प्रियवक्तारम्
४०.२
प्रियं वदन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं वक्ति — उपपदतत्पुरुषः (तृच्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — चत्वारिंशः सर्गः
सीतायाः पुनःसन्देशः हनुमतः उत्तरदिग्गमनं च
प्रियवक्तुः दर्शनेन हर्षः, इषीकायाः मनःशिलातिलकस्य च अभिज्ञाने, चूडामणेः निर्यातनम्, मासावधिः, हनुमतः आश्वासनम्, पुनः अभिज्ञानयाचना, विदायः, उत्तरदिशं प्रति मनसा गमनम्
हनुमतः वचनं श्रुत्वा सीता आत्महितं वाक्यम् उवाच — प्रियवक्तारं त्वां दृष्ट्वा अर्धसंजातसस्या भूमिः वृष्टिं प्राप्य इव सम्प्रहृष्यामि। यथा अहं शोकाभिकर्शितैः गात्रैः तं पुरुषव्याघ्रं संस्पृशेयं तथा दयां कुरु। रामाय अभिज्ञाने स्मारय — काकं प्रति क्षिप्ताम् इषीकां, गण्डपार्श्वे निवेशितं मनःशिलातिलकं च। अयं चूडामणिः मया सुरक्षितः, एतं दृष्ट्वा त्वाम् इव अपश्यम्; इदानीं तं निर्यातयामि; मासं यावत् एव जीविष्यामि। हनुमान् शपथेन आश्वासयति — रामलक्ष्मणौ त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः; अपरम् अपि अभिज्ञानं याचते। सीता वदति — उत्तमम् अभिज्ञानं दत्तम् एव; अस्य भूषणस्य दर्शनेन तव वाक्यं श्रद्धेयं भविष्यति। हनुमान् मणिं गृहीत्वा प्रणम्य गमनाय उपचक्रमे; सीता बाष्पगद्गदया गिरा रामलक्ष्मणसुग्रीवेभ्यः कुशलं शोकवेगं राक्षसीनां तर्जनं च निवेदयितुं वदति, शिवं तेऽध्वा अस्तु इति आशिषं ददाति। कृतार्थः परिहृष्टचेताः हनुमान् अल्पशेषं कार्यं विचार्य मनसा उत्तरदिशं जगाम।
१सीतायाः हर्षः, अभिज्ञाने, चूडामणिनिर्यातनं, मासावधिः
१श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर्महात्मनः।
उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा॥
२त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं सम्प्रहृष्यामि वानर।
अर्धसंजातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुंधरा॥
३यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः।
संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि॥
४अभिज्ञानं च रामस्य दद्या हरिगणोत्तम।
क्षिप्तामिषीकां काकस्य कोपादेकाक्षिशातनीम्॥
५मनःशिलायास्तिलको गण्डपार्श्वे निवेशितः।
त्वया प्रणष्टे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि॥
६स वीर्यवान्कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे।
वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम॥
७एष चूडामणिर्दिव्यो मया सुपरिरक्षितः।
एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ॥
८एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसम्भवः।
अतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा॥
९असह्यानि च दुःखानि वाचश्च हृदयच्छिदः।
राक्षसैः सह संवासं त्वत्कृते मर्षयाम्यहम्॥
१०धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन।
मासादूर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज॥
११घोरो राक्षसराजोऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि।
त्वां च श्रुत्वा विषज्जन्तं न जीवेयमपि क्षणम्॥
वायुसूनोः महात्मनः हनुमतः तत् वचनं श्रुत्वा सुरसुतोपमा सीता आत्महितं वाक्यम् उवाच — ‘वानर, प्रियवक्तारं त्वां दृष्ट्वा अहं सम्प्रहृष्यामि, अर्धसंजातसस्या वसुंधरा वृष्टिं प्राप्य इव।’ यथा अर्धवृद्धं धान्यं वृष्ट्या पुनः जीवति, तथा निराशायाः सीतायाः मनः हनुमतः वचनेन पुनः उज्जीवति — एषा उपमा कृषकस्य अनुभवात् गृहीता, अतः सर्वेषां हृदयङ्गमा। ‘यथा अहं शोकाभिकर्शितैः गात्रैः तं पुरुषव्याघ्रं सकामा संस्पृशेयं, तथा मयि दयां कुरु।’ ततः सा द्वे अभिज्ञाने स्मारयति — ‘हरिगणोत्तम, रामस्य अभिज्ञानं दद्याः — कोपात् काकस्य एकाक्षिशातनीं क्षिप्ताम् इषीकाम्; गण्डपार्श्वे त्वया निवेशितं मनःशिलायाः तिलकं च, प्रणष्टे तिलके यत् त्वं कृतवान् — तत् किल स्मर्तुम् अर्हसि।’ प्रथमं पूर्वसर्गस्य काकवृत्तान्तस्य संक्षेपः, द्वितीयं नूतनम् — रामः स्वहस्तेन सीतायाः कपोले मनःशिलया तिलकं कृतवान्, एषः अपि द्वयोः एव विदितः क्षणः। ‘महेन्द्रवरुणोपम, सः वीर्यवान् त्वं रक्षसां मध्ये वसन्तीं हृतां सीतां कथं समनुमन्यसे? अनघ, एषः दिव्यः चूडामणिः मया सुपरिरक्षितः; व्यसने एतं दृष्ट्वा त्वाम् इव प्रहृष्यामि। एषः श्रीमान् वारिसम्भवः मणिः मया ते निर्यातितः; अतः परं शोकलालसा अहं जीवितुं न शक्ष्यामि। असह्यानि दुःखानि, हृदयच्छिदः वाचः, राक्षसैः सह संवासं च त्वत्कृते मर्षयामि। शत्रुसूदन, मासं तु जीवितं धारयिष्यामि; नृपात्मज, त्वया हीना मासात् ऊर्ध्वं न जीविष्ये। अयं राक्षसराजः घोरः, तस्य दृष्टिः मयि न सुखा; त्वां विषज्जन्तं श्रुत्वा क्षणम् अपि न जीवेयम्।’ चूडामणेः विषये सीतायाः वचनं करुणम् — सः तस्याः एकमात्रः आश्वासः आसीत्, तं दृष्ट्वा सा रामं दृष्टवती इव अमन्यत; इदानीं तम् अपि सा प्रेषयति, अतः तस्याः धैर्यस्य अन्तिमः आधारः अपि गच्छति। ‘मासम्’ इति अवधिः पूर्वसर्गस्य वचनेन सह सङ्गच्छते। ‘विषज्जन्तम्’ इति पदस्य अर्थः — विलम्बमानं, कार्ये असक्तं वा; यदि रामः विलम्बते इति श्रूयते, सीता तत्क्षणं प्राणान् त्यजेत्। अत्र सीता हनुमन्तं माध्यमं कृत्वा साक्षात् रामं सम्बोधयति, यथा अष्टात्रिंशसर्गे अपि। अस्य भागस्य भावः पूर्वसर्गयोः भावात् किञ्चित् भिन्नः — तत्र सीता विवेकेन तर्कं करोति स्म, अत्र तु तस्याः हृदयं केवलं रामस्य स्पर्शं कामयते: ‘संस्पृशेयं सकामा’ इति। अभिज्ञानद्वये अपि रामस्य स्नेहः क्रोधः च द्वौ अपि दृश्येते — काकं प्रति क्रोधः, सीतायाः कपोले तिलकं कुर्वतः स्नेहः। ‘महेन्द्रवरुणोपम’ इति सम्बोधनं रामस्य सामर्थ्यं स्मारयति, ‘कथं समनुमन्यसे’ इति प्रश्नः तु उपालम्भं पुनः आनयति।
Hearing the words of the great-souled son of the Wind, Sītā, who was like a daughter of the gods, spoke for her own good: "Seeing you, the bringer of such welcome news, I rejoice, monkey, as the earth does when rain falls on crops half grown." As half-grown grain revives with the rain, so Sītā's despairing heart came back to life at Hanumān's words; the image is drawn from a farmer's experience and so speaks to everyone. "Be kind to me, so that I may touch that tiger among men, as I long to, with these limbs worn thin by grief." Then she recalled two tokens: "Give Rāma this token too, best of the monkey hosts: the reed you hurled in anger at the crow, which destroyed one of its eyes; and the mark of red arsenic you set on the side of my cheek when my own mark had faded. You must surely remember that." The first sums up the story of the crow from the previous sarga; the second is new, for Rāma with his own hand had drawn a mark of red arsenic on Sītā's cheek, another moment known only to the two of them. "How, mighty one, equal of great Indra and Varuṇa, can you let Sītā stay carried off, living among the rākṣasas? This heavenly crest-jewel I have kept with the greatest care; looking at it in my distress I rejoiced as though I were seeing you, sinless one. Now I send back to you this splendid gem, born of the waters. After this, sunk in grief, I shall not be able to live. Unbearable sorrows, words that pierce the heart, and life among the rākṣasas: all this I endure for your sake. I will keep myself alive for one month, destroyer of foes; beyond a month, prince, I shall not live without you. This king of the rākṣasas is terrible, and he looks at me with no kindness. If I heard that you were delaying, I could not live a moment longer." Her words about the crest-jewel are moving: it had been her only comfort, and looking at it she had felt she was seeing Rāma; now she was sending even that away, and with it the last support of her courage. The limit of a month agrees with what she had said before. If she heard that Rāma was holding back, she would give up her life at once. Here, as in the thirty-eighth sarga, Sītā spoke to Rāma directly through Hanumān. The mood differs a little from the previous two sargas: there she had reasoned with good sense, here her heart longed only for Rāma's touch. In the two tokens both Rāma's love and his anger appear, anger at the crow and love as he drew the mark on her cheek. Calling him "equal of Indra and Varuṇa" recalls his power, while "how can you let this be?" brings back her reproach.
२हनुमतः आश्वासनं, पुनः अभिज्ञानयाचना
१२वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम्।
अथाब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः॥
१३त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे।
रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते॥
१४दृष्टा कथंचिद्भवती न कालः परिदेवितुम्।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि॥
१५तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावनिन्दितौ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः॥
१६हत्वा तु समरे रक्षो रावणं सहबान्धवैः।
राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रति नेष्यतः॥
१७यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते।
प्रीतिसंजननं भूयस्तस्य त्वं दातुमर्हसि॥
१८साब्रवीद्दत्तमेवाहो मयाभिज्ञानमुत्तमम्।
एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा यत्नेन भूषणम्॥
वैदेह्याः करुणं साश्रुभाषितं वचनं श्रुत्वा महातेजाः मारुतात्मजः हनुमान् अब्रवीत् — ‘देवि, सत्येन ते शपे — रामः त्वच्छोकविमुखः; रामे शोकाभिभूते लक्ष्मणः अपि परितप्यते। भवती कथंचित् दृष्टा, परिदेवितुं न कालः; भामिनि, अस्मिन् मुहूर्ते दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ अनिन्दितौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः। समरे सहबान्धवैः सह रक्षः रावणं हत्वा राघवौ, विशालाक्षि, त्वां स्वां पुरीं प्रति नेष्यतः। अनिन्दिते, यत् तु रामः विजानीयात्, तस्य भूयः प्रीतिसंजननम् अभिज्ञानं दातुम् अर्हसि।’ सा अब्रवीत् — ‘अहो, मया उत्तमम् अभिज्ञानं दत्तम् एव। हनुमन्, एतत् एव भूषणं यत्नेन दृष्ट्वा रामस्य तव वाक्यं श्रद्धेयं भविष्यति।’ अयं श्लोकसमूहः (१२–१६) अष्टात्रिंशसर्गस्य ४७–५१ श्लोकैः प्रायः समानः — मुद्रणं तं द्विवारं ददाति; अत्र ‘रामे शोकाभिभूते’, ‘परिदेवितुम्’, ‘भामिनि’, ‘अनिन्दितौ’, ‘लङ्कां भस्मीकरिष्यतः’, ‘राघवौ… नेष्यतः’ इति रूपाणि, तत्र ‘दुःखाभिपन्ने’, ‘परिशोचितुम्’, ‘शोभने’, ‘महाबलौ’, ‘लोकान्’, ‘राघवः… नेष्यति’ इति। हनुमतः पुनः अभिज्ञानयाचना सावधानतायाः सूचिका — एकेन अभिज्ञानेन रामस्य प्रीतिः पूर्णा न स्यात् इति सः मन्यते। सीतायाः उत्तरं दृढम् — चूडामणिः एव पर्याप्तः, तस्य दर्शनेन हनुमतः सर्वं वचनं विश्वसनीयं भविष्यति। ‘अहो’ इति सम्बोधनम् (मुद्रणे ‘दत्तमेवाहो’) किञ्चित् विस्मयं सूचयति — पुनः किं याचसे इति। हनुमतः वचनस्य बलं शपथे — ‘सत्येन ते शपे’। सः रामस्य शोकं लक्ष्मणस्य परितापं च स्वनेत्राभ्यां दृष्टवान्, अतः तस्य वचनं प्रत्यक्षसाक्ष्यम्। ‘न कालः परिदेवितुम्’ इति वचनेन सः सीताम् अश्रुत्यागाय प्रेरयति, कार्यकालः आगतः इति। एवं संवादः द्वयोः अपि विश्वासेन समाप्यते।
Hearing Vaidehī's pitiful words, spoken with tears, the mighty Hanumān, son of the Wind, said: "I swear to you by the truth, lady: grieving for you, Rāma has turned away from everything else, and with Rāma overcome by grief, Lakṣmaṇa too is tormented. Somehow you have been found; this is no time for lamenting. In this very hour, lovely lady, you will see the end of your sorrows. Those two blameless princes, tigers among men, fired with eagerness to see you, will burn Laṅkā to ashes. They will kill the rākṣasa Rāvaṇa in battle with all his kin, and the two Rāghavas will take you, large-eyed lady, to their own city. Blameless lady, give me some further token that Rāma will recognise and that will give him still more joy." She said: "Why, I have already given you the best of tokens. When Rāma sees this very ornament that I have kept so carefully, he will trust your words, heroic Hanumān." Hanumān's asking for another token shows his caution: he thought one token might not fully satisfy Rāma. Sītā's answer was firm: the crest-jewel was enough, and at the sight of it everything Hanumān said would be believed; her "Why" carries a little surprise that he should ask again. The strength of his words lay in his oath, "I swear by the truth". He had seen Rāma's grief and Lakṣmaṇa's torment with his own eyes, so his words were the testimony of a witness. By saying it was no time for lamenting, he urged her to put away her tears, for the time for action had come. So their conversation ended in trust on both sides.
३विदायः, अन्तिमः सन्देशः, उत्तरदिशं प्रति मनसा गमनम्
१९श्रद्धेयं हनुमन्वाक्यं तव वीर भविष्यति।
स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान्प्लवगसत्तमः॥
२०प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे।
तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरियूथपम्॥
२१वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा॥
२२हनूमन्सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम्॥
२३यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि॥
२४इदं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर॥
२५स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः।
तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम॥
श्रीमान् प्लवगसत्तमः तं मणिवरं गृह्य देवीं शिरसा प्रणम्य गमनाय उपचक्रमे। उत्पातकृतोत्साहं महावेगं वर्धमानं तं हरियूथपम् अवेक्ष्य अश्रुपूर्णमुखी दीना जनकात्मजा बाष्पगद्गदया गिरा उवाच — ‘हनूमन्, सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, सहामात्यं सुग्रीवं, सर्वान् च अनामयं ब्रूयाः। स महाबाहुः राघवः यथा माम् अस्मात् दुःखाम्बुसंरोधात् तारयति, तथा त्वं समाधातुम् अर्हसि। हरिप्रवीर, मम इदं तीव्रं शोकवेगम्, एभिः रक्षोभिः परिभर्त्सनं च रामस्य समीपं गतः ब्रूयाः; शिवः च ते अध्वा अस्तु।’ सः राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कृतार्थः परिहृष्टचेताः कपिः अल्पशेषं कार्यं प्रसमीक्ष्य मनसा उदीचीं दिशं जगाम। विदायस्य अयं क्षणः करुणः — हनुमतः वर्धमानं रूपं दृष्ट्वा सीता जानाति यत् सः अधुना एव गमिष्यति, अतः तस्याः अश्रूणि पुनः प्रवहन्ति। तस्याः अन्तिमः सन्देशः पुनः कुशलप्रश्नः, पुनः तारणस्य प्रार्थना — २३तमः श्लोकः एकोनचत्वारिंशसर्गस्य नवमेन श्लोकेन प्रायः समानः। ‘शिवः ते अध्वा अस्तु’ इति आशीर्वादः मातुः इव। ‘कृतार्थः’ इति पदेन हनुमतः मुख्यं कार्यं — सीतान्वेषणं — सिद्धम् इति सूच्यते; ‘अल्पशेषं कार्यम्’ इति पदेन तु अग्रिमसर्गस्य विचारः सूचितः — राक्षसानां बलस्य परीक्षा। ‘मनसा उदीचीं दिशं जगाम’ — सः शरीरेण अत्र एव, मनसा तु किष्किन्धां प्रति गतः। अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्ते। ‘वर्धमानं महावेगम्’ इति पदद्वयं हनुमतः प्रस्थानस्य सज्जतां दर्शयति — सः पुनः महारूपं धारयितुम् आरभते। सीतायाः अन्तिमं वचनं संक्षिप्तं किन्तु गम्भीरम् — कुशलं, तारणं, शोकवेगः, राक्षसीनां तर्जनं, आशीः च। ‘हरिप्रवीर’ इति सम्बोधनं तस्याः कृतज्ञतां दर्शयति। एवं सीताहनुमत्संवादः अत्र पूर्णः भवति।
Taking that excellent jewel, the glorious best of monkeys bowed his head to the lady and made ready to go. Seeing the leader of the monkeys eager to leap and growing with great speed, Janaka's daughter, forlorn, her face full of tears, spoke in a voice choked with weeping: "Hanumān, give my greetings to the lion-like brothers Rāma and Lakṣmaṇa, and to Sugrīva with his ministers, and to all. See to it that the mighty-armed Rāghava brings me across this flood of sorrow in which I am held. When you reach Rāma, tell him of this fierce surge of my grief and of the threats of these rākṣasas. May your journey be blessed, heroic monkey." Told her wishes by the princess, the monkey, his purpose achieved and his heart glad, considered the little that remained to be done, and in his mind set off for the north. This moment of parting is moving: seeing his form beginning to grow, Sītā knew he would go at once, and her tears flowed again. Her last message was once more a greeting and once more a plea to be brought across her sea of sorrow, echoing what she had said in the previous sarga. "May your journey be blessed" is a mother's blessing. "His purpose achieved" means that his chief task, finding Sītā, was done; "the little that remained" hints at what the next sarga considers, testing the strength of the rākṣasas. "In his mind he set off for the north": his body was still there, but his mind had already gone to Kiṣkindhā. "Growing with great speed" shows him getting ready to leave, beginning to take on his great form again. Sītā's last words were brief but weighty: greetings, rescue, the surge of her grief, the rākṣasīs' threats and a blessing. Calling him "heroic monkey" shows her gratitude. And so the conversation between Sītā and Hanumān comes to its close.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
अर्धसंजातसस्य
४०.२
अर्धवृद्धधान्या
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अर्धं संजातं सस्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (मुद्रणे ‘अर्धसंजातसस्येव’ इति इवेन सह गुणसन्धिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वसुंधरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकाभिकर्शितैः
४०.३
दुःखेन कृशीकृतैः
- सन्धिः
- शोक + अभिकर्शित → शोकाभिकर्शित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकेन अभिकर्शितानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘गात्रैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
संस्पृशेयम्
४०.३
आलिङ्गेयम्
- सन्धिः
- सम् + स्पृशेयम् — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — सम्पूर्वकात् ‘स्पृश्’ धातोः विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
दद्या
४०.४
देहि, निवेदय
- सन्धिः
- मुद्रणे ‘दद्या’ इति विसर्गरहितं रूपम् — ‘दद्याः’ इत्यस्य आर्षं रूपम् इति ग्राह्यम्; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘दा’ धातोः विधिलिङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आर्षम्)
एकाक्षिशातनीम्
४०.४
एकनेत्रनाशिनीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- एकम् अक्षि शातयति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युट्, ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘इषीकाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनःशिलायाः
४०.५
रक्तवर्णधातुविशेषस्य
- सन्धिः
- मनस् + शिला → मनःशिला — विसर्गः रक्षितः
- समासः
- मनः इव शिला — (धातुविशेषस्य नाम)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
गण्डपार्श्वे
४०.५
कपोलस्य समीपे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गण्डस्य पार्श्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
समनुमन्यसे
४०.६
अनुमोदसे, सहसे
- सन्धिः
- सम् + अनुमन्यसे → समनुमन्यसे — हलचोः संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — सम्-अनुपूर्वकात् ‘मन्’ धातोः लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
महेन्द्रवरुणोपम
४०.६
इन्द्रवरुणसदृश
- सन्धिः
- महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); वरुण + उपम → वरुणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- महेन्द्रवरुणौ उपमा यस्य — बहुव्रीहिः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्
सुपरिरक्षितः
४०.७
अतियत्नेन रक्षितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सु + परिरक्षितः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वारिसम्भवः
४०.८
जलजः (मणिः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वारिणः सम्भवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शोकलालसा
४०.८
शोकेन व्याकुला
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोके लालसा — सप्तमीतत्पुरुषः (बहुव्रीह्यर्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हृदयच्छिदः
४०.९
मर्मभेदिन्यः
- सन्धिः
- हृदय + छिदः → हृदयच्छिदः — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्)
- समासः
- हृदयं छिन्दन्ति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मर्षयाम्यहम्
४०.९
सहे अहम्
- सन्धिः
- मर्षयामि + अहम् → मर्षयाम्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — णिजन्तात् ‘मृष्’ धातोः लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; सर्वनाम च
विषज्जन्तम्
४०.११
विलम्बमानम्
- सन्धिः
- वि + सज्जन्तम् → विषज्जन्तम् — सकारस्य षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — विपूर्वकात् ‘सञ्ज्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
साश्रुभाषितम्
४०.१२
अश्रुपूर्वकम् उक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्रुभिः सह भाषितम् — बहुव्रीहिगर्भः (स + अश्रु)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
त्वच्छोकविमुखः
४०.१३
तव शोकेन अन्यस्मात् पराङ्मुखः
- सन्धिः
- त्वत् + शोक → त्वच्छोक — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श = च्छ)
- समासः
- तव शोकः, तेन विमुखः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिदेवितुम्
४०.१४
विलपितुम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम् — परिपूर्वकात् ‘दिव्’ धातुः
भस्मीकरिष्यतः
४०.१५
भस्म करिष्यतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अभूततद्भावे च्विः — ‘भस्मन्’ + कृ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
प्रीतिसंजननम्
४०.१७
हर्षजनकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रीतिं संजनयति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युट्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
श्रद्धेयम्
४०.१९
विश्वसनीयम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रद्धा’ पूर्वकात् ‘धा’ धातोः यत्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विधेयम्)
उत्पातकृतोत्साहम्
४०.२०
प्लवनाय उद्यतम्
- सन्धिः
- कृत + उत्साह → कृतोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उत्पाते कृतः उत्साहः येन तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
बाष्पगद्गदया
४०.२१
अश्रुरुद्धया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाष्पेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनामयम्
४०.२२
आरोग्यम्, कुशलम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न आमयः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
परिभर्त्सनम्
४०.२४
तर्जनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परिपूर्वकात् ‘भर्त्स्’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
तेऽध्वास्तु
४०.२४
तव मार्गः (शिवः) भवतु
- सन्धिः
- ते + अध्वा → तेऽध्वा — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = एऽ); अध्वा + अस्तु → अध्वास्तु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी (ते), प्रथमा (अध्वा), क्रियापदं लोट् (अस्तु)
प्रतिवेदितार्थः
४०.२५
ज्ञापिताभिप्रायः
- सन्धिः
- प्रतिवेदित + अर्थः → प्रतिवेदितार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रतिवेदितः अर्थः यस्मै सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिहृष्टचेताः
४०.२५
प्रसन्नमनाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिहृष्टं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्