- सन्धिः
- विष + सम्पृक्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम्’ उपसर्गस्य मकारः पकारात् पूर्वं वर्गीयः
- समासः
- विषेण सम्पृक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘अमृतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — सप्तत्रिंशः सर्गः
सीतायाः रामागमनप्रार्थना हनुमत्प्रस्तावप्रत्याख्यानं च
विषसम्पृक्तम् अमृतम्, दैवबलम्, द्विमासावधिः, विभीषणस्य अविन्ध्यस्य च प्रयत्नः, हनुमतः पृष्ठारोहणप्रस्तावः, महारूपदर्शनम्, सीतायाः प्रत्याख्यानकारणानि, रामस्य स्वयम् आगमनस्य प्रार्थना
हनुमतः वचनं श्रुत्वा सीता वदति — रामः अनन्यमनाः शोकपरायणः च इति तव वचनं मम विषसम्पृक्तम् अमृतम् इव। दैवं प्राणिनाम् असंहार्यम्; रावणेन कृतस्य संवत्सरसमयस्य दशमः मासः वर्तते, द्वौ एव शेषौ। विभीषणः अविन्ध्यः च रावणं मम प्रतिप्रदानाय अनुनीतवन्तौ, किन्तु सः न शृणोति। रामस्य उत्साहादिगुणेषु मम दृढः विश्वासः। तदा हनुमान् ‘मम पृष्ठम् आरोह, अद्य एव त्वां रामं प्रापयिष्यामि’ इति प्रस्तौति। सीता तस्य अल्पं शरीरं दृष्ट्वा संशयं प्रकटयति, ततः हनुमान् मेरुमन्दरसंकाशं स्वरूपं दर्शयति। तं दृष्ट्वा सीता तस्य सामर्थ्यं स्वीकरोति, तथापि गमनं प्रत्याचष्टे — वेगेन मोहः, सागरे पतनम्, राक्षसानाम् अनुसरणम्, युद्धे संशयः, रामस्य यशसः हानिः, परपुरुषस्पर्शस्य अनिच्छा च। अन्ते सा प्रार्थयते — रामः स्वयं ससैन्यः आगत्य रावणं हत्वा माम् इतः नयतु; तद् एव तस्य सदृशम्।
१विषसम्पृक्तम् अमृतम्, दैवबलम्, द्विमासावधिः, विभीषणप्रयत्नः
१सा सीता वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना।
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः॥
२अमृतं विषसम्पृक्तं त्वया वानर भाषितम्।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः॥
३ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे।
रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति॥
४विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम।
सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान्॥
५शोकस्यास्य कथं पारं राघवोऽधिगमिष्यति।
प्लवमानः परिक्रान्तो हतनौः सागरे यथा॥
६राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम्।
लङ्कामुन्मथितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः॥
७स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते।
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्॥
८वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम।
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम॥
९विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति।
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत्कुरुते मतिम्॥
१०मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते।
रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशंगतम्॥
हनुमतः वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना सीता तं धर्मार्थसहितं वचनम् उवाच। ‘वानर, रामः अनन्यमनाः शोकपरायणः च इति यत् त्वया उक्तं, तत् मम विषसम्पृक्तम् अमृतम् इव’ — प्रियस्य अनुरागः अमृतम्, तस्य दुःखं तु विषम्। ततः सा दैवस्य बलं वर्णयति — सुविस्तीर्णे ऐश्वर्ये वा सुदारुणे व्यसने वा स्थितं पुरुषं कृतान्तः रज्ज्वा बद्ध्वा इव परिकर्षति। विधिः प्राणिनाम् असंहार्यः एव; सौमित्रिं, मां, रामं च व्यसनैः मोहितान् पश्य। भग्ननौः सागरे प्लवमानः श्रान्तः पुरुषः इव राघवः अस्य शोकस्य पारं कथं गमिष्यति? राक्षसान् हत्वा, रावणं सूदयित्वा, लङ्काम् उन्मथितां कृत्वा मम पतिः मां कदा द्रक्ष्यति? अतः ‘संत्वरस्व’ इति सः वक्तव्यः — यावत् अयं संवत्सरः न पूर्यते तावत् एव मम जीवितम्। रावणेन कृतस्य समयस्य दशमः मासः वर्तते, द्वौ एव मासौ शेषौ। रावणस्य भ्राता विभीषणः मम निर्यातनार्थं प्रयत्नेन तम् अनुनीतवान्, किन्तु सः मतिं न करोति; मम प्रतिप्रदानं तस्मै न रोचते, यतः कालवशं गतं तं संख्ये मृत्युः एव मार्गते। अत्र सीतायाः वचने आशा भयं च मिश्रिते — एकतः रामस्य स्नेहेन आश्वासः, अपरतः कालस्य संकोचः। ‘द्वौ मासौ’ इति अवधिः अग्रिमं सर्वं वचनं त्वरया पूरयति। विभीषणस्य उल्लेखः अग्रिमकथायाः पूर्वसूचना — लङ्कायाम् अपि धर्मं वदन् कश्चित् अस्ति इति। ‘धर्मार्थसहितम्’ इति विशेषणं सूचयति यत् सीतायाः वचनं केवलं विलापः न, अपितु धर्मेण अर्थेन च युक्तं विचारितं वचनम्। प्रथमं सा हनुमतः वार्तायाः द्विविधं फलं स्वीकरोति — रामस्य अनन्यभक्तिः तां सुखयति, तस्य शोकः तु तां दहति; अतः एव ‘विषसम्पृक्तम् अमृतम्’ इति उपमा। ततः सा स्वदुःखस्य कारणं दैवे स्थापयति, न रामस्य दोषे — ऐश्वर्ये व्यसने वा पुरुषः स्वतन्त्रः न, कृतान्तः तं रज्ज्वा इव कर्षति। ‘पश्य मोहितान्’ इति वचनेन सा त्रयाणाम् अपि दुःखं हनुमतः समक्षं स्थापयति — लक्ष्मणः, सा स्वयं, रामः च। भग्ननौकः समुद्रे तरन् पुरुषः इति उपमा रामस्य शोकस्य गाम्भीर्यं दर्शयति — तीरं दूरे, बलं क्षीयमाणम्। सीतायाः प्रश्नः ‘कदा द्रक्ष्यति’ इति न संशयः, अपितु उत्कण्ठा। ‘स वाच्यः संत्वरस्व’ इति सन्देशस्य सारः — त्वरा एव मुख्या। रावणेन कृतः समयः पूर्वसर्गेषु उक्तः; अत्र सीता तस्य गणनां स्पष्टं करोति — दश मासाः गताः, द्वौ शेषौ। विभीषणस्य प्रयत्नः निष्फलः इति वदन्ती सा रावणस्य विनाशं निश्चितं मन्यते — ‘मृत्युः मार्गते’ इति।
Hearing Hanumān's words, Sītā, whose face was like the full moon, answered him with words of dharma and good sense. "What you have told me, monkey, that Rāma thinks of nothing else and is wholly given over to grief, is to me like nectar mixed with poison." Her beloved's devotion was nectar; his suffering was poison. Then she spoke of the power of fate: "Whether a man stands in vast prosperity or in the direst misfortune, Fate binds him as if with a rope and drags him along. Surely no living being can ward off destiny, best of monkeys. Look at Saumitri, at me and at Rāma, all bewildered by misfortune. How will Rāghava ever reach the far shore of this grief, like a man swimming on, worn out, in the ocean after his boat is wrecked? When will my husband kill the rākṣasas, strike down Rāvaṇa, lay Laṅkā waste and look upon me? He must be told, 'Make haste!', for my life lasts only until this year is complete. This is the tenth month, monkey; only two remain of the term the cruel Rāvaṇa set for me. His brother Vibhīṣaṇa pleaded with him earnestly to give me back, but he will not set his mind to it. Returning me does not please Rāvaṇa, for he has passed into the power of Death, and Death is seeking him out in battle." Hope and fear are mingled in her words: on one side the comfort of Rāma's love, on the other the shrinking of time, and the two-month limit fills all that follows with urgency. The mention of Vibhīṣaṇa foreshadows what is to come: even in Laṅkā there was someone who spoke for dharma. Her words were "joined with dharma and good sense": not a mere lament but a considered speech. First she accepted the twofold effect of Hanumān's news, Rāma's single-minded devotion gladdening her and his sorrow burning her, and hence the image of nectar mixed with poison. Then she placed the cause of her sorrow in fate, not in any fault of Rāma's: in prosperity or in misfortune a man is not his own master, but is dragged along by Fate as if by a rope. "Look at them, bewildered" set before Hanumān the suffering of all three, Lakṣmaṇa, herself and Rāma. The shipwrecked swimmer shows the depth of Rāma's grief: the shore far off, his strength ebbing. Her "when will he look upon me?" was not doubt but longing, and "tell him to make haste" was the heart of her message: speed above everything. Rāvaṇa's deadline had been mentioned in earlier sargas; here Sītā made the reckoning plain: ten months gone, two left. By saying that Vibhīṣaṇa's efforts had failed, she showed she thought Rāvaṇa's ruin certain: Death was hunting for him.
२कलायाः वार्ता, अविन्ध्यस्य उपदेशः, रामगुणेषु विश्वासः
११ज्येष्ठा कन्या कला नाम विभीषणसुता कपे।
तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्॥
१२अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान्राक्षसपुङ्गवः।
धृतिमाञ्छीलवान्वृद्धो रावणस्य सुसम्मतः॥
१३रामात्क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत्।
न च तस्य स दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम्॥
१४आशंसेयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः।
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः॥
१५उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता।
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे॥
१६चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत्॥
१७न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः।
अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा॥
१८शरजालांशुमाञ्छूरः कपे रामदिवाकरः।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति॥
एतत् सर्वं कथं ज्ञातम् इति सीता स्वयं वदति — विभीषणस्य ज्येष्ठा कन्या कला नाम, सा मात्रा स्वयं प्रहिता मम एतत् आख्यातवती। अविन्ध्यः नाम मेधावी विद्वान् धृतिमान् शीलवान् वृद्धः राक्षसपुङ्गवः रावणस्य सुसम्मतः अपि अस्ति; सः ‘रामात् रक्षसां क्षयः अनुप्राप्तः’ इति रावणं प्रत्यचोदयत्, किन्तु सः दुष्टात्मा तस्य हितं वचनं न शृणोति। ततः सीता स्वविश्वासं प्रकटयति — ‘हरिश्रेष्ठ, मम पतिः मां क्षिप्रं प्राप्स्यति इति आशंसे; मम अन्तरात्मा शुद्धः, तस्मिन् च बहवः गुणाः।’ उत्साहः, पौरुषं, सत्त्वम्, आनृशंस्यं, कृतज्ञता, विक्रमः, प्रभावः च राघवे सन्ति। यः जनस्थाने भ्रात्रा विना चतुर्दश सहस्राणि राक्षसान् जघान, तस्मात् कः शत्रुः न उद्विजेत्? सः पुरुषर्षभः व्यसनैः तुलयितुं न शक्यः; शक्रस्य प्रभावं पुलोमजा इव अहं तस्य अनुभावं जानामि। शरजालांशुमान् शूरः रामदिवाकरः शत्रुरक्षोमयं तोयम् उपशोषं नेष्यति — सूर्यः यथा जलं शोषयति तथा रामः राक्षससमूहं नाशयिष्यति। अत्र लङ्कायाः अन्तःस्थितिः अपि दृश्यते — रावणस्य परिवारे एव केचित् धर्मवादिनः सन्ति, तेषां वचनं तु सः न गृह्णाति। सीतायाः दुःखे अपि रामगुणानां गणना तस्याः धैर्यस्य आधारः। ‘आशंसे’ इति पदेन आशा, ‘शुद्धः अन्तरात्मा’ इति पदेन स्वपातिव्रत्यस्य साक्ष्यं च सूचितम्। कलायाः उल्लेखः सूचयति यत् विभीषणस्य गृहं सीतायाः प्रति सहानुभूतिमत् आसीत् — माता स्वयं कन्यां प्रेषितवती। अविन्ध्यस्य विशेषणानि — मेधावी, विद्वान्, धृतिमान्, शीलवान्, वृद्धः — तस्य वचनस्य प्रामाण्यं स्थापयन्ति; तादृशस्य अपि वचनं रावणः न गृह्णाति इति तस्य दुर्मतेः प्रमाणम्। ‘रामात् क्षयम् अनुप्राप्तम्’ इति वचनम् अविन्ध्यस्य दूरदृष्टिं दर्शयति। ततः सीता रामस्य गुणान् सप्त गणयति — एते न केवलं वीरस्य, अपितु धार्मिकस्य राज्ञः अपि गुणाः। कृतज्ञता आनृशंस्यं च इति गुणौ विशेषतः उल्लेखनीयौ, यतः तौ एव रामं सीतायाः प्रति प्रेरयिष्यतः। जनस्थाने खरदूषणादीनां वधः रामस्य बलस्य प्रत्यक्षं साक्ष्यम्।
She explained how she knew all this: "Vibhīṣaṇa's eldest daughter, Kalā, told me this herself, monkey; her mother sent her to me. There is also a wise and learned rākṣasa chief named Avindhya, steadfast, virtuous and old, whom Rāvaṇa holds in high regard. He warned Rāvaṇa that ruin had come upon the rākṣasas from Rāma, but that wicked one will not listen even to his sound advice." Then she declared her faith: "I hope, best of monkeys, that my husband will soon win me back. My inner self is pure, and there are many virtues in him. Energy, manliness, strength of spirit, kindness, gratitude, valour and power, monkey, are all found in Rāghava. What enemy would not tremble before the man who, without his brother, killed fourteen thousand rākṣasas in Janasthāna? That bull among men cannot be shaken by misfortune. I know his might as Śacī, daughter of Puloman, knows Indra's. The hero Rāma, a sun whose rays are volleys of arrows, monkey, will dry up the water that is his enemies, the rākṣasas." As the sun dries up water, so Rāma would destroy the rākṣasa host. Here a glimpse is given of the inside of Laṅkā: even in Rāvaṇa's own family some spoke for dharma, but he would not heed them. Even in her sorrow, counting Rāma's virtues was what kept her steady. "I hope" speaks of her hope, and "my inner self is pure" bears witness to her own faithfulness. The mention of Kalā shows that Vibhīṣaṇa's household felt for Sītā: the mother herself had sent her daughter. Avindhya's qualities, wise, learned, steadfast, virtuous, old, establish the weight of his words, and that Rāvaṇa would not heed even such a man proves his folly; "ruin has come from Rāma" shows Avindhya's foresight. Sītā then counted seven of Rāma's virtues, the virtues not only of a hero but of a righteous king. Gratitude and kindness deserve special mention, for these were what would move Rāma to come for her. The slaughter of Khara, Dūṣaṇa and the rest in Janasthāna was the visible proof of his strength.
३हनुमतः पृष्ठारोहणप्रस्तावः, सीतायाः संशयः
१९इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम्।
अश्रुसम्पूर्णवदनामुवाच हनुमान्कपिः॥
२०श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः।
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम्॥
२१अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव सराक्षसात्।
अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते॥
२२त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम्।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम्॥
२३अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि।
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः॥
२४द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्।
व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा॥
२५त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम्।
पुरंदरमिवासीनं नगराजस्य मूर्धनि॥
२६पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने।
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी॥
२७कथयन्तीव शशिना संगमिष्यसि रोहिणी।
मत्पृष्ठमधिरोह त्वं तराकाशं महार्णवम्॥
२८नहि मे सम्प्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने।
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः॥
२९यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम्।
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम्॥
३०मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम्।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत्॥
३१हनूमन्दूरमध्वानं कथं मां नेतुमिच्छसि।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप॥
३२कथं चाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ॥
इति रामार्थे शोककर्शितां संजल्पमानाम् अश्रुसम्पूर्णवदनां सीतां हनुमान् कपिः उवाच — ‘मम वचः श्रुत्वा एव राघवः हर्यृक्षगणसंकुलां महतीं चमूं प्रकर्षन् क्षिप्रम् एष्यति। अथवा अद्य एव त्वां सराक्षसात् अस्मात् दुःखात् मोचयिष्यामि; अनिन्दिते, मम पृष्ठम् आरोह। त्वां पृष्ठगतां कृत्वा सागरं संतरिष्यामि; सरावणाम् अपि लङ्कां वोढुं मम शक्तिः अस्ति। हुतं हव्यम् अनलः शक्राय इव अहं त्वाम् अद्य एव प्रस्रवणस्थाय राघवाय प्रापयिष्यामि। दैत्यवधे विष्णुम् इव व्यवसायसमायुक्तं राघवं सहलक्ष्मणम् अद्य एव द्रक्ष्यसि — त्वद्दर्शनकृतोत्साहं नगराजस्य मूर्धनि पुरंदरम् इव आसीनम्। देवि, मा विकाङ्क्षस्व; रोहिणी शशाङ्केन इव रामेण योगम् अन्विच्छ। मत्पृष्ठम् अधिरोह, आकाशमहार्णवं तर। मया नीयमानां त्वां लङ्कानिवासिनः सर्वे अपि अनुगन्तुं न शक्ताः; यथा अहम् इह प्राप्तः तथा एव त्वाम् उद्यम्य विहायसा यास्यामि।’ तत् अद्भुतं वचनं श्रुत्वा हर्षविस्मितसर्वाङ्गी मैथिली अब्रवीत् — ‘हनूमन्, दूरम् अध्वानं मां कथं नेतुम् इच्छसि? एतत् एव ते कपित्वं मन्ये। अल्पशरीरः त्वं मां भर्तुः मानवेन्द्रस्य सकाशं कथं नेतुम् इच्छसि?’ अत्र हनुमतः उत्साहः सीतायाः विवेकः च परस्परं सम्मुखौ। ‘कपित्वम्’ इति वचने किञ्चित् हास्यम् अपि अस्ति — चपलस्य वानरस्य साहसम् इव तस्याः प्रतिभाति। हनुमतः शरीरं तदा अल्पम् आसीत्, अतः तस्याः संशयः स्वाभाविकः। तस्य प्रस्तावे भक्तिः त्वरा च उभे दृश्येते, सीतायाः उत्तरे तु धैर्यं विवेकः च। हनुमतः प्रस्तावे द्वौ विकल्पौ — प्रथमं रामः ससैन्यः आगमिष्यति, अथवा अद्य एव सः सीतां नेष्यति। द्वितीयः विकल्पः तस्य उत्साहात् उद्भूतः; सः सागरलङ्घनस्य अनुभवं स्मरन् ‘यथा अहम् इह प्राप्तः तथा एव यास्यामि’ इति विश्वसिति। ‘सरावणाम् अपि लङ्कां वोढुं शक्तिः अस्ति’ इति वचनं केवलं दर्पः न, अपितु स्वबलस्य यथार्थज्ञानम्। हव्यस्य अग्निना शक्रं प्रति वहनस्य उपमा पवित्रतां सूचयति — सीता हव्यम् इव शुद्धा, हनुमान् अग्निः इव वाहकः। प्रस्रवणे गिरौ स्थितं रामं ‘नगराजस्य मूर्धनि पुरंदरम् इव’ इति वर्णनं तस्य प्रतीक्षां गौरवं च दर्शयति। रोहिण्याः शशाङ्केन सह योगस्य उपमा अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः आगच्छति — सा सीतारामयोः नित्यसम्बन्धस्य चिह्नम्। ‘आकाशमहार्णवं तर’ इति वचने आकाशः अपि समुद्रः इव कल्पितः। ‘अनुगन्तुं न शक्ताः’ इति वचनेन सः राक्षसानाम् अनुसरणस्य भयम् अपि निवारयितुं प्रयतते। सीतायाः हर्षः विस्मयः च युगपत् — मुक्तेः आशया हर्षः, प्रस्तावस्य साहसेन विस्मयः। तस्याः प्रश्नः ‘कथं नेतुम् इच्छसि’ इति द्विवारम् उक्तः, येन तस्याः संशयस्य दृढता सूच्यते। दूरम् अध्वानम् अल्पशरीरः च इति द्वे कारणे सा प्रथमं वदति। अस्य प्रसङ्गस्य नाटकीयता अपि द्रष्टव्या। पूर्वसर्गेषु हनुमान् दूतः इव विनयेन सन्देशम् अवदत्; अत्र तु सः रक्षकः इव स्वयं कार्यं समापयितुम् इच्छति। तस्य वचने त्रयः हेतवः — सीतायाः दुःखस्य शीघ्रं निवृत्तिः, रामस्य शोकस्य अपनयनम्, स्वस्य सामर्थ्यस्य प्रदर्शनं च। सीता तु प्रस्तावस्य सौहार्दं स्वीकृत्य अपि तस्य व्यावहारिकतां पृच्छति। ‘मानवेन्द्रस्य भर्तुः सकाशम्’ इति पदेन सा स्मारयति यत् लक्ष्यं केवलं समुद्रस्य पारं न, अपितु रामस्य सान्निध्यम्। एवं प्रश्नोत्तराभ्याम् अग्रिमस्य महारूपदर्शनस्य भूमिका सिद्धा।
As she talked on like this about Rāma, worn with grief, her face bathed in tears, Hanumān the monkey said to her: "As soon as he hears my words, Rāghava will come swiftly, leading a great army thronged with monkeys and bears. Or else I will free you this very day from this sorrow and from the rākṣasas. Climb onto my back, blameless lady. With you on my back I will cross the ocean; I have the strength to carry off Laṅkā itself, Rāvaṇa and all. This very day, Maithilī, I will bring you to Rāghava on Mount Prasravaṇa, as fire carries the oblation offered to Indra. Today you will see Rāghava with Lakṣmaṇa, resolute as Viṣṇu setting out to slay the daityas, mighty, fired with eagerness to see you, sitting in his hermitage like Indra on the summit of the king of mountains. Climb onto my back, lady; do not hesitate, lovely one. Seek union with Rāma as Rohiṇī does with the moon. As though proclaiming, 'I shall meet my moon, as Rohiṇī does,' mount my back and cross the great ocean of the sky. When I set out carrying you away, lady, none of the people of Laṅkā will be able to follow me. Just as I came here, so I will go, lifting you up through the sky; watch me, Vaidehī." Hearing these marvellous words from the best of monkeys, Maithilī, thrilled in every limb with joy and wonder, said to Hanumān: "Hanumān, how can you think of carrying me so far? I take it this is just your monkey nature, leader of monkey bands. How can you, with so small a body, want to take me from here into the presence of my husband, the lord of men?" Here Hanumān's eagerness and Sītā's judgement meet face to face. There is a touch of humour in "your monkey nature": it struck her as the rashness of an impulsive monkey. At that moment his body was small, so her doubt was natural. His offer showed devotion and urgency; her answer, composure and good sense. His offer held two choices: either Rāma would come with his army, or Hanumān would take her away that very day. The second sprang from his eagerness; remembering his leap across the ocean, he was sure he could go back the way he had come. "I could carry off Laṅkā, Rāvaṇa and all" was not mere boasting but a true knowledge of his strength. Fire carrying the oblation to Indra suggests purity: Sītā pure as the offering, Hanumān the fire that bears it. Picturing Rāma on Prasravaṇa like Indra on the summit of the king of mountains conveys both his waiting and his majesty. Rohiṇī and the moon, an image that recurs in this sarga, stand for the everlasting bond of Sītā and Rāma, and even the sky is imagined as an ocean to be crossed. By saying that no one could follow, he tried to remove the fear of pursuit. Sītā felt joy and wonder at once: joy at the hope of freedom, wonder at the daring of the offer. Her question "how can you want to take me?" is put twice, showing how firm her doubt was, and she named two reasons first, the long way and his small body. The drama of the scene is worth noticing too. In earlier sargas Hanumān had spoken humbly, as a messenger; here, like a rescuer, he wanted to finish the task himself, for three reasons: to end Sītā's sorrow at once, to take away Rāma's grief, and to show his own power. Sītā welcomed the kindness of the offer but questioned whether it could be done, and by speaking of "my husband, the lord of men" she reminded him that the goal was not merely the far shore of the sea but Rāma's presence. So question and answer prepared the way for the showing of his great form.
४हनुमतः महारूपदर्शनं, सीतायाः स्वीकारः
३३सीतायास्तु वचः श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम्॥
३४न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा।
तस्मात्पश्यतु वैदेही यद्रूपं मम कामतः॥
३५इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः।
दर्शयामास सीतायाः स्वरूपमरिमर्दनः॥
३६स तस्मात्पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः।
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात्॥
३७मेरुमन्दरसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः॥
३८हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः।
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत्॥
३९सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम्।
लङ्कामिमां सनाथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे॥
४०तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया।
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्॥
४१तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा।
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम्॥
४२तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे।
वायोरिव गतिश्चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम्॥
४३प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरयूथप॥
४४जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम।
अवश्यं सम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिवात्मनः॥
सीतायाः वचः श्रुत्वा लक्ष्मीवान् मारुतात्मजः हनुमान् ‘नवः परिभवः कृतः’ इति अचिन्तयत्। ‘इयम् असितेक्षणा मम सत्त्वं वा प्रभावं वा न जानाति; तस्मात् मम कामतः यत् रूपं तत् वैदेही पश्यतु।’ इति संचिन्त्य सः प्लवगसत्तमः सीतायाः स्वरूपं दर्शयामास। सः धीमान् पादपात् आप्लुत्य सीतायाः प्रत्ययार्थं वर्धितुम् आरेभे। मेरुमन्दरसंकाशः दीप्तानलप्रभः सः सीतायाः अग्रतः व्यवतस्थे। पर्वतसंकाशः ताम्रवक्त्रः वज्रदंष्ट्रनखः भीमः महाबलः सः हरिः वैदेहीम् अब्रवीत् — ‘सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणां सनाथाम् इमां लङ्काम् अपि नेतुं मम शक्तिः अस्ति। तस्मात् बुद्धिः अवस्थाप्यताम्, देवि, विकाङ्क्षया अलम्; राघवं सहलक्ष्मणं विशोकं कुरु।’ तम् अचलसंकाशं दृष्ट्वा पद्मपत्रविशालाक्षी जनकात्मजा मारुतस्य औरसं सुतम् उवाच — ‘महाकपे, तव सत्त्वं बलं च वायोः इव गतिम्, अग्नेः इव अद्भुतं तेजः च विजानामि। अन्यः प्राकृतः वानरः अप्रमेयस्य उदधेः पारम् इमां भूमिं कथम् आगन्तुम् अर्हति? तव गमने नयने च शक्तिं जानामि; तथापि आत्मनः कार्यसिद्धिः इव अवश्यं सम्प्रधार्य आशु निर्णेतव्यम्।’ अत्र ‘नवः परिभवः’ इति हनुमतः अन्तर्गतं वचनं रमणीयम् — सः अपमानं न सहते, किन्तु क्रोधं विना केवलं स्वरूपदर्शनेन उत्तरं ददाति। सीता अपि सामर्थ्यं स्वीकृत्य विवेकं न त्यजति — बलं ज्ञातम्, किन्तु गमनस्य औचित्यं पृथक् विचारणीयम्। अत्र हनुमतः विनयः बलं च द्वे अपि प्रकटिते। दर्शनमात्रेण विवादः शान्तः, अग्रे तु धर्मविचारः प्रवर्तते। हनुमतः वर्धनं पर्वतस्य इव वर्णितम् — मेरुः मन्दरः च पुराणप्रसिद्धौ महापर्वतौ, तयोः उपमा तस्य आकारस्य विस्तारं दर्शयति। ताम्रवक्त्रः वज्रदंष्ट्रनखः इति विशेषणे तस्य भयंकरत्वं सूचयतः, किन्तु तस्य वचनं मृदु एव — ‘अलं विकाङ्क्षया’ इति। ‘सनाथां लङ्काम्’ इति पदं रावणेन सह लङ्काम् इति सूचयति। सीता ‘अचलसंकाशं’ तं दृष्ट्वा ‘मारुतस्य औरसं सुतम्’ इति सम्बोधयति — तस्य दिव्यं जन्म तदा एव तस्याः मनसि स्फुटं भवति। वायोः गतिः अग्नेः तेजः च इति उपमाद्वयं तस्य वेगं प्रभावं च सङ्ग्रहेण कथयति। ‘प्राकृतः अन्यः’ इति वचनेन सा स्वीकरोति यत् सामान्यः वानरः एतत् कर्तुं न शक्नुयात्। तथापि ‘सम्प्रधार्य’ इति पदेन सा विवेकस्य आवश्यकतां पुनः स्थापयति। अस्मिन् प्रसङ्गे हनुमतः आत्मबोधः अपि प्रकटः। सागरलङ्घने सुरसासमागमे च सः रूपं वर्धितवान्; इदानीं सीतायाः विश्वासार्थं पुनः तत् करोति। ‘कामतः’ इति पदं सूचयति यत् तस्य रूपपरिवर्तनं स्वेच्छाधीनम्। ‘पादपात् आप्लुत्य’ इति वचनात् सः प्रथमं वृक्षात् अवतीर्य भूमौ स्थित्वा एव वर्धते, सीतायाः अग्रतः च तिष्ठति। तस्य वचने सीतायाः शोकस्य निवृत्तिः रामस्य च विशोकता इति द्वयं युगपत् लक्ष्यम्। सीता तं ‘महाकपे’ इति सम्बोधयति, पूर्वं तु ‘हरियूथप’ इति — सम्बोधनस्य परिवर्तनम् एव तस्याः मतेः परिवर्तनं दर्शयति।
Hearing Sītā's words, the glorious Hanumān, son of the Wind, thought: "This is a fresh slight put upon me. This dark-eyed lady does not know my strength or my power. So let Vaidehī see the form I can take at will." With that thought, the best of monkeys, crusher of foes, resolved to show Sītā his true form. The wise bull among monkeys leapt down from the tree and began to grow, to give Sītā confidence. Like Meru or Mandara, blazing like a lit fire, he took his stand in front of her. Then that monkey, huge as a mountain, copper-faced, mighty and terrible, with teeth and nails like thunderbolts, said to Vaidehī: "I have the strength to carry off this Laṅkā with its hills and woods, its towers, ramparts and gateways, and its lord as well. So settle your mind; enough of doubting, lady. Free Rāghava and Lakṣmaṇa from their sorrow, Vaidehī." Seeing him like a mountain, Janaka's daughter, her eyes wide as lotus petals, spoke to the Wind's own son: "Great monkey, I know your strength and power, your speed like the wind's and your splendour marvellous as fire's. How could any ordinary creature reach this land across the measureless ocean, leader of monkey bands? I know you are able to go and to carry me. Still, the matter must be weighed at once, as carefully as one weighs the success of one's own undertaking." Hanumān's unspoken thought, "a fresh slight", is delightful: he would not bear an insult, yet he answered it without anger, simply by showing his form. Sītā, for her part, acknowledged his power without giving up her judgement: his strength was known, but whether going was right was a separate question. Both Hanumān's humility and his strength are revealed here; the mere sight of him ended the argument, and the question of dharma followed. His growth is pictured as a mountain's: Meru and Mandara are the great mountains of the ancient tales, and the comparison shows how vast he became. Copper-faced, with teeth and nails like thunderbolts, he was terrifying, yet his words were gentle: "enough of doubting". "Its lord as well" means Laṅkā with Rāvaṇa in it. Seeing him like a mountain, Sītā called him the Wind's own son; his divine birth now stood out clearly in her mind. The wind's speed and the fire's splendour sum up his swiftness and his power. By saying no ordinary creature could have done it, she granted that a common monkey could not, yet with "the matter must be weighed" she insisted again on the need for judgement. His self-knowledge shows too: he had grown in size at the leap across the ocean and in his meeting with Surasā, and now he did so again to win Sītā's trust; "at will" shows that his changes of form were in his own power. He first came down from the tree and stood on the ground before growing, and so he stood before Sītā. His aim was twofold, to end Sītā's sorrow and to free Rāma from his. Earlier she had called him "leader of monkey bands"; now she called him "great monkey", and the change of address shows her change of mind.
५सीतायाः प्रत्याख्यानकारणानि
४५अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव॥
४६अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम्।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भूयो वेगेन गच्छतः॥
४७पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले।
भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम्॥
४८न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन।
कलत्रवति संदेहस्त्वयि स्यादप्यसंशयम्॥
४९ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः।
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना॥
५०तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गरपाणिभिः।
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान्॥
५१सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः।
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम्॥
५२युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयार्ता कपिसत्तम॥
५३अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च।
कथंचित्साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम॥
५४अथवा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते।
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः॥
५५मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा।
अनवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ॥
५६अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता।
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु॥
५७कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान्।
राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः॥
५८अथवाऽऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम्।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः॥
५९आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः।
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः॥
६०मयि जीवितमायत्तं राघवस्यामितौजसः।
भ्रातृणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च॥
६१तौ निराशौ मदर्थं च शोकसंतापकर्शितौ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम्॥
६२भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर।
नाहं स्प्रष्टुं स्वतो गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम॥
६३यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात्।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती॥
सीता गमनस्य दोषान् क्रमेण कथयति। ‘कपिश्रेष्ठ, त्वया सह मम गमनम् अयुक्तम्। वायुवेगसवेगस्य तव वेगः मां मोहयेत्; आकाशम् आसक्ता उपर्युपरि सागरं गच्छतः तव पृष्ठात् अहं पतेयम्। तिमिनक्रझषाकुले सागरे पतिता अहं विवशा यादसाम् उत्तमम् अन्नं भवेयम्। शत्रुविनाशन, अतः त्वया सार्धं गन्तुं न शक्ष्ये; कलत्रवति त्वयि संदेहः अपि स्यात्। ह्रियमाणां मां दृष्ट्वा रावणेन आदिष्टाः भीमविक्रमाः राक्षसाः अनुगच्छेयुः; शूलमुद्गरपाणिभिः तैः परिवृतः कलत्रवान् त्वं संशयं प्राप्नुयाः। व्योम्नि सायुधाः बहवः राक्षसाः, त्वं निरायुधः; युद्धं मम रक्षणं च कथं युगपत् करिष्यसि? क्रूरकर्मभिः तैः सह युध्यमानस्य तव पृष्ठात् भयार्ता अहं प्रपतेयम्। ते महान्तः बलवन्तः राक्षसाः कथंचित् त्वां जयेयुः; अथवा विमुखस्य तव पृष्ठात् पतितां मां ते पापराक्षसाः गृहीत्वा नयेयुः, त्वत् हस्तात् हरेयुः, विशसेयुः वा — युद्धे जयपराजयौ अनवस्थौ। अहं वा रक्षोभिः अभितर्जिता विपद्येयम्, ततः तव प्रयत्नः निष्फलः भवेत्। कामं त्वं सर्वान् राक्षसान् हन्तुं पर्याप्तः, किन्तु त्वया हतेषु राक्षसेषु राघवस्य यशः हीयेत। अथवा राक्षसाः मां संवृते देशे न्यसेयुः यत्र हरयः राघवः च न अभिजानीयुः; तदा मदर्थः अयं तव आरम्भः निरर्थकः। त्वया सह रामस्य आगमने तु महान् गुणः। अमितौजसः राघवस्य, तस्य भ्रातॄणां, तव राजकुलस्य च जीवितं मयि आयत्तम्; मदर्थं निराशौ तौ शोकसंतापकर्शितौ सर्वर्क्षहरिभिः सह प्राणान् त्यक्ष्यतः। भर्तृभक्तिं पुरस्कृत्य रामात् अन्यस्य गात्रं स्वतः स्प्रष्टुं न इच्छेयम्। रावणस्य गात्रसंस्पर्शं तु बलात् गता — तदा अनीशा विनाथा विवशा अहं किं कुर्याम्?’ अत्र सीतायाः तर्कः क्रमेण वर्धते — प्रथमं शारीरिकः भयः, ततः युद्धस्य अनिश्चितता, ततः रामस्य यशः, अन्ते पातिव्रत्यम्। अन्तिमं कारणम् एव मूलं प्रतिभाति, पूर्वाणि तु तस्य उपोद्बलकानि। प्रथमं कारणं वेगः — वायुवेगसमः हनुमतः वेगः मां मोहयेत्, ततः अहं पतेयम्। द्वितीयं सागरस्य भयम् — तिमयः नक्राः झषाः च तत्र सन्ति, पतिता अहं तेषाम् आहारः भवेयम्। तृतीयं युद्धस्य अनिश्चितता — राक्षसाः अनुसरेयुः, हनुमान् निरायुधः, सीतां रक्षन् युद्धं कर्तुं न शक्नुयात्। अत्र ‘कलत्रवान्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — भार्यां वहन् योद्धा द्विगुणं भारं वहति, तस्य संशयः अपि द्विगुणः। चतुर्थं कारणं रामस्य यशः — यदि हनुमान् एव सर्वान् राक्षसान् हन्यात् सीतां च नयेत्, तर्हि ‘रामः स्वयं किमपि न अकरोत्’ इति लोके अपवादः स्यात्। पञ्चमं गोपनस्य भयम् — राक्षसाः सीतां कुत्रचित् संवृते स्थाने निदध्युः, ततः पुनः अन्वेषणम् असम्भवं स्यात्। षष्ठं सर्वेषां जीवनस्य आश्रयः — यदि सीतायाः किमपि अनिष्टं भवेत्, रामः लक्ष्मणः सुग्रीवस्य कुलं वानराः ऋक्षाः च सर्वे प्राणान् त्यजेयुः। सप्तमं मुख्यं कारणं पातिव्रत्यम् — स्वेच्छया अन्यपुरुषस्य गात्रस्पर्शः तस्याः धर्मविरुद्धः। रावणस्य स्पर्शः बलात् अभवत्, तत्र सा अनीशा आसीत्; इदानीं तु स्वेच्छया स्पर्शः स्यात्, अतः सा निषेधति। अस्य श्लोकसमूहस्य विशेषता — सीता हनुमतः बलं न निन्दति, केवलं परिस्थितेः विपत्तीः गणयति। ‘अनवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ’ इति वचनं सामान्यं नीतिवाक्यम् अपि। हनुमतः भक्तिं सा मानयति, तथापि धर्मस्य मर्यादां न लङ्घयति। सीतायाः वचनस्य क्रमः अपि मनोज्ञः। सा प्रथमं स्वस्य दौर्बल्यं कारणत्वेन उपस्थापयति, न हनुमतः — ‘मां मोहयेत्’, ‘अहं पतेयम्’ इति; एवं सा हनुमतः अभिमानं न आहन्ति। ततः सा युद्धस्य विविधाः सम्भावनाः एकैकशः गणयति — राक्षसाः जयेयुः, तां हरेयुः, विशसेयुः, गोपयेयुः वा; प्रत्येकं सम्भावना हनुमतः प्रयत्नं निष्फलं कुर्यात्। अन्ते सा सकारात्मकं मार्गं दर्शयति — ‘त्वया सह रामस्य आगमने महान् गुणः’। अस्मिन् वाक्ये एव सर्वस्य प्रत्याख्यानस्य समाधानं निहितम् — गमनं न, किन्तु आनयनम्। ‘मयि जीवितम् आयत्तम्’ इति वचनेन सा स्वस्य सुरक्षायाः महत्त्वं दर्शयति — एकस्याः जीवनेन अनेकेषां जीवनं बद्धम्। पातिव्रत्यस्य कारणं सा अन्ते वदति, येन तस्य गौरवं वर्धते। ‘अनीशा विनाथा विवशा’ इति त्रिभिः पदैः रावणेन कृतस्य अपहरणस्य निरुपायता प्रकाश्यते, तस्याः निर्दोषता च स्थाप्यते।
Then Sītā set out the objections to going, one after another. "It is not fitting for me to go with you, best of monkeys. Your speed, swift as the wind, would make me faint. Clinging on high as you flew on and on above the ocean, I would fall from your back, and fallen into the sea, which teems with whales, crocodiles and fish, I would be helpless, a choice meal for the sea creatures. So I cannot go with you, destroyer of enemies; and with a wife to carry, you too would surely be in danger. Seeing me carried off, the rākṣasas, terrible in their might, would follow at the evil Rāvaṇa's command, and surrounded by those warriors with their spears and hammers, burdened with me, you would be in peril, hero. In the sky there would be many armed rākṣasas and you unarmed; how could you both fight them and protect me? As you fought with those cruel rākṣasas I would fall from your back in terror. Those rākṣasas are terrible, huge and strong; somehow they might defeat you. Or, as you turned to fight, I might fall, and the evil rākṣasas would seize me as I fell and carry me off. They might snatch me from your hands, or even cut me down, for victory and defeat in battle are always uncertain. Or I might perish from the rākṣasas' threats, and then your effort would come to nothing. Granted, you are able to kill all the rākṣasas; but if you killed them, Rāghava's fame would be diminished. Or the rākṣasas might take me and hide me in some secret place where neither the monkeys nor Rāghava could find me, and then all your effort for my sake would be in vain. But if Rāma comes with you, great good will come of it. On me depends the life of Rāghava of boundless might, of his brothers, and of your own royal house, mighty-armed one. Despairing of me, those two, worn with grief and anguish, would give up their lives, and all the bears and monkeys with them. And putting devotion to my husband first, monkey, I would not of my own will touch the body of any man but Rāma. That I came into contact with Rāvaṇa's body was by force; powerless, without my lord, helpless, what could I do?" Her reasoning builds step by step: first bodily fear, then the uncertainty of battle, then Rāma's fame, and last her faithfulness to her husband. The last reason seems the root, the others supporting it. The first was the speed: at a speed like the wind's she would faint and fall. The second was the sea, full of whales, crocodiles and fish, whose food she would become. The third was the uncertainty of a fight: the rākṣasas would pursue, Hanumān was unarmed, and he could not both protect her and fight. "With a wife to carry" matters here: a warrior carrying a woman bears a double burden and runs a double risk. The fourth was Rāma's fame: if Hanumān himself killed all the rākṣasas and brought her back, people would say Rāma had done nothing. The fifth was the danger of her being hidden: the rākṣasas might put her in some secret place where no search could find her again. The sixth was that all their lives rested on her: if harm came to Sītā, Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva's house, the monkeys and the bears would all give up their lives. The seventh and chief reason was faithfulness: to touch another man's body of her own will went against her dharma. Rāvaṇa's touch had been forced on her when she was powerless; now it would be by her own choice, so she refused. What marks these verses is that Sītā did not belittle Hanumān's strength; she only counted the dangers of the situation. "Victory and defeat in battle are uncertain" is a general maxim of statecraft as well. She honoured his devotion, yet did not cross the bounds of dharma. The order of her words is graceful too: she gave her own weakness as the reason, not his, "I would faint", "I would fall", and so did not wound his pride. Then she counted the possibilities of battle one by one, that the rākṣasas might win, snatch her, kill her or hide her, each of which would make his effort vain. At last she pointed to the positive way: "if Rāma comes with you, great good will come of it". In that sentence lies the answer to all her refusal: not her going, but his bringing Rāma. "On me depends their life" shows how much her safety mattered: many lives were bound up with hers. She gave the reason of faithfulness last, which adds to its dignity, and the three words "powerless, without my lord, helpless" show that she could do nothing when Rāvaṇa carried her off, and establish her innocence.
६रामस्य स्वयम् आगमनस्य प्रार्थना
६४यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसम्।
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत्॥
६५श्रुताश्च दृष्टा हि मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः।
न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे॥
६६समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम्।
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम्॥
६७सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम्।
सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम्॥
६८स मे कपिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं प्रियं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरवीर हर्षिताम्॥
‘यदि रामः इह सराक्षसं दशग्रीवं हत्वा मां गृहीत्वा इतः गच्छेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। रणावमर्दिनः तस्य महात्मनः पराक्रमाः मया श्रुताः दृष्टाः च; देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसाः संयुगे रामेण समाः न भवन्ति। चित्रकार्मुकं वासवतुल्यविक्रमं महाबलं सलक्ष्मणं राघवम् अनिलेरितं दीप्तं हुताशनम् इव संयति कः विषहेत? आजिमर्दनं मत्तं दिशागजम् इव व्यवस्थितं, युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषं सलक्ष्मणं राघवं संयुगे कः सहेत? तस्मात् कपिश्रेष्ठ, सलक्ष्मणं सयूथपं मम प्रियं क्षिप्रम् इह उपपादय; चिराय रामं प्रति शोककर्शितां मां हर्षितां कुरुष्व।’ अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्ते निबद्धाः, सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां कुर्वन्ति। सीतायाः प्रार्थना न केवलं मुक्तेः, अपितु रामस्य कीर्तेः अपि। ‘तत् तस्य सदृशं भवेत्’ इति वचनेन सीता रामस्य कर्तव्यं स्पष्टं करोति — पत्न्याः उद्धारः पत्युः एव कर्म। प्रथमे दीर्घवृत्तश्लोके सा रामस्य अद्वितीयतां वदति, द्वितीये तृतीये च अग्निगजसूर्याणाम् उपमाभिः तस्य दुर्धर्षत्वं वर्णयति। ‘कः विषहेत, कः सहेत’ इति प्रश्नद्वयं रावणस्य पराजयं निश्चितं करोति। अन्तिमे श्लोके ‘सयूथपम्’ इति पदेन सुग्रीवस्य सेनायाः आगमनम् अपि प्रार्थ्यते। एवं सर्गः आशया समाप्यते, न निराशया।
"If Rāma were to kill the Ten-necked One here with his rākṣasas and take me away from here, that would be worthy of him. I have heard of and seen the feats in battle of that great-souled crusher of foes; neither gods nor gandharvas, serpents nor rākṣasas are Rāma's equal in combat. Who could withstand Rāghava with Lakṣmaṇa in battle, with his wondrous bow, mighty, valiant as Indra, like a blazing fire fanned by the wind? Who, chief of monkeys, could face Rāghava and Lakṣmaṇa in battle, crusher of armies, standing firm like a rutting elephant of the quarters, his arrows flaming like the sun at the end of an age? So, best of monkeys, bring my beloved here quickly, with Lakṣmaṇa and the leaders of the troops. Gladden me, heroic monkey, for I have long been worn with grief for Rāma." The last verses, in a longer metre, bring the sarga to a solemn close. Her plea was not only for freedom but for Rāma's glory: "that would be worthy of him" makes plain that rescuing a wife is the husband's own task. She first declared Rāma without equal, then with the images of fire, elephant and sun described how unassailable he was, and her two questions, "who could withstand him, who could face him", make Rāvaṇa's defeat certain. With "the leaders of the troops" in the last verse she asked for Sugrīva's army to come too. So the sarga ends in hope, not despair.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- कृत + अन्त → कृतान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अन्तः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न संहार्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विधिः’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हता नौः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- उद् + मथिता → उन्मथिता — अनुनासिकसन्धिः (द् + म = न्म)
- समासः
- समासः नास्ति — उद्पूर्वकात् ‘मथ्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लङ्काम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + त्वरस्व → संत्वरस्व — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘त्वर्’ धातुः, लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- निस् + यातन → निर्यातन — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तात् ‘यत्’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रति’ इत्यनेन योगः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रति इति उपसर्गेण सह ‘प्रदान’ — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कालवशम् + गतम् — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- कालस्य वशं गतम् — द्वितीयातत्पुरुषः (अलुक्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्रपूर्वकात् ‘हि’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मात्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राक्षसेषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + अचोदयत् → प्रत्यचोदयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — णिजन्तात् ‘चुद्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — आङ्पूर्वकात् ‘शंस्’ धातोः विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अनृशंसस्य भावः — तद्धितान्तम् (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + उद्विजेत् → नोद्विजेत् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — उद्पूर्वकात् ‘विज्’ धातोः विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- शरजाल + अंशुमान् → शरजालांशुमान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शरजालम् एव अंशवः यस्य सः — बहुव्रीहिः (रूपकगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = यृ)
- समासः
- हरीणाम् ऋक्षाणां च गणैः संकुला — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘चमूम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम् — ‘वह्’ धातुः
- सन्धिः
- वि + काङ्क्षस्व — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विपूर्वकात् ‘काङ्क्ष्’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, ‘मा’ योगे निषेधः
- सन्धिः
- असित + ईक्षणा → असितेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); पदान्तरेण सह ‘वा + असितेक्षणा → वासितेक्षणा’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घः, स एव अत्र काठिन्यम्
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘जानाति’ इत्यस्य कर्त्री)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सीतायाः प्रत्ययः, तस्य कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- स + अट्ट → साट्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अट्टैः प्राकारैः तोरणैः च सहिताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लङ्काम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — विपूर्वकात् ‘काङ्क्ष्’ धातोः अ-प्रत्ययः, टाप्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘अलम्’ इत्यनेन योगः)
- सन्धिः
- झष + आकुल → झषाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- तिमिभिः नक्रैः झषैः च आकुलः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सागरे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कलत्रम् अस्य अस्ति — तद्धितान्तम् (मतुप्)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘त्वयि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विपूर्वकात् ‘शस्’ धातोः विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्राणानां संग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रण + अवमर्दिन् → रणावमर्दिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रणे अवमर्दी — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘तस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शर + अर्चिस् → शरार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शराः एव अर्चींषि यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्