- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युक्तं रूपं यस्य तत् — बहुव्रीहिः (प्रशंसार्थे ‘रूप’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भाषितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — अष्टात्रिंशः सर्गः
काकवृत्तान्तकथनं चूडामणिप्रदानं च
हनुमतः अनुमोदनम्, अभिज्ञानयाचना, चित्रकूटे काकवृत्तान्तः, ब्रह्मास्त्रम्, सीतायाः उपालम्भः, हनुमतः आश्वासनम्, रामलक्ष्मणयोः कृते सन्देशः, मासावधिः, चूडामणिप्रदानम्
सीतायाः वचनेन तुष्टः हनुमान् तस्याः हेतून् अनुमोदते — स्त्रीत्वात् सागरलङ्घनम् अशक्यम्, रामात् अन्यस्य संसर्गं च सा न इच्छति; एतत् तस्य महात्मनः पत्न्याः सदृशम्। सः स्वप्रस्तावस्य कारणं रामप्रियचिकीर्षा स्नेहः च इति वदति, अभिज्ञानं च याचते। सीता चित्रकूटे घटितं वृत्तान्तं स्मारयति — मांसलोलुपः इन्द्रपुत्रः काकः तां विददार, रामः क्रुद्धः दर्भं ब्रह्मास्त्रेण योजयित्वा तं प्रति चिक्षेप; त्रीन् लोकान् परिक्रम्य सः रामम् एव शरणं गतः, रामः तं ररक्ष, अस्त्रं च तस्य दक्षिणम् अक्षि नाशयामास। ‘काकमात्रे अपि ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तं, माम् अपहरन्तं कथं क्षमसे’ इति सा उपालम्भते। हनुमान् तां आश्वासयति। सीता कौसल्यासुतं रामं लक्ष्मणं च प्रति सन्देशं ददाति, मासमात्रम् एव जीविष्यामि इति वदति, ततः वस्त्रे बद्धं दिव्यं चूडामणिं रामाय प्रदेयम् इति हनुमते ददाति। हनुमान् तं गृहीत्वा प्रदक्षिणीकृत्य मनसा रामं प्रति गतः प्रतिगमनाय उद्यतः भवति।
१हनुमतः अनुमोदनम्, स्वप्रस्तावस्य कारणम्, अभिज्ञानयाचना
१ततः स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः।
सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः॥
२युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च॥
३स्त्रीत्वान्न त्वं समर्थासि सागरं व्यतिवर्तितुम्।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम्॥
४द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते।
रामादन्यस्य नार्हामि संसर्गमिति जानकि॥
५एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्॥
६श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः।
चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं च ममाग्रतः॥
७कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम्॥
८लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम्॥
९इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुनन्दिना।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम्॥
१०यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत्॥
सीतायाः वचनेन तोषितः वाक्यविशारदः कपिशार्दूलः हनुमान् तत् श्रुत्वा प्रत्युवाच — ‘शुभदर्शने देवि, त्वया यत् भाषितं तत् युक्तरूपं, स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च सदृशम्।’ सः सीतायाः द्वे कारणे पृथक् स्वीकरोति। प्रथमं — स्त्रीत्वात् त्वं मम पृष्ठम् अधिष्ठाय शतयोजनविस्तीर्णं सागरं व्यतिवर्तितुं न समर्था; वेगः भयं च स्त्रियाः कृते सहजौ। द्वितीयं — ‘रामात् अन्यस्य संसर्गं न अर्हामि’ इति यत् त्वं विनयान्विते वदसि, तत् तस्य महात्मनः पत्न्याः एव सदृशम्; त्वां विना का अन्या नारी ईदृशं वचनं ब्रूयात्? एतेन वचनेन हनुमान् सीतायाः पातिव्रत्यं प्रशंसति, न तु स्वप्रस्तावस्य प्रत्याख्यानेन खिद्यते। ततः सः वदति — ‘देवि, त्वया मम अग्रतः यत् चेष्टितं भाषितं च, तत् सर्वं निरवशेषं काकुत्स्थः श्रोष्यति।’ स्वप्रस्तावस्य कारणानि अपि सः निवेदयति — रामस्य प्रियं कर्तुम् इच्छा, स्नेहेन प्रस्कन्नं मनः, लङ्कायाः दुष्प्रवेशत्वं, महोदधेः दुस्तरत्वं, स्वसामर्थ्यं च — एतैः बहुभिः कारणैः मया एतत् उक्तम्। ‘अद्य एव त्वां रघुनन्दनेन सह समानेतुम् इच्छामि; गुरुस्नेहेन भक्त्या च एतत् उक्तं, न अन्यथा।’ अन्ते सः प्रार्थयते — ‘अनिन्दिते, यदि मया सार्धं यातुं न उत्सहसे, तर्हि अभिज्ञानं प्रयच्छ, येन राघवः जानीयात्।’ अत्र हनुमतः विनयः द्रष्टव्यः — सः स्वस्य उत्साहम् अपराधम् इव न मन्यते, अपितु तस्य हेतून् स्पष्टं करोति। ‘गुरुस्नेहेन’ इति पदे रामः गुरुः इव पूज्यः इति भावः। अभिज्ञानस्य याचना अस्य सर्गस्य मुख्यं कार्यम् आरभते, यतः रामस्य विश्वासार्थं केवलं वचनं न पर्याप्तम्। अस्य भागस्य स्वरः विशेषतः मृदुः। पूर्वसर्गे सीता हनुमतः प्रस्तावं प्रत्याख्यातवती, तस्य बलम् अपि प्रथमं संशयितवती; तथापि हनुमान् न रुष्टः, न च आत्मानं समर्थयितुं विवादं करोति। सः तस्याः प्रत्येकं हेतुं ‘युक्तरूपम्’ इति स्वीकृत्य केवलं स्वस्य अभिप्रायं शुद्धं करोति। ‘सर्वं निरवशेषतः श्रोष्यते’ इति वचनेन सः सीतायै आश्वासनं ददाति यत् तस्याः धैर्यं पातिव्रत्यं च रामस्य कर्णं प्राप्स्यति। एवं दूतस्य धर्मः अपि प्रदर्श्यते — यत् दृष्टं श्रुतं च तत् सर्वं यथावत् स्वामिने निवेदनीयम्। अभिज्ञानस्य याचना अपि दूतस्य कर्तव्यम् — रामः सुग्रीवः वानराः च तस्य वचने पूर्णं विश्वासं कुर्युः इति।
Pleased with what Sītā had said, Hanumān, tiger among monkeys and a master of words, answered her: "What you have said, lovely lady, is altogether fitting, worthy of a woman's nature and of the modesty of virtuous wives." He accepted her two reasons separately. First: "Being a woman, you could not cross the ocean, a hundred yojanas wide, riding on my back"; speed and fear come naturally to a woman in such a case. Second: "And your other reason, gentle Jānakī, that you must not touch anyone but Rāma, is worthy of the wife of that great-souled man. Who but you, lady, could say such a thing?" With these words Hanumān praised her faithfulness, and he was not hurt that his offer had been refused. "Kākutstha will hear everything, in full, that you have done and said before me, lady." He explained the reasons for his offer too: "I said it for many reasons: out of the wish to please Rāma, because my heart was melting with affection, because Laṅkā is so hard to enter and the great ocean so hard to cross, and because I trust my own strength. I wanted to bring you together with the delight of the Raghus this very day. I spoke out of affection for my master and out of devotion, and for no other reason." At last he asked: "If you are not willing to come with me, blameless lady, give me a token by which Rāghava may know you." His humility deserves notice: he did not treat his eagerness as a fault but simply made his motives clear. "Affection for my master" carries the sense that Rāma was to be revered like a teacher. With the request for a token, the main business of this sarga begins, for words alone would not be enough to convince Rāma. The tone here is especially gentle. In the previous sarga Sītā had refused his offer and at first even doubted his strength, yet Hanumān was not offended and did not argue in his own defence; he accepted each of her reasons as fitting and only made his own intention clear. By promising that Rāma would hear everything, he assured her that her courage and faithfulness would reach Rāma's ears. So the duty of an envoy is shown as well: all that he has seen and heard must be reported to his master exactly as it was. Asking for a token was also an envoy's duty, so that Rāma, Sugrīva and the monkeys would trust his word completely.
२चित्रकूटे काकवृत्तान्तस्य आरम्भः
११एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम्॥
१२इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम्।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पदे॥
१३तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके।
तस्मिन्सिद्धाश्रिते देशे मन्दाकिन्यविदूरतः॥
१४तस्योपवनखण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु।
विहृत्य सलिले क्लिन्नो ममाङ्के समुपाविशः॥
१५ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत्।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसम्॥
१६दारयन्स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते।
न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः॥
१७उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणे।
स्रंसमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम्॥
१८त्वया विहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा।
भक्ष्यगृद्धेन काकेन दारिता त्वामुपागता॥
१९ततः श्रान्ताहमुत्सङ्गमासीनस्य तवाविशम्।
क्रुध्यन्तीव प्रहृष्टेन त्वयाहं परिसान्त्विता॥
एवम् उक्ता सुरसुतोपमा सीता बाष्पप्रग्रथिताक्षरं मन्दं वचनम् उवाच — ‘इदं श्रेष्ठम् अभिज्ञानं मम प्रियं ब्रूयाः।’ सा चित्रकूटस्य वृत्तान्तं स्मारयति, यत् केवलं रामः सा च जानीतः। चित्रकूटस्य शैलस्य पादे पूर्वोत्तरे भागे, प्राज्यमूलफलोदके, मन्दाकिन्याः अविदूरे, सिद्धाश्रिते देशे तापसाश्रमे वसन्ती अहम् आसम्। तस्य उपवनखण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु सलिले विहृत्य क्लिन्नः त्वं मम अङ्के समुपाविशः। अत्र सीता रामं ‘त्वम्’ इति साक्षात् सम्बोधयति — हनुमान् तत् वचनं यथावत् रामाय कथयेत् इति उद्देशः। ततः मांससमायुक्तः वायसः मां पर्यतुण्डयत्; अहं लोष्टम् उद्यम्य तं वारयामि स्म। सः काकः मां दारयन् तत्र एव परिलीयते, बलिभोजनः भक्षार्थी मांसात् न उपारमत्। क्रुद्धायां मयि तस्मै पक्षिणे रशनाम् उत्कर्षन्त्यां वसने स्रंसमाने त्वया अहं दृष्टा; त्वया विहसिता अहं क्रुद्धा संलज्जिता च अभवम्। भक्ष्यगृद्धेन काकेन दारिता त्वाम् उपागता। ततः श्रान्ता अहम् आसीनस्य तव उत्सङ्गम् आविशम्; क्रुध्यन्ती इव अहं प्रहृष्टेन त्वया परिसान्त्विता। अस्मिन् वृत्तान्ते दाम्पत्यस्य सूक्ष्माः क्षणाः चित्रिताः — रामस्य हास्यं, सीतायाः लज्जा, कोपः, पुनः सान्त्वनं च। एते क्षणाः केवलं द्वयोः एव विदिताः, अतः अभिज्ञानत्वेन सर्वथा विश्वसनीयाः। ‘बलिभोजनः’ इति काकस्य विशेषणं सूचयति यत् सः बलिम् अश्नाति, मांसलोलुपः च। अस्मिन् भागे वनस्य शान्तिः, मन्दाकिन्याः सान्निध्यं, पुष्पाणां गन्धः च वर्ण्यन्ते, येन अग्रिमस्य हिंसायाः विरोधः तीव्रः भवति। सीता अभिज्ञानं द्विविधं ददाति — प्रथमं वचनरूपम् इदं रहस्यवृत्तान्तम्, ततः सर्गान्ते वस्तुरूपं चूडामणिम्। वचनरूपम् अभिज्ञानं प्रथमं दीयते, यतः तत् केवलं द्वयोः ज्ञातम्, अन्यः कश्चित् तत् कल्पयितुं न शक्नोति। चित्रकूटस्य देशस्य सूक्ष्मं वर्णनं — पूर्वोत्तरः भागः, मन्दाकिनी, सिद्धाः, तापसाश्रमः — वृत्तान्तस्य सत्यतां दृढीकरोति। रामस्य ‘विहृत्य सलिले क्लिन्नः’ इति रूपं वनवासस्य सुखदं कालं स्मारयति, यदा राज्यस्य भारः दूरे, दुःखम् अपि अल्पम् आसीत्। ‘रशनाम् उत्कर्षन्ती’ इति चित्रं सीतायाः क्रोधस्य लज्जायाः च सङ्घर्षं दर्शयति — काकं निवारयितुं प्रवृत्ता सा वस्त्रस्य स्रंसनं न अपश्यत्, रामः तु तत् दृष्ट्वा अहसत्। एतादृशः गृह्यः प्रसङ्गः अन्यस्य ज्ञानगोचरः न भवति, अतः एव सः श्रेष्ठम् अभिज्ञानम्।
Addressed like this, Sītā, who was like a daughter of the gods, spoke slowly, her words choked with tears: "Tell my beloved this, the best of all tokens." She recalled something that happened at Citrakūṭa, which only Rāma and she knew. "At the foot of Mount Citrakūṭa, on its north-eastern side, in a place rich in roots, fruit and water, frequented by siddhas and not far from the Mandākinī, I was living in a hermitage of ascetics. You had been sporting in the water in the groves there, fragrant with many flowers, and you came back wet and sat in my lap." Here Sītā addressed Rāma directly as "you", so that Hanumān could repeat her words to Rāma exactly. "Then a crow greedy for meat began pecking at me, and I picked up a clod and tried to drive it off. The crow kept tearing at me and hiding right there; that eater of offerings, hungry for food, would not leave the meat alone. Angry with the bird, I pulled at my girdle, and my garment slipped, and you saw me. You laughed at me, and I was angry and ashamed. Torn by that greedy crow, I came to you, and tired out I sat in your lap as you sat there, and you, delighted, soothed me while I was still half angry." This story paints the intimate moments of a marriage, Rāma's laughter, Sītā's shyness, her anger, and then his comforting; such moments were known only to the two of them, and so as a token they were entirely to be trusted. The crow is called an "eater of offerings", one that feeds on the food set out for spirits, and greedy for meat. The peace of the forest, the nearness of the Mandākinī and the scent of flowers are described here, which makes the violence to come all the sharper. Sītā gave two tokens: first this secret story in words, and at the end of the sarga the crest-jewel as an object. The spoken token came first because only the two of them knew it, and no one else could invent it. The exact description of the place, the north-eastern side, the Mandākinī, the siddhas, the ascetics' hermitage, makes the story more credible. The picture of Rāma coming back wet from the water recalls the happy days of the exile, when the burden of the kingdom was far away and sorrow was slight. And the picture of her tugging at her girdle shows her caught between anger and shyness: intent on driving off the crow, she did not notice her garment slipping, but Rāma saw it and laughed. So private an incident could be known to no one else, and that is why it was the best of tokens.
३काकस्य पुनः आक्रमणं, ब्रह्मास्त्रं, शरणागतिः
२०बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती।
लक्षिताहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता॥
२१परिश्रमाच्च सुप्ता हे राघवाङ्केऽस्म्यहं चिरम्।
पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः॥
२२स तत्र पुनरेवाथ वायसः समुपागमत्।
ततः सुप्तप्रबुद्धां मां राघवाङ्कात्समुत्थिताम्।
वायसः सहसागम्य विददार स्तनान्तरे॥
२३पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम्।
ततः समुत्थितो रामो मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः॥
२४स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा।
आशीविष इव क्रुद्धः श्वसन्वाक्यमभाषत॥
२५केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम्।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना॥
२६वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समवैक्षत।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्॥
२७पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः।
धरान्तरं गतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः॥
२८ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः।
वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वरः॥
२९स दर्भसंस्तराद्गृह्य ब्रह्मणोऽस्त्रेण योजयत्।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम्॥
३०स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति।
ततस्तु वायसं दर्भः सोऽम्बरेऽनुजगाम ह॥
३१अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम्।
त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह॥
३२स पित्रा च परित्यक्तः सर्वैश्च परमर्षिभिः।
त्रींल्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः॥
३३स तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम्।
वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत्॥
३४परिद्यूनं विवर्णं च पतमानं तमब्रवीत्।
मोघमस्त्रं न शक्यं तु ब्राह्मं कर्तुं तदुच्यताम्॥
३५ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्।
दत्त्वा तु दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः॥
३६स रामाय नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च।
विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम्॥
बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती वायसेन प्रकोपिता अहं त्वया लक्षिता। परिश्रमात् अहं चिरं राघवाङ्के सुप्ता; पर्यायेण भरताग्रजः अपि मम अङ्के प्रसुप्तः। स वायसः पुनः तत्र समुपागमत्; सुप्तप्रबुद्धां राघवाङ्कात् समुत्थितां मां सहसा आगम्य स्तनान्तरे विददार। पुनः पुनः उत्पत्य सः मां भृशं विददार; ततः मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः रामः समुत्थितः। स्तनयोः वितुन्नां मां दृष्ट्वा महाबाहुः आशीविषः इव क्रुद्धः श्वसन् अभाषत — ‘नागनासोरु, केन ते स्तनान्तरं विक्षतम्? कः पञ्चवक्त्रेण सरोषेण भोगिना क्रीडति?’ वीक्षमाणः सः सरुधिरैः तीक्ष्णैः नखैः माम् एव अभिमुखं स्थितं तं वायसं समवैक्षत। सः पततां वरः वायसः शक्रस्य पुत्रः किल, पवनस्य गतौ समः, शीघ्रं धरान्तरं गतः। ततः कोपसंवर्तितेक्षणः मतिमतां वरः महाबाहुः तस्मिन् वायसे क्रूरां मतिं कृतवान्। सः दर्भसंस्तरात् दर्भं गृहीत्वा ब्रह्मणः अस्त्रेण योजयत्; सः दर्भः कालाग्निः इव दीप्तः द्विजम् अभिमुखः जज्वाल। तं प्रदीप्तं दर्भं सः वायसं प्रति चिक्षेप; सः दर्भः अम्बरे तम् अनुजगाम। अनुसृष्टः काकः विविधां गतिं जगाम, त्राणकामः इमं सर्वं लोकं विचचार। पित्रा इन्द्रेण सर्वैः परमर्षिभिः च परित्यक्तः सः त्रीन् लोकान् सम्परिक्रम्य तम् एव शरणं गतः। शरण्यः काकुत्स्थः भूमौ निपतितं शरणागतं वधार्हम् अपि तं कृपया पर्यपालयत्। परिद्यूनं विवर्णं पतमानं तं सः अब्रवीत् — ‘ब्राह्मम् अस्त्रं मोघं कर्तुं न शक्यम्; तत् उच्यताम्, किं करवाणि।’ ततः तत् अस्त्रं तस्य काकस्य दक्षिणम् अक्षि हिनस्ति स्म; दक्षिणं नेत्रं दत्त्वा सः प्राणेभ्यः परिरक्षितः। सः रामाय राज्ञे दशरथाय च नमस्कृत्वा तेन वीरेण विसृष्टः स्वम् आलयं प्रतिपेदे। अस्मिन् वृत्तान्ते रामस्य द्वौ गुणौ युगपत् प्रकाशेते — अपराधिनि उग्रः कोपः, शरणागते च असीमा करुणा। ब्रह्मास्त्रस्य अमोघता अपि रक्षिता, शरणागतस्य प्राणाः अपि रक्षिताः — एकस्य नेत्रस्य हानिः उभयं समन्वयति। ‘राज्ञे दशरथाय च’ इति वचनं सूचयति यत् काकः रामं दशरथं च उभौ नमस्कृतवान्। दर्भः तृणमात्रम् अपि मन्त्रबलेन महास्त्रं भवति — एतेन रामस्य अस्त्रविद्यायाः प्रभावः दर्शितः। इन्द्रः अपि स्वपुत्रस्य रक्षणं कर्तुं न अशक्नोत्, ऋषयः अपि न — एतेन रामस्य अस्त्रस्य अप्रतिहतता सिद्धा। शरणागतरक्षणम् अत्र रामस्य व्रतम् इव प्रकाशते। वृत्तान्तस्य अयं द्वितीयः भागः प्रथमात् भिन्नः — पूर्वं काकस्य चेष्टा केवलं क्रीडा इव, रामः अपि हसति; इदानीं तु सः स्तनान्तरं विदारयति, रक्तं स्रवति, रामः च प्रबुध्यते। ‘मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः’ इति पदेन रक्तस्य बिन्दवः रामस्य शरीरे अपि पतिताः इति सूच्यते, येन सः निद्रातः उत्थितः। रामस्य प्रश्नः ‘कः पञ्चवक्त्रेण भोगिना क्रीडति’ इति — सीतायाः अपराधी पञ्चफणेन सर्पेण सह क्रीडन् इव मृत्युं समाह्वयति। ‘आशीविषः इव’ इति उपमा रामस्य कोपस्य भयंकरतां दर्शयति। काकस्य परिचयः — शक्रस्य पुत्रः, पवनवेगः — तस्य अपराधं गुरुतरं करोति, यतः देवपुत्रः अपि सन् सः पापम् अकरोत्। ब्रह्मास्त्रस्य अनुसरणं त्रिषु लोकेषु — काकः यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र अस्त्रम् अपि गच्छति; तस्य पिता इन्द्रः अपि तं न रक्षति। अन्ते सः रामम् एव शरणं याति — यस्मात् भयं तम् एव शरणम्। रामः ‘शरण्यः’ इति पदेन वर्णितः — सः शरणागतं कदापि न त्यजति, वधार्हम् अपि। अस्त्रस्य अमोघत्वात् किञ्चित् फलं दातव्यम्, अतः काकः स्वयम् एकं नेत्रं ददाति। अयं वृत्तान्तः सीतायाः अग्रिमस्य उपालम्भस्य आधारः भवति। ‘धरान्तरं गतः’ इति पदेन काकः स्वर्गात् भूमिम् आगतः इति सूच्यते। दर्भसंस्तरः तेषां वनवासस्य शय्या — तस्मात् एव दर्भं गृहीत्वा रामः अस्त्रं योजयति; एवं वनवासिनः सामान्यं साधनम् अपि तस्य हस्ते महास्त्रं भवति। अस्य वृत्तान्तस्य अन्ते सीता स्वयं निष्कर्षं न वदति; सः निष्कर्षः अग्रिमे उपालम्भे प्रकटः भवति। रामस्य कोपः करुणा च इति द्वयम् अत्र परस्परविरुद्धम् इव दृश्यते, किन्तु वस्तुतः उभे धर्मस्य एव अङ्गे — दुष्टस्य दण्डः, शरणागतस्य रक्षा च।
"With my face full of tears, slowly wiping my eyes, angered by the crow, I was noticed by you, my lord. Tired out, I slept a long while in Rāghava's lap, and then in turn Bharata's elder brother slept in mine. Then that crow came back, and as I woke from sleep and rose from Rāghava's lap, it suddenly swooped down and tore me between the breasts. Again and again it flew up and tore at me savagely, until Rāma woke, spattered with drops of my blood. Seeing me wounded on the breasts, the mighty-armed one, hissing like an angry snake, said: 'You whose thighs are like an elephant's trunk, who has wounded you between the breasts? Who is playing with an angry five-headed serpent?' Looking about, he saw the crow facing me, its sharp claws red with blood. That crow, best of birds, was said to be the son of Indra; swift as the wind, it had quickly come down to the earth. Then the mighty-armed Rāma, best of the wise, his eyes rolling with rage, formed a cruel resolve against the crow. He took a blade of darbha grass from his mat and charged it with the weapon of Brahmā, and it blazed like the fire at the end of time, turned towards the bird. He hurled that blazing blade of grass at the crow, and it pursued the crow through the sky. Pursued, the crow flew this way and that, and roamed the whole world looking for protection. Abandoned by his father Indra and by all the great seers, he circled the three worlds and at last came for refuge to Rāma himself. Kākutstha, who gives refuge, spared the crow out of compassion when it fell to the ground before him seeking refuge, though it deserved to die. To the worn-out, pale bird as it fell he said: 'The Brahmā weapon cannot be made fruitless; tell me what is to be done.' Then the weapon destroyed the crow's right eye; giving up its right eye, the crow saved its life. It bowed to Rāma and to King Daśaratha, and dismissed by that hero, it went back to its own home." In this story two of Rāma's qualities shine out together: fierce anger against the wrongdoer and boundless compassion for one who seeks refuge. The Brahmā weapon's unfailing power was kept and so was the refugee's life; the loss of one eye reconciled the two. The crow bowed to both Rāma and Daśaratha. A blade of grass, a mere straw, became a mighty weapon through the power of the mantra, which shows the force of Rāma's mastery of weapons. Not even Indra could protect his son, nor could the seers, which proves that Rāma's weapon could not be turned aside. Protecting those who take refuge appears here as Rāma's very vow. This second part of the story differs from the first: before, the crow's doings seemed almost play, and Rāma laughed; now it tore her breast, blood flowed, and Rāma woke. The drops of blood suggest that they fell on Rāma too and woke him. His question, "who is playing with a five-headed serpent?", means that whoever wronged Sītā was inviting death, like a man playing with a five-hooded snake, and "hissing like a snake" shows how terrible his anger was. That the crow was Indra's son and swift as the wind makes its offence graver: though the son of a god, it had sinned. The weapon followed it through the three worlds, wherever it went, and even its father Indra did not protect it. In the end it took refuge with Rāma himself, the very one it feared. Rāma is called "the giver of refuge": he never abandons one who seeks his shelter, even one who deserves death. Since the weapon could not be fruitless, some result had to be given, and so the crow itself gave up an eye. This story becomes the ground of Sītā's reproach that follows. "Gone down to the earth" means the crow had come from heaven to earth. The darbha mat was their bed in the forest, and from it Rāma took the blade of grass to charge with the weapon; so the humblest thing of a forest-dweller became a great weapon in his hand. At the end of the story Sītā drew no conclusion herself; that conclusion appears in her reproach. Rāma's anger and his compassion may seem opposed, but both are parts of dharma: punishing the wicked and protecting those who seek refuge.
४सीतायाः उपालम्भः — किमर्थं माम् उपेक्षसे
३७मत्कृते काकमात्रेऽपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्।
कस्माद्यो माहरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते॥
३८स कुरुष्व महोत्साहां कृपां मयि नरर्षभ।
त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते॥
३९आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतम्।
जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्॥
४०अपारवारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम्।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्॥
४१एवमस्त्रविदां श्रेष्ठो बलवान्सत्त्ववानपि।
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव॥
४२न नागा नापि गन्धर्वा न सुरा न मरुद्गणाः।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमीहितुम्॥
४३तस्य वीर्यवतः कच्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान्॥
४४भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः॥
४५यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्विन्द्रसमतेजसौ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः॥
४६ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ॥
वृत्तान्तं समाप्य सीता रामं साक्षात् सम्बोधयन्ती इव उपालम्भते — ‘महीपते, मत्कृते काकमात्रे अपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्; यः त्वत्तः माम् अहरत् तं कस्मात् क्षमसे? नरर्षभ, मयि महोत्साहां कृपां कुरुष्व; नाथ, त्वया नाथवती अपि अहम् अनाथा इव दृश्ये। आनृशंस्यं परः धर्मः इति त्वत्तः एव मया श्रुतम्। त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलं जानामि — अपारवारम् अक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागरोपमं, ससमुद्रायाः धरण्याः भर्तारं, वासवोपमम्। एवम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः बलवान् सत्त्ववान् अपि त्वं राघव, रक्षःसु किमर्थम् अस्त्रं न योजयसि? न नागाः, न गन्धर्वाः, न सुराः, न मरुद्गणाः समरे रामस्य वेगं प्रतिसमीहितुं शक्ताः। तस्य वीर्यवतः मयि यदि कश्चित् सम्भ्रमः अस्ति, सः किमर्थं तीक्ष्णैः शरैः राक्षसान् क्षयं न नयति? परंतपः महाबलः वीरः लक्ष्मणः वा भ्रातुः आदेशम् आदाय कस्य हेतोः मां न परित्राति? वाय्विन्द्रसमतेजसौ सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ तौ पुरुषव्याघ्रौ किमर्थं माम् उपेक्षतः? मम एव किञ्चित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, न संशयः, यत् समर्थौ अपि परंतपौ तौ मां न अवेक्षेते।’ अस्मिन् उपालम्भे क्रोधः न, किन्तु प्रेमजन्या वेदना। काकवृत्तान्तेन सीता रामस्य सामर्थ्यं कोपं च स्मारयति, ततः तस्य विलम्बम् असहमाना पृच्छति। अन्ते सा दोषं स्वस्मिन् एव आरोपयति — ‘मम एव दुष्कृतम्’ इति — एषा तस्याः विनयस्य पराकाष्ठा। रामस्य गुणानां गणना अत्र उपालम्भस्य भागः, न स्तुतिमात्रम् — यः एतादृशः, सः किमर्थं विलम्बते इति प्रश्नस्य आधारः। लक्ष्मणस्य नाम अपि सा सस्मरति, यतः सः अपि रामस्य आज्ञया तां रक्षितुं समर्थः। उपालम्भस्य तर्कः सरलः दृढः च — यः काकमात्रस्य लघुना अपराधेन ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान्, सः रावणस्य महता अपराधेन किमर्थं न प्रवर्तते? ‘काकमात्रे’ इति पदे ‘मात्र’ शब्दः अपराधिनः लघुतां रावणस्य च गुरुतां विरोधेन दर्शयति। ‘नाथवती अनाथा इव’ इति विरोधालङ्कारः सीतायाः दुःखं तीव्रं करोति — पतिः जीवति, समर्थः च, तथापि सा अरक्षिता इव। ‘आनृशंस्यं परः धर्मः’ इति रामस्य एव उपदेशं सा तस्मै स्मारयति। नागगन्धर्वसुरमरुतां गणना रामस्य अजेयत्वं स्थापयति; तादृशस्य बलवतः विलम्बः एव सीतायाः दुःखस्य कारणम्। ‘यदि मयि सम्भ्रमः अस्ति’ इति संशयवचनं प्रेम्णः आशङ्का, न अविश्वासः।
Having finished the story, Sītā reproached Rāma as though speaking to him face to face: "Lord of the earth, for my sake you loosed the Brahmā weapon even at a mere crow; why then do you forgive the one who carried me off from you? Show great zeal and compassion for me, bull among men. Though I have a lord in you, my lord, I seem like one without a protector. Kindness is the highest dharma: I learned that from you. I know you to be of great valour, great energy and great strength, boundless, unshakeable, deep as the ocean, lord of the sea-girt earth, equal to Indra. Best of those who know weapons, strong and courageous as you are, Rāghava, why do you not use your weapons against the rākṣasas? Neither nāgas nor gandharvas, neither gods nor the hosts of Maruts can withstand Rāma's onset in battle. If that valiant man has any concern for me, why does he not destroy the rākṣasas with his sharp arrows? Or why does Lakṣmaṇa, scorcher of foes, that mighty hero, not take his brother's command and rescue me? If those two tigers among men, whose splendour equals the Wind's and Indra's, cannot be overcome even by the gods, why do they neglect me? Surely there is some great wrong I have done, beyond doubt, that those two scorchers of foes, able as they are, do not look after me." There is no anger in this reproach, only the pain born of love. With the story of the crow Sītā recalled Rāma's power and his anger, and then, unable to bear his delay, she asked why. In the end she laid the blame on herself, "some wrong I have done", the height of her humility. The list of Rāma's virtues is part of the reproach, not mere praise: it is the ground of the question why one so great should delay. She named Lakṣmaṇa too, for he also, at Rāma's command, could rescue her. The argument of her reproach is simple and strong: he who used the Brahmā weapon for the small offence of a crow, why did he not act against Rāvaṇa's great one? "A mere crow" sets the smallness of that offender against the enormity of Rāvaṇa's. "Having a lord, yet like one without a protector" is a paradox that sharpens her grief: her husband was alive and able, and yet she was as good as unprotected. With "kindness is the highest dharma" she reminded Rāma of his own teaching. Naming nāgas, gandharvas, gods and Maruts establishes that Rāma cannot be conquered, and it was the delay of so mighty a man that caused her pain. "If he has any concern for me" is love's anxiety, not distrust.
५हनुमतः आश्वासनम्
४७वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रु भाषितम्।
अथाब्रवीन्महातेजा हनूमान्हरियूथपः॥
४८त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे।
रामे दुःखाभिपन्ने तु लक्ष्मणः परितप्यते॥
४९कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम्।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि शोभने॥
५०तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लोकान्भस्मीकरिष्यतः॥
५१हत्वा च समरक्रूरं रावणं सहबान्धवम्।
राघवस्त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रति नेष्यति॥
५२ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः।
सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयो वा समागताः॥
वैदेह्याः करुणं साश्रु भाषितं वचनं श्रुत्वा महातेजाः हरियूथपः हनुमान् अब्रवीत् — ‘देवि, सत्येन ते शपे, रामः त्वच्छोकेन अन्यकार्येभ्यः विमुखः; रामे दुःखाभिपन्ने लक्ष्मणः अपि परितप्यते। कथंचित् भवती दृष्टा; इदानीं परिशोचितुं न कालः। शोभने, अस्मिन् एव मुहूर्ते दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ उभौ महाबलौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लोकान् भस्मीकरिष्यतः। समरक्रूरं रावणं सहबान्धवं हत्वा राघवः त्वां, विशालाक्षि, स्वां पुरीं प्रति नेष्यति। ब्रूहि, राघवः महाबलः लक्ष्मणः तेजस्वी सुग्रीवः समागताः हरयः वा किं वाच्याः।’ हनुमतः उत्तरं सीतायाः उपालम्भस्य समाधानम् — रामस्य विलम्बः उपेक्षया न, अपितु अज्ञानात्; इदानीं तु सीता दृष्टा, अतः विलम्बः न भविष्यति। ‘सत्येन शपे’ इति शपथेन सः स्ववचनस्य दृढतां दर्शयति। अयं श्लोकसमूहः चत्वारिंशसर्गे अपि प्रायः समानैः पदैः पुनः दृश्यते; मुद्रणं द्विवारम् एव मुद्रयति, अतः उभयत्र रक्षितः। ‘त्वच्छोकविमुखः’ इति पदस्य अर्थः — त्वच्छोकेन अन्यस्मात् सर्वस्मात् विमुखः, केवलं त्वाम् एव चिन्तयति। ‘कथंचित् भवती दृष्टा’ इति वचनेन हनुमान् स्वप्रयत्नस्य काठिन्यं संक्षेपेण सूचयति। अन्ते सः सीतां सन्देशं पृच्छति — एवं सः अग्रिमस्य सन्देशभागस्य द्वारम् उद्घाटयति। ‘अस्मिन् एव मुहूर्ते दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि’ इति अतिशयोक्तिः अपि सीतायाः आशां वर्धयितुम् एव। ‘लोकान् भस्मीकरिष्यतः’ इति वचनेन रामलक्ष्मणयोः क्रोधस्य व्याप्तिः दर्शिता।
Hearing Vaidehī's pitiful words spoken through her tears, the mighty Hanumān, leader of monkey bands, said: "Lady, I swear to you by the truth: grieving for you, Rāma has turned away from everything else, and with Rāma stricken by sorrow, Lakṣmaṇa is tormented too. Somehow you have been found; this is no time for grieving. In this very hour, lovely one, you will see the end of your sorrows. Those two mighty princes, tigers among men, fired with eagerness to see you, will burn the worlds to ashes. Rāghava will kill Rāvaṇa, cruel in war, with all his kin, and take you, large-eyed lady, to his own city. Tell me what I should say to Rāghava and to mighty Lakṣmaṇa, to the splendid Sugrīva, or to the assembled monkeys." Hanumān's answer settled Sītā's reproach: Rāma's delay came not from neglect but from not knowing, and now that she had been found there would be no more delay. His oath "by the truth" showed how firm his words were. "Turned away from everything else" means that in his grief for her Rāma turned from all else and thought only of her. "Somehow you have been found" briefly hints at how hard his search had been. At the end he asked her for her message, opening the way to the part that follows. "In this very hour you will see the end of your sorrows" is an overstatement meant only to raise her hope, and "they will burn the worlds to ashes" shows how far the brothers' anger would reach.
६रामलक्ष्मणयोः कृते सीतायाः सन्देशः
५३इत्युक्तवति तस्मिंश्च सीता पुनरथाब्रवीत्।
कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी॥
५४तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय।
स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रियायाश्च वराङ्गनाः॥
५५ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्।
पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च॥
५६अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः।
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम्॥
५७अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने।
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः॥
५८पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरत्।
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः॥
५९वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवाञ्छक्तो न बहुभाषिता।
राजपुत्रप्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे॥
६०मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः।
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्॥
६१यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरत्।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम॥
६२मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः।
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्॥
६३त्वमस्मिन्कार्यनिर्वाहे प्रमाणं हरियूथप।
राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत्॥
एवम् उक्तवति हनुमति सीता पुनः अब्रवीत् — ‘मनस्विनी कौसल्या यं लोकभर्तारं सुषुवे, तं मम अर्थे सुखं पृच्छ, शिरसा च अभिवादय।’ ततः सा लक्ष्मणस्य गुणान् विस्तरेण वर्णयति, यथा हनुमान् तस्मै अपि सन्देशं दद्यात्। ‘स्रजः, सर्वरत्नानि, प्रियाः वराङ्गनाः, विशालायां पृथिव्याम् अपि दुर्लभम् ऐश्वर्यं च त्यक्त्वा, पितरं मातरं च सम्मान्य अभिप्रसाद्य च यः रामम् अनुप्रव्रजितः, येन सुमित्रा सुप्रजाः — सः धर्मात्मा अनुत्तमं सुखं त्यक्त्वा आनुकूल्येन भ्रातरं काकुत्स्थं वने पालयन् अनुगच्छति। सिंहस्कन्धः महाबाहुः मनस्वी प्रियदर्शनः सः रामे पितृवत् वर्तते, मयि मातृवत् समाचरत्; ह्रियमाणां मां तदा सः वीरः न अवेत्। वृद्धोपसेवी, लक्ष्मीवान्, शक्तः, न बहुभाषिता, राजपुत्रः, प्रियश्रेष्ठः, मम श्वशुरस्य सदृशः; रामस्य भ्राता लक्ष्मणः मत्तः अपि प्रियतरः; यस्यां धुरि नियुक्तः तां वीर्यवान् उद्वहति; यं दृष्ट्वा राघवः वृत्तम् आर्यं पितरं न अनुस्मरत् — सः मम वचनात् मम अर्थाय कुशलं वक्तव्यः। मृदुः शुचिः दक्षः रामस्य प्रियः लक्ष्मणः यथा मम दुःखक्षयकरः भवेत्, तथा वानरश्रेष्ठ, वद।’ ‘हरियूथप, अस्मिन् कार्यनिर्वाहे त्वम् एव प्रमाणम्; त्वत्समारम्भात् राघवः मयि यत्नपरः भवेत्।’ अत्र पञ्चवटीप्रसङ्गे सीतया लक्ष्मणं प्रति उक्तानां कठोरवचनानां प्रायश्चित्तम् इव दृश्यते — इदानीं सा तं मातृवत् स्नेहेन स्मरति, पितृसदृशं च मन्यते। ‘न तु मां वेद लक्ष्मणः’ इति वचने तस्याः खेदः — अपहरणकाले सः दूरे आसीत्, तस्य दोषः नास्ति। लक्ष्मणस्य गुणगणना दीर्घा, यतः सा तं रामस्य प्रियतमं सहायं मन्यते। ‘मत्तः प्रियतरः’ इति सीतायाः स्वीकारः तस्याः निरभिमानतां दर्शयति। सन्देशस्य क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं रामस्य कुशलप्रश्नः अभिवादनं च, ततः लक्ष्मणस्य विस्तृतं वर्णनम्, अन्ते हनुमते एव कार्यभारः। कौसल्या ‘लोकभर्तारं सुषुवे’ इति वचनेन रामस्य महत्त्वं मातुः गौरवेण सह उक्तम्। लक्ष्मणस्य त्यागः विशेषतः उल्लिखितः — स्रजः रत्नानि प्रियाः वराङ्गनाः ऐश्वर्यं च त्यक्त्वा सः वनम् आगतः। ‘पितृवत् रामे, मातृवत् मयि’ इति तस्य आचरणस्य सारः। ‘श्वशुरस्य सदृशः’ इति वचनेन सा लक्ष्मणे दशरथस्य गुणान् पश्यति। ‘यं दृष्ट्वा राघवः वृत्तम् आर्यं न अनुस्मरत्’ इति वचनस्य अर्थः — लक्ष्मणस्य सेवया रामः दिवंगतं पितरं दशरथं न अस्मरत्, पितृवियोगस्य दुःखम् अपि विस्मृतवान्। ‘धुरि नियुक्तः उद्वहति’ इति वृषभस्य उपमा — यः भारः तस्मै दीयते, तं सः अविश्रान्तः वहति। ‘न बहुभाषिता’ इति गुणः लक्ष्मणस्य मितभाषित्वं दर्शयति। अन्ते सीता हनुमन्तम् एव ‘प्रमाणम्’ इति वदति — तस्य उत्साहेन रामः यत्नपरः भविष्यति इति तस्याः विश्वासः।
When Hanumān had spoken, Sītā spoke again: "Ask after the welfare, for my sake, of him whom high-minded Kausalyā bore to be lord of the world, and bow your head to him in greeting." Then she described Lakṣmaṇa's virtues at length, so that Hanumān could give him a message too. "He gave up garlands and every kind of jewel, beloved and lovely women, and a lordship hard to win anywhere on the wide earth; he honoured his father and mother and won their blessing, and followed Rāma into exile. Through him Sumitrā is blessed in her son. That righteous man gave up the greatest comfort and follows his brother Kākutstha loyally, guarding him in the forest, lion-shouldered, mighty-armed, high-minded and handsome. He treats Rāma like a father and me like a mother, and when I was carried off, that hero Lakṣmaṇa did not know of it. He serves his elders; he is graced with fortune, able, and not given to much talk; a prince, best of the beloved, like my father-in-law. Lakṣmaṇa, Rāma's brother, is always dearer to him than I am, and he carries with valour whatever burden he is yoked to. With him beside him, Rāghava did not miss his departed noble father. Ask him how he is, on my behalf and in my words. Gentle, pure and able, dear to Rāma, is Lakṣmaṇa; speak to him, best of monkeys, so that he may put an end to my sorrow." And she added: "In carrying this through, leader of the monkey bands, it is you who count; through your efforts Rāghava will bend his energy to winning me." Here there seems to be something like amends for the harsh words Sītā had spoken to Lakṣmaṇa in the forest when Mārīca lured Rāma away; now she remembered him with a mother's affection and even likened him to her father-in-law. "Lakṣmaṇa did not know" carries her regret: he had been far away when she was carried off, and the fault was not his. She listed his virtues at length because she thought him Rāma's dearest helper, and admitting that he was dearer to Rāma than herself shows how free she was of pride. The order of her message is meaningful too: first greetings and good wishes to Rāma, then the long description of Lakṣmaṇa, and last, the responsibility laid on Hanumān. "Kausalyā bore the lord of the world" joins Rāma's greatness to his mother's honour. Lakṣmaṇa's sacrifice is stressed: he had given up garlands, jewels, beloved women and lordship to come to the forest. "Like a father to Rāma, like a mother to me" is the essence of his conduct, and "like my father-in-law" shows that she saw Daśaratha's virtues in him. "Seeing him, Rāghava did not miss his father" means that through Lakṣmaṇa's service Rāma did not feel the loss of the departed Daśaratha. Carrying whatever burden he is yoked to is the image of a bull that draws its load untiring, and "not given to much talk" shows he was a man of few words. At the end Sītā called Hanumān himself the one who counts, trusting that his zeal would spur Rāma to action.
७मासावधिः, चूडामणिप्रदानं, हनुमतः प्रस्थानोद्योगः
६४इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज॥
६५ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते।
रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा।
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम्॥
६६ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम्।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ॥
६७प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम्।
अङ्गुल्या योजयामास नह्यस्य प्राभवद्भुजः॥
६८मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः॥
६९हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः।
हृदयेन गतो रामं लक्ष्मणं च सलक्षणम्॥
७०मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्।
गिरिवरपवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे॥
‘मम नाथं शूरं रामं पुनः पुनः इदं ब्रूयाः — दशरथात्मज, मासं यावत् जीवितं धारयिष्यामि; मासात् ऊर्ध्वं न जीवेयम्, सत्येन अहं ते ब्रवीमि। पापकर्मणा रावणेन निकृत्या उपरुद्धां मां, वीर, पातालात् कौशिकीम् इव त्रातुम् अर्हसि।’ ततः सीता वस्त्रगतं दिव्यं शुभं चूडामणिं मुक्त्वा ‘राघवाय प्रदेयः’ इति हनुमते ददौ। तम् अनुत्तमं मणिरत्नं प्रतिगृह्य वीरः हनुमान् अङ्गुल्यां योजयामास, यतः तस्य भुजः तत्र न प्राभवत् — तस्य बाहुः एतावान् सूक्ष्मः आसीत्। मणिरत्नं प्रतिगृह्य अभिवाद्य च कपिवरः सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः। सीतादर्शनजेन महता हर्षेण युक्तः सः हृदयेन रामं सलक्षणं लक्ष्मणं च गतः। जनकनृपात्मजया प्रभावात् धृतं तं महार्हं मणिवरम् उपगृह्य, गिरिवरपवनावधूतमुक्तः इव सुखितमनाः सः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे। अत्र ‘मासम्’ इति अवधिः पूर्वसर्गस्य ‘द्वौ मासौ’ इत्यस्मात् अपि न्यूनः — सीतायाः धैर्यस्य सीमा अत्र स्पष्टा। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते — हनुमतः मनसः भारः अपगतः, पर्वतस्य कम्पनानन्तरं स्थैर्यम् इव। ‘पुनः पुनः ब्रूयाः’ इति वचनेन सीता सन्देशस्य गाम्भीर्यं दर्शयति। चूडामणिः सीतायाः शिरोभूषणं, वस्त्रे गुप्तं रक्षितम्; रामः तं पूर्वं बहुशः दृष्टवान्, अतः दृष्ट्वा निश्चयेन अभिजानीयात्। हनुमतः अङ्गुल्यां मणिधारणं तस्य सूक्ष्मरूपस्य सूचकम् — सः पुनः अल्पः अभवत्। प्रदक्षिणा प्रणामः च सीतां प्रति तस्य भक्तिं दर्शयतः। ‘निकृत्या’ इति पदेन रावणस्य कपटं — संन्यासिवेषेण अपहरणं — स्मार्यते। ‘पातालात् कौशिकीम् इव’ इति उपमां हिन्दीटीका विष्णुना इन्द्रस्य लक्ष्म्याः उद्धारेण व्याचष्टे।
"And tell my lord, the hero Rāma, again and again: son of Daśaratha, I will keep myself alive for a month; beyond a month I shall not live; I tell you this by the truth. I am held captive through treachery by Rāvaṇa, doer of evil; you must rescue me, hero, as Kauśikī was rescued from the underworld." Then Sītā untied from her garment the heavenly and lovely crest-jewel and gave it to Hanumān, saying, "This is to be given to Rāghava." Taking that peerless gem, the hero slipped it onto his finger, for his arm would not go into it, so slender had he made himself. Holding the jewel and bowing to her, the best of monkeys walked round Sītā keeping her on his right and stood at her side, bowed low. Filled with great joy at having seen Sītā, in his heart he had already gone to Rāma and to Lakṣmaṇa of the auspicious marks. Taking that precious jewel, which the daughter of King Janaka had kept safe by her own power, he was glad at heart, like a great mountain freed after being shaken by the wind, and he prepared to return. Here the limit of "a month" is shorter even than the "two months" of the previous sarga; the limit of Sītā's endurance is plain. The last verse, in a longer metre, shows the weight lifted from Hanumān's mind, like a mountain grown still after being shaken. "Tell him again and again" shows how grave her message was. The crest-jewel was Sītā's ornament for the head, which she had kept hidden in her garment; Rāma had seen it many times before, so he would surely recognise it. Hanumān wearing the jewel on his finger shows that he had become small again. His circling her and bowing show his devotion to Sītā. "Through treachery" recalls Rāvaṇa's deceit, the abduction in the guise of an ascetic.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वि + अति → व्यति — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम् — ‘वृत्’ धातुः, वि-अति उपसर्गौ
- सन्धिः
- विनय + अन्विते → विनयान्विते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विनयेन अन्विता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्नेहेन प्रस्कन्नं मनः यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + प्रवेश → दुष्प्रवेश — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- दुःखेन प्रवेशः यस्याः सा दुष्प्रवेशा, तस्याः भावः — प्रादिसमासः, त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् — ‘दुष्प्रवेशत्वात्’ (हेतौ); परपदस्य दकारात् पूर्वं तकारस्य दकारः
- सन्धिः
- प्रग्रथित + अक्षर → प्रग्रथिताक्षर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बाष्पेण प्रग्रथितानि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + उदक → फलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- प्राज्यानि मूलानि फलानि उदकं च यस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘देशे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मन्दाकिनी + अविदूरतः → मन्दाकिन्यविदूरतः — यण्सन्धिः (ई + अ = य)
- समासः
- मन्दाकिन्याः अविदूरतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तसिल्)
- सन्धिः
- परि + अतुण्डयत् → पर्यतुण्डयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘तुण्ड्’ धातुः (नामधातुः), लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलिः भोजनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्रंस्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी, ‘वसने’ इत्यनेन)
- सन्धिः
- सम् + लज्जिता → संलज्जिता — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परिपूर्वकात् ‘सान्त्व्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- नागनासा + ऊरु → नागनासोरु — गुणसन्धिः (आ + ऊ = ओ)
- समासः
- नागनासे इव ऊरू यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पञ्च वक्त्राणि यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘भोगिना’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- संवर्तित + ईक्षण → संवर्तितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- कोपेन संवर्तिते ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दर्भाणां संस्तरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् — ‘दर्भसंस्तरात्’, परपदस्य गकारात् पूर्वं दकारः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्राणं कामयते — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्रीन् + लोकान् → त्रींल्लोकान् — परसवर्णसन्धिः (न् + ल = ँल्ल, अत्र अनुस्वारेण लिखितम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परिपूर्वकात् ‘दिव्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (काकस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नाथः अस्याः अस्ति — तद्धितान्तम् (मतुप्, ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न पारः न च अवारः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + ईहितुम् → समीहितुम् — हलचोः संयोगमात्रम्, विशेषसन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम् — ‘ईह्’ धातुः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — परिपूर्वकात् ‘त्रै’ धातोः लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (असिच्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सुमित्रा’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- वृद्ध + उपसेवी → वृद्धोपसेवी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वृद्धान् उपसेवते — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + हि + अस्य → नह्यस्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययद्वयं षष्ठ्यन्तं सर्वनाम च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रति इति उपसर्गेण सह संक्रमः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्