॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ४१

सुन्दरकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः

हनुमता प्रमदावनविध्वंसः

अल्पशेषस्य कार्यस्य विचारः, सामदानभेदानाम् अनुपयोगः, दण्डस्य निश्चयः, रावणस्य बलपरीक्षायाः इच्छा, प्रमदावनस्य भञ्जनम्, वनस्य दुर्दशा, तोरणे युद्धाय स्थितिः

सीतया पूजितः हनुमान् ततः देशात् अपक्रम्य अचिन्तयत् — असितेक्षणा दृष्टा, अल्पशेषम् इदं कार्यम्; सामदानभेदान् अतिक्रम्य चतुर्थः दण्डः एव इह दृश्यते। राक्षसेषु साम न गुणाय, अर्थोपचितेषु दानं न युज्यते, बलदर्पिताः भेदसाध्याः न; अतः पराक्रमः एव रोचते। यः मुख्ये कार्ये सिद्धे पूर्वकार्याविरोधेन बहूनि अपि साधयति, सः कार्यं कर्तुम् अर्हति। रावणेन सह युद्धं कृत्वा तस्य बलं मतं च ज्ञात्वा सुग्रीवस्य समीपं गच्छेयम्। अस्य नृशंसस्य नन्दनोपमम् इदं वनं विध्वंसयिष्यामि; ततः क्रुद्धः रावणः महत् बलं प्रेषयिष्यति, अहं च तत् निहत्य सुखं प्रतिगमिष्यामि। ततः मारुतवत् क्रुद्धः हनुमान् ऊरुवेगेन द्रुमान् क्षेप्तुम् आरभत, प्रमदावनं बभञ्ज। मथितैः वृक्षैः, भिन्नैः सलिलाशयैः, चूर्णितैः पर्वताग्रैः, सादितैः लतागृहैः चित्रगृहैः शिलागृहैः च तत् वनं प्रणष्टरूपम् अभवत्। रावणस्य मनसः महत् व्यलीकं कृत्वा युयुत्सुः एकः हनुमान् श्रिया ज्वलन् तोरणम् आश्रितः।

१हनुमतः विचारः — दण्डः एव उपायः, रावणस्य बलपरीक्षा

१स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया।
तस्माद्देशादपाक्रम्य चिन्तयामास वानरः॥

२अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते॥

३न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दानमर्थोपचितेषु युज्यते।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते॥

४न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते।
हतप्रवीराश्च रणे तु राक्षसाः कथंचिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम्॥

५कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत्।
पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति॥

६न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने॥

७इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं व्रजेयमद्य प्लवगेश्वरालयम्।
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम्॥

८कथं नु खल्वद्य भवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्समानयेन्मां च रणे दशाननः॥

९ततः समासाद्य रणे दशाननं समन्त्रिवर्गं सबलं सयायिनम्।
हृदि स्थितं तस्य मतं बलं च सुखेन मत्वाहमितः पुनर्व्रजे॥

सीतया प्रशस्ताभिः वाग्भिः पूजितः गमिष्यन् सः वानरः तस्मात् देशात् अपक्रम्य अचिन्तयत् — ‘इयम् असितेक्षणा दृष्टा; इदं कार्यम् अल्पशेषम्। त्रीन् उपायान् अतिक्रम्य चतुर्थः उपायः इह दृश्यते।’ राजनीतौ चत्वारः उपायाः प्रसिद्धाः — साम, दानं, भेदः, दण्डः च। हनुमान् प्रत्येकं परीक्षते — ‘रक्षःसु साम गुणाय न कल्पते; अर्थोपचितेषु दानं न युज्यते; बलदर्पिताः जनाः भेदसाध्याः न; अतः मम इह पराक्रमः एव रोचते। अस्य कार्यस्य पराक्रमात् ऋते कश्चित् विनिश्चयः इह न उपपद्यते; रणे हतप्रवीराः राक्षसाः कथंचित् अद्य मार्दवम् ईयुः।’ राक्षसाः समृद्धाः, अतः धनेन न लोभ्याः; ते बलेन गर्विताः, अतः परस्परं भेदयितुम् अपि न शक्याः; सामवचनं तेषु निष्फलम्। तेषां प्रमुखवीरेषु हतेषु एव ते मृदवः भवेयुः। ततः सः कार्यकुशलस्य लक्षणं स्मरति — ‘यः मुख्ये कर्मणि निर्वृत्ते पूर्वकार्याविरोधेन बहूनि अपि कार्याणि साधयेत्, सः कार्यं कर्तुम् अर्हति। स्वल्पस्य अपि कर्मणः एकः एव हेतुः साधकः न भवति; यः अर्थं बहुधा वेद, सः अर्थसाधने समर्थः।’ मुख्यं कार्यं सीतान्वेषणं सिद्धम्; तस्य अविरोधेन अपराणि अपि कार्याणि साधनीयानि। ‘इह एव कृतनिश्चयः अहं यदि अद्य प्लवगेश्वरालयं व्रजेयं — परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित् — ततः मम भर्तृशासनं कृतं स्यात्।’ स्वपक्षस्य परपक्षस्य च संघर्षे कस्य किं बलम् इति विशेषं तत्त्वतः ज्ञात्वा एव गन्तव्यम्। ‘अद्य राक्षसैः सह प्रसह्य युद्धं मम कथं सुखागतं भवेत्? तथा एव दशाननः रणे आत्मबलं मां च सारवत् कथं समानयेत्? ततः रणे समन्त्रिवर्गं सबलं सयायिनं दशाननं समासाद्य, तस्य हृदि स्थितं मतं बलं च सुखेन ज्ञात्वा अहम् इतः पुनः व्रजे।’ अत्र हनुमतः नीतिज्ञता विशेषतः प्रकाशते — सः दूतः इव केवलं सन्देशं न नयति, अपितु चारः इव शत्रोः बलं मन्त्रं च ज्ञातुम् इच्छति। ‘अल्पशेषम्’ इति पदं सूचयति यत् सीतान्वेषणं मुख्यं, शत्रुबलपरीक्षा गौणं किन्तु आवश्यकम्। तृतीयः आरभ्य नवमपर्यन्तं श्लोकेषु द्वादशाक्षरपादानि (वंशस्थ) बहुशः दृश्यन्ते — विचारस्य गाम्भीर्यं वृत्तेन अपि सूचितम्।

Honoured by Sītā with words of praise, and about to go, the monkey withdrew from that spot and began to think: "This dark-eyed lady has been found; little of the task remains. Passing over the first three means, it is the fourth that is called for here." Statecraft knows four means: conciliation, gifts, dividing the enemy, and force. Hanumān weighed each in turn: "Conciliation does no good with rākṣasas; gifts are of no use among those swollen with wealth; people proud of their strength cannot be won by division. Only valour appeals to me here. Without valour nothing can be settled in this matter; but if their chief warriors are killed in battle, the rākṣasas may somehow grow more pliant today." The rākṣasas were rich, so money would not tempt them; proud of their strength, they could not be set against one another; soft words were wasted on them. Only when their foremost heroes had been slain might they soften. Then he recalled the mark of one skilled in affairs: "He who, once the main task is done, accomplishes many others as well without harming the first, is fit to carry out a task. For no single means achieves even a small undertaking; the one who understands a matter in its many aspects is able to bring it to success." The main task, finding Sītā, was done; other tasks could now be accomplished without harming it. "If I make sure of things here and go back today to the home of the lord of the monkeys knowing the true measure of the enemy's strength and ours in a clash, then my master's command will truly have been carried out." Before going, he had to know exactly what strength each side would bring to the conflict. "How then can a battle with the rākṣasas, fought out by force, come about happily for me today, and how can the Ten-faced one in battle weigh his own strength against mine? Then, meeting the Ten-faced one in battle with his ministers, his army and his followers, and easily learning his intentions and his strength, I shall go back from here." Here Hanumān's grasp of statecraft shines out: he would not simply carry a message like an envoy but, like a spy, learn the enemy's strength and counsels. "Little remains" implies that finding Sītā was the main work, and testing the enemy's strength secondary but necessary. The poet marks the gravity of his thinking by setting these verses in a weightier metre.

२प्रमदावनविध्वंसस्य निश्चयः

१०इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम्।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम्॥

११इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः।
अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः॥

१२ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समानेष्यति राक्षसाधिपः।
त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति॥

१३अहं च तैः संयति चण्डविक्रमैः समेत्य रक्षोभिरभङ्गविक्रमः।
निहत्य तद्रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि हरीश्वरालयम्॥

‘अस्य नृशंसस्य इदं नन्दनोपमम् उत्तमं वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम्। अनलः शुष्कं वनम् इव इदं विध्वंसयिष्यामि; अस्मिन् भग्ने सः रावणः कोपं करिष्यति। ततः राक्षसाधिपः साश्वमहारथद्विपं त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं महत् बलं समानेष्यति; ततः इदं महत् युद्धं भविष्यति। अहं च संयति तैः चण्डविक्रमैः रक्षोभिः समेत्य अभङ्गविक्रमः रावणचोदितं तत् बलं निहत्य सुखं हरीश्वरालयं गमिष्यामि।’ हनुमतः योजना स्पष्टा — वनं रावणस्य प्रियं, तस्य नाशे सः अवश्यं क्रुध्येत्, सेनां च प्रेषयेत्; एवं युद्धस्य अवसरः स्वयम् आगमिष्यति। ‘नन्दनोपमम्’ इति पदेन वनस्य सौन्दर्यं इन्द्रस्य नन्दनवनेन उपमीयते — यत् सुन्दरं तस्य एव नाशः रावणस्य हृदयं विदारयेत्। ‘शुष्कं वनम् इव अनलः’ इति उपमा हनुमतः वेगं निर्दयतां च दर्शयति। ‘अभङ्गविक्रमः’ इति आत्मविशेषणं तस्य आत्मविश्वासं सूचयति — तस्य पराक्रमः केनापि न भज्यते। अस्य निश्चयस्य पृष्ठे सीतायाः रक्षणम् अपि चिन्तितम् — सः तस्याः आश्रयं शिंशपावृक्षं न स्पृशति, यथा अग्रिमसर्गे राक्षस्यः निवेदयन्ति।

"This fine grove of that cruel creature is like Indra's Nandana, delightful to eye and mind, full of all kinds of trees and creepers. I will destroy it as fire destroys a dry forest, and when it is wrecked Rāvaṇa will fall into a rage. Then the king of the rākṣasas will bring up a great army with horses, great chariots and elephants, armed with tridents, iron clubs and spears, and there will be a great battle. And I, whose valour never breaks, will meet those fierce rākṣasas in combat, slay the army Rāvaṇa sends, and go back happily to the home of the lord of the monkeys." His plan was plain: the grove was dear to Rāvaṇa, and its destruction would surely enrage him and make him send his army; so the chance for battle would come of itself. Likening the grove to Nandana conveys its beauty, and the destruction of what was so beautiful would pierce Rāvaṇa's heart. Fire in a dry forest shows Hanumān's speed and his ruthlessness, and "whose valour never breaks" shows his self-confidence. Sītā's safety was part of his resolve too: he did not touch the śiṃśapā tree that sheltered her, as the rākṣasīs report in the next sarga.

३प्रमदावनस्य भञ्जनं, वनस्य दुर्दशा, तोरणे स्थितिः

१४ततो मारुतवत्क्रुद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान्क्षेप्तुमथारभत्॥

१५ततस्तद्धनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदावनम्।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम्॥

१६तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम्॥

१७नानाशकुन्तविरुतैः प्रभिन्नसलिलाशयैः।
ताम्रैः किसलयैः क्लान्तैः क्लान्तद्रुमलतायुतैः॥

१८न बभौ तद्वनं तत्र दावानलहतं यथा।
व्याकुलावरणा रेजुर्विह्वला इव ता लताः॥

१९लतागृहैश्चित्रगृहैश्च सादितैर्व्यालैर्मृगैरार्तरवैश्च पक्षिभिः।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रणष्टरूपं तदभून्महद्वनम्॥

२०सा विह्वलाशोकलताप्रताना वनस्थली शोकलताप्रताना।
जाता दशास्यप्रमदावनस्य कपेर्बलाद्धि प्रमदावनस्य॥

२१ततः स कृत्वा जगतीपतेर्महान्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः॥

ततः मारुतवत् क्रुद्धः भीमविक्रमः मारुतिः महता ऊरुवेगेन द्रुमान् क्षेप्तुम् आरभत। ततः वीरः हनुमान् मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतं तत् प्रमदावनं बभञ्ज। मथितैः वृक्षैः, भिन्नैः सलिलाशयैः, चूर्णितैः पर्वताग्रैः च तत् वनम् अप्रियदर्शनं बभूव। नानाशकुन्तविरुतैः, प्रभिन्नसलिलाशयैः, ताम्रैः क्लान्तैः किसलयैः, क्लान्तद्रुमलतायुतैः सह तत् वनं दावानलहतम् इव न बभौ; व्याकुलावरणाः ताः लताः विह्वलाः स्त्रियः इव रेजुः। सादितैः लतागृहैः चित्रगृहैः च, आर्तरवैः व्यालैः मृगैः पक्षिभिः च, उन्मथितैः शिलागृहैः तथा गृहैः च तत् महत् वनं प्रणष्टरूपम् अभूत्। दशास्यस्य प्रमदावनस्य सा वनस्थली कपेः बलात् विह्वलाशोकलताप्रताना शोकलताप्रताना च जाता। ततः सः महान् कपिः जगतीपतेः महात्मनः मनसः महत् व्यलीकं कृत्वा बहुभिः महाबलैः सह युयुत्सुः एकः श्रिया ज्वलन् तोरणम् आश्रितः। विध्वंसस्य वर्णनं क्रमेण वर्धते — प्रथमं वृक्षाः, ततः जलाशयाः, ततः क्रीडापर्वताः, ततः गृहाणि। ‘व्याकुलावरणाः लताः विह्वलाः इव’ इति उपमायां लताः भयभीताः स्त्रियः इव, तासाम् आवरणं वस्त्रम् इव अस्तव्यस्तम् — प्रमदावनस्य नारीसम्बन्धः अत्र सूचितः। विंशतितमे श्लोके श्लेषः — ‘अशोकलता’ इति अशोकवृक्षस्य लताः, ‘शोकलता’ इति शोकस्य विस्तारः; यत् अशोकवनं तत् शोकवनं जातम्। अन्ते हनुमान् पलायते न, अपितु तोरणे युद्धाय स्थितः — सः रावणस्य सेनाम् आह्वयति। सप्तदश-अष्टादश-विंशतितमाः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, तेषु वनस्य दुर्दशायाः अतिरिक्तं वर्णनम्। ‘मारुतवत् क्रुद्धः मारुतिः’ इति पदयोः अनुप्रासः — पुत्रः पितुः इव प्रचण्डः; वायुः यथा वृक्षान् उन्मूलयति, तथा हनुमान् अपि। ‘ऊरुवेगेन’ इति पदं सूचयति यत् सः केवलं हस्ताभ्यां न, अपितु ऊरुभ्याम् अपि वृक्षान् भनक्ति। ‘मत्तद्विजसमाघुष्टम्’ इति विशेषणं विध्वंसात् पूर्वस्य वनस्य आनन्दं स्मारयति, येन पश्चात् ‘आर्तरवैः पक्षिभिः’ इति विरोधः तीव्रः भवति। ‘श्रिया ज्वलन्’ इति अन्तिमं चित्रं हनुमतः तेजः दर्शयति — विध्वंसः तस्य श्रियं न ह्रासयति, अपितु वर्धयति।

Then, furious as the wind, the son of the Wind, terrible in valour, began to hurl down the trees with the great force of his thighs. The hero Hanumān wrecked the pleasure grove, loud with maddened birds and full of all kinds of trees and creepers. With its trees smashed, its pools broken open and its hilltops ground to powder, the grove became a sorry sight. With the cries of many kinds of birds, its pools burst, its copper-coloured shoots withered and its trees and creepers wilting, it no longer shone, but looked as if a forest fire had swept it, and the creepers, their coverings in disarray, looked like women in distress. With its bowers and painted pavilions laid low, with beasts of prey, deer and birds crying out in terror, with its stone houses and other buildings smashed, the great grove lost all its beauty. Through the monkey's might, that stretch of the Ten-faced one's pleasure grove, with its spreading aśoka creepers shattered, became a spreading creeper of sorrow. Then the great monkey, having dealt this grievous wound to the heart of the mighty lord of the earth, stood alone at the gateway, blazing with splendour, eager to fight many mighty foes. The description of the destruction mounts step by step: first the trees, then the pools, then the pleasure-hills, then the buildings. The creepers with their coverings in disarray are like frightened women whose clothes are dishevelled, a hint of the grove's link with the women for whose pleasure it was made. The play on words in "aśoka" and "sorrow" is that the grove of no-sorrow became a grove of sorrow. At the end Hanumān did not flee but stood at the gateway ready to fight, challenging Rāvaṇa's army. "Furious as the wind, the son of the Wind": the son was as violent as the father, uprooting trees as the wind does. "With the force of his thighs" shows he broke the trees not only with his hands but with his thighs too. "Loud with maddened birds" recalls the joy of the grove before its ruin, making the later "birds crying out in terror" all the sharper. And the final image, "blazing with splendour", shows Hanumān's radiance: the destruction did not dim his glory but increased it.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
अपाक्रम्य ४१.१ दूरं गत्वा
सन्धिः
अप + आक्रम्य → अपाक्रम्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — अप-आङ्पूर्वकात् ‘क्रम्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
असितेक्षणा ४१.२ कृष्णनयना (सीता)
सन्धिः
असित + ईक्षणा → असितेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
त्रीनुपायान् ४१.२ साम, दानं, भेदः इति त्रीन् उपायान्
सन्धिः
त्रीन् + उपायान् → त्रीनुपायान् — हलचोः संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अर्थोपचितेषु ४१.३ धनसमृद्धेषु
सन्धिः
अर्थ + उपचित → अर्थोपचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अर्थेन उपचिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
बलदर्पिताः ४१.३ बलगर्विताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बलेन दर्पिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
पराक्रमादृते ४१.४ पराक्रमं विना
सन्धिः
पराक्रमात् + ऋते → पराक्रमादृते — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
पञ्चमी (‘ऋते’ योगे) अव्ययं च
हतप्रवीराः ४१.४ येषां प्रमुखाः वीराः हताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हताः प्रवीराः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
मार्दवम् ४१.४ मृदुताम्, नम्रताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मृदोः भावः — तद्धितान्तम् (अण्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पूर्वकार्याविरोधेन ४१.५ मुख्यकार्यस्य बाधां विना
सन्धिः
कार्य + अविरोध → कार्याविरोध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पूर्वकार्यस्य अविरोधः — षष्ठीतत्पुरुषः (उत्तरपदं नञ्तत्पुरुषः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्लवगेश्वरालयम् ४१.७ सुग्रीवस्य निवासम् (किष्किन्धाम्)
सन्धिः
प्लवग + ईश्वर → प्लवगेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); ईश्वर + आलय → ईश्वरालय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्लवगानाम् ईश्वरः, तस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित् ४१.७ शत्रोः स्वस्य च युद्धे बलतारतम्यं यथावत् जानन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते त्-कारः परपदस्य तकारेण सह ‘त्त’ इति मिलति)
समासः
परस्य आत्मनः च सम्मर्दे विशेषः, तस्य तत्त्वं वेत्ति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुखागतम् ४१.८ सुखेन प्राप्तम्
सन्धिः
सुख + आगतम् → सुखागतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सुखेन आगतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रसह्य ४१.८ बलात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्रपूर्वकात् ‘सह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
सयायिनम् ४१.९ अनुगामिभिः सहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यायिभिः सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नन्दनोपमम् ४१.१० इन्द्रस्य नन्दनवनसदृशम्
सन्धिः
नन्दन + उपम → नन्दनोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नन्दनम् उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नेत्रमनःकान्तम् ४१.१० दृष्टिहृदयहारि
सन्धिः
मनस् + कान्तम् → मनःकान्तम् — विसर्गः रक्षितः
समासः
नेत्राणां मनसां च कान्तम् — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
साश्वमहारथद्विपम् ४१.१२ अश्वरथगजयुक्तम्
सन्धिः
स + अश्व → साश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अश्वैः महारथैः द्विपैः च सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधम् ४१.१२ त्रिशूललोहपट्टिशशस्त्रयुक्तम्
सन्धिः
पट्टिश + आयुध → पट्टिशायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
त्रिशूलानि कालायसानि पट्टिशाः च आयुधानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अभङ्गविक्रमः ४१.१३ अप्रतिहतपराक्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न भङ्गः यस्य सः अभङ्गः, तादृशः विक्रमः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्षेप्तुम् ४१.१४ प्रक्षेप्तुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् — ‘क्षिप्’ धातुः
मत्तद्विजसमाघुष्टम् ४१.१५ मदमत्तपक्षिकूजितम्
सन्धिः
सम् + आघुष्टम् → समाघुष्टम् — हलचोः संयोगः
समासः
मत्तैः द्विजैः समाघुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अप्रियदर्शनम् ४१.१६ दृष्टौ अरमणीयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अप्रियं दर्शनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
किसलयैः ४१.१७ नवपल्लवैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
दावानलहतम् ४१.१८ वनाग्निना दग्धम्
सन्धिः
दाव + अनल → दावानल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दावानलेन हतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
व्याकुलावरणाः ४१.१८ अस्तव्यस्तावरणाः
सन्धिः
व्याकुल + आवरण → व्याकुलावरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
व्याकुलम् आवरणं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आर्तरवैः ४१.१९ दुःखितशब्दैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आर्तः रवः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
विह्वलाशोकलताप्रताना ४१.२० विध्वस्ताशोकलताविस्तारा
सन्धिः
विह्वला + अशोक → विह्वलाशोक — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
विह्वलाः अशोकलतानां प्रतानाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वनस्थली’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यलीकम् ४१.२१ अप्रियम्, दुःखम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
युयुत्सुः ४१.२१ योद्धुम् इच्छन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘युध्’ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्