सुन्दरकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः

अङ्गुलीयकदानं सीतायाः प्रश्नाः च

रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकम्, सीतायाः हर्षः, हनूमतः प्रशंसा, ‘कच्चित्’ प्रश्नमाला, रामस्य अज्ञानं शीघ्रागमनं च, शपथः, रामस्य विरहव्रतम्

सीतायाः प्रत्ययाय महातेजाः हनूमान् पुनः अब्रवीत् — ‘अहं वानरः रामस्य दूतः; पश्य इदं रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकं, तेन महात्मना प्रत्ययार्थं दत्तम्।’ भर्तुः करविभूषितं तत् गृहीत्वा प्रेक्षमाणा जानकी भर्तारम् इव सम्प्राप्तं मत्वा मुदिता अभवत्, तस्याः मुखं राहुमुक्तः उडुराट् इव शुशुभे। सा हनूमन्तं विक्रान्तं समर्थं प्राज्ञं प्रशशंस — ‘येन त्वया एकेन राक्षसपदं प्रधर्षितं, शतयोजनः सागरः गोष्पदीकृतः।’ ततः सा ‘कच्चित्’ इति प्रश्नमालया पृच्छति — किं रामः व्यथते, किं कार्याणि करोति, किं मित्राणि लभते, किं मयि स्नेहः अस्ति, किं मां मोक्षयिष्यति, किं भरतः सुग्रीवः लक्ष्मणः च आगमिष्यन्ति, किं रावणं निहतं द्रक्ष्यामि, किं तस्य पद्मगन्धि मुखं शोकेन शुष्यति। हनूमान् उत्तरयति — ‘रामः त्वाम् इह स्थितां न जानाति, अतः न आनयति; मम वचः श्रुत्वा एव हर्यृक्षचमूं कर्षन् आगमिष्यति, लङ्कां शान्तराक्षसां करिष्यति।’ मन्दरादिपर्वतैः मूलफलैः च शपित्वा सः रामस्य विरहव्रतं वर्णयति — सः मांसं मधु च न सेवते, दंशमशकान् अपि न अपनयति, सुप्तः अपि ‘सीते’ इति प्रतिबुध्यते। तत् श्रुत्वा रामसंकीर्तनवीतशोका रामशोकेन समानशोका वैदेहसुता शरन्मुखे अम्बुदशेषचन्द्रा निशा इव बभूव।

१रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकं, सीतायाः हर्षः

१भूय एव महातेजा हनूमान्पवनात्मजः।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात्॥

२वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः।
रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम्॥

३प्रत्ययार्थं तवानीतं तेन दत्तं महात्मना।
समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि॥

४गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषितम्।
भर्तारमिव सम्प्राप्तं जानकी मुदिताभवत्॥

५चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्।
बभूव हर्षोदग्रं च राहुमुक्त इवोडुराट्॥

६ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता।
परितुष्टा प्रियं कृत्वा प्रशशंस महाकपिम्॥

महातेजाः पवनात्मजः हनूमान् भूयः एव सीतायाः प्रत्ययकारणात् प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। हे महाभागे, अहं वानरः धीमतः रामस्य दूतः। हे देवि, पश्य इदं रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकम्। तेन महात्मना प्रत्ययार्थं दत्तम्, मया तव कृते आनीतम्। समाश्वसिहि, भद्रं ते, त्वं क्षीणदुःखफला असि — तव दुःखस्य फलं समाप्तप्रायम्। भर्तुः करविभूषितं तत् गृहीत्वा प्रेक्षमाणा जानकी भर्तारम् इव सम्प्राप्तं मत्वा मुदिता अभवत्। तस्याः ताम्रशुक्लायतेक्षणं चारु वदनं हर्षेण उदग्रं, राहुमुक्तः उडुराट् इव, बभूव। ततः ह्रीमती बाला सा भर्तुः सन्देशेन हर्षिता परितुष्टा च महाकपिं प्रियं कृत्वा, सत्कृत्य, प्रशशंस। पूर्वसर्गस्य अन्ते सीता वचनैः विश्वस्ता, अद्य वस्तुना प्रमाणेन पूर्णतया निश्चिता। अङ्गुलीयकं रामस्य हस्तस्य स्पर्शं वहति — अतः तत् दृष्ट्वा सा ‘भर्तारम् इव सम्प्राप्तम्’ अनुभवति। ‘ह्रीमती’ इति विशेषणं सूक्ष्मम् — भर्तुः स्मरणेन तस्याः मुखे लज्जा, हर्षः च युगपत्। ‘राहुमुक्त इवोडुराट्’ इति उपमा पूर्वसर्गे अपि आगता; कविः तां पुनः प्रयुङ्क्ते, येन सीतायाः हर्षस्य निरन्तरता सूच्यते। रामः स्वयं प्रत्ययार्थम् अङ्गुलीयकं दत्तवान् इति वचनेन तस्य दूरदर्शिता अपि प्रकटिता — सः जानाति स्म यत् सीता अपरिचितं वानरं सहसा न विश्वसिष्यति। ‘क्षीणदुःखफला ह्यसि’ इति हनूमतः वचनं भविष्यवाणी इव — दुःखस्य अवधिः समाप्तिं गच्छति। सीता अङ्गुलीयकं हस्ते गृहीत्वा पुनः पुनः प्रेक्षते, न केवलं सकृत्।

Once more the mighty Hanumān, son of the Wind, spoke courteously, to win Sītā's trust: "Noble lady, I am a monkey, the messenger of the wise Rāma. Look, lady, at this ring marked with Rāma's name. The great-souled one gave it to me to win your trust, and I have brought it for you. Take heart, and blessings on you: the fruit of your sorrow is all but spent." Taking the ring that had adorned her husband's hand and gazing at it, Jānakī rejoiced as though her husband himself had come. Her lovely face, with its long eyes of copper and white, lifted with joy, like the moon freed from Rāhu. Then the modest young lady, gladdened by her husband's message and full of contentment, did the great monkey honour and praised him. At the end of the previous sarga Sītā had been won over by words; now a physical token made her certain. The ring carried the touch of Rāma's hand, so seeing it she felt as if her husband had come. "Modest" is a subtle touch: at the thought of her husband, shyness and joy showed on her face together. The image of the moon freed from Rāhu had appeared in the previous sarga too, and the poet uses it again to show that her joy continued. That Rāma himself had given the ring as a token reveals his foresight: he knew Sītā would not readily trust an unknown monkey. Hanumān's "the fruit of your sorrow is all but spent" is almost a prophecy that her suffering was nearing its end. Sītā held the ring and looked at it again and again, not just once.

२सीतया हनूमतः प्रशंसा, रामलक्ष्मणयोः कुशलेन हर्षः

७विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम।
येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम्॥

८शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः।
विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः॥

९नहि त्वां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ।
यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणादपि सम्भ्रमः॥

१०अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम्।
यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना॥

११प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो नह्यपरीक्षितम्।
पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः॥

१२दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसंगरः।
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः॥

हे वानरोत्तम, त्वं विक्रान्तः, त्वं समर्थः, त्वं प्राज्ञः, येन त्वया एकेन इदं राक्षसपदं प्रधर्षितम्। शतयोजनविस्तीर्णः मकरालयः सागरः विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता त्वया गोष्पदीकृतः — गोः पदचिह्नम् इव लघुः कृतः। हे वानरर्षभ, अहं त्वां प्राकृतं वानरं न मन्ये, यस्य ते रावणात् अपि न सन्त्रासः न सम्भ्रमः। हे कपिश्रेष्ठ, यदि विदितात्मना तेन रामेण प्रेषितः असि, मया सह सम्भाषितुम् अर्हसि। दुर्धर्षः रामः अपरीक्षितं, पराक्रमम् अविज्ञाय, विशेषतः मत्सकाशं कञ्चित् न प्रेषयिष्यति। दिष्ट्या धर्मात्मा सत्यसङ्गरः रामः कुशली, सुमित्रानन्दवर्धनः महातेजाः लक्ष्मणः च। सीतायाः प्रशंसा तर्कपूर्णा — रामः स्वयं परीक्षां विना कञ्चित् न प्रेषयेत्, अतः यः रामेण प्रेषितः सः अवश्यं योग्यः। एवं रामस्य विवेके विश्वासः हनूमतः योग्यतायाः प्रमाणम्। पूर्वं या सीता तं रावणं मत्वा भीता, सा एव अद्य तं ‘वानरोत्तम’, ‘कपिश्रेष्ठ’ इति सम्बोधयति। ‘गोष्पदीकृतः’ इति प्रसिद्धः प्रयोगः — महासागरः अपि हनूमतः कृते गोः खुरस्य चिह्नम् इव क्षुद्रः। ‘त्वयैकेन’ इति पदेन तस्य एकाकिनः साहसस्य प्रशंसा। सीता त्रिभिः विशेषणैः हनूमन्तं स्तौति — विक्रान्तः शौर्येण, समर्थः सामर्थ्येन, प्राज्ञः बुद्ध्या। एते त्रयः गुणाः दूतस्य आवश्यकाः — शौर्यं विना समुद्रं न तरेत्, सामर्थ्यं विना लङ्कां न प्रविशेत्, बुद्धिं विना सीतायाः विश्वासं न लभेत। ‘रावणादपि न सम्भ्रमः’ इति वचनं विशेषम् — सीता स्वयं रावणात् भीता, अतः सा हनूमतः निर्भयत्वं सम्यक् अवगच्छति। एवं भयग्रस्ता सा निर्भयस्य दूतस्य दर्शनेन स्वयम् अपि धैर्यं लभते।

"You are valiant, you are capable, you are wise, best of monkeys, for you alone have overrun this stronghold of the rākṣasas. The ocean, a hundred yojanas wide and home of sea-monsters, you have made into a cow's hoofprint in your stride, you whose valour deserves all praise. I do not take you for an ordinary monkey, bull among monkeys, for you feel neither fear nor alarm even at Rāvaṇa. If you have been sent by Rāma, who knows himself, you are worthy to speak with me, best of monkeys. Unassailable Rāma would not send anyone untested whose prowess he did not know, least of all to me. By good fortune the righteous Rāma, true to his promise, is well, and mighty Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā." Sītā's praise was reasoned: Rāma would not send anyone without testing him, so whoever Rāma sent must be worthy; her trust in Rāma's judgement was proof of Hanumān's worth. The Sītā who had shrunk from him, thinking him Rāvaṇa, now called him best of monkeys. "Made the ocean a cow's hoofprint" is a famous phrase: even the great ocean was as small for Hanumān as the print of a cow's hoof. "You alone" praises his solitary daring. She praised him with three words, valiant in courage, capable in power, wise in understanding, the three qualities an envoy needs: without courage he could not have crossed the ocean, without power he could not have entered Laṅkā, and without wisdom he could not have won Sītā's trust. "Neither fear nor alarm even at Rāvaṇa" is telling: Sītā herself was afraid of Rāvaṇa, so she understood well what his fearlessness meant, and seeing so fearless an envoy, gripped by fear as she was, she herself took courage.

३रामविषयकाः ‘कच्चित्’ प्रश्नाः

१३कुशली यदि काकुत्स्थः किं न सागरमेखलाम्।
महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः॥

१४अथवा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे।
ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः॥

१५कच्चिन्न व्यथते रामः कच्चिन्न परितप्यते।
उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः॥

१६कच्चिन्न दीनः सम्भ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति।
कच्चित्पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः॥

१७द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते।
विजिगीषुः सुहृत्कच्चिन्मित्रेषु च परंतपः॥

१८कच्चिन्मित्राणि लभतेऽमित्रैश्चाप्यभिगम्यते।
कच्चित्कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः॥

१९कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः।
कच्चित्पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते॥

२०कच्चिन्न विगतस्नेहो विवासान्मयि राघवः।
कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति राघवः॥

यदि काकुत्स्थः कुशली, तर्हि किमर्थं सः युगान्ताग्निः इव उत्थितः कोपेन सागरमेखलां महीं न दहति? अथवा तौ भ्रातरौ सुराणाम् अपि निग्रहे शक्तिमन्तौ; मम एव दुःखानां विपर्ययः, अन्तः, न अद्यापि आगतः इति मन्ये। किं रामः न व्यथते, न परितप्यते? पुरुषोत्तमः उत्तराणि कार्याणि करोति वा? किं सः दीनः सम्भ्रान्तः न, कार्येषु न मुह्यति? नृपतेः सुतः पुरुषकार्याणि करोति वा? मित्रेषु सुहृत् परन्तपः सः द्विविधं सामदानरूपम् उपायं, विजिगीषुः शत्रुषु त्रिविधं दानभेददण्डरूपम् उपायं सेवते वा? किं सः मित्राणि लभते, अमित्रैः अपि शरणार्थम् अभिगम्यते? कल्याणमित्रः सः मित्रैः पुरस्कृतः वा? पार्थिवात्मजः देवानां प्रसादम् आशास्ति वा, पुरुषकारं दैवं च उभयं प्रतिपद्यते वा? किं राघवः विवासात् मयि विगतस्नेहः न? किं सः माम् अस्मात् व्यसनात् मोक्षयिष्यति? सीतायाः प्रश्नाः केवलं प्रेम्णः न, राजनीतेः अपि — सामदानभेददण्डाः, मित्रलाभः, दैवपुरुषकारौ च। सा राममहिषी, अतः तस्याः चिन्ता पत्युः राजधर्मस्य अपि। ‘कच्चित्’ इति पदस्य आवृत्तिः अयोध्याकाण्डस्य ‘कच्चित्सर्गम्’ स्मारयति, यत्र रामः भरतं तथा एव पृष्टवान्। अन्तिमौ प्रश्नौ तु हृदयस्य — ‘किं सः मां न विस्मृतवान्?’ इति भयं सर्वेषां प्रश्नानाम् अधः निगूढम्। प्रथमः प्रश्नः उपालम्भरूपः — यदि रामः समर्थः कुशली च, कथं न आगतः? सा स्वयम् एव उत्तरं कल्पयति — दोषः रामस्य न, मम भाग्यस्य। सीतायाः प्रश्नाः दीर्घाः, यतः चिरकालात् सा कञ्चित् रामस्य विषये प्रष्टुं न अलभत। मासान् यावत् राक्षसीभिः परिवृता सा अद्य प्रथमवारं रामस्य वार्ताम् अर्हं श्रोतारं लब्धवती। द्विविधः उपायः मित्रेषु, त्रिविधः शत्रुषु — एषा नीतिशास्त्रस्य परिभाषा; सीता रामस्य राजनीतिज्ञतां जानाति, अतः तस्याः प्रश्नाः अपि तादृशाः। ‘दैवं च पुरुषकारं च’ इति प्रश्नेन सा पृच्छति — किं रामः केवलं दैवं प्रतीक्षते, उत प्रयत्नम् अपि करोति?

"If Kākutstha is well, why does he not rise in wrath like the fire at the end of an age and burn up the ocean-girdled earth? Or perhaps the two brothers are able to subdue even the gods, and it is only that my sorrows, I think, have not yet run their course. I hope Rāma is not distressed or tormented. Is that best of men doing what must be done next? I hope he is not dejected or bewildered, not confused in what he undertakes. Is the king's son doing a man's work? Does he, a friend to his friends, use with them the twofold means of conciliation and gifts, and does he, scorcher of foes and seeker of victory, use against his enemies the threefold means of gifts, dissension and force? I hope he is winning friends, and that enemies come to him for refuge. I hope he has good friends and is honoured by them. Does the prince hope for the grace of the gods? Does he rely on both human effort and fate? I hope Rāghava has not lost his love for me because I am far away. Will Rāghava free me from this calamity?" Her questions came not only from love but from statecraft: the four means, winning friends, fate and effort. As Rāma's queen, she cared about her husband's duties as a king too. The repeated "I hope" recalls the sarga in the Ayodhyā Kāṇḍa where Rāma questioned Bharata in just this way. But the last two questions come from her heart; under all of them lay hidden the fear that he might have forgotten her. Her first question was a reproach: if Rāma was able and well, why had he not come? And she answered it herself: the fault lay not with Rāma but with her own fortune. Her questions ran long because for so long she had had no one to ask about Rāma; for months, surrounded by rākṣasīs, she now found for the first time a listener worthy of hearing Rāma's news. The twofold means for friends and threefold for enemies is a definition from the science of statecraft; Sītā knew Rāma's skill in it, and so her questions matched it. Asking about fate and effort, she was asking whether Rāma was only waiting on fate or making his own effort too.

४बन्धुभिः मित्रैः च सम्बद्धाः प्रश्नाः

२१सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनूचितः।
दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति॥

२२कौसल्यायास्तथा कच्चित्सुमित्रायास्तथैव च।
अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित्कुशलं भरतस्य च॥

२३मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः।
कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति॥

२४कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः।
ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते॥

२५वानराधिपतिः श्रीमान्सुग्रीवः कच्चिदेष्यति।
मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः॥

२६कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः।
अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान्विधमिष्यति॥

२७रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण रामेण निहतं रणे।
द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम्॥

सुखानाम् उचितः, असुखानाम् अनुचितः रामः उत्तरं, महत्, दुःखम् आसाद्य न सीदति वा? कौसल्यायाः सुमित्रायाः भरतस्य च कुशलं तेन अभीक्ष्णं श्रूयते वा? मानार्हः राघवः मन्निमित्तेन शोकेन अतीव न पीड्यते वा? किं रामः अन्यमनाः न, किं सः मां तारयिष्यति? किं भ्रातृवत्सलः भरतः मत्कृते मन्त्रिभिः गुप्तां भीमाम् अक्षौहिणीं ध्वजिनीं सेनां प्रेषयिष्यति? किं श्रीमान् वानराधिपतिः सुग्रीवः दन्तनखायुधैः वीरैः हरिभिः वृतः मत्कृते एष्यति? किं शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः अस्त्रवित् लक्ष्मणः शरजालेन राक्षसान् विधमिष्यति? किं रौद्रेण अस्त्रेण रामेण रणे निहतं ससुहृज्जनं रावणम् अल्पेन कालेन द्रक्ष्यामि? अत्र सीतायाः चिन्ता विस्तृता — श्वश्र्वौ, भरतः, सुग्रीवः, लक्ष्मणः, सर्वे तस्याः मनसि सन्ति। भरतस्य अक्षौहिणी, सुग्रीवस्य वानरसेना, लक्ष्मणस्य अस्त्राणि, रामस्य रौद्रम् अस्त्रम् — एवं सा सर्वान् सहायान् गणयति। एतत् तस्याः आशायाः चित्रम् — एकः अपि सहायः यदि आगच्छेत्, तस्याः मुक्तिः सम्भवेत्। अन्तिमः प्रश्नः रावणस्य वधस्य — सा तं स्वयं द्रष्टुम् इच्छति, यतः सः एव तस्याः सर्वदुःखस्य मूलम्। ‘सुखानामुचितः … असुखानाम् अनूचितः’ इति प्रश्ने सीतायाः मातृवत् वात्सल्यं दृश्यते — राजकुमारः सुखे वर्धितः, कथं दुःखं सहेत? कौसल्यायाः सुमित्रायाः भरतस्य च कुशलस्य प्रश्नेन सा दर्शयति यत् वनवासे अपि तस्याः चिन्ता अयोध्यायाः कुटुम्बस्य कृते अस्ति। ‘कच्चिन्मां तारयिष्यति’ इति प्रश्नः पुनः पुनः आगच्छति — तारणं, मोक्षणं, उद्धरणम्; सा सर्वदा तम् एव प्रश्नं भिन्नैः शब्दैः पृच्छति। भरतस्य सेनायाः उल्लेखः अपि रोचकः — सा न जानाति यत् भरतः नन्दिग्रामे तापसवेषेण वसति।

"Rāma was always used to happiness and never to hardship; has he met with this great sorrow without sinking under it? Does he hear often of the welfare of Kausalyā and Sumitrā, and of Bharata? Is the honourable Rāghava not overwhelmed by grief on my account? Has his mind not turned elsewhere? Will he rescue me? Will Bharata, who loves his brother, send a fearsome army for my sake, a full host with banners, guarded by ministers? Will the glorious Sugrīva, lord of the monkeys, come for my sake with heroic monkeys armed with teeth and claws? Will brave Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, skilled in weapons, scatter the rākṣasas with a net of arrows? Shall I soon see Rāvaṇa, with his friends and kin, slain in battle by Rāma with a fearsome weapon?" Her concern reached far: her mothers-in-law, Bharata, Sugrīva, Lakṣmaṇa were all in her thoughts. Bharata's army, Sugrīva's monkeys, Lakṣmaṇa's weapons and Rāma's terrible weapon: she counted up all her helpers. It is a picture of her hope: if even one helper came, she might be freed. Her last question was about Rāvaṇa's death; she wanted to see it herself, for he was the root of all her sorrow. Asking how a prince used to happiness could bear hardship shows an almost motherly tenderness. Asking after Kausalyā, Sumitrā and Bharata shows that even in exile she cared for the family in Ayodhyā. "Will he rescue me?" returns again and again in different words, rescue, release, deliverance; it was always the same question. Her mention of Bharata's army is poignant too, for she did not know that Bharata was living as an ascetic in Nandigrāma.

५रामस्य मुखम्, धैर्यं, स्नेहः — दीर्घवृत्ताः प्रश्नाः

२८कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि।
मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन॥

२९धर्मापदेशात्त्यजतः स्वराज्यं मां चाप्यरण्यं नयतः पदातेः।
नासीद्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चित्स धैर्यं हृदये करोति॥

३०न चास्य माता न पिता न चान्यः स्नेहाद्विशिष्टोऽस्ति मया समो वा।
तावद्ध्यहं दूत जिजीविषेयं यावत्प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य॥

३१इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा।
श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा॥

किं तस्य हेमसमानवर्णं पद्मसमानगन्धि आननं मया विना शोकदीनं, जलक्षये आतपेन पद्मम् इव, न शुष्यति? धर्मापदेशात् स्वराज्यं त्यजतः, मां च अरण्यं पदातेः, पादचारिणः, नयतः यस्य न भीः न शोकः आसीत्, सः इदानीं हृदये धैर्यं करोति वा? तस्य माता, पिता, अन्यः वा कश्चित् स्नेहात् मया समः विशिष्टः वा नास्ति; हे दूत, यावत् प्रियस्य प्रवृत्तिं शृणुयां, तावत् एव अहं जिजीविषेयम्। इति महार्थं मधुरार्थं वचनं तं वानरेन्द्रम् उक्त्वा रामा देवी रामार्थयुक्तं तस्य अभिरामं वचः पुनः श्रोतुं विरराम। चत्वारः श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः, भावस्य उत्कर्षः अत्र। पद्मस्य उपमा सुन्दरी — जलक्षये पद्मं शुष्यति, सीताविरहे रामस्य मुखम्। ‘जिजीविषेयम्’ इति वचनेन तस्याः जीवनस्य एकः एव हेतुः — रामस्य वार्ता। ‘रामा … रामार्थयुक्तं … विरराम’ इति शब्दालङ्कारः अनुप्रासः च श्रव्यः। ‘न भीर्न शोकः’ इति रामस्य पूर्वं धैर्यं स्मृत्वा सा पृच्छति — इदानीम् अपि तत् धैर्यं वर्तते वा?

"Is not that face of his, golden in colour and fragrant as a lotus, withering without me, stricken with grief, like a lotus in the sun when the water has dried up? He gave up his own kingdom for the sake of dharma and led me on foot into the forest, and felt neither fear nor grief; does he still keep his courage? Neither his mother nor his father nor anyone else is dearer to him than I am, or even equal to me in his love. Messenger, I want to live only as long as I can hear news of my beloved." Having spoken these words, deep in meaning and sweetly meant, to that lord of monkeys, the lovely lady fell silent, so that she might hear again his delightful words about Rāma. These verses rise in a different metre, and here the feeling reaches its height. The lotus image is lovely: as a lotus withers when the water fails, so Rāma's face withers without Sītā. "I want to live only so long" makes plain that her life had one reason only, news of Rāma. The poet plays on the sound of Rāma's name as she falls silent to hear more of Rāma. Recalling that Rāma had once felt neither fear nor grief, she asked whether he kept that courage still.

६हनूमतः उत्तरम् — रामस्य अज्ञानं, शीघ्रागमनं, लङ्कायाः विनाशः

३२सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत्॥

३३न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचनः।
तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरंदरः॥

३४श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः।
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंयुताम्॥

३५विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम्।
करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम्॥

३६तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवा महासुराः।
स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति॥

३७तवादर्शनजेनार्ये शोकेन परिपूरितः।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः॥

सीतायाः वचनं श्रुत्वा भीमविक्रमः मारुतिः शिरसि अञ्जलिम् आधाय उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत्। कमललोचनः रामः त्वाम् इह स्थितां न जानाति; तेन सः शचीं पुरन्दरः इव त्वां शीघ्रं न आनयति। मम वचः श्रुत्वा एव राघवः हर्यृक्षगणसंयुतां महतीं चमूं प्रकर्षन् क्षिप्रम् एष्यति। बाणौघैः अक्षोभ्यं वरुणालयं विष्टम्भयित्वा काकुत्स्थः लङ्कां पुरीं शान्तराक्षसां करिष्यति। तत्र अन्तरा यदि मृत्युः, देवाः, महासुराः वा रामस्य पथि स्थास्यन्ति, सः तान् अपि वधिष्यति। हे आर्ये, तव अदर्शनजेन शोकेन परिपूरितः रामः सिंहार्दितः द्विपः इव शर्म न लभते। हनूमतः उत्तरं सीतायाः प्रथमं प्रश्नं समाधत्ते — रामः किमर्थं न आगतः? यतः सः तव स्थानं न जानाति; अज्ञानम् एव कारणं, न उपेक्षा। शच्याः उपमा — इन्द्रः पुलोम्नः गृहात् शचीम् आनीतवान् — भाविनं विजयं सूचयति। ‘शान्तराक्षसाम्’ इति — लङ्का राक्षसैः शून्या भविष्यति। सिंहेन पीडितः गजः इव रामः — बलवान् अपि दुःखेन पीडितः। हनूमान् सीतायाः सर्वान् प्रश्नान् एकैकशः न उत्तरयति; सः मुख्यं प्रश्नम् एव गृह्णाति — रामः किमर्थं न आगतः, कदा आगमिष्यति। एतत् तस्य बुद्धिमत्तायाः लक्षणम् — दुःखितायाः कृते सङ्क्षिप्तं निश्चितं च उत्तरं श्रेयः। ‘बाणौघैः सागरं विष्टम्भयित्वा’ इति वचनं युद्धकाण्डस्य सेतुबन्धस्य पूर्वसूचना।

Hearing Sītā's words, Māruti of fearsome valour joined his palms above his head and answered: "Lotus-eyed Rāma does not know that you are here; that is why he has not quickly come to take you away, as Indra took Śacī. As soon as he hears my words, Rāghava will come swiftly, leading a great army thronged with monkeys and bears. Checking the unshakeable ocean with floods of arrows, Kākutstha will make the city of Laṅkā empty of rākṣasas. And if on the way Death itself, or the gods, or the great asuras should stand in Rāma's path, he will slay them too. Filled with grief at not seeing you, noble lady, Rāma finds no peace, like an elephant mauled by a lion." His answer settled her first question, why Rāma had not come: because he did not know where she was; ignorance was the reason, not neglect. The image of Śacī, whom Indra brought back from the house of Puloman, foretells victory. "Empty of rākṣasas": Laṅkā would be stripped of them. Rāma like an elephant mauled by a lion: strong as he was, grief was tormenting him. Hanumān did not answer her questions one by one; he took up only the main one, why Rāma had not come and when he would, and that was a mark of his wisdom, for to one in sorrow a short and certain answer is best. "Checking the ocean with floods of arrows" foreshadows the building of the bridge in the Yuddha Kāṇḍa.

७हनूमतः शपथः, रामस्य विरहव्रतम्

३८मन्दरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च।
मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा दर्दुरेण च॥

३९यथा सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारुकुण्डलम्।
मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम्॥

४०क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ।
शतक्रतुमिवासीनं नागपृष्ठस्य मूर्धनि॥

४१न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चैव मधु सेवते।
वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम्॥

४२नैव दंशान्न मशकान्न कीटान्न सरीसृपान्।
राघवोऽपनयेद्गात्रात्त्वद्गतेनान्तरात्मना॥

४३नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः।
नान्यच्चिन्तयते किंचित्स तु कामवशं गतः॥

४४अनिद्रः सततं रामः सुप्तोऽपि च नरोत्तमः।
सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन्प्रतिबुध्यते॥

हे देवि, मन्दरेण मूलफलेन च, मलयेन विन्ध्येन मेरुणा दर्दुरेण च ते शपे — यथा त्वं सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारुकुण्डलं पूर्णचन्द्रम् इव उदितं रामस्य मुखं द्रक्ष्यसि। हे वैदेहि, नागपृष्ठस्य मूर्धनि आसीनं शतक्रतुम् इव प्रस्रवणे गिरौ स्थितं रामं त्वं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। राघवः मांसं न भुङ्क्ते, मधु न सेवते; नित्यं सुविहितं वन्यं भक्तं पञ्चमे काले अश्नाति। त्वद्गतेन अन्तरात्मना राघवः गात्रात् दंशान् मशकान् कीटान् सरीसृपान् अपि न अपनयेत्। रामः नित्यं ध्यानपरः, नित्यं शोकपरायणः, कामवशं गतः अन्यत् किञ्चित् न चिन्तयते। नरोत्तमः रामः सततम् अनिद्रः; सुप्तः अपि ‘सीते’ इति मधुरां वाणीं व्याहरन् प्रतिबुध्यते। हनूमतः शपथः वानरस्य स्वभावानुरूपः — पर्वताः, मूलफलानि च तस्य जीवनस्य आधाराः, अतः तैः एव शपति। रामस्य व्रतं तपस्विनः व्रतम् इव — मांसमधुत्यागः, पञ्चमकाले भोजनं, शरीरस्य उपेक्षा। एतत् श्रुत्वा सीता ज्ञास्यति यत् रामः अपि तया इव विरहेण तपस्यति। ‘सीतेति प्रतिबुध्यते’ इति वचनं सर्वेभ्यः करुणतमम् — निद्रायाम् अपि तस्य मनः सीतायाम् एव। ‘न मांसं राघवो भुङ्क्ते’ इति वचनस्य व्याख्यानं टीकाकाराः बहुधा कुर्वन्ति; मुद्रणस्य हिन्दीटीका ‘कोई भी रघुवंशी न तो मांस खाता है’ इति अर्थं ददाति। वयं मूलस्य शब्दान् एव अनुसरामः — रामः विरहकाले मांसं मधु च न सेवते। दंशमशकानाम् अपि अनपनयनं तस्य शरीरविस्मृतेः चिह्नम् — मनः सीतायां, शरीरस्य भानं नास्ति। प्रस्रवणगिरौ रामस्य निवासः किष्किन्धाकाण्डे वर्णितः, सः एव अत्र उल्लिखितः।

"I swear to you, lady, by Mandara and by roots and fruits, by Malaya, the Vindhya, Meru and Dardura, that you will see Rāma's face, with its fine eyes, its lips red as the bimba fruit and its lovely earrings, like the full moon risen. Soon, Vaidehī, you will see Rāma on Mount Prasravaṇa, like Indra of the hundred sacrifices seated on the back of the lord of elephants. Rāghava eats no meat and drinks no wine; every day he eats only proper forest food, and only at the fifth meal-time. With his inmost self fixed on you, Rāghava does not even brush gadflies, mosquitoes, insects or creeping things from his body. Rāma is always lost in thought, always given over to grief; he thinks of nothing else, for he is in the grip of love. Rāma never sleeps, and when that best of men does fall asleep, he wakes calling out the sweet word 'Sītā'." Hanumān's oath suited a monkey's nature: mountains and roots and fruits were the stuff of his life, so it was by these that he swore. Rāma's way of life was like an ascetic's vow: giving up meat and wine, eating only at the fifth meal-time, neglecting his body. Hearing this, Sītā would know that Rāma too was doing penance in separation, as she was. "He wakes calling 'Sītā'" is the most moving of all: even in sleep his mind was on her. The words about meat are read in many ways by commentators; we follow the words of the text, that during the time of separation Rāma takes neither meat nor wine. Not even brushing away gadflies and mosquitoes was a sign that he had forgotten his body: his mind was on Sītā and he had no sense of his body at all. Rāma's stay on Mount Prasravaṇa is described in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, and that is what is meant here.

८रामस्य विरहः, सीतायाः हर्षशोकौ

४५दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत्स्त्रीमनोहरम्।
बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते॥

४६स देवि नित्यं परितप्यमानस्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः।
धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः॥

४७सा रामसंकीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका।
शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव॥

फलं पुष्पं वा अन्यत् स्त्रीमनोहरं यत् किञ्चित् दृष्ट्वा सः बहुशः ‘हा प्रिये’ इति श्वसन् त्वाम् अभिभाषते। हे देवि, सः महात्मा राजसुतः धृतव्रतः नित्यं परितप्यमानः ‘सीते’ इति त्वाम् एव अभिभाषमाणः तव एव लाभाय कृतप्रयत्नः। रामसङ्कीर्तनेन वीतशोका, रामस्य शोकेन च समानशोका वैदेहसुता सा शरन्मुखे अम्बुदशेषचन्द्रा निशा इव बभूव। अन्तिमा उपमा अत्यन्तं सुन्दरी — शरदः आरम्भे रात्रौ चन्द्रः उदितः, किन्तु मेघस्य शेषः अद्यापि अस्ति। एवं सीतायाः मनसि हर्षः शोकः च युगपत् — रामस्य स्मरणेन हर्षः, तस्य दुःखस्य श्रवणेन शोकः। चन्द्रः आशा, मेघशेषः दुःखस्य अवशेषः। उभौ अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्तौ।

"Whenever he sees a fruit or a flower or anything else that delights a woman, he sighs again and again and speaks to you: 'Ah, my love!' Always grieving, lady, always calling to you, 'Sītā', the great-souled prince, firm in his vow, strives only to win you back." Her grief dispelled by the praise of Rāma, yet grieving with Rāma's grief, the princess of Videha was like a night at the beginning of autumn when the moon has risen but a last veil of cloud remains. The closing image is very beautiful: the moon of autumn has risen, but a remnant of cloud still lingers. So joy and sorrow were in her mind at once: joy at remembering Rāma, sorrow at hearing of his suffering. The moon is hope; the last of the cloud is what remains of her grief.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

सीताप्रत्ययकारणात् ३६.१ सीतायाः विश्वासाय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सीतायाः प्रत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

रामनामाङ्कितम् ३६.२ रामनाम्ना चिह्नितम्

सन्धिः: नाम + अङ्कितम् → नामाङ्कितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: रामस्य नाम्ना अङ्कितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

देव्यङ्गुलीयकम् ३६.२ हे देवि, मुद्रिकाम्

सन्धिः: देवि + अङ्गुलीयकम् → देव्यङ्गुलीयकम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: पदद्वयम् — सम्बोधनं द्वितीयान्तं च
विभक्तिः: ‘देवि’ सम्बोधनम्; ‘अङ्गुलीयकम्’ द्वितीया, एकवचनम्

क्षीणदुःखफला ३६.३ यस्याः दुःखभोगः समाप्तप्रायः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘…फला ह्यसि’ इति बाह्ये ‘हि + असि’ यण्सन्धिः
समासः: क्षीणं दुःखस्य फलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

करविभूषितम् ३६.४ हस्तस्य अलङ्कारभूतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: करं विभूषितवत् — करस्य विभूषणम् (उपपदकल्पः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

मुदिताभवत् ३६.४ प्रसन्ना जाता

सन्धिः: मुदिता + अभवत् → मुदिताभवत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: पदद्वयम्
विभक्तिः: ‘मुदिता’ प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्; ‘अभवत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

हर्षोदग्रम् ३६.५ हर्षेण उल्लसितम्

सन्धिः: हर्ष + उदग्रम् → हर्षोदग्रम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: हर्षेण उदग्रम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

इवोडुराट् ३६.५ चन्द्रः इव

सन्धिः: इव + उडुराट् → इवोडुराट् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उडूनां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (‘उडुराज्’)
विभक्तिः: ‘उडुराट्’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ह्रीमती ३६.६ लज्जाशीला

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ह्रीः अस्याः अस्ति — मतुप्, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रधर्षितम् ३६.७ अभिभूतम्, आक्रान्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘धृष्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

गोष्पदीकृतः ३६.८ गोखुरचिह्नवत् लघुः कृतः

सन्धिः: गो + पद → गोष्पद — षत्वम् (सुडागमः)
समासः: गोः पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः; अगोष्पदं गोष्पदं कृतम् — च्विप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

विक्रमश्लाघनीयेन ३६.८ पराक्रमात् प्रशंसनीयेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विक्रमेण श्लाघनीयः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

समभिभाषितुम् ३६.१० सम्भाषणं कर्तुम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘अभि’ उपसर्गौ, ‘भाष्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

नह्यपरीक्षितम् ३६.११ न हि अपरीक्ष्य

सन्धिः: नहि + अपरीक्षितम् → नह्यपरीक्षितम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: ‘अपरीक्षितम्’ — न परीक्षितम्, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अपरीक्षितम्’ द्वितीया, एकवचनम्

युगान्ताग्निरिवोत्थितः ३६.१३ प्रलयाग्निः इव प्रज्वलितः

सन्धिः: युग + अन्त → युगान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः; अग्निः + इव → अग्निरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + उत्थितः → इवोत्थितः — गुणसन्धिः
समासः: युगस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मिन् अग्निः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

विपर्ययः ३६.१४ परिवर्तनम्, अन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’, ‘परि’ उपसर्गौ, ‘इ’ धातोः अच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्रिविधोपायम् ३६.१७ दानभेददण्डरूपम् उपायम्

सन्धिः: त्रिविध + उपायम् → त्रिविधोपायम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: त्रिविधः उपायः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

विजिगीषुः ३६.१७ जेतुम् इच्छुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + जि’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

लभतेऽमित्रैः ३६.१८ प्राप्नोति; शत्रुभिः

सन्धिः: लभते + अमित्रैः → लभतेऽमित्रैः — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अवग्रहः)
समासः: ‘अमित्र’ — न मित्रम्, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘लभते’ लट्, आत्मनेपदम्; ‘अमित्रैः’ तृतीया, बहुवचनम्

पुरुषकारम् ३६.१९ पौरुषम्, प्रयत्नम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरुषस्य कारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अनूचितः ३६.२१ अयोग्यः, अनभ्यस्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘नित्यमसुखानामनूचितः’ इति बाह्ये मकारः यथावत्
समासः: न उचितः — नञ्तत्पुरुषः (मुद्रणे ‘अनूचितः’ दीर्घोकारेण)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अक्षौहिणीम् ३६.२४ महतीं चतुरङ्गसेनाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अक्षाणाम् ऊहिनी — षष्ठीतत्पुरुषः (वृद्धिः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

दन्तनखायुधैः ३६.२५ दन्तनखशस्त्रैः

सन्धिः: नख + आयुधैः → नखायुधैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: दन्ताः नखाः च आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

ससुहृज्जनम् ३६.२७ मित्रजनसहितम्

सन्धिः: सुहृत् + जनम् → सुहृज्जनम् — श्चुत्वम् (त् → ज्)
समासः: सुहृदः जनाः — कर्मधारयः; तैः सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

पद्मसमानगन्धि ३६.२८ कमलसुगन्धि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पद्मेन समानः गन्धः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

जिजीविषेयम् ३६.३० जीवितुम् इच्छेयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जीव्’ धातोः सन्नन्तः
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

हर्यृक्षगणसंयुताम् ३६.३४ वानरभल्लूकसमूहयुक्ताम्

सन्धिः: हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = यृ)
समासः: हरयः ऋक्षाः च — द्वन्द्वः; तेषां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः संयुता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

शान्तराक्षसाम् ३६.३५ राक्षसशून्याम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शान्ताः राक्षसाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

सिंहार्दित ३६.३७ सिंहेन पीडितः

सन्धिः: सिंह + अर्दित → सिंहार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘सिंहार्दित इव’ इति बाह्ये विसर्गलोपः
समासः: सिंहेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘सिंहार्दितः’ — प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अम्बुदशेषचन्द्रा ३६.४७ यस्याः चन्द्रः मेघावशेषयुक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘शरन्मुखेनाम्बुद…’ इति बाह्ये ‘शरन्मुखेन + अम्बुद’ सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अम्बुदानां शेषः यस्मिन् सः चन्द्रः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्