दुःखाभिभूतायाः
३४.१
दुःखेन पीडितायाः
- सन्धिः
- दुःख + अभिभूतायाः → दुःखाभिभूतायाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दुःखेन अभिभूता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः
सीतायाः संदेहः तस्य समाधानं च
रामलक्ष्मणयोः कुशलसंदेशः, लौकिकी गाथा, समीपगमनात् रावणशङ्का, स्वप्नोन्मादवितर्कः, रामगुणकीर्तनम्, हनूमतः आत्मपरिचयः
सीतायाः वचनं श्रुत्वा हरिपुङ्गवः हनूमान् सान्त्वम् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘देवि, अहं रामस्य दूतः; वेदविदां वरः रामः त्वां कुशलं पृच्छति, महातेजाः लक्ष्मणः शिरसा अभिवादनं करोति।’ प्रतिसंहृष्टसर्वाङ्गी सीता ‘एति जीवन्तम् आनन्दः नरं वर्षशतादपि’ इति लौकिकीं गाथां कल्याणीं मेने। किन्तु यथा यथा हनूमान् समीपम् उपसर्पति तथा तथा सा तं रावणं परिशङ्कते, शाखां विमुच्य धरण्याम् उपविशति, ‘यदि त्वं मायावी रावणः, तन्न शोभनम्’ इति वदति। पुनः ‘मनसः प्रीतिः उत्पन्ना, यदि रामदूतः असि रामकथां कथय’ इति याचते; स्वप्नः उन्मादः मृगतृष्णिका वा इति वितर्क्य रक्षसां कामरूपत्वात् तं राक्षसाधिपं मत्वा तूष्णीं भवति। तदा हनूमान् श्रोत्रानुकूलैः वचनैः रामस्य आदित्यचन्द्रवैश्रवणविष्णुवाचस्पतिकन्दर्पसदृशान् गुणान् वर्णयति, रावणस्य शीघ्रं वधं प्रतिजानीते, रामलक्ष्मणसुग्रीवाणां कुशलसंदेशान् निवेदयति, ‘अहं सुग्रीवसचिवः हनूमान्, महोदधिं लङ्घयित्वा रावणस्य मूर्ध्नि पदन्यासं कृत्वा त्वां द्रष्टुम् आगतः; विशङ्कां त्यज, मम वचसि श्रद्धत्स्व’ इति च वदति।
१रामस्य दूतत्वेन कुशलसंदेशः
१तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्हरिपुंगवः।
दुःखाद्दुःखाभिभूतायाः सान्त्वमुत्तरमब्रवीत्॥
२अहं रामस्य संदेशाद्देवि दूतस्तवागतः।
वैदेहि कुशली रामः स त्वां कौशलमब्रवीत्॥
३यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः।
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत्॥
४लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः।
कृतवाञ्छोकसंतप्तः शिरसा तेऽभिवादनम्॥
दुःखात् दुःखम् अभिभूतायाः सीतायाः तत् वचनं श्रुत्वा हरिपुङ्गवः हनूमान् सान्त्वम् उत्तरम् अब्रवीत्। हे देवि, अहं रामस्य सन्देशात् तव दूतः आगतः। हे वैदेहि, रामः कुशली, सः त्वां कौशलम् अब्रवीत्, अर्थात् तव कुशलं पृच्छति। यः ब्राह्मम् अस्त्रं वेदान् च वेद, वेदविदां वरः, सः दाशरथिः रामः त्वां कुशलं पृच्छति। तव भर्तुः प्रियः अनुचरः महातेजाः लक्ष्मणः अपि शोकसन्तप्तः शिरसा ते अभिवादनं कृतवान्। पूर्वसर्गे सीता ‘द्वौ मासौ’ इति मृत्योः अवधिं कथितवती; तत् श्रुत्वा हनूमान् सर्वप्रथमं सान्त्वनं ददाति — प्रश्नेषु कालं न यापयति। सन्देशस्य क्रमः अपि महत्त्वपूर्णः — प्रथमं रामस्य कुशलम्, ततः तस्य प्रश्नः, अन्ते लक्ष्मणस्य प्रणामः। रामस्य विशेषणं ‘ब्राह्मम् अस्त्रं वेदांश्च वेद’ इति — शस्त्रे शास्त्रे च निपुणः इति, येन सीतायाः मनसि रामस्य सामर्थ्यं स्मर्यते। ‘रामः स त्वां कौशलमब्रवीत्’ इति वाक्यं द्विवारम् आवर्तते, येन सन्देशस्य दृढता सिध्यति।
Hearing Sītā, overwhelmed by sorrow upon sorrow, Hanumān, bull among the tawny monkeys, answered her soothingly. "Lady, I have come to you as a messenger with Rāma's message. Vaidehī, Rāma is well, and he asks how you are. Rāma, son of Daśaratha, who knows the weapon of Brahmā and the Vedas, the best of those who know the Veda, asks after your welfare. And mighty Lakṣmaṇa, your husband's dear companion, burning with grief, sends you his greeting with bowed head." In the previous sarga Sītā had spoken of the two months left to her; hearing that, Hanumān gave comfort before anything else and wasted no time on questions. The order of the message matters too: first Rāma's welfare, then his asking after hers, and last Lakṣmaṇa's greeting. Rāma is described as knowing both Brahmā's weapon and the Vedas, skilled in arms and learning alike, which would bring his power to Sītā's mind. The words "he asks after your welfare" come twice, to make the message firm.
२सीतायाः हर्षः, लौकिकी गाथा, परस्परसंवादः
५सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः।
प्रतिसंहृष्टसर्वांगी हनूमन्तमथाब्रवीत्॥
६कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मा।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि॥
७तयोः समागमे तस्मिन्प्रीतिरुत्पादिताद्भुता।
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः॥
नरसिंहयोः तयोः कुशलं निशम्य देवी सीता प्रतिसंहृष्टसर्वाङ्गी, रोमाञ्चिता, हनूमन्तम् अब्रवीत्। ‘एति जीवन्तम् आनन्दः नरं वर्षशतात् अपि’ — जीवन्तं नरं शतवर्षानन्तरम् अपि आनन्दः आगच्छति — इयं लौकिकी गाथा मम कल्याणी सत्या च प्रतिभाति। तस्मिन् समागमे तयोः अद्भुता प्रीतिः उत्पादिता, तौ विश्वस्तौ परस्परेण आलापं प्रचक्रतुः। अस्याः गाथायाः सारः आशा — जीवनं धारय, सुखं कदाचित् अवश्यम् आगमिष्यति। मरणस्य अवधिं निश्चित्य स्थिता सीता अद्य जीवनस्य मूल्यं पुनः अनुभवति। एषा गाथा लोके प्रसिद्धा सूक्तिः, रामायणात् अनन्तरम् अपि बहुधा उद्धृता। कविः ‘विश्वस्तौ तौ’ इति वदति — क्षणमात्रं द्वयोः मध्ये विश्वासः आसीत्, किन्तु अग्रिमे श्लोके एव सः पुनः शिथिलः भविष्यति। एषा घटनानां गतिः।
Hearing that those two lions among men were well, the lady Sītā thrilled in every limb and said to Hanumān: "The old saying seems true and auspicious to me: joy comes to a man who lives, even after a hundred years." At that meeting a wonderful affection sprang up between them, and trusting each other they began to talk. The heart of the saying is hope: hold on to life, and happiness will surely come some day. Sītā, who had fixed the date of her death, felt again the worth of living. The saying is a famous one, often quoted in later times. The poet says the two trusted each other, but that trust lasted only a moment, and in the very next verse it would falter; such is the way of events.
३समीपागमनात् रावणशङ्का, सीतायाः भर्त्सना
८तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः।
सीतायाः शोकतप्तायाः समीपमुपचक्रमे॥
९यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति।
तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते॥
१०अहो धिग्धिक्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे।
रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः॥
११तामशोकस्य शाखां तु विमुक्त्वा शोककर्शिता।
तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत्॥
१२अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम्।
सा चैनं भयसंत्रस्ता भूयो नैनमुदैक्षत॥
१३तं दृष्ट्वा वन्दमानं च सीता शशिनिभानना।
अब्रवीद्दीर्घमुच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा॥
१४मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम्।
उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन्न शोभनम्॥
१५स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपवान्।
जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एव हि रावणः॥
१६उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर।
संतापयसि मां भूयः संतापं तन्न शोभनम्॥
शोकतप्तायाः सीतायाः वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् तस्याः समीपम् उपचक्रमे। यथा यथा सः समीपम् उपसर्पति तथा तथा सीता तं रावणं परिशङ्कते। ‘अहो धिक्, धिक्कृतम् इदं यत् अस्य मम हृदयं कथितम्; अयं रूपान्तरम् उपागम्य सः एव रावणः’। इति चिन्तयित्वा शोककर्शिता अनवद्याङ्गी सा अशोकस्य शाखां विमुच्य तस्याम् एव धरण्यां समुपाविशत्। ततः महाबाहुः हनूमान् जनकात्मजाम् अवन्दत, सा तु भयसन्त्रस्ता पुनः तं न उदैक्षत। वन्दमानं तं दृष्ट्वा शशिनिभानना सीता दीर्घम् उच्छ्वस्य मधुरस्वरा वानरम् अब्रवीत् — यदि त्वं मायावी रावणः स्वयं मायां प्रविष्टः असि, मम पुनः सन्तापम् उत्पादयसि, तत् न शोभनम्। यः स्वं रूपं परित्यज्य परिव्राजकरूपवान् जनस्थाने मया दृष्टः, त्वं सः एव रावणः। हे कामरूप निशाचर, उपवासकृशां दीनां मां पुनः सन्तापयसि, तत् न शोभनम्। अत्र सीतायाः शङ्का निराधारा न — पूर्वं रावणः परिव्राजकवेषेण एव आगत्य ताम् अहरत्; अतः वेषपरिवर्तनस्य भयं तस्याः अनुभवसिद्धम्। विनीतः वेषः, मधुरं वचनं — एतत् सर्वं पूर्वम् अपि दृष्टम्। तस्याः भर्त्सना अपि मृद्वी — ‘तन्न शोभनम्’ इति द्विवारम्, न कटु वचनम्। सीतायाः भूमौ उपवेशनं भयस्य आत्मरक्षणस्य च चिह्नम् — सा शाखां त्यक्त्वा यथासम्भवं दूरं भवितुम् इच्छति। हनूमतः प्रणामः तु तस्याः भयं वर्धयति, न शमयति, यतः रावणः अपि पूर्वं विनयेन एव आगतः। ‘धिग्धिक्कृतम्’ इति आत्मनिन्दा — स्वहृदयस्य कथनं शत्रवे कृतम् इति पश्चात्तापः। एवं सीतायाः शङ्का तस्याः बुद्धिमत्तायाः फलम्, न मौर्ख्यस्य। उपवासकृशा दीना सा इदानीं कोपं प्रदर्शयितुम् अपि न शक्नोति, केवलं ‘न शोभनम्’ इति वदति। कवेः चित्रणम् अत्र अत्यन्तं मार्मिकम् — एकतः हनूमतः शुद्धः भावः, अपरतः सीतायाः अनुभवजन्यः संशयः; उभौ अपि स्वस्थाने उचितौ। पाठकः सत्यं जानाति, सीता न जानाति — अस्मात् वैषम्यात् एव करुणा उत्पद्यते। हनूमान् तु तस्याः वचनं श्रुत्वा अपि न क्रुध्यति, न च पुनः समीपं गच्छति — तस्य धैर्यं संयमः च अत्र प्रकटौ।
Hearing the words of the grief-stricken Sītā, Hanumān, son of the Wind, began to come closer to her. But the nearer he came, the more she suspected that he was Rāvaṇa. "Alas, shame on me for telling him what was in my heart! He has taken another form; he is Rāvaṇa himself." Thinking this, the flawless lady, wasted with grief, let go of the aśoka branch and sat down on the ground where she was. Then the mighty-armed Hanumān bowed to Janaka's daughter, but she, terrified, would not look up at him again. Seeing him bowing, moon-faced Sītā heaved a long sigh and said to the monkey in a sweet voice: "If you are Rāvaṇa himself, the master of illusion, who has entered into an illusion to torment me once more, that is not seemly. You cast off your own form and took the form of a wandering ascetic when I saw you in Janasthāna; you are that same Rāvaṇa. Night-roamer who can take any form you please, you torment me again, thin with fasting and wretched as I am; that is not seemly." Her suspicion was not groundless: Rāvaṇa had come before disguised as an ascetic and carried her off, so her fear of disguise was learned from experience. A humble manner and sweet words: she had seen all that before. Even her rebuke was gentle, "that is not seemly" said twice, not a harsh word. Sitting down on the ground was a sign of fear and self-protection; she let go of the branch to put as much distance between them as she could. Hanumān's bow only increased her fear rather than calming it, since Rāvaṇa too had come to her humbly. "Shame on me" was remorse at having opened her heart to an enemy. So her suspicion came from good sense, not from foolishness. Thin with fasting and miserable, she could not even show anger; she could only say "it is not seemly". The poet's portrayal here is deeply moving: on one side Hanumān's pure intent, on the other Sītā's doubt born of experience, each right in its place. The reader knows the truth and Sītā does not, and from that gap the pathos arises. Hanumān, hearing her, did not grow angry, nor did he come any closer; his patience and restraint show here.
५हनूमता रामगुणकीर्तनम्, रावणवधस्य प्रतिज्ञा
२७सीताया निश्चितं बुद्ध्वा हनूमान्मारुतात्मजः।
श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां सम्प्रहर्षयन्॥
२८आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा॥
२९विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः।
सत्यवादी मधुरवाग्देवो वाचस्पतिर्यथा॥
३०रूपवान्सुभगः श्रीमान्कंदर्प इव मूर्तिमान्।
स्थानक्रोधे प्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः॥
३१बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः।
अपक्रम्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम्॥
३२शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि तत्फलम्।
अचिराद्रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान्॥
३३क्रोधप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः।
तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः॥
सीतायाः निश्चयं बुद्ध्वा मारुतात्मजः हनूमान् श्रोत्रानुकूलैः वचनैः तां सम्प्रहर्षयन् उवाच। रामः आदित्यः इव तेजस्वी, शशी इव लोककान्तः, देवः वैश्रवणः इव सर्वस्य लोकस्य राजा। महायशाः विष्णुः इव विक्रमेण उपपन्नः, वाचस्पतिः इव सत्यवादी मधुरवाक्। रूपवान् सुभगः श्रीमान् मूर्तिमान् कन्दर्पः इव; स्थाने क्रोधे प्रहर्ता, लोके श्रेष्ठः महारथः। यस्य महात्मनः बाहुच्छायाम् अवष्टभ्य लोकः तिष्ठति, सः रामः। येन मृगरूपेण राघवम् आश्रमपदात् अपक्रम्य शून्ये त्वम् अपनीता, तस्य फलं त्वं द्रक्ष्यसि। वीर्यवान् रामः अचिरात् संख्ये क्रोधप्रमुक्तैः ज्वलद्भिः पावकैः इव इषुभिः रावणं वधिष्यति। तेन अहं प्रेषितः दूतः त्वत्सकाशम् इह आगतः। हनूमान् सीतायाः मौनं दृष्ट्वा न विवदते, न प्रमाणानि बलात् ददाति; सः रामस्य गुणकीर्तनम् एव करोति, यत् सीतायै सर्वतः प्रियम्। ‘स्थानक्रोधे प्रहर्ता’ इति — रामः उचिते स्थाने एव क्रुध्यति, अनुचिते न। उपमानानि दिव्यानि — सूर्यः, चन्द्रः, कुबेरः, विष्णुः, बृहस्पतिः, कामः — प्रत्येकं रामस्य एकं गुणं प्रकटयति। ‘शून्ये येनापनीतासि’ इति वचनेन हनूमान् सीतायाः शङ्कां परोक्षतया निरस्यति — यदि अहं रावणः स्यां, कथं स्वस्य एव वधं प्रतिजानीयाम्? एषा युक्तिः सूक्ष्मा। सः रावणं ‘तस्य’ इति अन्यपुरुषेण निर्दिशति, स्वं च ‘तेनाहं प्रेषितः’ इति रामस्य सेवकत्वेन। अतः तस्य वचनं स्वयम् एव प्रमाणम्। ‘बाहुच्छायामवष्टब्धः यस्य लोकः’ इति रामस्य शरण्यत्वं दृढीकरोति — यः सर्वलोकं रक्षति, सः तव रक्षणम् अवश्यं करिष्यति। ‘अचिराद्’ इति कालनिर्देशः सीतायाः मासद्वयस्य अवधिं स्मृत्वा उक्तः — अवधेः पूर्वम् एव रामः आगमिष्यति इति आश्वासनम्।
Understanding what Sītā had concluded, Hanumān, son of the Wind, spoke words pleasing to the ear to gladden her. "Radiant as the sun, as lovely to the world as the moon, king of the whole world like the god Kubera; endowed with valour like the glorious Viṣṇu, truthful and sweet of speech like Bṛhaspati, Lord of Speech; handsome, fortunate and splendid like the god of love made flesh; striking only when anger is warranted, the finest chariot-warrior in the world; the great soul in the shade of whose arms the whole world shelters: that is Rāma. The one who lured Rāghava away from the hermitage with a deer so that you could be carried off from the empty place, you will see what comes to him. Before long the valiant Rāma will kill Rāvaṇa in battle with arrows loosed in wrath, blazing like fire. It is he who sent me here to you as his messenger." Seeing her silence, Hanumān did not argue or force proofs on her; he simply praised Rāma's virtues, which were dearer to her than anything. "Striking when anger is warranted" means that Rāma is angry only where anger is due, never otherwise. The comparisons are all divine, sun, moon, Kubera, Viṣṇu, Bṛhaspati, the god of love, and each reveals one of Rāma's qualities. By speaking of the one who carried her off from the empty hermitage, Hanumān indirectly dispelled her suspicion: if he were Rāvaṇa, how could he foretell his own death? It was a subtle argument. He referred to Rāvaṇa as "that one", in the third person, and to himself as the one Rāma had sent, Rāma's servant; so his words were their own proof. "The world shelters in the shade of his arms" affirms that Rāma is a refuge: he who protects the whole world would surely protect her. And "before long" was said with her two months in mind, an assurance that Rāma would come before the term ran out.
६लक्ष्मणसुग्रीवयोः कुशलसंदेशः, हनूमतः आत्मपरिचयः, विश्वासाय प्रार्थना
३४त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत्।
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः॥
३५अभिवाद्य महाबाहुः स त्वां कौशलमब्रवीत्।
रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः॥
३६राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत्।
नित्यं स्मरति ते रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः॥
३७दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसीवशमागता।
नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम्॥
३८मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसम्।
अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान्नाम वानरः॥
३९प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम्।
कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः॥
४०त्वां द्रष्टुमुपयातोऽहं समाश्रित्य पराक्रमम्।
नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि।
विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम॥
त्वद्वियोगेन दुःखार्तः सः रामः त्वां कुशलं पृच्छति। सुमित्रानन्दवर्धनः महातेजाः महाबाहुः लक्ष्मणः अपि अभिवाद्य त्वां कुशलं पृच्छति। हे देवि, रामस्य सखा सुग्रीवः नाम वानरः, वानरमुख्यानां राजा, सः अपि त्वां कुशलं पृच्छति। ससुग्रीवः सलक्ष्मणः रामः नित्यं त्वां स्मरति। हे वैदेहि, राक्षसीवशम् आगता अपि त्वं दिष्ट्या जीवसि; न चिरात् त्वं रामं महारथं लक्ष्मणं च वानरकोटीनां मध्ये अमितौजसं सुग्रीवं च द्रक्ष्यसे। अहं सुग्रीवस्य सचिवः हनूमान् नाम वानरः; महोदधिं लङ्घयित्वा लङ्कां नगरीं प्रविष्टः, दुरात्मनः रावणस्य मूर्ध्नि पदन्यासं कृत्वा, पराक्रमं समाश्रित्य त्वां द्रष्टुम् उपयातः अहम्। हे देवि, यथा माम् अवगच्छसि तथा न अहम् अस्मि; एषा विशङ्का त्यज्यताम्, वदतः मम श्रद्धत्स्व। ‘रावणस्य मूर्ध्नि पदन्यासः’ इति रूपकम् — शत्रोः नगरे निर्भयं प्रवेशः शत्रोः शिरसि पादस्थापनम् इव। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः, यस्मिन् हनूमतः प्रार्थना पूर्णतां गच्छति — अहं रावणः न, विश्वासं कुरु। अत्र हनूमान् स्वनाम प्रथमवारं स्पष्टं वदति — ‘हनूमान् नाम वानरः’, ‘सुग्रीवसचिवः’। पूर्वं सः केवलं कथां श्रावितवान्, ततः प्रश्नं पृष्टवान्, अद्य स्वपरिचयं ददाति — एषः क्रमः विश्वासस्य निर्माणाय कल्पितः। सुग्रीवस्य नाम, वानरकोटीनां सेना, समुद्रलङ्घनम् — एतानि सर्वाणि रामस्य उद्योगस्य प्रमाणानि। ‘दिष्ट्या जीवसि’ इति वचनेन सः सीतायाः धैर्यं प्रशंसति। ‘नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि’ इति वाक्यं विनयपूर्णं दृढं च — अहं रावणः न, रामदूतः एव। सर्गः अस्मिन् बिन्दौ समाप्यते — प्रमाणं अद्यापि न दत्तम्, तत् अग्रे अङ्गुलीयकेन दास्यते।
"Stricken by separation from you, Rāma asks after your welfare, and mighty Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, greets you and asks after your welfare too. And Rāma's friend, lady, a monkey named Sugrīva, king of the chief monkeys, also asks after your welfare. Rāma, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, remembers you always. It is by good fortune that you are alive, Vaidehī, though fallen into the power of the rākṣasīs. Before long you will see Rāma, the great chariot-warrior Lakṣmaṇa, and Sugrīva of boundless might amid millions of monkeys. I am Sugrīva's minister, a monkey named Hanumān. I have leapt across the great ocean and entered the city of Laṅkā, setting my foot on the head of the evil-souled Rāvaṇa, and trusting to my own valour I have come to see you. Lady, I am not what you take me for. Give up this doubt, and believe what I tell you." Setting his foot on Rāvaṇa's head is a metaphor: to enter the enemy's city without fear is like planting one's foot on the enemy's head. In the closing verse Hanumān's plea is complete: I am not Rāvaṇa; trust me. Here for the first time he plainly gave his name, a monkey named Hanumān, Sugrīva's minister. Before, he had only told a story, then he had asked a question, and now he introduced himself: an order designed to build trust. Sugrīva's name, the army of millions of monkeys, the leap across the ocean: all were proofs of Rāma's efforts. "By good fortune you are alive" praised her fortitude. "I am not what you take me for" was humble and firm at once: not Rāvaṇa, but Rāma's envoy. The sarga ends at this point; the proof had not yet been given, and it would be given later with the ring.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
सान्त्वमुत्तरम्
३४.१
सान्त्वनायुक्तं प्रत्युत्तरम्
- सन्धिः
- सान्त्वम् + उत्तरम् → सान्त्वमुत्तरम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- पदद्वयम् — विशेषणविशेष्यौ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दूतस्तवागतः
३४.२
तव समीपं दूतः आगतः
- सन्धिः
- दूतः + तव → दूतस्तव — विसर्गस्य सकारः; तव + आगतः → तवागतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पदत्रयम्
- विभक्तिः
- ‘दूतः’, ‘आगतः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘तव’ षष्ठी
कौशलम्
३४.२
कुशलप्रश्नम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कौशलमब्रवीत्’ इति बाह्ये मकारः यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कुशल’ शब्दात् अण् (भावे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ब्राह्मम्
३४.३
ब्रह्मदैवतम् (ब्रह्मास्त्रम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ब्राह्ममस्त्रं’ इति बाह्ये मकारः यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ब्रह्मन्’ शब्दात् अण् तद्धितः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘अस्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतवाञ्छोकसंतप्तः
३४.४
शोकपीडितः सन् कृतवान्
- सन्धिः
- कृतवान् + शोक → कृतवाञ्छोक — नकारस्य ञकारः, शकारस्य छकारः (श्चुत्वं छत्वं च)
- समासः
- शोकेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘कृतवान्’ प्रथमा (क्तवत्वन्तम्); ‘शोकसंतप्तः’ प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिसंहृष्टसर्वांगी
३४.५
रोमाञ्चितसर्वाङ्गा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वाणि अङ्गानि प्रतिसंहृष्टानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वर्षशतादपि
३४.६
शतवर्षानन्तरम् अपि
- सन्धिः
- वर्षशतात् + अपि → वर्षशतादपि — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- वर्षाणां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘वर्षशतात्’ पञ्चमी, एकवचनम्; ‘अपि’ अव्ययम्
उत्पादिताद्भुता
३४.७
उत्पन्ना विस्मयकरी च
- सन्धिः
- उत्पादिता + अद्भुता → उत्पादिताद्भुता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- पदद्वयम् — विशेषणे
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रीतिः’ इत्यस्य विशेषणे)
प्रचक्रतुः
३४.७
कृतवन्तौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘कृ’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
परिशङ्कते
३४.९
सर्वतः सन्दिग्धा भवति
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘शङ्क्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
धिक्कृतम्
३४.१०
निन्द्यं कृतम्
- सन्धिः
- धिक् + कृतम् → धिक्कृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धिक् कृतम् — गतिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनवद्याङ्गी
३४.११
निर्दोषाङ्गी
- सन्धिः
- अनवद्य + अङ्गी → अनवद्याङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनवद्यानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उदैक्षत
३४.१२
ऊर्ध्वं दृष्टवती
- सन्धिः
- उत् + ऐक्षत → उदैक्षत — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत्’ उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
उच्छ्वस्य
३४.१३
दीर्घं श्वासं विमुच्य
- सन्धिः
- उत् + श्वस्य → उच्छ्वस्य — तकारस्य चकारः, शकारस्य छकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत्’ उपसर्गः, ‘श्वस्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
परिव्राजकरूपवान्
३४.१५
संन्यासिवेषधारी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिव्राजकस्य रूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् अस्य अस्ति — मतुप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिशङ्कितम्
३४.१७
सन्दिग्धम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘शङ्क्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नदीकूलम्
३४.१९
नद्याः तटम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नद्याः कूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
चिराहृता
३४.२०
दीर्घकालात् अपहृता
- सन्धिः
- चिर + आहृता → चिराहृता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- चिरम् आहृता — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मत्सरी
३४.२१
ईर्ष्यालुः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मत्सर’ शब्दात् इनि
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मत्सरिन्’)
प्राप्तश्चाभ्युदयः
३४.२२
उन्नतिः च लब्धा
- सन्धिः
- प्राप्तः + च → प्राप्तश्च — विसर्गस्य शकारः; च + अभ्युदयः → चाभ्युदयः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पदत्रयम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मृगतृष्णिका
३४.२३
मरीचिका, भ्रमः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृगाणां तृष्णिका — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उन्मादलक्षणः
३४.२४
उन्मादचिह्नयुक्तः
- सन्धिः
- उत् + माद → उन्माद — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- उन्मादस्य लक्षणम् इव लक्षणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
बलाबलम्
३४.२५
सामर्थ्यासामर्थ्यम्, गुणदोषौ
- सन्धिः
- बल + अबलम् → बलाबलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बलं च अबलं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रतिव्याजहार
३४.२६
प्रत्युत्तरं दत्तवती
- सन्धिः
- प्रति + वि + आ + जहार → प्रतिव्याजहार — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’, ‘वि’, ‘आ’ उपसर्गाः, ‘हृ’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
श्रोत्रानुकूलैः
३४.२७
कर्णप्रियैः
- सन्धिः
- श्रोत्र + अनुकूलैः → श्रोत्रानुकूलैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- श्रोत्रयोः अनुकूलानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
बाहुच्छायामवष्टब्धः
३४.३१
भुजाश्रयं प्राप्य स्थितः
- सन्धिः
- बाहु + छाया → बाहुच्छाया — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्)
- समासः
- बाह्वोः छाया — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘बाहुच्छायाम्’ द्वितीया; ‘अवष्टब्धः’ प्रथमा, एकवचनम्
मूर्ध्नि
३४.३९
शिरसि
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूर्धन्’ प्रातिपदिकम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
श्रद्धत्स्व
३४.४०
विश्वासं कुरु
- सन्धिः
- श्रत् + धत्स्व → श्रद्धत्स्व — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रत्’ इति गतिः, ‘धा’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्