॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ४२

सुन्दरकाण्डम् — द्विचत्वारिंशः सर्गः

किंकरवधः

वनभङ्गेन लङ्कानिवासिनां त्रासः, राक्षसीनां सीतां प्रति प्रश्नः, सीतायाः उत्तरम्, रावणाय निवेदनम्, रावणस्य क्रोधः, किंकराणां प्रेषणम्, हनुमतः घोषणा, परिघेण किंकरवधः, प्रहस्तपुत्रस्य आदेशः

पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च सर्वे लङ्कानिवासिनः त्राससम्भ्रान्ताः; मृगपक्षिणः विद्रुताः, राक्षसानां क्रूराणि निमित्तानि प्रादुरभवन्। निद्रायां गतायां राक्षस्यः भग्नं वनं महाकपिं च ददृशुः; हनुमान् भयावहं सुमहत् रूपं चकार। राक्षस्यः सीतां पृष्टवत्यः — कः अयम्, त्वया सह किं संवादः कृतः? सीता उवाच — कामरूपाणां रक्षसां विज्ञाने मम का गतिः? अहिः एव अहेः पादान् जानाति; अहम् अपि भीता, कामरूपिणं राक्षसम् एव एनं मन्ये। राक्षस्यः रावणाय न्यवेदयन् — भीमवपुः कपिः सीतया कृतसंवादः वनं प्रमृष्टवान्, केवलं सीतायाः आश्रयं शिंशपावृक्षं न नाशितवान्; तस्य उग्रं दण्डम् आज्ञापय। तत् श्रुत्वा चिताग्निः इव प्रज्वलितः रावणः आत्मसदृशान् किंकरान् नाम अशीतिसहस्रं राक्षसान् हनुमतः निग्रहाय व्यादिदेश। ते तोरणस्थं कपिं परिवव्रुः। हनुमान् लाङ्गूलं भूमौ आविध्य ननाद, ‘जयत्यतिबलो रामः’ इति घोषयामास, तोरणाश्रितं परिघं गृहीत्वा सर्वान् किंकरान् जघान। हतशेषाः रावणाय निवेदयन्; रावणः प्रहस्तपुत्रं युद्धाय समादिदेश।

१लङ्कायां त्रासः, राक्षसीनां प्रश्नः, सीतायाः उत्तरम्

१ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च।
बभूवुस्त्राससम्भ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः॥

२विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर्मृगपक्षिणः।
रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे॥

३ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः।
तद्वनं ददृशुर्भग्नं तं च वीरं महाकपिम्॥

४स ता दृष्ट्वा महाबाहुर्महासत्त्वो महाबलः।
चकार सुमहद्रूपं राक्षसीनां भयावहम्॥

५ततस्तु गिरिसंकाशमतिकायं महाबलम्।
राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्जनकात्मजाम्॥

६कोऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तमिहागतः।
कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्युत॥

७आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत्ते सुभगे भयम्।
संवादमसितापाङ्गि त्वया किं कृतवानयम्॥

८अथाब्रवीत्तदा साध्वी सीता सर्वाङ्गशोभना।
रक्षसां कामरूपाणां विज्ञाने का गतिर्मम॥

९यूयमेवास्य जानीत योऽयं यद्वा करिष्यति।
अहिरेव ह्यहेः पादान्विजानाति न संशयः॥

१०अहमप्यतिभीतास्मि नैव जानामि को ह्ययम्।
वेद्मि राक्षसमेवैनं कामरूपिणमागतम्॥

ततः पक्षिणां निनादेन वृक्षाणां भङ्गस्वनेन च सर्वे लङ्कानिवासिनः त्रासेन सम्भ्रान्ताः बभूवुः। मृगाः पक्षिणः च भयत्रस्ताः विद्रुताः विनेदुः; रक्षसां च क्रूराणि निमित्तानि प्रादुरभवन् — अशुभानि शकुनानि आगामिनः विनाशस्य सूचकानि। ततः निद्रायां गतायां विकृताननाः राक्षस्यः भग्नं तत् वनं तं वीरं महाकपिं च ददृशुः। महाबाहुः महासत्त्वः महाबलः सः ताः दृष्ट्वा राक्षसीनां भयावहं सुमहत् रूपं चकार। गिरिसंकाशम् अतिकायं महाबलं तं वानरं दृष्ट्वा राक्षस्यः जनकात्मजां पप्रच्छुः — ‘अयं कः, कस्य, कुतः वा, किंनिमित्तम् इह आगतः? अनेन सह त्वया संवादः कथं कृतः? विशालाक्षि, सुभगे, नः आचक्ष्व, ते भयं मा भूत्; असितापाङ्गि, अयं त्वया सह किं संवादं कृतवान्?’ अथ सर्वाङ्गशोभना साध्वी सीता तदा अब्रवीत् — ‘कामरूपाणां रक्षसां विज्ञाने मम का गतिः? यूयम् एव अस्य जानीत — अयं कः, किं वा करिष्यति; अहिः एव अहेः पादान् विजानाति, न संशयः। अहम् अपि अतिभीता अस्मि; अयं कः इति न जानामि; कामरूपिणम् आगतं राक्षसम् एव एनं वेद्मि।’ अत्र सीतायाः चातुर्यं रमणीयम् — सा असत्यं न वदति, किन्तु सत्यं गोपयति; राक्षसाः स्वयं मायाविनः, अतः ‘यूयम् एव जानीत’ इति प्रश्नं तेषु एव प्रत्यर्पयति। ‘अहिः एव अहेः पादान् विजानाति’ इति लोकोक्तिः — सर्पस्य पादाः अदृश्याः, केवलं सर्पः एव तान् जानाति; तथा मायाविनः राक्षसस्य रूपं मायावी राक्षसः एव जानीयात्। एवं सा हनुमतः रक्षणं करोति, स्वस्य च। राक्षस्यः तस्याः ‘मा भूत् ते भयम्’ इति मधुरवचनैः रहस्यं ज्ञातुम् इच्छन्ति, किन्तु सीता तासां छलं न गृह्णाति। हनुमतः महारूपधारणम् अपि उद्देश्यपूर्वकम् — राक्षसीनां भयम् उत्पाद्य रावणं प्रति वार्ता शीघ्रं गच्छेत् इति। ‘क्रूराणि निमित्तानि’ इति पदेन लङ्कायाः विनाशस्य प्रथमं पूर्वचिह्नम् अत्र दृश्यते। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य परिणामः — प्रमदावनस्य भञ्जनेन उत्पन्नः कोलाहलः सम्पूर्णां लङ्कां व्याप्नोति। प्रथमं पशवः पक्षिणः च भीताः, ततः राक्षस्यः जागरिताः, अन्ते रावणः अपि ज्ञास्यति — एवं वार्ता क्रमेण वर्धते। राक्षसीनां प्रश्नाः चत्वारः — कः, कस्य, कुतः, किमर्थम् — एते दूतस्य परीक्षायाः पारम्परिकाः प्रश्नाः। सीतायाः उत्तरं संक्षिप्तं, किन्तु तस्मिन् तस्याः बुद्धिः धैर्यं च स्पष्टे।

At the clamour of the birds and the crash of breaking trees, all the people of Laṅkā were thrown into terror and confusion. Beasts and birds fled in fear, crying out, and dreadful portents appeared to the rākṣasas, ill omens of the ruin to come. Their sleep broken, the rākṣasīs with their misshapen faces saw the wrecked grove and that heroic great monkey. Seeing them, the mighty-armed monkey, great in courage and strength, took on an enormous form that struck terror into them. At the sight of that monkey, huge as a mountain and immensely strong, the rākṣasīs questioned Janaka's daughter: "Who is he? Whose is he? Where has he come from, and why? How is it that you have been talking with him? Tell us, large-eyed one; don't be afraid, lucky lady. What was it he said to you, dark-eyed one?" Then the virtuous Sītā, lovely in every limb, said: "What way have I of knowing rākṣasas who can take any form they please? You yourselves should know who he is and what he will do. Only a snake knows a snake's feet, beyond doubt. I am terrified too; I do not know who he is. I take him to be a rākṣasa who has come here in some form of his own choosing." Sītā's cleverness here is delightful: she told no lie, but she hid the truth. The rākṣasas were themselves masters of illusion, so with "you should know" she turned the question back on them. The saying about the snake means that a snake's feet are invisible and only a snake knows them; so only a shape-shifting rākṣasa could see through another's disguise. In this way she protected Hanumān, and herself too. The rākṣasīs tried to wheedle the secret out of her with sweet words like "don't be afraid", but Sītā was not taken in. Hanumān's taking on his great form had a purpose too: to frighten the rākṣasīs so that the news would reach Rāvaṇa quickly. The dreadful portents are the first omen of Laṅkā's ruin. The sarga follows from the last: the uproar caused by the wrecking of the grove spreads through all Laṅkā, first frightening the beasts and birds, then waking the rākṣasīs, and soon reaching Rāvaṇa himself, so the news grows step by step. The rākṣasīs' four questions, who, whose, from where, and why, are the traditional questions put to an envoy. Sītā's answer was short, but her intelligence and composure are plain in it.

२राक्षसीभिः रावणाय निवेदनम्

११वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता द्रुतम्।
स्थिताः काश्चिद्गताः काश्चिद्रावणाय निवेदितुम्॥

१२रावणस्य समीपे तु राक्षस्यो विकृताननाः।
विरूपं वानरं भीमं रावणाय न्यवेदिषुः॥

१३अशोकवनिकामध्ये राजन्भीमवपुः कपिः।
सीतया कृतसंवादस्तिष्ठत्यमितविक्रमः॥

१४न च तं जानकी सीता हरिं हरिणलोचना।
अस्माभिर्बहुधा पृष्टा निवेदयितुमिच्छति॥

१५वासवस्य भवेद्दूतो दूतो वैश्रवणस्य वा।
प्रेषितो वापि रामेण सीतान्वेषणकाङ्क्षया॥

१६तेनैवाद्भुतरूपेण यत्तत्तव मनोहरम्।
नानामृगगणाकीर्णं प्रमृष्टं प्रमदावनम्॥

१७न तत्र कश्चिदुद्देशो यस्तेन न विनाशितः।
यत्र सा जानकी देवी स तेन न विनाशितः॥

१८जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद्वा नोपलक्ष्यते।
अथवा कः श्रमस्तस्य सैव तेनाभिरक्षिता॥

१९चारुपल्लवपत्राढ्यं यं सीता स्वयमास्थिता।
प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः स च तेनाभिरक्षितः॥

२०तस्योग्ररूपस्योग्रं त्वं दण्डमाज्ञातुमर्हसि।
सीता सम्भाषिता येन वनं तेन विनाशितम्॥

२१मनःपरिगृहीतां तां तव रक्षोगणेश्वर।
कः सीतामभिभाषेत यो न स्यात्त्यक्तजीवितः॥

वैदेह्याः वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः द्रुतं विद्रुताः — काश्चित् तत्र एव स्थिताः, काश्चित् रावणाय निवेदितुं गताः। रावणस्य समीपं गत्वा विकृताननाः राक्षस्यः विरूपं भीमं वानरं रावणाय न्यवेदिषुः — ‘राजन्, अशोकवनिकामध्ये भीमवपुः अमितविक्रमः कपिः सीतया कृतसंवादः तिष्ठति। हरिणलोचना जानकी सीता अस्माभिः बहुधा पृष्टा अपि तं हरिं निवेदयितुं न इच्छति। सः वासवस्य दूतः भवेत्, वैश्रवणस्य वा दूतः, सीतान्वेषणकाङ्क्षया रामेण प्रेषितः वा। तेन अद्भुतरूपेण यत् तव मनोहरं नानामृगगणाकीर्णं प्रमदावनं, तत् प्रमृष्टम्। तत्र कश्चित् उद्देशः नास्ति यः तेन न विनाशितः; यत्र सा जानकी देवी, सः एव तेन न विनाशितः। जानकीरक्षणार्थं वा, श्रमात् वा इति न उपलक्ष्यते; अथवा तस्य कः श्रमः — सा एव तेन अभिरक्षिता। चारुपल्लवपत्राढ्यः प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः, यं सीता स्वयम् आस्थिता, सः अपि तेन अभिरक्षितः। येन सीता सम्भाषिता, वनं च विनाशितं, तस्य उग्ररूपस्य उग्रं दण्डम् आज्ञातुम् अर्हसि। रक्षोगणेश्वर, तव मनःपरिगृहीतां तां सीतां यः त्यक्तजीवितः न स्यात्, सः कः अभिभाषेत?’ राक्षसीनां निवेदने त्रयः मुख्याः अंशाः — कपेः परिचयस्य अनुमानम् (इन्द्रस्य कुबेरस्य रामस्य वा दूतः), वनस्य नाशः, सीतायाः आश्रयस्य रक्षणं च। अन्तिमः अंशः विशेषतः महत्त्वपूर्णः — सर्वं वनं भग्नं, केवलं सीतायाः शिंशपावृक्षः सुरक्षितः; अतः कपिः सीतायाः पक्षे इति स्पष्टम्। ‘अथवा कः श्रमः तस्य’ इति वचनेन राक्षस्यः स्वयम् अनुमानं शोधयन्ति — एतादृशस्य बलवतः श्रमः न सम्भवति, अतः सीतायाः रक्षणम् एव उद्देशः। अन्ते ताः रावणस्य अहंकारं स्पृशन्ति — ‘तव मनःपरिगृहीतां सीतां कः अभिभाषेत?’ — येन तस्य क्रोधः प्रज्वलेत्। अत्र राक्षसीनां वचने कुटिलता अपि दृश्यते: सीतायाः उत्तरं ताः न निवेदयन्ति, केवलं ‘न इच्छति’ इति वदन्ति, येन सीता अपि संशयास्पदा भवेत्। ‘दूतः’ इति अनुमानं सत्यस्य समीपे — ताः जानन्ति यत् अयं सामान्यः वानरः न। ‘काश्चित् स्थिताः, काश्चित् गताः’ इति वर्णनेन राक्षसीनां भयं सूचितम् — सर्वाः न धावन्ति, केचन सीतायाः रक्षणाय स्थिताः। निवेदने राक्षस्यः हनुमतः ‘भीमवपुः’, ‘अमितविक्रमः’, ‘अद्भुतरूपः’, ‘उग्ररूपः’ इति बहूनि विशेषणानि प्रयुञ्जते — तासां भयं वचनेषु अपि प्रतिफलति। ‘तव मनोहरं प्रमदावनम्’ इति पदेन ताः रावणस्य स्वामित्वं स्मारयन्ति, येन वनस्य नाशः तस्य अपमानः इव प्रतिभाति। ‘त्यक्तजीवितः’ इति अन्तिमं पदं कपेः मृत्युं निश्चितं करोति — रावणस्य प्रियाम् अभिभाषमाणः जीवितं त्यक्तवान् एव।

Hearing Vaidehī's words, the rākṣasīs scattered in haste; some stayed where they were, and some went to report to Rāvaṇa. Coming before Rāvaṇa, the misshapen rākṣasīs told him of the misshapen, terrible monkey. "King, in the middle of the Aśoka grove there is a monkey of terrible body and boundless prowess, who has been talking with Sītā. And Janaka's daughter, the doe-eyed Sītā, will not tell us anything about that monkey, though we questioned her again and again. He may be a messenger of Indra or of Kubera, or he may have been sent by Rāma, eager to find Sītā. With that extraordinary form of his he has laid waste your delightful pleasure grove, full of every kind of creature. There is no part of it he has not destroyed, except the place where the lady Jānakī is; that he has left alone. Whether it was to protect Jānakī or because he was tired is not clear; but then what could tire such a creature? It was her he was protecting. The tall śiṃśapā tree, rich in lovely shoots and leaves, where Sītā herself stays, that too he has spared. You should order a fierce punishment for that fierce creature who has spoken with Sītā and destroyed the grove. Lord of the rākṣasa hosts, who would dare speak to Sītā, whom you have taken to your heart, unless he had given up all care for his life?" Their report had three main points: their guess at who the monkey was, Indra's messenger, Kubera's or Rāma's; the destruction of the grove; and the sparing of Sītā's shelter. The last is especially important: the whole grove was wrecked and only Sītā's śiṃśapā tree left safe, so it was clear the monkey was on her side. "What could tire such a creature?" shows the rākṣasīs correcting their own guess: one so strong could not have been tired, so protecting Sītā must have been his aim. At the end they touched Rāvaṇa's pride, "who would dare speak to the woman you have taken to your heart?", to set his anger ablaze. There is guile in their report too: they did not repeat Sītā's answer, only that she "would not tell", so that Sītā too might fall under suspicion. Their guess that he was a messenger was close to the truth; they knew he was no ordinary monkey. That some stayed and some went shows their fear: not all of them ran, some stayed to guard Sītā. The many words they used for Hanumān, terrible, boundless in prowess, extraordinary, fierce, reflect their own fright. "Your delightful pleasure grove" reminded Rāvaṇa that it was his, so that its destruction would seem an insult to him. And "one who has given up all care for his life" declared the monkey's death certain: whoever spoke to Rāvaṇa's beloved had already thrown his life away.

३रावणस्य क्रोधः, किंकराणां प्रेषणं, तेषाम् आक्रमणम्

२२राक्षसीनां वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
चिताग्निरिव जज्वाल कोपसंवर्तितेक्षणः॥

२३तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः।
दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः॥

२४आत्मनः सदृशान्वीरान्किंकरान्नाम राक्षसान्।
व्यादिदेश महातेजा निग्रहार्थं हनूमतः॥

२५तेषामशीतिसाहस्रं किंकराणां तरस्विनाम्।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्कूटमुद्गरपाणयः॥

२६महोदरा महादंष्ट्रा घोररूपा महाबलाः।
युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः॥

२७ते कपिं तं समासाद्य तोरणस्थमवस्थितम्।
अभिपेतुर्महावेगाः पतंगा इव पावकम्॥

२८ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः।
आजग्मुर्वानरश्रेष्ठं शरैरादित्यसंनिभैः॥

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः कोपसंवर्तितेक्षणः चिताग्निः इव जज्वाल। क्रुद्धस्य तस्य नेत्राभ्याम् अश्रुबिन्दवः प्रापतन्, दीप्ताभ्यां दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः इव। महातेजाः सः आत्मनः सदृशान् वीरान् किंकरान् नाम राक्षसान् हनूमतः निग्रहार्थं व्यादिदेश। तेषां तरस्विनाम् अशीतिसाहस्रं किंकराणां कूटमुद्गरपाणयः तस्मात् भवनात् निर्ययुः। महोदराः महादंष्ट्राः घोररूपाः महाबलाः युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ते तोरणस्थम् अवस्थितं तं कपिं समासाद्य, पावकं पतङ्गाः इव, महावेगाः अभिपेतुः। विचित्राभिः गदाभिः, काञ्चनाङ्गदैः परिघैः, आदित्यसंनिभैः शरैः च ते वानरश्रेष्ठम् आजग्मुः। ‘चिताग्निः इव’ इति उपमा रावणस्य क्रोधस्य भयंकरतां दर्शयति — चितायाः अग्निः शवं दहति, एवं रावणस्य क्रोधः मृत्युं सूचयति। तस्य नेत्राभ्याम् अश्रुबिन्दवः क्रोधजाः, दीपात् तैलबिन्दवः ज्वलन्तः इव पतन्ति — एषा उपमा अपूर्वा (२३तमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः)। ‘आत्मनः सदृशान्’ इति पदेन किंकराः रावणस्य समबलाः इति सूच्यते। ‘अशीतिसाहस्रम्’ इति संख्या हनुमतः एकस्य विरुद्धं विशालां सेनां दर्शयति। ‘पतङ्गाः इव पावकम्’ इति उपमा किंकराणां विनाशं पूर्वम् एव सूचयति — पतङ्गाः अग्निं प्रति धावन्तः स्वयं दह्यन्ते। अस्मिन् भागे वीररसः भयानकरसः च मिश्रितौ। रावणस्य प्रतिक्रिया अविचारिता — सः दूतस्य परिचयं न पृच्छति, केवलं निग्रहम् आज्ञापयति। ‘निग्रहार्थम्’ इति पदं सूचयति यत् प्रथमं सः कपिं ग्रहीतुम् इच्छति, न हन्तुम्। किंकराणां वर्णनं — महोदराः, महादंष्ट्राः, घोररूपाः — तेषां भयंकरत्वं दर्शयति; ‘कूटमुद्गरपाणयः’ इति आयुधानि अपि उक्तानि। ‘तोरणस्थम् अवस्थितम्’ इति हनुमतः स्थैर्यं दर्शयति — सः न पलायते, अपितु द्वारे एव प्रतीक्षते। किंकराणां आयुधानि विविधानि, शत्रुः तु एकः एव।

Hearing the rākṣasīs, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, blazed up like a funeral fire, his eyes rolling with rage. From the eyes of that furious king tears fell, like drops of oil falling, still burning, from two blazing lamps. The mighty one ordered rākṣasas as strong as himself, heroes called the Kiṅkaras, to seize Hanumān. Eighty thousand of those swift Kiṅkaras went out from his palace carrying hammers and iron clubs. Big-bellied, long-tusked, dreadful to look at and immensely strong, all eager for battle and bent on capturing Hanumān, they came upon the monkey standing at the gateway and hurled themselves at him with great speed, like moths into a flame. With wondrous maces, with iron bars bound in gold and with arrows bright as the sun, they attacked the best of monkeys. The funeral fire shows how terrible Rāvaṇa's anger was: a pyre burns the dead, and his anger foretold death. The tears of rage falling like burning oil from a lamp is a striking image. "As strong as himself" means the Kiṅkaras were Rāvaṇa's equals in might, and eighty thousand shows the vast army set against one Hanumān. The moths rushing into the flame foretell the Kiṅkaras' destruction, for moths that fly at fire are burnt. Heroism and terror are mingled in this passage. Rāvaṇa acted without thinking: he did not ask who the messenger was but simply ordered him seized, and "to seize" suggests that at first he wanted the monkey captured, not killed. The Kiṅkaras, big-bellied, long-tusked, dreadful, and their hammers and clubs are described, while "standing at the gateway" shows Hanumān's steadiness: he did not run, but waited at the gate. Their weapons were many; their enemy was one.

४हनुमतः लाङ्गूलास्फोटनं घोषणा च

२९मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः प्रासतोमरपाणयः।
परिवार्य हनूमन्तं सहसा तस्थुरग्रतः॥

३०हनूमानपि तेजस्वी श्रीमान्पर्वतसंनिभः।
क्षितावाविद्ध्य लाङ्गूलं ननाद च महाध्वनिम्॥

३१स भूत्वा तु महाकायो हनूमान्मारुतात्मजः।
पुच्छमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन्॥

३२तस्यास्फोटितशब्देन महता चानुनादिना।
पेतुर्विहङ्गा गगनादुच्चैश्चेदमघोषयत्॥

३३जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥

३४दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
हनूमाञ्छत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः॥

३५न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत्।
शिलाभिश्च प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः॥

३६अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम्।
समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम्॥

३७तस्य संनादशब्देन तेऽभवन्भयशङ्किताः।
ददृशुश्च हनूमन्तं संध्यामेघमिवोन्नतम्॥

मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः प्रासतोमरपाणयः ते हनूमन्तं परिवार्य सहसा अग्रतः तस्थुः। पर्वतसंनिभः तेजस्वी श्रीमान् हनुमान् अपि लाङ्गूलं क्षितौ आविध्य महाध्वनिं ननाद। सः मारुतात्मजः हनुमान् महाकायः भूत्वा पुच्छम् आस्फोटयामास, शब्देन लङ्कां पूरयन्। तस्य अनुनादिना महता आस्फोटितशब्देन विहङ्गाः गगनात् पेतुः; सः उच्चैः इदम् अघोषयत् — ‘अतिबलः रामः जयति, महाबलः लक्ष्मणः च; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति। अहम् अक्लिष्टकर्मणः कोसलेन्द्रस्य रामस्य दासः, शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः हनुमान्। शिलाभिः पादपैः च सहस्रशः प्रहरतः मम युद्धे रावणसहस्रम् अपि प्रतिबलं न भवेत्। लङ्कां पुरीम् अर्दयित्वा मैथिलीम् अभिवाद्य च सर्वरक्षसां मिषतां समृद्धार्थः गमिष्यामि।’ तस्य संनादशब्देन ते भयशङ्किताः अभवन्, उन्नतं संध्यामेघम् इव हनूमन्तं ददृशुः। हनुमतः घोषणा वाल्मीकीये प्रसिद्धा — सः स्वस्य परिचयं स्वामिनः जयेन आरभते; ‘दासः अहम्’ इति वदन् अपि सः गर्वेण वदति, यतः रामस्य दास्यम् एव तस्य गौरवम्। ‘अक्लिष्टकर्मणः’ इति रामस्य विशेषणं — यः कर्माणि अनायासेन करोति। ‘रावणसहस्रम् अपि प्रतिबलं न’ इति वचनं केवलं दर्पः न, अपितु शत्रोः मनसि भयं जनयितुं युद्धनीतिः। ‘मिषतां सर्वरक्षसाम्’ इति — सर्वेषां राक्षसानां पश्यताम् एव, तेषाम् अवमानाय। इमे षट् श्लोकाः (३१–३६) समीक्षिते ५.०४१.००४–००९ इति अग्रिमसर्गे चैत्यप्रासादप्रसङ्गे एव स्थिताः; वुल्गेटे अत्र अपि त्रिचत्वारिंशसर्गे अपि पुनः आगच्छन्ति। घोषणायाः क्रमः अपि द्रष्टव्यः — प्रथमं रामस्य जयः, ततः लक्ष्मणस्य, ततः सुग्रीवस्य; अन्ते स्वस्य परिचयः। एवं हनुमान् स्वामिनां गौरवं स्वस्मात् पूर्वं स्थापयति। ‘राघवेण अभिपालितः सुग्रीवः’ इति वचनेन रामसुग्रीवयोः सख्यं राक्षसानां पुरतः प्रकाश्यते — तेषां शत्रुः एकः न, अपितु सेनासहितः। लाङ्गूलास्फोटनं वानराणां युद्धाह्वानस्य चिह्नम्; तस्य शब्देन विहङ्गाः पतन्ति इति तस्य भयंकरता। ‘संध्यामेघम् इव उन्नतम्’ इति उपमा — संध्यायां रक्तवर्णः मेघः, तथा हनुमतः ताम्रवर्णं विशालं शरीरम्। अस्य भागस्य उद्देशः — राक्षसानां मनसि भयम्, रावणस्य च मनसि रामस्य नाम स्थापयितुम्।

With hammers, spears, tridents, lances and javelins in their hands, they surrounded Hanumān and suddenly stood before him. Hanumān too, glorious and splendid, huge as a mountain, lashed the ground with his tail and let out a mighty roar. Taking on an enormous body, the son of the Wind slapped his tail, filling Laṅkā with the sound. At that great echoing sound birds fell from the sky, and he proclaimed aloud: "Victory to Rāma of surpassing strength, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava! I am the servant of Rāma, lord of Kosala, whose deeds are done without effort. I am Hanumān, son of the Wind, slayer of enemy armies. Not a thousand Rāvaṇas could match me in battle when I strike with rocks and trees by the thousand. I will crush the city of Laṅkā, pay my respects to Maithilī, and go, my purpose achieved, while all the rākṣasas look on." At the sound of his roaring they were seized with fear, and they saw Hanumān towering like a cloud at twilight. Hanumān's proclamation is famous: he began his self-introduction with his masters' victory, and though he said "I am a servant", he said it with pride, for service to Rāma was his glory. "Whose deeds are done without effort" describes Rāma as one who accomplishes things with ease. "Not a thousand Rāvaṇas could match me" was not mere bragging but a tactic of war, to sow fear in the enemy's mind. "While all the rākṣasas look on" means before the eyes of all of them, to shame them. Notice the order of his proclamation: first Rāma's victory, then Lakṣmaṇa's, then Sugrīva's, and only at the end his own name, so he placed his masters' glory before his own. "Sugrīva, protected by Rāghava" announced to the rākṣasas the alliance of Rāma and Sugrīva: their enemy was not one monkey but one with an army behind him. Slapping the tail is the monkeys' challenge to battle, and that birds fell at its sound shows how dreadful it was. The twilight cloud fits: at dusk a cloud glows red, and so did Hanumān's huge copper-coloured body. The aim of this passage was to put fear into the rākṣasas and to fix Rāma's name in Rāvaṇa's mind.

५परिघेण किंकरवधः, प्रहस्तपुत्रस्य आदेशः

३८स्वामिसंदेशनिःशङ्कास्ततस्ते राक्षसाः कपिम्।
चित्रैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः॥

३९स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतः स महाबलः।
आससादायसं भीमं परिघं तोरणाश्रितम्॥

४०स तं परिघमादाय जघान रजनीचरान्।
सपन्नगमिवादाय स्फुरन्तं विनतासुतः॥

४१विचचाराम्बरे वीरः परिगृह्य च मारुतिः।
सूदयामास वज्रेण दैत्यानिव सहस्रदृक्॥

४२स हत्वा राक्षसान्वीरः किंकरान्मारुतात्मजः।
युद्धाकाङ्क्षी महावीरस्तोरणं समवस्थितः॥

४३ततस्तस्माद्भयान्मुक्ताः कतिचित्तत्र राक्षसाः।
निहतान्किंकरान्सर्वान्रावणाय न्यवेदयन्॥

४४स राक्षसानां निहतं महाबलं निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः।
समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम्॥

ततः स्वामिनः सन्देशेन निःशङ्काः ते राक्षसाः चित्रैः भीमैः प्रहरणैः ततः ततः कपिम् अभिपेतुः। तैः शूरैः सर्वतः परिवृतः सः महाबलः तोरणाश्रितम् आयसं भीमं परिघम् आससाद। सः तं परिघम् आदाय रजनीचरान् जघान; स्फुरन्तं पन्नगम् आदाय विनतासुतः इव सः वीरः मारुतिः तं परिगृह्य अम्बरे विचचार, सहस्रदृक् वज्रेण दैत्यान् इव सः तान् सूदयामास। सः वीरः मारुतात्मजः किंकरान् राक्षसान् हत्वा युद्धाकाङ्क्षी महावीरः तोरणं समवस्थितः। ततः तस्मात् भयात् मुक्ताः कतिचित् राक्षसाः तत्र सर्वान् किंकरान् निहतान् रावणाय न्यवेदयन्। सः राजा महाबलं राक्षसानां निहतं निशम्य परिवृत्तलोचनः पराक्रमे अप्रतिमं समरे सुदुर्जयं प्रहस्तपुत्रं समादिदेश। परिघस्य उपमा — गरुडः यथा सर्पं नखैः गृहीत्वा आकाशे चरति, तथा हनुमान् परिघं गृहीत्वा; इन्द्रः यथा वज्रेण दैत्यान् हन्ति, तथा सः किंकरान्। द्वे अपि उपमे दैवीयौ — हनुमतः पराक्रमः देवानाम् इव। ‘स्वामिसंदेशनिःशङ्काः’ इति पदस्य अर्थः — हनुमता स्वामिनः रामस्य नाम उक्तम्, अतः राक्षसाः तस्य परिचयं निःसंशयं ज्ञातवन्तः (हिन्दीटीकानुसारम्)। ‘परिवृत्तलोचनः’ इति रावणस्य क्रोधस्य चिह्नम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते, अग्रिमस्य युद्धस्य भूमिकां रचयति। परिघः तोरणे एव स्थितः आसीत् — हनुमान् शत्रोः एव आयुधेन शत्रून् हन्ति। तस्य युद्धे आकाशगमनं विशेषम् — सः भूमौ न, अपितु अम्बरे विचरन् प्रहरति, यतः सः वायुपुत्रः। ‘युद्धाकाङ्क्षी पुनः तोरणं समवस्थितः’ इति — एकस्य युद्धस्य अनन्तरं सः विश्रामं न इच्छति, अपितु अग्रिमं युद्धं प्रतीक्षते। एवं रावणस्य प्रथमः प्रयत्नः निष्फलः, अग्रिमसर्गेषु क्रमेण महत्तराः वीराः प्रेष्यन्ते।

Then those rākṣasas, now sure who he was from the name of his master, attacked the monkey from every side with many kinds of terrible weapons. Surrounded on all sides by those warriors, the mighty one seized a terrible iron bar that stood against the gateway. With it he struck down the night-rangers, like Garuḍa, son of Vinatā, seizing a writhing serpent. Grasping it, the heroic son of the Wind ranged through the sky and slaughtered them, as thousand-eyed Indra slew the daityas with his thunderbolt. When he had slain the Kiṅkaras, the heroic son of the Wind, eager for more fighting, took his stand again at the gateway. A few rākṣasas who escaped that terror reported to Rāvaṇa that all the Kiṅkaras had been killed. Hearing that the great army of rākṣasas had been slain, the king, his eyes rolling, ordered the son of Prahasta, peerless in valour and hard to overcome in battle, into the fight. Garuḍa holding a serpent in his claws as he moves through the sky, Indra slaying the daityas with his thunderbolt: both images are divine, and Hanumān's valour is like a god's. Because Hanumān had named his master Rāma, the rākṣasas knew beyond doubt who he was. Rāvaṇa's rolling eyes are the sign of his anger. The closing verse, in a different metre, prepares for the next battle. The iron bar had stood at the gateway itself, so Hanumān killed his enemies with their own weapon. His fighting through the sky is remarkable: he struck not from the ground but ranging through the air, as befits the Wind's son. "Eager for more fighting, he took his stand again at the gateway": after one battle he wanted no rest but waited for the next. So Rāvaṇa's first attempt failed, and in the sargas that follow greater and greater heroes are sent one after another.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
त्राससम्भ्रान्ताः ४२.१ भयेन व्याकुलाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रासेन सम्भ्रान्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
भयत्रस्ताः ४२.२ भीताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भयेन त्रस्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
विकृताननाः ४२.३ विरूपमुख्यः
सन्धिः
विकृत + आनन → विकृतानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विकृतानि आननानि यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
भयावहम् ४२.४ भयजनकम्
सन्धिः
भय + आवहम् → भयावहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भयम् आवहति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अतिकायम् ४२.५ महाशरीरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अतिक्रान्तः कायः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
किंनिमित्तम् ४२.६ केन कारणेन
सन्धिः
किम् + निमित्तम् → किंनिमित्तम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
किं निमित्तं यस्य — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणत्वेन)
विभक्तिः
अव्ययवत् प्रयुक्तम्
असितापाङ्गि ४२.७ कृष्णनेत्रप्रान्ते
सन्धिः
असित + अपाङ्ग → असितापाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
असितौ अपाङ्गौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सर्वाङ्गशोभना ४२.८ सर्वावयवसुन्दरी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वेषु अङ्गेषु शोभना — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कामरूपाणाम् ४२.८ इच्छया रूपधारिणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामेन रूपं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
ह्यहेः ४२.९ सर्पस्य एव
सन्धिः
हि + अहेः → ह्यहेः — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् + षष्ठी, एकवचनम् (‘अहि’ शब्दस्य)
अतिभीता ४२.१० अत्यन्तं भीता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अति + भीता — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
न्यवेदिषुः ४२.१२ निवेदितवत्यः
सन्धिः
नि + अवेदिषुः → न्यवेदिषुः — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — निपूर्वकात् णिजन्तात् ‘विद्’ धातोः लुङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
भीमवपुः ४२.१३ भयंकरशरीरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भीमं वपुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हरिणलोचना ४२.१४ मृगाक्षी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरिणस्य इव लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वैश्रवणस्य ४२.१५ कुबेरस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विश्रवसः अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अण्)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
प्रमृष्टम् ४२.१६ विनाशितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्रपूर्वकात् ‘मृज्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
चारुपल्लवपत्राढ्यम् ४२.१९ सुन्दरपल्लवपर्णपूर्णम्
सन्धिः
पत्र + आढ्य → पत्राढ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
चारुभिः पल्लवैः पत्रैः च आढ्यः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मनःपरिगृहीताम् ४२.२१ मनसा स्वीकृताम्
सन्धिः
मनस् + परिगृहीताम् — विसर्गः रक्षितः
समासः
मनसा परिगृहीता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
चिताग्निः ४२.२२ शवदाहाग्निः
सन्धिः
चिता + अग्निः → चिताग्निः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
चितायाः अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्नेहबिन्दवः ४२.२३ तैलबिन्दवः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्नेहस्य बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अशीतिसाहस्रम् ४२.२५ अशीतिसहस्रसंख्यकः समूहः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अशीतिः सहस्राणि — (साहस्रम् इति समूहार्थे तद्धितः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ४२.२६ हनुमन्तं ग्रहीतुम् उद्यताः
सन्धिः
हनूमत् + ग्रहण → हनूमद्ग्रहण — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); ग्रहण + उन्मुख → ग्रहणोन्मुख — गुणसन्धिः
समासः
हनूमतः ग्रहणे उन्मुखाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
काञ्चनाङ्गदैः ४२.२८ स्वर्णवलयभूषितैः
सन्धिः
काञ्चन + अङ्गद → काञ्चनाङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
काञ्चनानि अङ्गदानि येषु तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘परिघैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आविद्ध्य ४२.३० आहत्य, ताडयित्वा
सन्धिः
आ + विद्ध्य — सन्धिकार्यं नास्ति (मुद्रणे ‘आविद्ध्य’ इति रूपम्)
समासः
समासः नास्ति — आङ्पूर्वकात् ‘व्यध्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
अक्लिष्टकर्मणः ४२.३४ अनायासेन महाकर्मकारिणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मिषताम् ४२.३६ पश्यताम् एव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मिष्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (अनादरे षष्ठी)
स्वामिसंदेशनिःशङ्काः ४२.३८ स्वामिनाम्नः श्रवणात् संशयरहिताः
सन्धिः
निस् + शङ्काः → निःशङ्काः — विसर्गः
समासः
स्वामिनः संदेशेन निःशङ्काः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
तोरणाश्रितम् ४२.३९ द्वारे स्थापितम्
सन्धिः
तोरण + आश्रित → तोरणाश्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
तोरणे आश्रितम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘परिघम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सहस्रदृक् ४२.४१ इन्द्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सहस्रं दृशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिवृत्तलोचनः ४२.४४ क्रोधेन भ्रामितनेत्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परिवृत्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्