॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ३९

सुन्दरकाण्डम् — एकोनचत्वारिंशः सर्गः

सीतायाः समुद्रतरणसंशयः हनुमतः आश्वासनं च

मणिप्रदानानन्तरं सीतायाः प्रेरणा, सर्वेभ्यः कुशलसन्देशः, हनुमतः प्रतिज्ञा, एकाहनिवासस्य याचना, सागरतरणे संशयः, वानरसेनायाः सामर्थ्यवर्णनम्, पुनः आश्वासनम्

चूडामणिं दत्त्वा सीता हनुमन्तं वदति — एतत् अभिज्ञानं रामः तत्त्वतः जानाति; एतत् दृष्ट्वा सः मम, स्वमातुः, दशरथस्य च त्रयाणां स्मरिष्यति। अस्मिन् कार्ये त्वम् एव प्रमाणम्, यः यत्नः दुःखक्षयकरः स्यात् तं चिन्तय। हनुमान् तथा इति प्रतिज्ञाय प्रस्थातुम् उद्यतः। सीता रामलक्ष्मणसुग्रीववानरेभ्यः कुशलसन्देशं ददाति, रामः यथा तां तारयेत् तथा वक्तुं प्रार्थयते। हनुमान् वदति — रामः हर्यृक्षप्रवरैः वृतः क्षिप्रम् एष्यति; तस्य बाणान् सोढुं कोऽपि न शक्तः। ततः सीता प्रस्थितं तं ‘एकम् अहः संवृते देशे विश्रम्य श्वः गच्छ’ इति याचते, तव दर्शनेन मम शोकस्य मुहूर्तं मोक्षः भवेत् इति; ततः वानराणां सागरतरणे संशयं प्रकटयति — गरुडः वायुः त्वं च इति त्रयाणाम् एव तत्र शक्तिः। हनुमान् सुग्रीवस्य सेनायाः बलं वर्णयति — मत्तः विशिष्टाः तुल्याः च बहवः, मत्तः अवरः कोऽपि नास्ति; अहं तावत् इह प्राप्तः, किं पुनः ते। रामलक्ष्मणौ मम पृष्ठगतौ आगमिष्यतः, रावणं हत्वा त्वां नेष्यतः; अतः शोकं त्यज।

१मणिप्रदानानन्तरं सीतायाः प्रेरणा, सर्वेभ्यः कुशलसन्देशः

१मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत्।
अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः॥

२मणिं दृष्ट्वा तु रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति।
वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च॥

३स भूयस्त्वं समुत्साहचोदितो हरिसत्तम।
अस्मिन्कार्यसमुत्साहे प्रचिन्तय यदुत्तरम्॥

४त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम।
तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत्॥

५हनूमन्यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव।
स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः॥

६शिरसाऽऽवन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे।
ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं पवनात्मजम्॥

७बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत्।
हनूमन्कुशलं ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ॥

८सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्वृद्धांश्च वानरान्।
ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम्॥

९यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि॥

१०जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान्।
तत्त्वया हनुमन्वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि॥

११नित्यमुत्साहयुक्तस्य वाचः श्रुत्वा मयेरिताः।
वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये॥

१२मत्संदेशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः।
पराक्रमे मतिं वीरो विधिवत्संविधास्यति॥

मणिं दत्त्वा सीता हनुमन्तम् अब्रवीत् — ‘एतत् अभिज्ञानं रामस्य तत्त्वतः अभिज्ञातम्। मणिं दृष्ट्वा वीरः रामः त्रयाणां संस्मरिष्यति — मम, स्वस्य जनन्याः कौसल्यायाः, राज्ञः दशरथस्य च।’ तस्य दर्शनेन त्रयाणां स्मरणम् इति वचनात् अयं मणिः रामस्य कुटुम्बस्य स्मृतिभिः युक्तः इति सूच्यते। ‘हरिसत्तम, त्वं भूयः समुत्साहचोदितः अस्मिन् कार्यसमुत्साहे यत् उत्तरं कर्तव्यं तत् प्रचिन्तय। अस्मिन् कार्यनिर्योगे त्वम् एव प्रमाणम्; यः यत्नः मम दुःखक्षयकरः भवेत्, तं चिन्तय। हनूमन्, यत्नम् आस्थाय दुःखक्षयकरः भव।’ ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय भीमविक्रमः मारुतिः वैदेहीं शिरसा आवन्द्य गमनाय उपचक्रमे। तं पवनात्मजं सम्प्रस्थितं ज्ञात्वा मैथिली बाष्पगद्गदया वाचा अब्रवीत् — ‘हनूमन्, सहितौ रामलक्ष्मणौ कुशलं ब्रूयाः; सहामात्यं सुग्रीवं सर्वान् वृद्धान् वानरान् च धर्मसंहितं कुशलं ब्रूयाः। स महाबाहुः राघवः यथा माम् अस्मात् दुःखाम्बुसंरोधात् तारयति, तथा त्वं समाधातुम् अर्हसि। कीर्तिमान् रामः यथा मां जीवन्तीं सम्भावयति, तत् त्वया वाच्यम्; वाचा धर्मम् अवाप्नुहि। मया ईरिताः वाचः श्रुत्वा नित्यम् उत्साहयुक्तस्य दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये वर्धिष्यते। मत्संदेशयुताः वाचः त्वत्तः श्रुत्वा एव वीरः राघवः पराक्रमे विधिवत् मतिं संविधास्यति।’ अत्र सीता पुनः पुनः हनुमतः उत्तरदायित्वं स्मारयति — ‘प्रमाणम्’, ‘दुःखक्षयकरः भव’, ‘समाधातुम् अर्हसि’ इति। तस्याः विश्वासः हनुमति दृढः, यतः सः एव तस्याः एकमात्रः सेतुः रामं प्रति। ‘वाचा धर्मम् अवाप्नुहि’ इति वचनेन सा हनुमतः सन्देशवहनं धर्मकार्यत्वेन स्थापयति — दुःखितायाः सहायः पुण्यं ददाति। ‘दुःखाम्बुसंरोधात्’ इति रूपके दुःखं जलम् इव, सीता तस्मिन् निरुद्धा इव — तारणम् अपि अतः एव उचितम्। ‘जीवन्तीं मां सम्भावयति’ इति वचनेन सा रामाय स्वस्य जीवनस्य वार्तां प्रेषयितुम् इच्छति, येन तस्य निराशा न भवेत्। सन्देशस्य लक्ष्यं रामस्य पौरुषस्य उत्तेजनम् — ‘पौरुषं वर्धिष्यते’, ‘पराक्रमे मतिं संविधास्यति’ इति। पञ्चमे श्लोके ‘हनूमन् यत्नमास्थाय’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्, तेन श्लोकविभागः अर्धश्लोकेन विस्थापितः; षष्ठे सप्तमे च श्लोके ‘शिरसाऽऽवन्द्य…’, ‘बाष्पगद्गदया…’ इति पूर्वार्धे पूर्वश्लोकस्य कथां पूरयतः। अस्मिन् भागे सीतायाः वचनं द्विधा विभक्तम् — प्रथमं हनुमते कार्यभारस्य समर्पणं, ततः सर्वेभ्यः कुशलसन्देशः। कार्यभारसमर्पणे सा ‘प्रमाणम्’ इति शब्दं द्विवारं प्रयुङ्क्ते — पूर्वसर्गे अपि, अत्र अपि — येन हनुमतः उत्तरदायित्वं दृढं भवति। कुशलसन्देशे सा केवलं रामलक्ष्मणौ न, अपितु सुग्रीवं तस्य अमात्यान् वृद्धान् वानरान् च स्मरति — एषा तस्याः कृतज्ञता, यतः ते सर्वे तस्याः कृते एव प्रयतन्ते। हनुमतः गमनस्य क्षणे तस्याः वाणी बाष्पगद्गदा भवति — एकः एव आश्रयः दूरं गच्छति इति तस्याः भयम्। ‘त्रयाणां संस्मरिष्यति’ इति वचनात् मणेः दर्शनं रामस्य हृदये पत्न्याः मातुः पितुः च स्मृतिं युगपत् जागरयिष्यति — एषः अभिज्ञानस्य भावात्मकः प्रभावः।

When she had given the jewel, Sītā said to Hanumān: "This token is well known to Rāma. When he sees the jewel, the hero Rāma will call three people to mind: me, his mother Kausalyā, and King Daśaratha." Since the sight of it would recall three people, the jewel carried the memories of Rāma's whole family. "Spurred on by fresh zeal, best of monkeys, think out what must be done next in this undertaking. In carrying this task through you are the one who counts; think what effort will put an end to my sorrow. Hanumān, set yourself to the effort, and be the one who ends my sorrow." Promising "So be it," the son of the Wind, terrible in his valour, bowed his head to Vaidehī and made ready to go. Knowing that he was setting out, Maithilī spoke in a voice choked with tears: "Hanumān, give my greetings to Rāma and Lakṣmaṇa together, and to Sugrīva with his ministers and to all the elder monkeys; give them my greetings as dharma requires. See to it that the mighty-armed Rāghava brings me across this flood of sorrow in which I am held. Tell the glorious Rāma how he may find me still alive; by your words you will gain merit. When he hears the words I have spoken, Daśaratha's son, always full of energy, will grow in manly resolve to win me. When he hears my message from you, the hero Rāghava will set his mind duly on deeds of valour." Again and again Sītā reminded Hanumān of his responsibility: "you are the one who counts", "be the one who ends my sorrow", "see to it". Her trust in him was firm, for he was her only bridge to Rāma. "By your words you will gain merit" made carrying her message an act of dharma: to help one in sorrow brings merit. In the image of the flood of sorrow, grief is like water in which Sītā is trapped, and so it is fitting to speak of bringing her across. By asking him to tell Rāma how he might find her alive, she wanted to send Rāma news that she lived, so that he would not despair. The aim of her message was to rouse Rāma's manhood: his resolve would grow and he would set his mind on valour. Her words here fall into two parts: first she laid the task on Hanumān, then she sent greetings to all. In laying the task on him she used the words "the one who counts" twice, in the previous sarga and here, making his responsibility firm. In her greetings she remembered not only Rāma and Lakṣmaṇa but Sugrīva, his ministers and the elder monkeys, which shows her gratitude, for all of them were striving on her behalf. As he was about to go her voice choked with tears, fearing that her only support was going far away. And the jewel, by recalling three people, would awaken in Rāma's heart the memory of his wife, his mother and his father together; that was the emotional power of the token.

२हनुमतः प्रतिज्ञा — रामः क्षिप्रम् एष्यति

१३सीतायास्तद्वचः श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत्॥

१४क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्छोकं व्यपनयिष्यति॥

१५नहि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेषु सुरेषु वा।
यस्तस्य वमतो बाणान्स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः॥

१६अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम्।
स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः॥

१७स हि सागरपर्यन्तां महीं साधितुमर्हति।
त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि॥

१८तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक्सत्यं सुभाषितम्।
जानकी बहु मेने तं वचनं चेदमब्रवीत्॥

सीतायाः तत् वचः श्रुत्वा मारुतात्मजः हनुमान् शिरसि अञ्जलिम् आधाय उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थः हर्यृक्षप्रवरैः वृतः क्षिप्रम् एष्यति, यः युधि अरीन् विजित्य ते शोकं व्यपनयिष्यति। मर्त्येषु असुरेषु सुरेषु वा कञ्चित् न पश्यामि यः बाणान् वमतः तस्य अग्रतः स्थातुम् उत्सहते। सः तव हेतोः विशेषतः अर्कम् अपि पर्जन्यम् अपि वैवस्वतं यमम् अपि रणे सोढुं शक्तः। सः सागरपर्यन्तां महीं साधितुम् अर्हति; जनकनन्दिनि, रामस्य जयः त्वन्निमित्तः एव।’ तस्य सम्यक् सत्यं सुभाषितं वचनं श्रुत्वा जानकी तं बहु मेने, इदं च वचनम् अब्रवीत्। हनुमतः उत्तरे रामस्य अजेयत्वं त्रिभिः स्तरैः वर्ण्यते — मर्त्याः, असुराः, सुराः च तस्य पुरतः न तिष्ठन्ति; सूर्यः, पर्जन्यः, यमः इति त्रयः देवाः अपि तस्य सह्याः; समग्रा पृथ्वी अपि तस्य साध्या। ‘बाणान् वमतः’ इति क्रियापदं रामस्य बाणवृष्टिं मेघस्य जलवर्षणम् इव दर्शयति। ‘त्वन्निमित्तः जयः’ इति वाक्यं सीतायाः स्थानं रामस्य कार्ये केन्द्रे स्थापयति — तस्याः कृते एव सः युद्धं करिष्यति, तस्याः कारणात् एव जयः। ‘अञ्जलिं शिरसि आधाय’ इति हनुमतः विनयस्य चिह्नम्; ‘बहु मेने’ इति सीतायाः सन्तोषस्य। मुद्रणे १७तमे ‘साधितुमर्हति’ इति पाठः, समीक्षिते ‘śāsitum īhate’ इति भिन्नः। एवं हनुमतः आश्वासनेन सीतायाः मनः किञ्चित् स्थिरं भवति। सीतायाः ‘बहु मेने’ इति प्रतिक्रिया हनुमतः वचनस्य सत्यतायाः प्रमाणम्।

Hearing Sītā's words, Hanumān, son of the Wind, joined his palms above his head and answered: "Kākutstha will come swiftly, surrounded by the foremost of the monkeys and bears, and he will conquer his enemies in battle and drive away your grief. I see no one among mortals, asuras or gods who would dare to stand before him as he pours out his arrows. For your sake above all he could withstand in battle the sun itself, or Parjanya the god of rain, or Yama son of Vivasvat. He is fit to subdue the whole earth to the shores of the ocean; Rāma's victory, daughter of Janaka, will be for your sake." Hearing his words, true, well spoken and to the point, Jānakī thought highly of him and spoke again. In his answer Rāma's invincibility rises by three steps: mortals, asuras and gods cannot stand before him; even three gods, the sun, Parjanya and Yama, are within his power to face; and the whole earth is his to subdue. "Pouring out his arrows" pictures his volleys like a cloud pouring down rain. "Rāma's victory will be for your sake" puts Sītā at the centre of Rāma's work: it is for her he will fight, and because of her he will win. Hanumān's joined palms were a sign of his humility, and Sītā's high regard showed her satisfaction; her response was itself proof of the truth of his words, and his comfort steadied her mind a little.

३एकाहनिवासस्य याचना, सागरतरणे संशयः

१९ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।
भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत्॥

२०यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम।
कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि॥

२१मम चैवाल्पभाग्यायाः सांनिध्यात्तव वानर।
अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत्॥

२२ततो हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः॥

२३तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत्।
दुःखादुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर॥

२४अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर॥

२५कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम्।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ॥

२६त्रयाणामेव भूतानां सागरस्येह लङ्घने।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा॥

२७तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे।
किं पश्यसे समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः॥

२८काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः॥

२९बलैः समग्रैर्युधि मां रावणं जित्य संयुगे।
विजयी स्वपुरं यायात्तत्तस्य सदृशं भवेत्॥

३०बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत्॥

३१तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः।
भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय॥

ततः प्रस्थितं तं पुनः पुनः वीक्षमाणा सीता भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दात् अनुमानयत् — ‘अरिंदम वीर, यदि मन्यसे, कस्मिंश्चित् संवृते देशे एकम् अहः वस; विश्रान्तः श्वः गमिष्यसि। वानर, तव सान्निध्यात् अल्पभाग्यायाः मम अस्य महतः शोकस्य मुहूर्तं मोक्षणं भवेत्। हरिशार्दूल, पुनः आगमनाय गते त्वयि मम प्राणानाम् अपि संदेहः स्यात्, न अत्र संशयः। तव अदर्शनजः शोकः भूयः मां परितापयेत् — दुःखात् दुःखपरामृष्टां मां दीपयन् इव। हरीश्वर वीर, अयं च महान् संदेहः मम अग्रतः तिष्ठति इव — त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु। तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ नरवरात्मजौ वा दुष्पारं महोदधिं कथं नु तरिष्यन्ति? अस्य सागरस्य लङ्घने त्रयाणाम् एव भूतानां शक्तिः स्यात् — वैनतेयस्य, तव, मारुतस्य वा। तत् अस्मिन् दुरतिक्रमे कार्यनिर्योगे त्वं किं समाधानं पश्यसि? त्वं हि कार्यविदां वरः। परवीरघ्न, अस्य कार्यस्य परिसाधने त्वम् एकः एव कामं पर्याप्तः; किन्तु फलोदयः तव एव यशस्यः स्यात्। यदि रामः समग्रैः बलैः युधि रावणं जित्वा विजयी मां स्वपुरं नयेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। परबलार्दनः काकुत्स्थः बलैः लङ्कां संकुलां कृत्वा मां नयेत् चेत्, तत् तस्य सदृशम्। तस्य महात्मनः आहवशूरस्य यथा विक्रान्तम् अनुरूपं भवेत्, तथा त्वम् उपपादय।’ अत्र सीतायाः मनसि द्वे भावे युगपत् — एकतः हनुमतः सान्निध्यस्य आवश्यकता, एकदिनम् अपि तस्य आश्वासनं सा न त्यक्तुम् इच्छति; अपरतः रामस्य आगमनस्य व्यावहारिकी चिन्ता। ‘दुःखात् दुःखपरामृष्टाम्’ इति पदे दुःखस्य परम्परा — एकस्मात् दुःखात् अपरं दुःखम्। त्रयाणां भूतानां गणना सीतायाः यथार्थबुद्धिं दर्शयति — गरुडः वायुः हनुमान् च एव सागरं लङ्घयितुं समर्थाः। अन्ते सा पुनः पूर्वसर्गस्य तर्कं स्मारयति — रामस्य यशः तस्य स्वपराक्रमेण एव। सीतायाः याचना मानवीयस्वभावस्य सूक्ष्मं चित्रम् — यः एकः एव बन्धुः इव आगतः, तं सा एकदिनम् अपि अधिकं स्थापयितुम् इच्छति। ‘यदि वा मन्यसे’ इति विनयेन सा याचते, न आज्ञापयति; ‘संवृते देशे’ इति वचनेन हनुमतः सुरक्षां अपि चिन्तयति। ‘अल्पभाग्यायाः’ इति आत्मवर्णनं तस्याः दैन्यं दर्शयति। ‘प्राणानाम् अपि संदेहः’ इति वचनं तस्याः दुर्बलायाः स्थितेः सूचकम् — हनुमति गते पुनः राक्षसीनां तर्जनम्, रावणस्य भयं च। ततः तस्याः चिन्ता स्वस्मात् सेनां प्रति गच्छति — व्यक्तिगतं दुःखं त्यक्त्वा सा कार्यस्य सिद्धिं विचारयति। ‘त्वं हि कार्यविदां वरः’ इति हनुमतः बुद्धेः प्रशंसा, न केवलं बलस्य। अन्ते द्विवारम् उक्तं ‘तत्तस्य सदृशं भवेत्’ इति वाक्यं तस्याः मुख्यं चिन्तनं प्रकाशयति — मुक्तिः रामस्य गौरवानुरूपा भवेत्, न अन्यथा। सीतायाः वचने तर्कस्य क्रमः अपि स्पष्टः — प्रथमं स्वस्य आवश्यकता (एकाहनिवासः), ततः कार्यस्य कठिनता (सागरतरणम्), ततः समाधानस्य याचना (किं पश्यसि), अन्ते रामस्य यशसः चिन्ता। एवं सा हनुमन्तं केवलं सन्देशवाहकं न, अपितु मन्त्रिणम् इव पृच्छति।

Then, looking at him again and again as he was setting out, Sītā spoke to him warmly, with affection and with love for her husband: "If you think fit, hero, tamer of enemies, stay here one day; rest in some hidden place and go tomorrow. While you are near me, monkey, even I, so unlucky, may be freed for a moment from this great sorrow. When you have gone, best of monkeys, until you come back my very life will be in doubt; of that there is no question. The grief of not seeing you will scorch me again, as though setting fire to one already struck by sorrow upon sorrow. And this great doubt stands before me, hero, lord of monkeys, about your allies the monkeys and bears: how will those hosts of monkeys and bears, or those two sons of the best of men, cross the impassable great ocean? Only three beings have the power to leap this ocean: Garuḍa son of Vinatā, you, and the Wind. So, hero, in this undertaking so hard to accomplish, what way do you see? For you are the best of those who know how to get things done. Granted, you alone are enough to accomplish this task, slayer of enemy heroes; but then the glory of the result would be yours. If Rāma defeats Rāvaṇa in battle with all his forces and, victorious, takes me to his own city, that would be worthy of him. If Kākutstha, crusher of enemy armies, fills Laṅkā with his troops and takes me away, that would be worthy of him. So bring it about in a way that befits the valour of that great-souled hero in battle." Two feelings were in her mind at once: on one side her need for Hanumān's presence, for she did not want to give up his comfort even for a day; on the other, a practical concern about how Rāma could come. "Sorrow upon sorrow" speaks of grief following grief. Counting the three beings, Garuḍa, the Wind and Hanumān, shows her realistic judgement: only they could leap the ocean. At the end she recalled her argument from the previous sarga: Rāma's fame must come from his own valour. Her plea is a fine picture of human nature: the one who had come to her like a kinsman she wanted to keep one more day. "If you think fit" shows that she asked humbly, not commanding, and "in some hidden place" shows that she thought of his safety too. Calling herself "so unlucky" shows her misery, and "my very life will be in doubt" shows how fragile her position was, for once he was gone the rākṣasīs' threats and the fear of Rāvaṇa would return. Then her thoughts moved from herself to the army; setting aside her own sorrow, she considered how the task could succeed. "You are the best of those who know how to get things done" praises his intelligence, not only his strength. And "that would be worthy of him", said twice, reveals her chief concern: her freedom must befit Rāma's honour, and not come in any other way. The order of her reasoning is clear: first her own need, one more day; then the difficulty of the task, crossing the ocean; then her request for a solution, "what way do you see?"; and last her concern for Rāma's fame. So she consulted Hanumān not merely as a messenger but almost as a minister.

४हनुमतः उत्तरं — वानरसेनायाः सामर्थ्यम्

३२तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्।
निशम्य हनुमाञ्छेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत्॥

३३देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः।
सुग्रीवः सत्यसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः॥

३४स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः॥

३५तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः।
मनःसंकल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः॥

३६येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः॥

३७असकृत्तैर्महोत्साहैः ससागरधराधरा।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः॥

३८मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ॥

३९अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः।
नहि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः॥

४०तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः॥

४१मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ।
त्वत्सकाशं महासङ्घौ नृसिंहावागमिष्यतः॥

४२तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः॥

४३सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः।
त्वामादाय वरारोहे स्वपुरीं प्रति यास्यति॥

४४तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी।
नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तमिवानलम्॥

४५निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी॥

४६क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं द्रक्ष्यसि मैथिलि।
रावणं चैव रामेण द्रक्ष्यसे निहतं बलात्॥

तत् अर्थोपहितं प्रश्रितं हेतुसंहितं शेषं वाक्यं निशम्य हनुमान् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘देवि, हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः सत्यसम्पन्नः सुग्रीवः तव अर्थे कृतनिश्चयः। सः वानरसहस्राणां कोटीभिः अभिसंवृतः राक्षसानां निबर्हणः क्षिप्रम् एष्यति। तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तः महाबलाः मनःसंकल्पसम्पाताः हरयः निदेशे स्थिताः। येषाम् उपरि अधस्तात् तिर्यक् वा गतिः न सज्जते, ते अमिततेजसः महत्सु अपि कर्मसु न सीदन्ति। तैः महोत्साहैः वायुमार्गानुसारिभिः ससागरधराधरा भूमिः असकृत् प्रदक्षिणीकृता। तत्र मत्तः विशिष्टाः तुल्याः च वनौकसः सन्ति; सुग्रीवसंनिधौ मत्तः प्रत्यवरः कश्चित् नास्ति। अहं तावत् इह प्राप्तः, ते महाबलाः किं पुनः? न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते, इतरे जनाः एव प्रेष्यन्ते। तत् देवि, परितापेन अलम्, शोकः ते व्यपैतु; हरियूथपाः एकोत्पातेन लङ्काम् एष्यन्ति। उदितौ चन्द्रसूर्यौ इव मम पृष्ठगतौ महासङ्घौ नृसिंहौ तौ त्वत्सकाशम् आगमिष्यतः। तौ नरवरौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सहितौ आगम्य लङ्कां नगरीं सायकैः विधमिष्यतः। रघुनन्दनः राघवः सगणं रावणं हत्वा, वरारोहे, त्वाम् आदाय स्वपुरीं प्रति यास्यति। तत् आश्वसिहि, भद्रं ते, कालकाङ्क्षिणी भव; नचिरात् प्रज्वलन्तम् अनलम् इव रामं द्रक्ष्यसे। सपुत्रामात्यबान्धवे राक्षसेन्द्रे निहते त्वं रामेण समेष्यसि, शशाङ्केन रोहिणी इव। मैथिलि देवि, क्षिप्रं त्वं शोकस्य पारं द्रक्ष्यसि, रामेण बलात् निहतं रावणं च द्रक्ष्यसे।’ अस्य उत्तरस्य केन्द्रे हनुमतः विनयः — ‘मत्तः प्रत्यवरः कश्चित् नास्ति’, ‘न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते’ इति। सः स्वम् अल्पं दर्शयति येन सीतायाः संशयः निवर्तेत — यदि अवरः अहम् एव सागरं लङ्घितवान्, तर्हि श्रेष्ठानां का कथा। ‘मनःसंकल्पसम्पाताः’ इति पदेन वानराणां वेगः मनसः गत्या उपमीयते। ‘पृष्ठगतौ’ इति वचनेन पूर्वसर्गस्य प्रस्तावः परिवर्तितः — सीतां न, अपितु रामलक्ष्मणौ सः वक्ष्यति। सागरतरणस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अत्र स्पष्टम् — वानराः आकाशमार्गेण एकोत्पातेन आगमिष्यन्ति। हनुमतः उत्तरं सीतायाः द्वयोः संशययोः समाधानं करोति — सागरः कथं लङ्घ्यते, रावणः कथं जीयते च। प्रथमस्य उत्तरं वानराणां गतिः — ते आकाशे अप्रतिहतगतयः, वायुमार्गानुसारिणः, बहुशः पृथिवीं प्रदक्षिणीकृतवन्तः; अतः सागरः तेषां कृते बाधा न। द्वितीयस्य उत्तरं रामलक्ष्मणयोः पराक्रमः — ‘सायकैः विधमिष्यतः’, ‘सगणं रावणं हत्वा’ इति। ‘सत्यसम्पन्नः सुग्रीवः’ इति विशेषणं सुग्रीवस्य प्रतिज्ञायाः स्मरणम् — किष्किन्धायां तेन रामाय सीतान्वेषणस्य प्रतिज्ञा कृता आसीत्। ‘कोटीभिः’ इति संख्या सेनायाः विशालतां दर्शयति। हनुमतः आत्मनिन्दा अत्र नीतिवाक्येन पुष्टा — ‘न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते’ — लोके अपि राजा श्रेष्ठान् स्वपार्श्वे स्थापयति, दूतत्वेन इतरान् प्रेषयति। अयं तर्कः सीतायाः संशयस्य मूलं छिनत्ति। ‘चन्द्रसूर्यौ इव उदितौ’ इति उपमा रामलक्ष्मणयोः तेजः शोभां च युगपत् दर्शयति। ‘प्रज्वलन्तम् अनलम् इव’ इति रामस्य क्रोधाग्निः अपि सूचितः। ‘शशाङ्केन रोहिणी इव’ इति उपमा पुनः आवर्तते, पूर्वसर्गेषु इव। हनुमतः वचने गणनायाः शैली अपि द्रष्टव्या — सः वानराणां गुणान् एकैकशः वदति: विक्रमः, सत्त्वम्, बलम्, मनोवेगः, अप्रतिहता गतिः, कर्मसु अक्लान्तता, पृथिव्याः प्रदक्षिणा। एषा गणना सीतायाः मनसि विश्वासं क्रमेण वर्धयति। ‘मद्विशिष्टाः तुल्याः च’ इति वचनेन सः स्वस्य स्थानं सेनायां मध्यमं वा हीनं वा दर्शयति — एतत् विनयस्य उदाहरणम्, यतः सः एव सागरलङ्घनं कृतवान्। ‘परितापेन अलम्’ इति आदेशवत् वचनं स्नेहेन एव उक्तम्।

Hearing her remaining words, full of meaning, courteous and well reasoned, Hanumān answered: "Lady, Sugrīva, lord of the armies of monkeys and bears, best of leapers, true to his word, is resolved to act for you. Surrounded by thousands of crores of monkeys he will come swiftly, lady, to destroy the rākṣasas. Under his command stand monkeys full of valour, courage and great strength, who travel as fast as thought. Nothing checks their course, upwards, downwards or sideways, and those monkeys of boundless energy never flag even in great tasks. Again and again, following the path of the wind, they have circled the earth with its oceans and mountains. Among them are forest-dwellers who surpass me and who equal me; in Sugrīva's company there is none lesser than I. If I have come here, how much more easily will those mighty ones! For it is not the foremost who are sent on errands, but others. So enough of grieving, lady; let your sorrow go. The leaders of the monkey troops will reach Laṅkā in a single bound. Those two lions among men, riding on my back like the risen sun and moon, will come to you with their great hosts. The two heroes, the best of men, Rāma and Lakṣmaṇa, will come together to the city of Laṅkā and destroy it with their arrows. Rāghava, delight of the Raghus, will kill Rāvaṇa and all his followers and take you, fair lady, to his own city. So take heart, and blessings on you; bide your time. Before long you will see Rāma, blazing like fire. When the lord of the rākṣasas has been killed with his sons, ministers and kin, you will be united with Rāma as Rohiṇī is with the moon. Soon, lady Maithilī, you will see the end of your sorrow, and you will see Rāvaṇa struck down by Rāma's might." At the heart of this answer is Hanumān's humility: "none lesser than I", "it is not the foremost who are sent". He made himself small in order to dispel Sītā's doubt: if even a lesser monkey like him had crossed the ocean, what of the greater ones? "Travel as fast as thought" likens the monkeys' speed to the movement of the mind. "Riding on my back" turns his earlier offer around: he would carry not Sītā but Rāma and Lakṣmaṇa. The answer to her question about the ocean is plain: the monkeys would come through the sky in a single bound. His reply settled both her doubts, how the ocean would be crossed and how Rāvaṇa would be conquered. The first answer was the monkeys' power of movement: unchecked in the sky, following the wind's path, they had circled the earth many times, so the ocean was no barrier to them. The second was the valour of Rāma and Lakṣmaṇa, who would destroy Laṅkā with their arrows and kill Rāvaṇa with his followers. "Sugrīva, true to his word" recalls his promise in Kiṣkindhā to search for Sītā, and "crores" shows the size of the army. Hanumān's self-deprecation is supported by a maxim: in the world a king keeps his best men at his side and sends others as envoys. This reasoning cut the root of Sītā's doubt. The sun and moon risen describe the splendour and beauty of the two brothers at once, and "blazing like fire" hints at Rāma's fiery anger. The image of Rohiṇī and the moon comes again, as in the earlier sargas. Notice too how he counted the monkeys' qualities one by one, valour, courage, strength, speed of thought, unchecked movement, tirelessness, the circling of the earth, so that trust grew in Sītā's mind step by step. By saying some surpassed him and some equalled him, he placed himself in the middle of the army or below it, an example of humility, since he was the one who had actually leapt the ocean. "Enough of grieving" sounds like a command, but it was said out of affection.

५प्रस्थानात् पूर्वम् अन्तिमम् आश्वासनम्

४७एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत्॥

४८तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम्।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपागतम्॥

४९नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिंहशार्दूलविक्रमान्।
वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान्॥

५०शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु।
नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूथान्यनेकशः॥

५१स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः॥

५२रुद मा देवि शोकेन मा भूत्ते मनसो भयम्।
शचीव भर्त्रा शक्रेण सङ्गमेष्यसि शोभने॥

५३रामाद्विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित्सौमित्रिणा समः।
अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ॥

५४नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितेऽतिरौद्रे।
न ते चिरादागमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम्॥

एवं वैदेहीम् आश्वास्य मारुतात्मजः हनुमान् गमनाय मतिं कृत्वा पुनः वैदेहीम् अब्रवीत् — ‘तम् अरिघ्नं कृतात्मानं राघवं धनुष्पाणिं लक्ष्मणं च लङ्काद्वारम् उपागतं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। नखदंष्ट्रायुधान् सिंहशार्दूलविक्रमान् वारणेन्द्राभान् वीरान् वानरान् संगतान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। आर्ये, लङ्कामलयसानुषु नर्दतां शैलाम्बुदनिकाशानां कपिमुख्यानाम् अनेकशः यूथानि द्रक्ष्यसि। घोरेण मन्मथेषुणा मर्मणि ताडितः सः रामः सिंहार्दितः द्विपः इव शर्म न लभते। देवि, शोकेन मा रुद; ते मनसः भयं मा भूत्। शोभने, शक्रेण भर्त्रा शची इव त्वं रामेण सङ्गमेष्यसि। रामात् विशिष्टः कः अन्यः अस्ति, सौमित्रिणा समः कः अस्ति? अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ। देवि, रक्षोगणैः अध्युषिते अतिरौद्रे अस्मिन् देशे त्वं चिरं न वत्स्यसि; प्रियस्य आगमनं न चिरात्; मत्संगमकालमात्रं क्षमस्व।’ अन्तिमे भागे हनुमान् भविष्यतः चित्रं सीतायाः पुरतः स्थापयति — लङ्काद्वारे रामलक्ष्मणौ, पर्वतसानुषु नर्दन्तः वानरयूथाः। रामस्य विरहवेदना अपि उक्ता — मन्मथेषुणा ताडितः सिंहार्दितः गजः इव सः अशान्तः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते; ‘मत्संगमकालमात्रम्’ इति — यावत् अहं रामं प्राप्नोमि तावत् एव कालं सहस्व। अस्मिन् भागे हनुमान् दृश्यचित्राणि उपयुङ्क्ते — धनुष्पाणिः लक्ष्मणः, नखदंष्ट्रायुधाः वानराः, पर्वतमेघसदृशाः यूथाः — येन सीता भविष्यत् प्रत्यक्षम् इव पश्येत्। ‘सिंहशार्दूलविक्रमान्’, ‘वारणेन्द्राभान्’ इति उपमाभिः वानराणां बलं भयंकरत्वं च सूचितम्। रामस्य विरहस्य वर्णनं सीतायाः ‘मयि सम्भ्रमः अस्ति वा’ इति पूर्वसर्गस्य संशयस्य उत्तरम् — रामः अपि तया विना अशान्तः। ‘अग्निमारुतकल्पौ’ इति उपमा — अग्निः मारुतेन सह यथा प्रज्वलति, तथा रामः लक्ष्मणेन सह। अन्तिमः श्लोकः सीतायाः धैर्यं प्रार्थयते — केवलं स्वल्पः कालः शेषः। एवं सर्गस्य अन्ते सीतायाः संशयाः सर्वे निवारिताः, हनुमान् च प्रस्थानाय सज्जः। ‘आर्ये’ इति सम्बोधनं हनुमतः आदरं दर्शयति; ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनं च तस्य स्नेहम्। ‘नचिरात्’, ‘क्षिप्रम्’ इति पदानि पुनः पुनः आवर्तन्ते — त्वरायाः आश्वासनम् एव सीतायाः मुख्यम् औषधम्।

Having comforted Vaidehī like this, Hanumān, son of the Wind, made up his mind to leave and spoke to her once more: "Soon you will see Rāghava, slayer of foes, master of himself, and Lakṣmaṇa bow in hand, arrived at the gate of Laṅkā. Soon you will see heroic monkeys gathered here, armed with claws and teeth, valiant as lions and tigers, huge as lordly elephants. Noble lady, you will see troop upon troop of the chief monkeys, like mountains and clouds, roaring on the slopes of Laṅkā's Malaya hill. Struck to the quick by the dreadful arrow of love, Rāma finds no peace, like an elephant attacked by a lion. Do not weep in grief, lady; let there be no fear in your mind. You will be united with your husband, lovely one, as Śacī with Indra. Who is greater than Rāma, and who is Saumitri's equal? Those two brothers, like fire and wind, are your refuge. You will not live long, lady, in this dreadful place haunted by hordes of rākṣasas. Your beloved will come before long; bear only the time until I reach him." In this last part Hanumān set a picture of the future before Sītā: Rāma and Lakṣmaṇa at the gate of Laṅkā, troops of monkeys roaring on the mountain slopes. He spoke too of Rāma's pain of separation: struck by love's arrow, like an elephant attacked by a lion, he had no peace. "Bear only the time until I meet him" meant: endure only until I reach Rāma. Here Hanumān used pictures, Lakṣmaṇa bow in hand, monkeys armed with claws and teeth, troops like mountains and clouds, so that Sītā could see the future as if before her eyes. Lions, tigers and lordly elephants convey the monkeys' strength and terror. His account of Rāma's longing answered her doubt in the previous sarga, "if he has any concern for me": Rāma too had no peace without her. Fire and wind are an apt image, for fire blazes up with the wind, as Rāma with Lakṣmaṇa. The last verse asks Sītā for patience: only a little time remained. So by the end of the sarga all her doubts had been removed and Hanumān was ready to depart. "Noble lady" shows his respect and "blessings on you" his affection, and the words "soon" and "before long" recur again and again, for the assurance of speed was Sītā's chief medicine.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
अभिज्ञातम् ३९.१ सम्यक् परिचितम्
सन्धिः
अभि + ज्ञातम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — अभिपूर्वकात् ‘ज्ञा’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
संस्मरिष्यति ३९.२ सम्यक् स्मरिष्यति
सन्धिः
सम् + स्मरिष्यति — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — सम्पूर्वकात् ‘स्मृ’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (षष्ठ्या योगः — ‘त्रयाणाम्’)
समुत्साहचोदितः ३९.३ महता उत्साहेन प्रेरितः
सन्धिः
समुत्साह + चोदितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समुत्साहेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कार्यनिर्योगे ३९.४ कार्यस्य सम्पादने
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कार्यस्य निर्योगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
दुःखक्षयकरः ३९.४ दुःखनाशकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखस्य क्षयं करोति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शिरसाऽऽवन्द्य ३९.६ शिरसा प्रणम्य
सन्धिः
शिरसा + आवन्द्य → शिरसाऽऽवन्द्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), मुद्रणे अवग्रहद्वयेन दर्शितः
समासः
समासः नास्ति — आङ्पूर्वकात् ‘वन्द्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
तृतीया + अव्ययम् (ल्यप्)
बाष्पगद्गदया ३९.७ अश्रुभिः स्खलितया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुःखाम्बुसंरोधात् ३९.९ दुःखसमुद्रस्य निरोधात्
सन्धिः
दुःख + अम्बु → दुःखाम्बु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दुःखम् एव अम्बु, तस्य संरोधः — रूपकगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
मदवाप्तये ३९.११ मम प्राप्त्यर्थम्
सन्धिः
मत् + अवाप्तये → मदवाप्तये — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
मम अवाप्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये)
संविधास्यति ३९.१२ सम्यक् करिष्यति
सन्धिः
सम् + विधास्यति — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — सम्-विपूर्वकात् ‘धा’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हर्यृक्षप्रवरैः ३९.१४ श्रेष्ठैः वानरभल्लूकैः
सन्धिः
हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = यृ)
समासः
हरयः ऋक्षाः च — द्वन्द्वः; तेषु प्रवराः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
वैवस्वतम् ३९.१६ सूर्यपुत्रं यमम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विवस्वतः अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अण्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्वन्निमित्तः ३९.१७ त्वत्कारणकः
सन्धिः
त्वत् + निमित्तः → त्वन्निमित्तः — अनुनासिकसन्धिः (त् + न = न्न)
समासः
त्वं निमित्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘जयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भर्तृस्नेहान्वितम् ३९.१९ पतिप्रेमयुक्तम्
सन्धिः
स्नेह + अन्वित → स्नेहान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
भर्तरि स्नेहः, तेन अन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं सप्तमीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुमानयत् ३९.१९ सम्मानपूर्वकम् अवदत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — अनुपूर्वकात् णिजन्तात् ‘मन्’ धातोः लङ् (अडागमः लुप्तः आर्षः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वसैकाहम् ३९.२० एकं दिनं निवस
सन्धिः
वस + एकाहम् → वसैकाहम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
एकम् अहः — द्विगुः (टच्)
विभक्तिः
क्रियापदं (लोट्) द्वितीयान्तं च (कालाध्वनोः)
सांनिध्यात् ३९.२१ समीपे स्थितेः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
संनिधेः भावः — तद्धितान्तम् (ष्यञ्)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
दुःखपरामृष्टाम् ३९.२३ दुःखेन आक्रान्ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन परामृष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वैनतेयस्य ३९.२६ गरुडस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विनतायाः अपत्यम् — तद्धितान्तम् (ढक्)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
दुरतिक्रमे ३९.२७ अतिक्रमितुं कठिने
सन्धिः
दुस् + अतिक्रम → दुरतिक्रम — विसर्गस्य रेफः
समासः
दुःखेन अतिक्रमः यस्य — प्रादिसमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘कार्यनिर्योगे’ इत्यस्य विशेषणम्)
परवीरघ्न ३९.२८ शत्रुवीरनाशक
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परवीरान् हन्ति — उपपदतत्पुरुषः (टक्)
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम्
आहवशूरस्य ३९.३१ युद्धे वीरस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आहवे शूरः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
मनःसंकल्पसम्पाताः ३९.३५ मनोवेगेन गच्छन्तः
सन्धिः
मनस् + संकल्प → मनःसंकल्प — विसर्गः रक्षितः
समासः
मनसः संकल्पः इव सम्पातः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
ससागरधराधरा ३९.३७ समुद्रपर्वतसहिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सागरैः धराधरैः च सहिता — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भूमिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यवरः ३९.३८ हीनतरः
सन्धिः
प्रति + अवरः → प्रत्यवरः — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
एकोत्पातेन ३९.४० एकेन प्लवनेन
सन्धिः
एक + उत्पात → एकोत्पात — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
एकः उत्पातः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
कालकाङ्क्षिणी ३९.४४ समयं प्रतीक्षमाणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालं काङ्क्षते — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शैलाम्बुदनिकाशानाम् ३९.५० पर्वतमेघसदृशानाम्
सन्धिः
शैल + अम्बुद → शैलाम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शैलैः अम्बुदैः च निकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘कपिमुख्यानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मन्मथेषुणा ३९.५१ कामबाणेन
सन्धिः
मन्मथ + इषुणा → मन्मथेषुणा — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
मन्मथस्य इषुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
अध्युषिते ३९.५४ निवासस्थाने कृते
सन्धिः
अधि + उषिते → अध्युषिते — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
समासः
समासः नास्ति — अधिपूर्वकात् ‘वस्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘देशे’ इत्यस्य विशेषणम्)