सुन्दरकाण्डम् — पञ्चत्रिंशः सर्गः

रामलक्ष्मणयोः लक्षणवर्णनं रामसुग्रीवसख्यकथा च

सीतायाः परीक्षाप्रश्नाः, रामस्य गुणाः शारीरलक्षणानि च, लक्ष्मणवर्णनम्, ऋष्यमूके समागमः, आभरणदर्शनम्, वालिवधः, अन्वेषणं, सम्पातिवचनं, हनूमतः जन्मवृत्तान्तः, सीतायाः विश्वासः

रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभं परीक्षितुम् अपृच्छत् — ‘क्व ते रामेण संसर्गः, कथं लक्ष्मणं जानासि, नराणां वानराणां च कथं समागमः? रामलक्ष्मणयोः चिह्नानि, संस्थानं, रूपम्, ऊरू, बाहू च पुनः कथय।’ हनूमान् रामस्य गुणान् — तेजः, क्षमा, बुद्धिः, यशः, लोकरक्षणं, चातुर्वर्ण्यरक्षणं, ब्रह्मचर्यं, राजनीतिं, वेदवेदाङ्गधनुर्वेदनिष्ठां च — ततः शारीरलक्षणानि — विपुलांसत्वं, कम्बुग्रीवत्वं, त्रिस्थिरत्रिप्रलम्बादीनि सामुद्रिकचिह्नानि — वर्णयति, सुवर्णच्छविं लक्ष्मणं च। ततः ऋष्यमूके रामलक्ष्मणयोः सुग्रीवेण समागमं, स्वस्य दूत्यं, सख्यं, सीतायाः आभरणानां दर्शनेन रामस्य विलापं, तस्य दुःसहं शोकं, वालिवधं, सुग्रीवस्य राज्यलाभं, वानराणां दिक्षु प्रेषणं, विन्ध्ये अङ्गदादीनां प्रायोपवेशनं, सम्पातेः आगमनं, तस्य वचनात् समुद्रतीरगमनं, स्वस्य शतयोजनलङ्घनं च निवेदयति। स्वस्य जन्मवृत्तान्तं च कथयति — केसरी हरिः शम्बसादनं हत्वा, तस्य क्षेत्रे वातेन जातः अहं हनूमान्। एवं हेतुभिः अभिज्ञानैः च विश्वासिता सीता तं रामदूतम् अमन्यत, अतुलं हर्षं गता, आनन्दजं जलं मुमोच, राहुमुक्तः उडुराट् इव शुशुभे। अन्ते हनूमान् ‘किं करोमि, प्रतियामि वा’ इति पृच्छति।

१सीतायाः परीक्षाप्रश्नाः, हनूमतः आरम्भः

१तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात्।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा॥

२क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम्।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः॥

३यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च वानर।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत्॥

४कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं तस्य च कीदृशम्।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे॥

५एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान्मारुतात्मजः।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

६जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि।
भर्तुः कमलपत्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च॥

७यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे॥

वानरर्षभात् तां रामकथां श्रुत्वा वैदेही सान्त्वम् इदं वचनं मधुरया गिरा उवाच। तव रामेण संसर्गः क्व अभवत्? त्वं लक्ष्मणं कथं जानासि? वानराणां नराणां च समागमः कथम् आसीत्? हे वानर, रामस्य लक्ष्मणस्य च यानि चिह्नानि, तानि भूयः समाचक्ष्व, येन मां शोकः न समाविशेत्। तस्य संस्थानम्, आकृतिः, कीदृशम्? रूपं कीदृशम्? ऊरू कथं, बाहू कथम्? लक्ष्मणस्य च शंस। एवं वैदेह्या उक्तः मारुतात्मजः हनूमान् यथातत्त्वं रामम् आख्यातुम् उपचक्रमे। हे कमलपत्राक्षि वैदेहि, जानन्ती अपि त्वं भर्तुः लक्ष्मणस्य च संस्थानं मां पृच्छसि, एतत् मम भाग्यम्। हे विशालाक्षि, रामस्य लक्ष्मणस्य च यानि चिह्नानि मया लक्षितानि, तानि वदतः मे शृणु। सीतायाः प्रश्नाः परीक्षायै एव — यः रामं साक्षात् दृष्टवान्, सः एव तस्य शरीरं सूक्ष्मतया वर्णयितुं शक्नोति। रावणः मायावी रामस्य नाम जानीयात्, किन्तु तस्य ऊरू बाहू च न जानीयात्। हनूमान् अपि परीक्षां सहर्षं स्वीकरोति — ‘दिष्ट्या’ इति वदन्, यतः एषः प्रश्नः एव तस्य सत्यतायाः प्रमाणाय अवसरः। पूर्वसर्गस्य अन्ते सीता मौनम् आश्रितवती; अद्य सा स्वयं वक्तुम् आरभते — एतत् एव तस्याः मनसि विश्वासस्य प्रथमं बीजम्। सा हनूमन्तं ‘वानर’ इति सम्बोधयति, न ‘राक्षस’ इति। तस्याः प्रश्नाः त्रिविधाः — सम्बन्धस्य, लक्ष्मणस्य परिचयस्य, नरवानरसमागमस्य च। एते प्रश्नाः एव अस्य दीर्घस्य सर्गस्य रूपरेखां निर्मान्ति — हनूमान् क्रमेण सर्वेषाम् उत्तरं दास्यति। प्रथमं रूपवर्णनं, ततः समागमस्य कथा। ‘न मां शोकः समाविशेत्’ इति वचनेन सा स्वीकरोति यत् रामस्य वर्णनं श्रुत्वा एव तस्याः शोकः शाम्यति।

Having heard that account of Rāma from the bull among monkeys, Vaidehī spoke gently and in a sweet voice: "Where did you come to know Rāma? How do you know Lakṣmaṇa? How did monkeys and men come together? Monkey, tell me again the marks of Rāma and of Lakṣmaṇa, so that grief may not overwhelm me. What is his build like, and his appearance? What are his thighs like, and his arms? Tell me about Lakṣmaṇa too." Addressed like this by Vaidehī, Hanumān, son of the Wind, began to describe Rāma as he truly was: "It is my good fortune, lotus-eyed Vaidehī, that you ask me about your husband's build and Lakṣmaṇa's, though you know them yourself. Listen, large-eyed lady, while I tell you the marks of Rāma and of Lakṣmaṇa that I have observed." Sītā's questions were a test: only one who had seen Rāma with his own eyes could describe his body in detail. Rāvaṇa, the master of illusion, might know Rāma's name, but he would not know his thighs and arms. Hanumān welcomed the test, calling it his good fortune, for the question gave him the chance to prove his truthfulness. At the end of the previous sarga Sītā had fallen silent; now she began to speak of her own accord, and that was the first seed of trust in her mind. She called him "monkey", not "rākṣasa". Her questions were of three kinds, about his acquaintance with Rāma, how he knew Lakṣmaṇa, and how men and monkeys had met, and they shape this long sarga, for Hanumān would answer each in turn, first the description and then the story of the meeting. "So that grief may not overwhelm me" admits that merely hearing Rāma described would ease her sorrow.

२रामस्य गुणाः, विद्या, शारीरसौन्दर्यम्

८रामः कमलपत्राक्षः पूर्णचन्द्रनिभाननः।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे॥

९तेजसाऽऽदित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः॥

१०रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः॥

११रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः॥

१२अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम्॥

१३राजनीत्यां विनीतश्च ब्राह्मणानामुपासकः।
ज्ञानवाञ्छीलसम्पन्नो विनीतश्च परंतपः॥

१४यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः।
धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः॥

१५विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः।
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो नाम जनैः श्रुतः॥

१६दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।
समश्च सुविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः॥

हे जनकात्मजे, रामः कमलपत्राक्षः पूर्णचन्द्रनिभाननः, रूपेण दाक्षिण्येन च सम्पन्नः, जन्मतः एव प्रसूतः। सः तेजसा आदित्यसङ्काशः, क्षमया पृथिवीसमः, बुद्ध्या बृहस्पतिसमः, यशसा वासवोपमः। सः जीवलोकस्य, स्वजनस्य, स्वस्य वृत्तस्य, धर्मस्य च रक्षिता परन्तपः। हे भामिनि, रामः लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता, लोकस्य मर्यादानां कर्ता कारयिता च। सः अर्चिष्मान्, अत्यर्थम् अर्चितः, ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः, साधूनाम् उपकारज्ञः, कर्मणां प्रचारज्ञः। राजनीत्यां विनीतः, ब्राह्मणानाम् उपासकः, ज्ञानवान्, शीलसम्पन्नः, विनीतः परन्तपः च। यजुर्वेदे विनीतः, वेदविद्भिः सुपूजितः, धनुर्वेदे वेदे वेदाङ्गेषु च निष्ठितः। विपुलांसः, महाबाहुः, कम्बुग्रीवः, शुभाननः, गूढजत्रुः, सुताम्राक्षः सः ‘रामः’ इति नाम्ना जनैः श्रुतः। दुन्दुभिस्वनवत् गम्भीरनिर्घोषः, स्निग्धवर्णः, प्रतापवान्, समः सुविभक्ताङ्गः, श्यामं वर्णं समाश्रितः। हनूमतः वर्णने प्रथमं गुणाः, ततः विद्या, अन्ते शरीरम् — एषः क्रमः अर्थपूर्णः। सीता शरीरं पृष्टवती, हनूमान् तु प्रथमं गुणान् वदति, यतः रामस्य गुणाः तस्य शरीरात् अपि महत्तराः। ‘गूढजत्रुः’ इति — जत्रुणी मांसेन आच्छादिते, न दृश्यमाने; एतत् सामुद्रिकशास्त्रे शुभलक्षणम्। ‘मर्यादानां कर्ता कारयिता च’ इति रामस्य मर्यादापुरुषोत्तमत्वं सूचयति। एतेन हनूमान् केवलं दृष्टवान् न, अपितु रामस्य सान्निध्ये स्थित्वा तस्य स्वभावम् अपि अवगतवान् इति स्पष्टम्। अत्र रामस्य गुणाः त्रिषु वर्गेषु विभक्ताः दृश्यन्ते। प्रथमः वर्गः दिव्योपमानानि — सूर्यः, पृथिवी, बृहस्पतिः, इन्द्रः च। द्वितीयः वर्गः राजधर्मः — लोकरक्षणं, वर्णरक्षणं, मर्यादास्थापनं, राजनीतिः, ब्राह्मणसेवा च। तृतीयः वर्गः विद्या — यजुर्वेदः, धनुर्वेदः, वेदाङ्गानि च। ततः शरीरस्य वर्णनम् आरभते — स्कन्धौ, बाहू, ग्रीवा, मुखं, नेत्रे, स्वरः, वर्णः च। दशमः श्लोकः सर्गे एकत्रिंशे अपि प्रायः तथा एव आगतः — ‘रक्षिता जीवलोकस्य’ इति; हनूमान् स्वस्य पूर्वकथनं पुनः स्मारयति, यत् तस्य वचनस्य एकरूपतां दर्शयति। ‘ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः’ इति वचनं सीतायै विशेषतः प्रियम् — वियोगे अपि रामः संयमी। ‘स्निग्धवर्णः’, ‘श्यामं वर्णं समाश्रितः’ इति वचनाभ्यां रामस्य श्यामलवर्णः द्विवारम् उक्तः, यतः सीता तम् एव वर्णं सर्वदा स्मरति। एवं गुणाः शरीरं च मिलित्वा रामस्य पूर्णं चित्रं रचयतः।

"Rāma has eyes like lotus petals and a face like the full moon; from his birth, daughter of Janaka, he was endowed with beauty and courtesy. In splendour he is like the sun, in patience like the earth, in wisdom like Bṛhaspati and in fame like Indra. He is the protector of the world of the living and of his own kin, the protector of his own conduct and of dharma, a scorcher of his enemies. Rāma, lovely lady, is the protector of the world and of its four classes; he sets the bounds of right conduct for the world and sees that they are kept. He is radiant and honoured beyond measure, firm in the vow of chastity; he remembers the good that others have done him and knows how every work should be carried out. He is schooled in statecraft, devoted to the brahmins, wise, of good character, modest, a scorcher of foes. He is trained in the Yajurveda and honoured by those who know the Vedas, and accomplished in the science of archery, in the Vedas and in their auxiliary sciences. Broad-shouldered and long-armed, with a neck like a conch and a handsome face, his collarbones hidden in flesh, his eyes a fine copper-red: this is the man people know as Rāma. His voice resounds like a kettledrum; his skin is glossy; he is majestic, well proportioned, with shapely limbs, and dark in colour." Hanumān spoke first of Rāma's virtues, then of his learning, and last of his body, and the order is meaningful: Sītā had asked about his body, but Hanumān began with his virtues, for these were greater even than his form. Collarbones hidden in flesh, not showing, is an auspicious mark in the science of bodily signs. "He sets the bounds of right conduct and sees that they are kept" points to Rāma as the model of the man who upholds the right order. It is clear from all this that Hanumān had not merely seen Rāma but had lived near him and understood his nature. The virtues fall into three groups: divine comparisons, the sun, the earth, Bṛhaspati and Indra; the duties of a king, protecting the world and its classes, setting the bounds of conduct, statecraft, service to the brahmins; and learning, the Yajurveda, archery and the auxiliary sciences. Then the description of the body begins: shoulders, arms, neck, face, eyes, voice and colour. The words "protector of the world of the living" Hanumān had used before, in the thirty-first sarga, and repeating them shows that his account was consistent. "Firm in the vow of chastity" would be especially dear to Sītā: even in separation Rāma kept himself restrained. And his dark colour is mentioned twice, for that was the colour Sītā always remembered. So virtues and body together make up a complete picture of Rāma.

३सामुद्रिकलक्षणानि, लक्ष्मणस्य वर्णनम्

१७त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः॥

१८त्रिवलीमांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान्।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः॥

१९चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान्॥

२०दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान्।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः॥

२१सत्यधर्मरतः श्रीमान्संग्रहानुग्रहे रतः।
देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः॥

२२भ्राता चास्य च वैमात्रः सौमित्रिरमितप्रभः।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चापि तथाविधः॥

रामः त्रिस्थिरः — वक्षः, मणिबन्धः, मुष्टिः इति त्रीणि अङ्गानि दृढानि; त्रिप्रलम्बः — भ्रुवौ, बाहू, मेढ्रं च दीर्घाणि; त्रिसमः — केशाग्रं, वृषणौ, जानुनी च समानि; त्रिषु उन्नतः — वक्षः, नाभिकोटिः, उदरं च उन्नतानि। त्रिषु ताम्रः — नेत्रान्ताः, नखाः, हस्तपादतलानि च रक्तानि; त्रिषु स्निग्धः, त्रिषु नित्यं गम्भीरः — स्वरः, गतिः, नाभिः च। त्रिवलीमान्, त्र्यवनतः, चतुर्व्यङ्गः, त्रिशीर्षवान्, चतुष्कलः, चतुर्लेखः, चतुष्किष्कुः — चतुर्हस्तप्रमाणः, चतुःसमः। चतुर्दशसु द्वन्द्वेषु समः, चतुर्दंष्ट्रः, सिंहव्याघ्रगजवृषभवत् चतुर्गतिः; महोष्ठहनुनासः, पञ्चस्निग्धः, अष्टवंशवान्। दशपद्मः, दशबृहत्, त्रिभिः श्रीयशःप्रतापैः व्याप्तः, द्विशुक्लवान् — मातृपितृकुलयोः शुद्धः; षडुन्नतः, नवतनुः, त्रिभिः कालैः धर्मार्थकामान् व्याप्नोति। सत्यधर्मरतः श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः, देशकालविभागज्ञः, सर्वलोकप्रियंवदः। तस्य वैमात्रः भ्राता सौमित्रिः अमितप्रभः, अनुरागेण रूपेण गुणैः च तथाविधः। एतानि लक्षणानि मुद्रणस्य हिन्दीटीका विस्तरेण विवृणोति; अत्र तस्याः अनुसारं सङ्क्षेपेण उक्तानि। सङ्ख्याभिः वर्णनं भारतीयपरम्परायाः विशेषता — महापुरुषलक्षणानि गणनया स्मर्यन्ते। मुद्रणे अधोटिप्पण्यां चतुर्दश द्वन्द्वाः गणिताः — भ्रुवौ, नासापुटे, नेत्रे, कर्णौ, ओष्ठौ, स्तनौ, कूर्परौ, मणिबन्धौ, जानुनी, वृषणौ, कटी, हस्तौ, पादौ, ऊरू च। एतत् वर्णनं सीतायै निश्चितं प्रमाणम् — एतावत् सूक्ष्मं ज्ञानं मायाविनः रावणस्य न सम्भवति। एते श्लोकाः रामायणे अतिप्रसिद्धाः, यतः एतेषु महापुरुषस्य सामुद्रिकलक्षणानि सूत्ररूपेण ग्रथितानि। हनूमतः स्मृतिः अत्र अद्भुता — सः प्रत्येकम् अङ्गं गणयित्वा वदति।

Then Hanumān listed Rāma's marks by number, as the tradition does for a great man. "He is firm in three parts, his chest, wrists and fists; long in three, his brows, arms and member; even in three, the ends of his hair, his testicles and his knees; raised in three, his chest, the rim of his navel and his belly. He is copper-red in three, the corners of his eyes, his nails, and the palms of his hands and soles of his feet; glossy in three; and ever deep in three, his voice, his gait and his navel. He has three folds of skin, is sunk in three, has four limbs short and three whorls on his head; he has four lines and four marks; he is four cubits tall and even in four. He is even in fourteen pairs, has four eyeteeth and four gaits, like the lion, the tiger, the elephant and the bull; his lips, jaw and nose are fine; he is glossy in five and long in eight. Ten of his parts are like lotuses and ten are ample; he is pervaded by three, splendour, fame and majesty; he is pure on both sides, his mother's family and his father's; he is raised in six and fine in nine; and through the three times of the day Rāghava pursues the three aims of life, dharma, wealth and love. Devoted to truth and dharma, glorious, intent on gathering wealth and on showing favour, he knows how to judge place and time, and he speaks kindly to all the world. His brother by another mother, the son of Sumitrā, is of boundless radiance, and like him in affection, in looks and in virtues." The fourteen pairs in which Rāma is even are the brows, the nostrils, the eyes, the ears, the lips, the nipples, the elbows, the wrists, the knees, the testicles, the hips, the hands, the feet and the thighs. Such a description was certain proof for Sītā: so exact a knowledge was impossible for Rāvaṇa with all his wiles. These verses are among the most famous in the Rāmāyaṇa, because in them the bodily marks of a great man are strung together like a formula, and Hanumān's memory here is wonderful, counting off each part of the body.

४लक्ष्मणस्य वर्णः, अन्वेषणम्, ऋष्यमूके समागमः

२३स सुवर्णच्छविः श्रीमान्रामः श्यामो महायशाः।
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनकृतोत्सवौ॥

२४विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिः सह संगतौ।
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्॥

२५ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्।
ऋष्यमूकस्य मूले तु बहुपादपसंकुले॥

२६भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।
वयं च हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम्॥

२७परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम्।
ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ॥

२८ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ।
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः॥

२९अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः।
ततः स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः॥

३०तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम्।
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू॥

३१रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः।
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ॥

सः लक्ष्मणः सुवर्णच्छविः श्रीमान्, रामः तु श्यामः महायशाः। तौ उभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शने कृतोत्सवौ, उत्सुकौ, कृत्स्नां महीं विचिन्वन्तौ अस्माभिः सह सङ्गतौ। त्वाम् एव मार्गमाणौ वसुन्धरां विचरन्तौ तौ पूर्वजेन अवरोपितं, राज्यात् च्यावितं, मृगपतिं सुग्रीवं बहुपादपसङ्कुले ऋष्यमूकस्य मूले ददर्शतुः। सः भ्रातुः भयात् आर्तः आसीनः प्रियदर्शनः आसीत्। वयं च पूर्वजेन अवरोपितं सत्यसङ्गरं तं हरिराजं सुग्रीवं राज्यात् भ्रष्टं परिचर्यामहे। ततः चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ तौ ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशम् उपागतौ। धन्विनौ नरव्याघ्रौ दृष्ट्वा सः वानरर्षभः भयमोहितः गिरेः शिखरम् अभिप्लुतः। ततः शिखरे व्यवस्थितः वानरेन्द्रः तयोः समीपं माम् एव सत्वरं प्रेषयामास। अहं सुग्रीववचनात् रूपलक्षणसम्पन्नौ पुरुषव्याघ्रौ प्रभू कृताञ्जलिः उपस्थितः। तौ मया परिज्ञाततत्त्वार्थौ प्रीतिसमन्वितौ अभवताम्। अत्र हनूमान् स्वस्य भूमिकां स्पष्टं वदति — सः एव प्रथमः सेतुः रामसुग्रीवयोः मध्ये। किष्किन्धाकाण्डस्य आरम्भः अत्र सङ्क्षेपेण पुनः कथ्यते। ‘सुवर्णच्छविः’ लक्ष्मणः, ‘श्यामः’ रामः — एतौ वर्णौ सीता सम्यक् जानाति, अतः एतत् अपि परिचयस्य प्रमाणम्। सुग्रीवस्य भयं च स्वाभाविकम् — वालिना प्रेषितौ इति शङ्कया सः पलायितः। एवं वानरपक्षस्य अपि शङ्का आसीत्, सा हनूमतः दूत्येन निवृत्ता — यथा अत्र सीतायाः शङ्का तस्य एव वचनेन निवर्तिष्यते। सुग्रीवस्य सत्यसङ्गरत्वम् अपि अत्र उक्तं — सः प्रतिज्ञां पालयति, अतः रामस्य मित्रत्वस्य योग्यः। हनूमान् स्वं ‘मामेव’ इति वदति — सुग्रीवः सर्वेषु वानरेषु तम् एव विश्वस्तं दूतं मत्वा प्रेषितवान्। अनेन हनूमतः योग्यता अपि परोक्षतया सूच्यते। ‘कृताञ्जलिरुपस्थितः’ इति — यथा अद्य सीतायाः पुरतः सः कृताञ्जलिः, तथा एव तदा रामस्य पुरतः अपि आसीत्। एवं हनूमतः विनयः सर्वत्र समानः। रामलक्ष्मणौ चीरवसनौ इति वचनेन सीता ज्ञास्यति यत् तौ अद्यापि तापसवेषेण एव विचरतः, राजवेषं न धृतवन्तौ। एवं रामस्य सुग्रीवेण सह प्रथमः समागमः हनूमतः एव माध्यमेन अभवत्; अतः सः एव अस्य कथायाः प्रामाणिकः साक्षी। सीता अपि एतत् ज्ञात्वा तस्मिन् अधिकं विश्वसिति।

"Lakṣmaṇa has the lustre of gold, while the glorious Rāma is dark. Those two tigers among men, longing to see you and searching the whole earth, came to join us. Searching for you alone as they roamed the earth, they saw Sugrīva, lord of the monkeys, at the foot of Ṛṣyamūka, thick with trees, where he sat, a handsome figure, in fear of the elder brother who had thrown him down and driven him from the kingdom. We were serving that king of the monkeys, Sugrīva, true to his word, whom his elder brother had cast out. Then those two, dressed in bark and holding fine bows, came to a lovely spot on Mount Ṛṣyamūka. Seeing those two tigers among men with their bows, the bull among monkeys leapt in fear to the summit of the mountain. From that summit the lord of the monkeys sent me, and no one else, quickly to them. At Sugrīva's word I went with joined palms to those two lords, tigers among men, endowed with beauty and fine marks, and when they had learnt the truth of the matter from me, they were pleased." Here Hanumān told his own part plainly: he had been the first bridge between Rāma and Sugrīva, and the opening of the Kiṣkindhā Kāṇḍa is briefly retold. Lakṣmaṇa golden and Rāma dark: Sītā knew those colours well, so this too was proof that he knew them. Sugrīva's fear was natural, for he fled thinking the two had been sent by Vālin. So the monkeys too had had their suspicion, and it was removed through Hanumān's embassy, just as Sītā's suspicion would now be removed by his words. Sugrīva is called true to his promise, a keeper of his word and so worthy of Rāma's friendship. Hanumān said Sugrīva sent "me, and no one else": of all the monkeys Sugrīva trusted him as his envoy, which indirectly hints at his worth. "With joined palms": just as he stood before Sītā now, so he had stood before Rāma then; his humility was the same everywhere. From the brothers' bark garments Sītā would know that they still wandered in ascetic dress and had not put on royal robes. So Rāma's first meeting with Sugrīva came about through Hanumān himself; he was the true witness of this story, and knowing that, Sītā trusted him the more.

५रामसुग्रीवयोः सख्यम्, सीतायाः आभरणानां दर्शनम्, रामस्य विलापः

३२पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ।
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने॥

३३तयोरन्योन्यसम्भाषाद्भृशं प्रीतिरजायत।
तत्र तौ कीर्तिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ॥

३४परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया।
तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः॥

३५स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तं पुरुतेजसा।
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥

३६लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्।
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः॥

३७तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान्।
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया॥

३८यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले।
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः॥

३९संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव।
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च॥

४०स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विहतचेतसि।
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तदा॥

४१तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम्।
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः॥

४२प्रादीपयद्दाशरथेस्तदा शोकहुताशनम्॥

४३शायितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः॥

४४तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः।
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे संन्यवेशयत्॥

तौ पुरुषर्षभौ पृष्ठम् आरोप्य तं देशं प्रापितौ, महात्मने सुग्रीवाय च तत्त्वेन निवेदितौ। तयोः अन्योन्यसम्भाषणात् भृशं प्रीतिः अजायत। तत्र कीर्तिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ पूर्ववृत्तया कथया परस्परं कृताश्वासौ अभवताम्। ततः लक्ष्मणाग्रजः रामः स्त्रीहेतोः पुरुतेजसा भ्रात्रा वालिना निरस्तं सुग्रीवं सान्त्वयामास। ततः अक्लिष्टकर्मणः रामस्य त्वन्नाशजं शोकं लक्ष्मणः वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्। लक्ष्मणेन ईरितं वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रः ग्रहग्रस्तः अंशुमान् इव अत्यर्थं निष्प्रभः अभवत्। ततः रक्षसा ह्रियमाणया त्वया यानि त्वद्गात्रशोभीनि आभरणजालानि महीतले पातितानि, तानि सर्वाणि हरियूथपाः संहृष्टाः आनीय रामाय दर्शयामासुः, किन्तु तव गतिं न विदुः। तानि मया एव उपहृतानि रामाय दत्तानि च। स्वनवन्ति अवकीर्णानि तानि दृष्ट्वा सः विहतचेताः अभवत्। दर्शनीयानि तानि अङ्के कृत्वा देवप्रकाशेन तेन देवेन बहुविधं परिदेवितम्। पुनः पुनः तानि पश्यतः रुदतः ताम्यतः दाशरथेः शोकहुताशनः प्रादीपयत्। दुःखार्तः महात्मा सः चिरं शायितः, मया विविधैः वाक्यैः कृच्छ्रात् पुनः उत्थापितः। सहसौमित्रिः राघवः महार्हाणि तानि मुहुर्मुहुः दृष्ट्वा दर्शयित्वा च सुग्रीवे संन्यवेशयत्। अत्र हनूमान् सीतायाः आभरणानां कथां कथयति — सीता स्वयम् एव तानि ऋष्यमूके पातितवती, अतः एषा घटना केवलं तया रामपक्षेण च ज्ञायते। अयं सर्वेभ्यः प्रबलः परिचयः। ‘मयैवोपहृतानि’ इति वचनेन सः स्वं साक्षिणं करोति। रामस्य विलापस्य वर्णनं सीतायाः हृदयं स्पृशति — तस्याः पतिः तस्याः वियोगे मूर्च्छितः, भूमौ शायितः। ‘शोकहुताशनम्’ इति रूपकम् — शोकः अग्निः इव प्रज्वलति, आभरणानि इन्धनम् इव। एवं हनूमान् रामस्य प्रेम्णः गाम्भीर्यं सीतायै दर्शयति। आभरणानां पतनम् अरण्यकाण्डे वर्णितम् — रावणेन ह्रियमाणा सीता पर्वतशिखरे स्थितान् पञ्च वानरान् दृष्ट्वा उत्तरीयं भूषणानि च अपातयत्, येन रामः तस्याः मार्गं जानीयात्। तत् तस्याः स्वकृतं चिह्नम् अद्य फलितम् — तानि एव भूषणानि रामं सुग्रीवेण सह योजितवन्ति। अतः सीतायाः बुद्धिः एव तस्याः अन्वेषणस्य प्रथमः हेतुः। हनूमान् एतत् सर्वं विस्तरेण कथयति, यतः एषा घटना केवलं सीतायाः वानराणां च ज्ञाता — रावणः तत् न जानाति। अस्मात् कारणात् एषः वृत्तान्तः सीतायै अकाट्यं प्रमाणं भवति। रामस्य विलापस्य वर्णनं अपि सीतायाः हृदये गभीरं प्रभावं करोति — सा इदानीं जानाति यत् रामः तां न विस्मृतवान्, तस्याः वियोगे अत्यन्तं दुःखितः अस्ति। ‘मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः’ इति वचनेन हनूमान् स्वस्य सान्निध्यं रामस्य दुःखसमये दर्शयति — सः केवलं दूतः न, रामस्य सहचरः अपि। ‘सुग्रीवे संन्यवेशयत्’ इति वचनात् ज्ञायते यत् तानि भूषणानि अद्यापि सुग्रीवस्य रक्षणे सन्ति। एवं सीतायाः भूषणानि अपि सुरक्षितानि इति श्रुत्वा सा सन्तुष्टा भवेत्। ‘देवप्रकाशेन देवेन’ इति पदद्वयं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति — शोके अपि तस्य तेजः न नष्टम्। तस्य रोदनं, ताम्यनं, मूर्च्छा च दर्शयन्ति यत् महापुरुषः अपि प्रियवियोगे साधारणः मनुष्यः इव दुःखम् अनुभवति। एतत् श्रुत्वा सीतायाः नेत्रयोः अश्रूणि आगच्छेयुः।

"I carried those two bulls among men on my back to that place and presented them, with the whole truth, to the great-souled Sugrīva. As they talked together, a deep affection grew between them. Then those two renowned ones, the lord of monkeys and the lord of men, reassured each other by telling what had befallen them. Then Lakṣmaṇa's elder brother consoled Sugrīva, whose mighty brother Vālin had driven him out over a woman. Lakṣmaṇa told Sugrīva, lord of the monkeys, of the grief that afflicted Rāma, whose deeds are done without strain, at losing you. Hearing Lakṣmaṇa's words, the lord of the monkeys lost all his lustre, like the sun in eclipse. Then the ornaments that adorned your limbs, which you let fall to the ground as the rākṣasa carried you off, the monkey leaders brought them all and joyfully showed them to Rāma, though they did not know where you had gone. I myself gathered them, and they were given to Rāma. When he saw them lying scattered, still jingling, his mind was struck down. Taking those lovely things into his lap, that godlike lord, radiant as a god, lamented in many ways. As he looked at them again and again, weeping and swooning, they kindled the fire of grief in Daśaratha's son. Stricken with sorrow, the great-souled one lay prostrate for a long time, and with many words I raised him up again with difficulty. Rāghava and Saumitri looked at those costly ornaments again and again, showed them around, and then gave them into Sugrīva's keeping." Here Hanumān told the story of Sītā's ornaments. She herself had dropped them near Ṛṣyamūka, so this was something known only to her and to Rāma's side, the strongest proof of all, and "I myself gathered them" made him a witness. In the Araṇya Kāṇḍa, as Rāvaṇa carried her off, Sītā saw five monkeys on a mountain peak and let fall her upper garment and her ornaments so that Rāma might learn which way she had gone; that sign of hers had now borne fruit, for those very ornaments had brought Rāma and Sugrīva together, and so her own good sense was the first cause of her being found. Hanumān told this at length because only Sītā and the monkeys knew it; Rāvaṇa did not, so the story was proof beyond dispute. The account of Rāma's lament touched her heart deeply: her husband had swooned and lain on the ground in his separation from her, and she now knew that Rāma had not forgotten her but was grieving terribly. The fire of grief is a metaphor, grief blazing like fire with the ornaments as its fuel. By saying that he had raised Rāma up with many words, Hanumān showed that he had been at Rāma's side in his sorrow, not merely an envoy but a companion. From "gave them into Sugrīva's keeping" she would learn that the ornaments were still safe with Sugrīva. "That godlike lord, radiant as a god" hints at Rāma's divinity: even in grief his splendour was undimmed. His weeping, pining and swooning show that even a great man feels the pain of losing a beloved like any ordinary man. Hearing this, Sītā's eyes would fill with tears.

६रामस्य दुःसहः शोकः, रामसुग्रीवयोः प्रतिज्ञा

४५स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः॥

४६त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम्।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः॥

४७तवादर्शनशोकेन राघवः परिचाल्यते।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः॥

४८काननानि सुरम्याणि नदीप्रस्रवणानि च।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे॥

४९स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे॥

५०सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं प्रति॥

हे आर्ये, तव अदर्शनात् राघवः परितप्यते, यथा महता ज्वलता अग्निना अग्निपर्वतः नित्यं तप्यते। त्वत्कृते अनिद्रा, शोकः, चिन्ता च महात्मानं राघवं तापयन्ति, यथा अग्नयः अग्न्यगारं तापयन्ति। तव अदर्शनशोकेन राघवः परिचाल्यते, यथा महता भूमिकम्पेन महान् शिलोच्चयः। हे नृपात्मजे, सुरम्याणि काननानि नदीप्रस्रवणानि च चरन् अपि त्वाम् अपश्यन् सः रतिं न आप्नोति। हे जनकात्मजे, सः मनुजशार्दूलः राघवः समित्रबान्धवं रावणं हत्वा क्षिप्रं त्वां प्राप्स्यति। तदा रामसुग्रीवौ सहितौ वालिनं हन्तुं तव अन्वेषणं प्रति च समयं प्रतिज्ञाम् अकुरुताम्। अत्र त्रिभिः उपमाभिः रामस्य शोकः वर्णितः — अग्निपर्वतः, अग्न्यगारम्, भूकम्पेन चलितः पर्वतः। तिस्रः अपि उपमाः पर्वतेन अग्निना वा सम्बद्धाः — रामः पर्वतः इव स्थिरः, तथापि शोकेन चाल्यते। ‘अनिद्रा, शोकः, चिन्ता’ इति त्रयः अग्नयः इव, यथा गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नयः यज्ञशालां तापयन्ति। एतेन सीता ज्ञास्यति यत् तस्याः दुःखं रामस्य दुःखेन तुल्यम्। प्रतिज्ञायाः उल्लेखेन सीतायाः अन्वेषणं रामसुग्रीवयोः सख्यस्य मूलं इति सूच्यते। एते श्लोकाः सीतायाः कृते द्विधा महत्त्वपूर्णाः — एकतः रामस्य दुःखं श्रुत्वा तस्याः हृदयं द्रवति, अपरतः रामस्य प्रेम दृढम् इति विश्वासः जायते। ‘क्षिप्रं प्राप्स्यति’ इति आश्वासनं तस्याः मासद्वयस्य भयं दूरीकरोति। वालिवधस्य प्रतिज्ञा, सीतान्वेषणस्य प्रतिज्ञा च — उभे अपि पूर्णे, इति अग्रे वक्ष्यते।

"Not seeing you, noble lady, Rāghava is tormented, as a volcano burns forever with a great blazing fire. For your sake sleeplessness, grief and anxiety torment the great-souled Rāghava, as the sacred fires heat the fire-house. The grief of not seeing you shakes Rāghava as a great earthquake shakes a great mountain. Wandering through lovely woods, rivers and waterfalls, he finds no pleasure, princess, because he does not see you. That tiger among men, Rāghava, will soon win you back, daughter of Janaka, when he has killed Rāvaṇa with his friends and kin. Then Rāma and Sugrīva together made a compact: to kill Vālin, and to search for you." Three images describe Rāma's grief, the volcano, the fire-house and the mountain shaken by an earthquake, all of mountains or of fire: Rāma is steady as a mountain, yet grief shakes him. Sleeplessness, grief and anxiety are like the three sacred fires that heat the sacrificial hall. From this Sītā would know that Rāma's sorrow matched her own. The mention of the compact shows that the search for Sītā was the very root of the friendship between Rāma and Sugrīva. These verses mattered to Sītā in two ways: hearing of Rāma's sorrow melted her heart, and it made her sure his love was firm. "He will soon win you back" eased her fear of the two months. Both vows, to kill Vālin and to search for Sītā, were fulfilled, as the story goes on to tell.

७वालिवधः, सुग्रीवस्य राज्यम्, वानराणाम् अन्वेषणं, विन्ध्ये नैराश्यम्

५१ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः॥

५२ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम्॥

५३रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत।
हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमुपागतम्॥

५४स्वं राज्यं प्राप्य सुग्रीवः स्वानानीय महाकपीन्।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान्॥

५५आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसः।
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम्॥

५६ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः॥

५७अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः॥

५८तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः॥

५९ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुमुपस्थिताः॥

६०विचित्य गिरिदुर्गाणि नदीप्रस्रवणानि च।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः॥

ततः ताभ्यां वीराभ्यां कुमाराभ्यां सह सः हरीश्वरः किष्किन्धां समुपागम्य युद्धे वाली निपातितः। रामः तरसा आहवे वालिनं निहत्य सुग्रीवं सर्वर्क्षहरिसङ्घानां पतिम् अकरोत्। हे देवि, एवं रामसुग्रीवयोः ऐक्यं समजायत; तयोः दूतम् उपागतं मां हनूमन्तं विद्धि। स्वं राज्यं प्राप्य सुग्रीवः स्वान् महाकपीन् आनीय त्वदर्थं दश दिशः महाबलान् प्रेषयामास। महौजसा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण आदिष्टाः अद्रिराजप्रतीकाशाः ते सर्वतः महीं प्रस्थिताः। ततः सुग्रीववचनात् आतुराः ते वयम् अन्ये च वानराः त्वां मार्गमाणाः कृत्स्नां वसुधां चरन्ति। लक्ष्मीवान् महाबलः वालिसूनुः अङ्गदः नाम कपिशार्दूलः त्रिभागबलसंवृतः प्रस्थितः। विन्ध्ये पर्वतसत्तमे विप्रणष्टानां, मार्गभ्रष्टानां, भृशं शोकपरीतानां नः बहवः अहोरात्रगणाः गताः। ते वयं कार्यनैराश्यात्, कालस्य अतिक्रमणात्, कपिराजस्य भयात् च प्राणान् त्यक्तुम् उपस्थिताः। गिरिदुर्गाणि नदीप्रस्रवणानि च विचित्य देव्याः पदम् अनासाद्य प्राणान् त्यक्तुं व्यवस्थिताः। हनूमान् अत्र सङ्क्षेपेण किष्किन्धाकाण्डस्य उत्तरार्धं कथयति — वालिवधः, राज्यदानं, वानरसङ्ग्रहः, दिक्षु प्रेषणं, दक्षिणदिशि अङ्गदस्य दलम्। ‘त्वदर्थम्’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते — सर्वः उद्योगः सीतायाः एव कृते। वानराणां नैराश्यस्य वर्णनेन सीता ज्ञास्यति यत् तस्याः अन्वेषणं सुलभं न आसीत्; बहवः प्राणत्यागाय अपि उद्यताः अभवन्। सुग्रीवस्य आज्ञायाः कठोरता अपि सूच्यते — मासावधेः अतिक्रमणे मृत्युदण्डः इति भयम्। ‘तयोर्दूतमुपागतम्’ इति वचनेन हनूमान् स्वं रामसुग्रीवयोः उभयोः दूतं वदति — सः द्वयोः अपि प्रतिनिधिः। एतत् सीतायै सूचयति यत् रामस्य पक्षे समग्रा वानरसेना स्थिता। ‘अद्रिराजप्रतीकाशाः’ इति वानराणां महत्त्वं वर्णितम् — ते पर्वतसदृशाः बलवन्तः। दक्षिणदिशः दलस्य नायकः अङ्गदः, तस्य दले हनूमान् अपि आसीत्। विन्ध्ये मार्गभ्रंशः, कालातिक्रमः, सुग्रीवस्य भयं — एतानि त्रीणि कारणानि वानराणां नैराश्यस्य। ते प्राणत्यागाय उद्यताः — एतत् वचनं सीतायै दर्शयति यत् तस्याः अन्वेषणे वानराः स्वप्राणान् अपि तृणवत् मन्यन्ते स्म। कथायाः एषः भागः सीतायाः कृते सर्वथा नूतनः, यतः सा किष्किन्धायाः घटनाः न जानाति। अतः हनूमान् स्पष्टतया क्रमेण वदति, यथा सा सर्वं सम्यक् अवगच्छेत्। सर्वे वानराः सुग्रीवस्य आज्ञया ‘आतुराः’ इति वचनेन तेषां त्वरा भयं च उभे सूचिते। एतत् सर्वं सीता श्रद्धया शृणोति। सुग्रीवस्य राज्यलाभः रामस्य उपकारः, सीतान्वेषणं सुग्रीवस्य प्रत्युपकारः।

"Then the lord of the monkeys went with those two heroic princes to Kiṣkindhā, and Vālin was struck down in battle. Having swiftly killed Vālin in the fight, Rāma made Sugrīva lord of all the hosts of bears and monkeys. That, lady, is how the union of Rāma and Sugrīva came about; know me to be Hanumān, envoy of them both. Once he had his kingdom back, Sugrīva gathered his great monkeys and sent those mighty ones in all ten directions for your sake. At the command of the mighty Sugrīva, lord of the monkeys, they set out across the earth in every direction, huge as kings among mountains. So now, anxious because of Sugrīva's orders, we and other monkeys roam the whole earth searching for you. The glorious Aṅgada, mighty son of Vālin, a tiger among monkeys, set out with a third of the army. We lost our way on the Vindhya, best of mountains, and many days and nights went by as we were overwhelmed with grief. Despairing of our task, with the time allowed us run out, and in fear of the king of the monkeys, we were ready to give up our lives. We had searched mountain strongholds, rivers and waterfalls without finding a trace of you, and we resolved to die." Here Hanumān briefly told the second half of the Kiṣkindhā Kāṇḍa: the killing of Vālin, the gift of the kingdom, the gathering of the monkeys, the sending out in all directions, and Aṅgada's band in the south. "For your sake" keeps recurring: the whole effort was for Sītā. From the monkeys' despair she would learn that finding her had been no easy matter, and that many had even been ready to die. The sternness of Sugrīva's command shows too: overstaying the month meant death. By calling himself the envoy of "them both", Hanumān presented himself as the representative of Rāma and Sugrīva alike, which told Sītā that the whole monkey army stood on Rāma's side. The monkeys are called huge as mountains, mighty indeed. Aṅgada led the southern band, and Hanumān was in it. Losing their way on the Vindhya, the time running out, and fear of Sugrīva were the three causes of the monkeys' despair, and their readiness to die showed Sītā that in searching for her they counted their own lives as nothing. All this was new to Sītā, who knew nothing of what had happened in Kiṣkindhā, so Hanumān told it clearly and in order so that she would understand it all, and she listened with faith. Sugrīva's kingdom was Rāma's kindness to him; the search for Sītā was Sugrīva's return of that kindness.

८प्रायोपवेशः, सम्पातेः आगमनं वचनं च, समुद्रलङ्घनम्

६१ततस्तस्य गिरेर्मूर्ध्नि वयं प्रायमुपास्महे।
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान्॥

६२भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः।
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च तथा वधम्॥

६३प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः।
तेषां नः स्वामिसंदेशान्निराशानां मुमूर्षताम्॥

६४कार्यहेतोरिहायातः शकुनिर्वीर्यवान्महान्।
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट्॥

६५श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत्।
यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः॥

६६एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः।
अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम्॥

६७रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथार्थतः।
जटायोस्तु वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः॥

६८त्वामाह स वरारोहे वसन्तीं रावणालये।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम्॥

६९अङ्गदप्रमुखाः सर्वे ततः प्रस्थापिता वयम्।
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तमम्॥

७०त्वद्दर्शने कृतोत्साहा हृष्टाः पुष्टाः प्लवङ्गमाः।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपागताः॥

७१चिन्तां जग्मुः पुनर्भीमां त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः।
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं दृश्य सीदतः॥

७२व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः।
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला॥

ततः तस्य गिरेः मूर्ध्नि वयं प्रायम् उपास्महे, अनशनेन मरणं निश्चितवन्तः। सर्वान् वानरपुङ्गवान् प्रायोपविष्टान् दृष्ट्वा शोकार्णवे भृशं मग्नः अङ्गदः पर्यदेवयत् — हे वैदेहि, तव नाशं, वालिनः वधं, अस्माकं प्रायोपवेशं, जटायुषः मरणं च स्मृत्वा। तेषां स्वामिसन्देशात् निराशानां मुमूर्षतां नः समीपं कार्यहेतोः इव वीर्यवान् महान् शकुनिः आयातः — गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिः नाम गृध्रराट्। सः भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपात् इदं वचनम् अब्रवीत् — मम यवीयान् भ्राता केन हतः, क्व च निपातितः? हे वानरोत्तमाः, एतत् भवद्भिः आख्यातुम् इच्छामि। अङ्गदः तस्य जनस्थाने भीमरूपेण रक्षसा त्वाम् उद्दिश्य कृतं महत् वधं यथार्थतः अकथयत्। जटायोः वधं श्रुत्वा दुःखितः सः अरुणात्मजः, हे वरारोहे, त्वां रावणालये वसन्तीम् आह। सम्पातेः तत् प्रीतिवर्धनं वचनं श्रुत्वा अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वयं ततः प्रस्थापिताः, विन्ध्यात् उत्थाय सागरस्य उत्तमम् अन्तं सम्प्राप्ताः। त्वद्दर्शने कृतोत्साहाः हृष्टाः पुष्टाः अङ्गदप्रमुखाः सर्वे प्लवङ्गमाः वेलोपान्तम् उपागताः। त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ते सागरं दृष्ट्वा पुनः भीमां चिन्तां जग्मुः। अथ अहं सागरं दृष्ट्वा सीदतः हरिसैन्यस्य तीव्रं भयं व्यवधूय योजनानां शतं प्लुतः। मया रात्रौ राक्षसाकुला लङ्का प्रविष्टा। जटायोः प्रसङ्गः सीतायै विशेषेण हृदयस्पर्शी — सः तस्याः रक्षणाय प्राणान् अत्यजत्। तस्य भ्राता एव अन्ततः तस्याः स्थानं निर्दिष्टवान् — एषा कथायाः सुन्दरी सङ्गतिः। ‘मरणं च जटायुषः’ इति अङ्गदस्य विलापे जटायोः स्मरणं एव सम्पातिम् आकर्षितवत्; दैवयोगः इव। हनूमतः समुद्रलङ्घनं केवलं एकेन वाक्येन उक्तं — ‘भयं व्यवधूय’; आत्मप्रशंसा नास्ति। सम्पातेः वृत्तान्ते द्वे विशेषते स्तः। प्रथमं — सः दूरदर्शी गृध्रः, तेन एव सीतायाः निवासः लङ्कायाम् इति निश्चितम्। द्वितीयं — तस्य भ्राता जटायुः सीतायाः रक्षणाय रावणेन हतः। एवं एकः भ्राता सीतायाः कृते मृतः, अपरः तस्याः स्थानं दर्शितवान्। अङ्गदस्य विलापः अपि उल्लेखनीयः — सः सीतायाः नाशं, पितुः वालिनः वधं, वानराणां प्रायोपवेशनं, जटायोः मरणं च स्मृत्वा दुःखितः। तस्मिन् विलापे एव जटायोः नाम श्रुत्वा सम्पातिः समीपम् आगतवान्। समुद्रतीरे वानराणां पुनः चिन्ता — सागरः अपारः, कः तं लङ्घयेत्? अत्र हनूमान् स्वस्य पराक्रमं संक्षेपेण वदति, जाम्बवतः प्रेरणां च न उल्लिखति। ‘रात्रौ प्रविष्टा’ इति वचनेन लङ्काप्रवेशस्य गोपनीयता सूच्यते। समुद्रतीरं प्राप्य वानराणां ‘हृष्टाः पुष्टाः’ इति अवस्था, सागरं दृष्ट्वा च ‘भीमा चिन्ता’ — एषः भावानां परिवर्तनः अत्र सूक्ष्मतया चित्रितः। हनूमान् तेषां भयं ‘व्यवधूय’, अपनीय, एकाकी समुद्रं लङ्घितवान्। तस्य साहसं केवलं स्वार्थाय न, सर्वस्य वानरसैन्यस्य रक्षणाय अपि। एवं दक्षिणदिशः अन्वेषणं सफलम् अभवत्।

"Then on the summit of that mountain we sat down to fast to death. Seeing all the bulls among monkeys sitting in their fast, Aṅgada, sunk in a sea of grief, lamented, Vaidehī, over your loss, the killing of Vālin, our fast to the death, and the death of Jaṭāyu. As we sat there without hope, wanting to die because of our master's command, there came, as if to serve our purpose, a mighty and valiant bird, the brother of the king of the vultures, the vulture-king named Sampāti. Hearing that his brother had been killed, he spoke in anger: 'Who killed my younger brother, and where did he fall? I want you to tell me this, best of monkeys.' Aṅgada told him exactly how that rākṣasa of fearsome form had done the great slaughter in Janasthāna on your account. Grieved to hear of Jaṭāyu's killing, Sampāti, son of Aruṇa, told us, lovely lady, that you were living in Rāvaṇa's house. Hearing Sampāti's words, which gladdened our hearts, all of us, led by Aṅgada, set out from there, rose up from the Vindhya and reached the far shore of the ocean. Eager to see you, glad and strong, all the monkeys led by Aṅgada came to the water's edge, and then, longing to see you, at the sight of the ocean they fell again into fearful anxiety. Seeing the monkey army sinking in despair, I shook off their terrible fear and leapt a hundred yojanas, and by night I entered Laṅkā, thronged with rākṣasas." The mention of Jaṭāyu would touch Sītā especially, for he had given his life to protect her, and it was his brother who at last pointed out where she was, a beautiful turn of the story. It was Aṅgada's lament, with its mention of Jaṭāyu's death, that drew Sampāti to them, as if by fate. Sampāti, a far-sighted vulture, established that Sītā was in Laṅkā; his brother Jaṭāyu had been killed by Rāvaṇa defending her; so one brother died for her and the other showed where she was. Hanumān told of his own leap across the ocean in a single sentence, "I shook off their fear", with no boasting, and he did not mention Jāmbavān's urging. "By night I entered" suggests how secretly he got into Laṅkā. The monkeys' change of mood, glad and strong on reaching the shore and then fearfully anxious at the sight of the sea, is finely drawn. Hanumān drove away their fear and crossed the ocean alone; his daring was not for himself but for the whole monkey army, and so the search of the southern quarter succeeded.

९संदेशनिवेदनम्, रामलक्ष्मणयोः कुशलम्, हनूमतः जन्मवृत्तान्तः

७३रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकनिपीडिता।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते॥

७४अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम्।
तन्मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम्॥

७५सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम्।
कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥

७६गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः॥

७७अहमेकस्तु सम्प्राप्तः सुग्रीववचनादिह।
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा॥

७८दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा।
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम्॥

७९अपनेष्यामि संतापं तवाधिगमशासनात्।
दिष्ट्या हि न मम व्यर्थं सागरस्येह लङ्घनम्॥

८०प्राप्स्याम्यहमिदं देवि त्वद्दर्शनकृतं यशः।
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते॥

८१सपुत्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम्।
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः॥

८२ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः।
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरन्॥

८३यस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि।
हनूमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा॥

८४विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः।
अचिरात्त्वामितो देवि राघवो नयिता ध्रुवम्॥

रावणः मया दृष्टः, शोकनिपीडिता त्वं च। हे अनिन्दिते, एतत् सर्वं यथावृत्तं ते आख्यातम्। हे देवि, मां अभिभाषस्व; अहं दाशरथेः दूतः। रामकृतोद्योगं, त्वन्निमित्तम् इह आगतं, सुग्रीवसचिवं पवनात्मजं मां बुद्ध्यस्व। सर्वशस्त्रभृतां वरः काकुत्स्थः तव कुशली। गुरोः आराधने युक्तः शुभलक्षणः लक्ष्मणः, हे देवि, वीर्यवतः तव भर्तुः हिते रतः। अहम् एकः सुग्रीववचनात् इह सम्प्राप्तः; असहायेन कामरूपिणा चरता मया त्वन्मार्गविचयैषिणा दक्षिणा दिक् अनुक्रान्ता। दिष्ट्या अहं त्वन्नाशम् अनुशोचतां हरिसैन्यानां सन्तापं तव अधिगमस्य शासनात् अपनेष्यामि। दिष्ट्या मम सागरस्य लङ्घनं व्यर्थं न; अहं त्वद्दर्शनकृतं यशः प्राप्स्यामि। महावीर्यः राघवः सपुत्रबान्धवं राक्षसाधिपं रावणं हत्वा क्षिप्रं त्वाम् अभिपत्स्यते। हे वैदेहि, माल्यवान् नाम गिरीणाम् उत्तमः गिरिः। ततः केसरी हरिः गोकर्णं पर्वतं गच्छति। सः मम पिता महाकपिः देवर्षिभिः दिष्टः नदीपतेः पुण्ये तीर्थे शम्बसादनम् असुरम् उद्धरत्, हतवान्। हे मैथिलि, तस्य हरेः क्षेत्रे अहं वातेन जातः, स्वेन एव कर्मणा लोके हनूमान् इति विख्यातः। हे वैदेहि, विश्वासार्थं मया भर्तुः गुणाः उक्ताः; हे देवि, अचिरात् राघवः त्वाम् इतः ध्रुवं नयिता। हनूमतः आत्मपरिचयः अत्र पूर्णः — पिता केसरी, जन्म वायोः अनुग्रहात्, नाम स्वकर्मणा। ‘अहमेकस्तु सम्प्राप्तः’ इति वचनेन सः स्वस्य साहसं विनयेन सूचयति — असहायः अपि दक्षिणां दिशं समग्रं विचितवान्। ‘दिष्ट्या’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्तिः तस्य हर्षं प्रकटयति — अन्वेषणस्य सिद्धिः तस्य जीवनस्य महत्तमः क्षणः। ‘विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः’ इति वचनेन सः स्वस्य उद्देशं स्पष्टं स्वीकरोति — दीर्घं वर्णनं विश्वासाय एव। अत्र सन्देशस्य सारः पुनः उक्तः — रामः कुशली, लक्ष्मणः तस्य सेवायां रतः, अहं रामकार्याय आगतः। ‘अभिभाषस्व मां देवि’ इति याचना हृदयस्पर्शिनी — हनूमान् सीतायाः एकं वचनम् अपि श्रोतुम् इच्छति। ‘त्वन्नाशमनुशोचताम्’ इति वचनेन वानराणां सीतायाः प्रति स्नेहः दृश्यते — ते तां मृतां मत्वा अनुशोचन्ति स्म। माल्यवान्, गोकर्णः, शम्बसादनः इति स्थानानां नाम्नां च उल्लेखेन हनूमतः जन्मकथा ऐतिहासिकी भवति। किष्किन्धाकाण्डे जाम्बवता तस्य जन्मकथा अञ्जनायाः सम्बन्धेन उक्ता; अत्र तु केसरिणः पक्षात् उक्ता। उभयथा अपि सः वायुपुत्रः केसरिक्षेत्रजः च। हनूमान् स्वस्य जन्मकथां किमर्थं कथयति? सीतायाः मनसि यः संशयः आसीत् यत् अयं मायावी राक्षसः स्यात्, तस्य निरासाय — तस्य वंशः, पिता, जन्मस्थानं, नाम च सर्वं स्पष्टम्। ‘लोके स्वेनैव कर्मणा’ इति वचनं विनयपूर्णम् — तस्य कीर्तिः पितुः न, स्वकर्मणः फलम्। अन्ते ‘अचिरात् त्वामितो देवि राघवो नयिता ध्रुवम्’ इति निश्चितं वचनं सीतायै आश्वासनम्। ‘दिष्ट्याहम्’ इति तस्य हर्षः सर्वेषां वानराणां हर्षः अपि — तेषां सन्तापः अपनेष्यते।

"I have seen Rāvaṇa, and I have seen you, oppressed with grief. I have told you everything just as it happened, blameless lady. Speak to me, lady; I am the messenger of Daśaratha's son. Know me to be the son of the Wind, Sugrīva's minister, the agent of Rāma's undertaking, who has come here for your sake. Your Kākutstha, best of all who bear arms, is well, and Lakṣmaṇa of the auspicious marks, devoted to serving his elder brother, is intent on the good of your valiant husband. I alone have come here, at Sugrīva's word. Wandering without companions, taking whatever form I pleased, I have ranged through the southern quarter seeking the way to you. By good fortune I shall take away the anguish of the monkey hosts, who mourn you as lost, with the news that you have been found. By good fortune my crossing of the ocean has not been in vain, and I shall win the glory of having found you. And Rāghava of great valour will soon come and take you back, when he has killed Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, with his sons and kin. There is a mountain named Mālyavān, Vaidehī, finest of mountains. From there the monkey Kesarin went to Mount Gokarṇa. That great monkey, my father, sent by the divine seers, killed the demon Śambasādana at the holy ford of the ocean, lord of rivers. In that monkey's field I was born of the Wind, Maithilī, and I am known in the world as Hanumān through my own deeds. I have told you your husband's virtues so that you might trust me. Before long, lady, Rāghava will surely take you away from here." Here Hanumān's account of himself was complete: his father Kesarin, his birth by the Wind's favour, his name earned by his own deeds. "I alone have come here" hints at his daring with humility: alone as he was, he had searched the whole southern quarter. "By good fortune" comes three times and shows his joy: finding her was the greatest moment of his life. "I have told you your husband's virtues so that you might trust me" frankly admits his purpose: the long description was meant to win her trust. The heart of the message is repeated: Rāma is well, Lakṣmaṇa is devoted to his service, and I have come on Rāma's business. "Speak to me, lady" is a moving plea; Hanumān longed to hear even a single word from her. "Who mourn you as lost" shows the monkeys' affection for Sītā: they had grieved, thinking her dead. Naming the places, Mālyavān, Gokarṇa and the demon Śambasādana, gives his birth story the weight of history. In the Kiṣkindhā Kāṇḍa Jāmbavān had told his birth story in connection with his mother Añjanā; here it is told from Kesarin's side, and either way he is the son of the Wind born in Kesarin's field. Why did Hanumān tell his birth story at all? To remove Sītā's suspicion that he might be a rākṣasa in disguise: his lineage, his father, his birthplace and his name were all made plain. "Through my own deeds" is modest: his fame was the fruit of his own actions, not his father's. And the closing assurance that Rāghava would surely take her away before long was comfort for Sītā; his joy was the joy of all the monkeys, whose anguish would now be relieved.

१०सीतायाः विश्वासः आनन्दाश्रूणि च, हनूमतः प्रश्नः

८५एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमधिगच्छति॥

८६अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण तु जानकी।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम्॥

८७चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट्॥

८८हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम्॥

८९एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम्॥

९०हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात्।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः॥

एवं हेतुभिः उपपन्नैः अभिज्ञानैः च विश्वासिता शोककर्शिता सीता तं दूतम् अधिगच्छति, रामदूतत्वेन स्वीकरोति। जानकी प्रहर्षेण अतुलं हर्षं गता, वक्रपक्ष्माभ्यां नेत्राभ्याम् आनन्दजं जलं मुमोच। ताम्रशुक्लायतेक्षणं तस्याः विशालाक्ष्याः चारु वदनं राहुमुक्तः उडुराट्, चन्द्रः, इव अशोभत। सा हनूमन्तं व्यक्तं कपिं मन्यते, न अन्यथा इति। अथ हनूमान् तां प्रियदर्शनाम् उत्तरम् उवाच — हे मैथिलि, एतत् ते सर्वम् आख्यातं, समाश्वसिहि। किं करोमि? कथं वा ते रोचते? अहं प्रतियामि। महर्षिचोदनात् कपिप्रवीरेण केसरिणा संयति शम्बसादने असुरे हते, हे मैथिलि, अहं वायुप्रभवः तत्प्रतिमः प्रभावतः वानरः अस्मि। सर्गस्य आदौ सीता शोककर्शिता, अन्ते आनन्दाश्रुभिः युक्ता — एषः सर्गस्य भावपरिवर्तनः। ‘राहुमुक्तः उडुराट्’ इति उपमा सुन्दरी — ग्रहणात् मुक्तः चन्द्रः यथा पुनः प्रकाशते, तथा शोकात् मुक्तं तस्याः मुखम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन हनूमतः जन्मनः सारं पुनः कथयति, सर्गं च समापयति। ‘हेतुभिः’ इति पदं विशेषम् — सीता तर्केण प्रमाणैः च विश्वसिति, न केवलं भावनया। ‘किं करोमि, प्रतियाम्यहम्’ इति हनूमतः प्रश्ने तस्य विनयः दृश्यते — सः स्वेच्छया किमपि न करोति, सीतायाः आज्ञां प्रतीक्षते। अग्रिमे सर्गे अङ्गुलीयकस्य दानेन विश्वासः पूर्णः भविष्यति। आनन्दाश्रूणि दुःखाश्रुभ्यः भिन्नानि — एतानि आशायाः चिह्नानि।

So, won over by these reasons and by fitting tokens of recognition, Sītā, wasted with grief, accepted him as Rāma's messenger. Jānakī was filled with a joy beyond compare, and from her eyes with their curving lashes she shed tears of happiness. The lovely face of the large-eyed lady, her long eyes copper and white, shone like the moon freed from Rāhu. Now she took Hanumān for a true monkey and nothing else. Then Hanumān said to that lady, so lovely to see: "I have told you all this. Take heart, Maithilī. What shall I do? What would please you? I will go back. When that hero among monkeys, Kesarin, killed the demon Śambasādana in battle at the urging of the great seers, I was born of the Wind, Maithilī, and in power I am a monkey equal to him." At the beginning of the sarga Sītā was wasted with grief; at the end she was shedding tears of joy, and that is the sarga's change of mood. The moon freed from Rāhu is a lovely image: as the moon shines again after an eclipse, so her face shone again, freed from sorrow. The last verse, in a different metre, sums up Hanumān's birth once more and closes the sarga. "Reasons" is worth marking: Sītā trusted by reasoning and proof, not by feeling alone. In his question, "What shall I do? I will go back", his humility shows: he would do nothing of his own will but waited for her command. In the next sarga the gift of the ring would make her trust complete. And tears of joy are different from tears of grief: they are the signs of hope.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

वानरर्षभात् ३५.१ वानरश्रेष्ठात्

सन्धिः: वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: वानरेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

संसर्गः ३५.२ सम्बन्धः, परिचयः

सन्धिः: सम् + सर्गः → संसर्गः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘सृज्’ धातोः घञ्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कथमूरू ३५.४ कीदृशौ ऊरू

सन्धिः: कथम् + ऊरू → कथमूरू — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः: पदद्वयम्
विभक्तिः: ‘ऊरू’ प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

यथातत्त्वम् ३५.५ यथार्थतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तत्त्वम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम्

रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः ३५.८ सौन्दर्येण औदार्येण च युक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रूपं दाक्षिण्यं च — द्वन्द्वः; ताभ्यां सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तेजसाऽऽदित्यसंकाशः ३५.९ तेजसि सूर्यसदृशः

सन्धिः: तेजसा + आदित्य → तेजसाऽऽदित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), मुद्रणे द्विगुणावग्रहेन सूचितः
समासः: आदित्येन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘तेजसा’ तृतीया; ‘आदित्यसंकाशः’ प्रथमा, एकवचनम्

चातुर्वर्ण्यस्य ३५.११ चतुर्णां वर्णानाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चत्वारः वर्णाः — द्विगुः; ततः स्वार्थे ष्यञ्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थम् ३५.१२ तेजस्वी अत्यन्तं पूजितः च

सन्धिः: अर्चिष्मान् + अर्चितः → अर्चिष्मानर्चितः — नकारः यथावत्; अर्चितः + अत्यर्थम् → अर्चितोऽत्यर्थम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: पदत्रयम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; ‘अत्यर्थम्’ अव्ययम्

प्रचारज्ञः ३५.१२ कर्मणां प्रवर्तनस्य ज्ञाता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रचारज्ञश्च’ इति बाह्ये विसर्गस्य शकारः
समासः: प्रचारं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

गूढजत्रुः ३५.१५ मांसाच्छादितकण्ठास्थिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गूढे जत्रुणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

दुन्दुभिस्वननिर्घोषः ३५.१६ भेरीध्वनिवत् गम्भीरस्वरः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दुन्दुभेः स्वनः इव निर्घोषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बः ३५.१७ त्रीणि अङ्गानि दृढानि, त्रीणि दीर्घाणि यस्य

सन्धिः: त्रिस्थिरः + त्रि → त्रिस्थिरस्त्रि — विसर्गस्य सकारः
समासः: त्रिषु स्थिरः, त्रिषु प्रलम्बः — सप्तमीतत्पुरुषौ (सङ्ख्यापूर्वौ)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

चतुष्किष्कुः ३५.१८ चतुर्हस्तप्रमाणोच्छ्रायः

सन्धिः: चतुः + किष्कुः → चतुष्किष्कुः — विसर्गस्य षकारः
समासः: चत्वारः किष्कवः (हस्ताः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ३५.१९ पञ्चाङ्गेषु स्निग्धः, अष्टदीर्घाङ्गः

सन्धिः: पञ्चस्निग्धः + अष्ट → पञ्चस्निग्धोऽष्ट — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: पञ्चसु स्निग्धः — तत्पुरुषः; अष्टौ वंशाः (दीर्घास्थीनि) अस्य सन्ति — मतुप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

द्विशुक्लवान् ३५.२० शुद्धोभयकुलः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वौ शुक्लौ (मातृपितृवंशौ) — द्विगुः; तद्वान् — मतुप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

संग्रहानुग्रहे ३५.२१ धनसङ्ग्रहे प्रजानुग्रहे च

सन्धिः: संग्रह + अनुग्रहे → संग्रहानुग्रहे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: संग्रहः च अनुग्रहः च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

वैमात्रः ३५.२२ भिन्नमातृकः भ्राता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विमातुः अपत्यम् — अण् तद्धितः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्वद्दर्शनकृतोत्सवौ ३५.२३ त्वद्दर्शनाय उत्सुकौ

सन्धिः: त्वत् + दर्शन → त्वद्दर्शन — जश्त्वम् (त् → द्); कृत + उत्सवौ → कृतोत्सवौ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: तव दर्शने कृतः उत्सवः (उत्साहः) याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

पूर्वजेनावरोपितम् ३५.२५ ज्येष्ठभ्रात्रा राज्यात् च्यावितम्

सन्धिः: पूर्वजेन + अवरोपितम् → पूर्वजेनावरोपितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पदद्वयम्; ‘अवरोपित’ — ‘अव’ उपसर्गः, ‘रुह्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: ‘पूर्वजेन’ तृतीया; ‘अवरोपितम्’ द्वितीया, एकवचनम्

धनुःप्रवरपाणिनौ ३५.२७ श्रेष्ठधनुर्धारिणौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्गः पकारे यथावत्)
समासः: धनुःप्रवरे पाणौ ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

परिज्ञाततत्त्वार्थौ ३५.३१ यथार्थं ज्ञातवन्तौ

सन्धिः: तत्त्व + अर्थौ → तत्त्वार्थौ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: परिज्ञातः तत्त्वार्थः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

हरीश्वरनरेश्वरौ ३५.३३ वानरराजः नरराजः च

सन्धिः: हरि + ईश्वर → हरीश्वर — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई); नर + ईश्वर → नरेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: हरीश्वरः च नरेश्वरः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

ह्रियमाणया ३५.३७ अपह्रियमाणया त्वया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

शोकहुताशनम् ३५.४२ शोकाग्निम्

सन्धिः: हुत + अशनम् → हुताशनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: शोकः एव हुताशनः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अग्न्यगारमिवाग्नयः ३५.४६ यथा अग्नयः अग्निशालाम्

सन्धिः: अग्नि + अगारम् → अग्न्यगारम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य); इव + अग्नयः → इवाग्नयः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अग्नीनाम् अगारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अग्न्यगारम्’ द्वितीया; ‘अग्नयः’ प्रथमा, बहुवचनम्

शिलोच्चयः ३५.४७ पर्वतः

सन्धिः: शिला + उच्चयः → शिलोच्चयः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: शिलानाम् उच्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्रिभागबलसंवृतः ३५.५७ सेनायाः तृतीयांशेन युक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बलस्य त्रिभागः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन संवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रायोपविष्ट ३५.६१ अनशनेन मरणाय स्थितान्

सन्धिः: प्राय + उपविष्टान् → प्रायोपविष्टान् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: प्राये उपविष्टाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘प्रायोपविष्टान्’ — द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘…ष्टांश्च’ इति बाह्ये नकारस्य अनुस्वारः सकारागमः च)

शम्बसादनमुद्धरन् ३५.८२ शम्बसादननामानम् असुरं निघ्नन्

सन्धिः: शम्बसादनम् + उद्धरन् → शम्बसादनमुद्धरन् — मकारः यथावत्; उत् + हरन् → उद्धरन् — जश्त्वं पूर्वसवर्णः च
समासः: ‘उद्धरन्’ — ‘उत्’ उपसर्गः, ‘हृ’ धातोः शतृ
विभक्तिः: ‘शम्बसादनम्’ द्वितीया; ‘उद्धरन्’ प्रथमा, एकवचनम्

राहुमुक्त ३५.८७ ग्रहणात् मुक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘राहुमुक्त इवोडुराट्’ इति बाह्ये विसर्गलोपः
समासः: राहुणा मुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘राहुमुक्तः’ — प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्