युः (षत्वम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तु + इक्ष्वाकुवीरेण → त्विक्ष्वाकुवीरेण — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
- समासः
- इक्ष्वाकूणां वीरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्